# Tuvalar > Source: https://turkipedia.org/tr/wiki/Tuvalar > Last updated: 2026-10-05 > License: CC BY-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/). Credit "Turkipedia contributors" and link to the source. > Based on: Tuvalar, https://tr.wikipedia.org/wiki/Tuvalar (CC-BY-SA-4.0) - **Grup:** Tuvalar; Tıvalar - **Nüfus:** 350.000 (tahmini); 313.940; bilinmiyor; 4.000 (2000 yılı); 100.000; bilinmiyor; bilinmiyor; bilinmiyor - **Bölge:** Rusya; Özbekistan; Çin; Moğolistan; Kırgızistan; Türkiye; Ukrayna - **Diller:** Tuvaca - **Dinler:** Gök Tanrı, Budizm - **İlgili gruplar:** Türk halkları, Tofalar, Duhalar, Soyotlar **Tuvalar** veya **Tıvalar** ([Tuvaca](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tuvaca): Тывалар, *Tıvalar*), [Rusya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rusya)'nın [Tuva Cumhuriyeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tuva_Cumhuriyeti)'nde ve [Moğolistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mo%C4%9Folistan)'ın kuzeyinde yaşayan bir [Türk halkı](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_halklar%C4%B1)dır. Dilleri [Türk dilleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_dilleri)'nin [Sibirya grubu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sibirya_T%C3%BCrk_dilleri)'na ait [Tuvaca](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tuvaca)'dır. Toplam nüfusları 350.000 civarındadır.[^1] Tuvalara bazı dönemlerde Soyon, Sayan, [Soyot](https://turkipedia.org/tr/wiki/Soyotlar), Uranhay adları verilmiştir. Boy esasında ise Tuvaların Kırgız boyundan bazıları da Tuvaların Uygur boyundan olduğu bilinmektedir. Üst kimlik olarak Tuva adı benimsenmiştir. [Moğolistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mo%C4%9Folistan)'da yaşayan [Duhalar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Duhalar) Tuvaların ayrıksı kabilesidir. ## Söylenişi Tuva Türkleri kendilerine Tuva kişi anlamında Tıva kiji, Dııva kiişi demektedir. Çoğul olarak ise Tıvalar, Tıva ulus, Tıva çon denmektedir. Eskiden Tıva'nın kuzeydoğusundaki Toju ulusu kendilerini Tuha, çoğul olarak Tuhalar demekteydiler. Tıva'nın güney tarafında ise Teregöl'ün aksakalları kendilerine Tuha demişlerdir. Köpsü göl Tıvaları da kendilerine Tuha demektedirler. Tuva, Tıva, Tuha, Duha, Dııva gibi söylenişler geçmişte ve günümüzde bulunur. ## Tuva adının anlamı Tuva Türkleri günümüzde kendilerini **Tıva** olarak tanımlar. Tıva ve Tuva sözlerinin anlamı ile ilgili Tuva Türkçesinde bilindik bir sözcük bulunmamaktadır. Coğrafik dolaydaki çok yakın toplumlardan [Duhalar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Duhalar) veya [Tuhalar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Duhalar) ise kendilerini Tuuha ve ayrıca [Tofalar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tofalar), [Tubalar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tubalar) bulunur. Kendilerini Tıa kişi olarak tanımlayan en kuzeyde yaşayan Türklerden [Dolganlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Dolganlar) ise [Sahalar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yakutlar) arasında sayılmaktadır. Dolgan Türkçesinde Tıa sözünün anlamı [tundra](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tundra) anlamına gelmektedir. [Uranhay](https://turkipedia.org/tr/wiki/Uranhay) sözü ile çok yakın bir anlama sahiptir. Bu yüzden Güney Sibirya Türk toplumları başta olmak üzere Moğol ve Evenki gibi birçok toplumu da kapsayacak adlandırmalar olmuştur. ## Tarihçe ![Tuvaların ataları olan Kök Türklerden kalan kaya yurukları.](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/6/6e/Tyurki.jpg) *Tuvaların ataları olan Kök Türklerden kalan kaya yurukları. (The Göktürks, public-domain)* ![Kızıl şehri