# Ulug-Hem (il)

> Source: https://turkipedia.org/tr/wiki/Ulug-Hem_(il)
> Last updated: 2026-10-05
> License: CC BY-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/). Credit "Turkipedia contributors" and link to the source.
> Based on: Ulug-Hem (il), https://tr.wikipedia.org/wiki/Ulug-Hem_%28il%29 (CC-BY-SA-4.0)

![](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/b/b5/Tyva_Ulug-Khemsky_kozhuun.png)
* (СафроновАВ, CC-BY-SA-3.0)*

- **Birimin adı:** Ulug-Hem ili
- **Rusça adı:** Улуг-Хемский кожуун (Rusça)
- **Diğer dildeki adı:** Улуг-Хем кожуун (Tuva Türkçesi)
- **Diğer dil:** Tuva Türkçesi
- **Federal bölge:** 20px Tuva Cumhuriyeti
- **Başkent:** Şagaan-Arıg
- **Nüfus:** 19507
- **Millet:** Tuva Türkleri, Ruslar
- **Dil:** Tuva Türkçesi, Rusça
- **Kuruluş tarihi:** 20 Ekim 1923

**Uluğ-Hem İli** ([Tuva Türkçesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tuvaca): Улуг-Хем кожуун / Ulug-Hem kojuun) — [Tuva Cumhuriyeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tuva_Cumhuriyeti)nde 17 idari bölgeden biridir. İdari bölgenin yönetim merkezi — [Şagaan-Arıg](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eagaan-Ar%C4%B1g). Bir öteki büyük yerleşim yeri de [Arıg-Bajı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ar%C4%B1g-Baj%C4%B1)'dır

## Sözkökü

Ulug-Hem sözü büyük akarsu anlamına gelir. *Ulug (Uluğ)* Türkçe bir söz olup büyük, yüce demektir.[^1] *Hem* kelimesi "kem" şekliyle Eski Türkçede akarsu anlamına gelir.[^2]

## Coğrafya

![Hayırakan dağdan batı yönünü görüş](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/c/c1/%D0%A5%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B6%D0%B5_%D0%BA%D3%A9%D1%80%D2%AF%D1%88.jpg)
*Hayırakan dağdan batı yönünü görüş (Agilight, CC-BY-SA-4.0)*

[Yenisey](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yenisey) akarsuyu, [Kara-Sug](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kara-Sug) (Karasu) dağ akarsuyu. [Sayan-Şuşen havzası](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sayan-%C5%9Eu%C5%9Fen_havzas%C4%B1) su kaynaklarıdır. Şagaan Arıg yakınında ise yüksek ve tek bir dağ görünümünde dikkat çekici, hayret verici [Hayırakan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hay%C4%B1rakan) dağı görülür.

## Tarih

Eski adı Tandı Uranhay diye adlanan dönemde **Beezi** olarak geçmektedir.

## Nüfus

Nüfus sayısı — 8 bin kişidir (2002).

## İdari Bölümler

Bölge 1 şehir idaresi, 9 kırsal idare ve toplam 20 irili ufaklı yerleşimlerden oluşmaktadır. Başlıca idari merkezler ve yerleşim yerleri:

- [Şagaan Arıg](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eagaan-Ar%C4%B1g) şehri;
- Kök-Çıraa beldesi, merkez köyü [Arıg-Bajı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ar%C4%B1g-Baj%C4%B1);
- Arıskan beldesi, merkez köyü [Arıskan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ar%C4%B1skan);
- Arıg-Üzüü beldesi, merkez köyü [Arıg-Üzüü](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ar%C4%B1g-%C3%9Cz%C3%BC%C3%BC);
- İştii-Hem beldesi, belde merkezi [İştii-Hem](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0%C5%9Ftii-Hem) köyü;
- İyi-Tal beldesi, merkezi [İyi-Tal](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0yi-Tal);
- Torgalıg beldesi, merkez köy [Torgalıg](https://turkipedia.org/tr/wiki/Torgal%C4%B1g);
- Hayırakan beldesi, merkez köyü [Hayırakan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hay%C4%B1rakan_%28Ulug-Hem_kojuun%29);
- Çaatı beldesi, merkez köyü [Çoduraa](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87oduraa_%28k%C3%B6y%29);
- Eylig-Hem beldesi, merkez köyü [Eylig-Hem](https://turkipedia.org/tr/wiki/Eylig-Hem_%28k%C3%B6y%29)

## Dış bağlantılar

- [Tuva Cumhuriyeti Devlet Sitesinde Ulu-Hem bölgesi ile ilgili bilgiler](http://gov.tuva.ru/%28A%28cTkYiwYRzQEkAAAAOGRlNDQ5N2UtNjdlYy00MzJjLTkzNDMtNTI1ZTZhMWZkNGMxe0ibY7xVpeQ3saJ1PUDkEimFCEg1%29S%28jglcsfr32fm1cl55rastz1b3%29%29/page.aspx?id=258)
- [Uluhem bölgesi merkezi Şagaan-Arıg şehrinde 2 no'lu okul sitesinde fotoğraflar](https://web.archive.org/web/20120331052612/http://shagonar-2.edu17.ru/)
- [Ülke ve bölgeden haberler](https://web.archive.org/web/20140813112416/http://tosertine.tuva.ru/ertine/)

[^1]: Dorug-ool Monguş, Tuvaca-Türkçe Sözlük, U maddesine bakınız
[^2]: Kem maddesi. <http://www.tamga.org/2017/05/web-tabanl-gokturkce-sozluk.html>