yakınında Dokuz Bulak adlı kaynağın yanında ata binmiş kız ve oğlan.](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/9/9c/TIVALI_URUGLAR.JPG) *Kızıl şehri yakınında Dokuz Bulak adlı kaynağın yanında ata binmiş kız ve oğlan. (Faalp at Türkçe Vikipedi, public-domain)* Tuvalar; Çin kaynaklarında Tu-po, Tu-p'o şekillerinde geçer. Bulundukları yerler kuzeyde Hsiao-hai ile batıda Kırgız Türkleri, güneyde Uygur Türkleri ile sınırlıdır. Üç boya ayrılmışlar olup her biri kendini yönetir. Otları toplayıp kulübe yaparlar, tarım ile uğraşmazlardı. Tuva topraklarında çok miktarda ve çok türde ot bulunurdu. Bunların köklerini toplayıp şifalı yemekler yaparlardı. Avcı toplumu olduklarından kuş, balık yaygın olarak tüketilirdi. Samur kürk ve geyik derisi giyimleri vardı. Ölüleri ağaç kutu ile dağın içine ya da ağaların üzerine bırakırlardı. Kendilerini saf kan Türk kabul ederler. Toplumda cezalandırmaya gerek duyulmamıştı, çalınan mal olsa iki katı geri ödenirdi. Kurıkan Türklerine yakındırlar.[^2] Tuba veya Tuvas, Moğolların kuzeybatısında, Tuhas, Toeles, Kırgıs ve Hang-has (Hakas) Türkleri ile birlikte adı geçen bir Türk halkıdır.[^3] Tuhas Türkleri de Şibir Türkleri ile birlikte anılan yine Türk soylu bir halktır. Tumat adı da yine Türk toplulukları içinde adı geçen Selenge'nin batısında oturan diğer halklar gibi Moğollar tarafından orman halkı olarak adlandırılmıştır. Urianghai, Urianghacin, Urianghan, Urianghat, Urianghadai şekillerinde geçen Türk halkı ise Tanglu dağlarının kuzeyinde yaşamaktadır.[^4] “*Tıva*” – ırkkökeni ilk defa Sayan-Altay bölgesinde Türk Uygurları ile ilişkilidir. Tuvaları geçim kaynakları göz önüne getirilirse tipik olarak iki gruba ayrılır: 1. Batı'da: [Bozkır](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bozk%C4%B1r) bölgelerinde tarım ve büyük-küçük baş hayvancılıkla uğraşanlar. 2. Doğu'da: [Tayga](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tayga) bölgesinde, avcılık ve [Ren geyiği](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ren_geyi%C4%9Fi)-sürübesiciliği yapanlar. Tuva tarihi, antik yerleşim kalıntılardan [Paleolitik Çağa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Eski_Ta%C5%9F_%C3%87a%C4%9F%C4%B1) kadar geriye gittiği öne sürülür. Sayan Dağları yakınındaki Tayga bölgesinde avcılık ve balıkçık yaparak yaşamışlardır. Tuva'da [Sakalar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sakalar)dan kalmış birçok buluntu vardır. MÖ 2. yüzyılda, [Hun İmparatorluğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hun_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu)'nda yerleşik yaşamla birlikte göçebe yaşama da başlamışlardır. Tuva adı eski Çin kaynaklarındaki T'o-pa boy adından gelmektedir. Topalar Eski Türklerin ana toprağı olan günümüzdeki Kuzey Çin topraklarında MS 4.-6. asırlarda 200 yıl kadar sürmüş olan Topa Devletini kurmuşlardır. MS 500 yılından sonra, Türk yerleşimciler erken-Orta Çağ'da Köktürk devletinin parçası olarak bölgede yaşamaya başlamışlardır. MS 1000 yılında, Tuba ([*Dubo*](https://turkipedia.org/tr/wiki/Dubo)) kabileleri dağlık-[Tayga](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tayga)'da, Sayan sahasında, Samodi halklarını devirerek bölgeye yerleştiler. 1207 yılında, Tuvalar [Cengiz Han](https://turkipedia.org/tr/wiki/Cengiz_Han)'ın işgaline uğramış ve Moğollar bölgede etki alanlarını artırınca sonunda [Moğol İmparatorluğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mo%C4%9Fol_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu)'nun bir egemenliğinde kalmışlardır. Moğol hakimiyeti yüzyıllar sürse de Tuvalar Türklüklerini kaybetmemişler, Moğollarla ırki karışmaya engel olmuşlardır. O devirde yazılmış olan "Moğolların Gizli Tarihi" adlı eserde Tuvalardan "Tuba" olarak bahsedilir. 1634 yılında, Moğol lideri Ombo Erdeni Altan Han (saltanat. 1627–1651) Rusya'ya bağlılığa yemin edmiştir. Tuvalar, 17. yüzyılda Budizmi kabul etmişlerdir. 18. yüzyılda: Mançu ve [Ch’ing Hanedanlığı](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87ing_Hanedan%C4%B1) (清朝, Qīng cháo) Tuvalar üzerinde egemen olmuştur. 1883-1885 yıllarında Tuva'da Çin-Mançur yönetimine başkaldıran 300 kadar kahraman Tuvalıdan 60'ı başbuğları Sambajık başkanlığında Ötüken (Ödügen)'i korumak için çetin şartlara rağmen sonuna kadar direnmişlerdir. Bu olay Tuvaların en önemli ayaklanma olayıdır. Sonunda Çin yönetimi acımasızca bu kahramanları yakalayıp başlarını keserek Tuvaların mukaddes saydığı aşıtlara dikmiştir. Tuva Tarihinde bu olaya "Aldan Maadırlar" ve "Aldan Durgunnar" adı verilmiştir. 1911-1912 yıllarında "Homdu Dayını" adı verilen Çinlilerle Moğollar arasındaki savaşa binlerce Tuvalı katılmış ve Çinlilere karşı cephe alarak Moğolları desteklemişlerdir. Tuvalar, 1914 yılında ilk [Tuva Halk Cumhuriyeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tuva_Halk_Cumhuriyeti)'ni, sonra Tuva Özerk Sovyetler Birliği Cumhuriyeti'ni ve en son günümüz de [Tuva Cumhuriyeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tuva_Cumhuriyeti) (*Тыва Республика*)'ni kurmuşlardır. ![Tuvaların en fazla yaşadığı öz ülkeleri Tuva Cumhuriyetinin modern sınırları](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/3/3b/Tuva_map.png) *Tuvaların en fazla yaşadığı öz ülkeleri Tuva Cumhuriyetinin modern sınırları (VoodooIsland at en.wikipedia . Later version by Bogomolov.PL at en.wikipedia ., public-domain)* ## Nüfus ![Sayan Dağları içinde Irgak-Tayga Dağı](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/03/Ergaki_2007.jpg/1280px-Ergaki_2007.jpg) *Sayan Dağları içinde Irgak-Tayga Dağı (Fatih, public-domain)* Rusya Federasyonunda Rusya'ya göre nüfus 313.940'dır. Tuvaların %35'i kırsal bölgede, %65'i şehirlerde yaşarlar ve kullandıkları tek dil Tuvacadır. ### Tuva Cumhuriyetindeki Tuvalar Tuvaların büyük çoğunluğu [Tuva Cumhuriyeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tuva_Cumhuriyeti)nde yaşamaktadır. ![Rusya Federasyonu içinde özerk Tuva Cumhuriyeti ve başkent Kızıl](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/e/e7/RuslandKyzylLocatie.png) *Rusya Federasyonu içinde özerk Tuva Cumhuriyeti ve başkent Kızıl (CC-BY-SA-3.0)* ![Tuva'nın şehirleri](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/1/17/Republiek_Tuva.png) *Tuva'nın şehirleri (Roger Zenner , translated by Hardscarf at nl.wikipedia, CC-BY-SA-3.0)* ### Tofalar Karagaslar da denilen Tofalar, Tuva'nın kuzeydoğusunda ve İrkutsk bölgesinde yaşarlar. Nüfusları çok azdır. Tofaların, Tuvaların bir alt dalı olduğu tahmin edilmektedir. Dil ve kültürleri çok benzerlik gösterir. ### Altay Tuvaları Altay adlı bölge günümüzde dört devletin sınırları içinde yer alır. Çin'in özerk Türk cumhuriyeti Doğu Türkistan'ın kuzey bölümü Altay adıyla söylenir. Moğolistan'ın batısı bölümü, Kazakistan'ın doğu bölümü, Rusya Federasyonu içinde ise Türklerin yaşadığı Altay Özerk Cumhuriyeti ve Altay Kray Bölgesi bulunmaktadır. Tuvalar ise hem Doğu Türkistan'da hem de Moğolistan'daki Altay yerleşimleri dolaylarında seyrek nüfuslu olarak yaşamaktadırlar. #### Sincan Uygur Özerk Bölgesi'nde Altay Tuvaları daha çok [Sincan Uygur Özerk Bölgesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sincan_Uygur_%C3%96zerk_B%C3%B6lgesi)'nin [Altay İli](https://turkipedia.org/tr/wiki/Altay_%28il%29)ne bağlı [Burçin İlçesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bur%C3%A7in_%C4%B0l%C3%A7esi)ndeki Hemuhanas yerleşim yerinde yaşarlar. Tuvaca konuşanların sayısı en az 2.400'dür.[^5] Çin'deki Tuvalar Çin Hükûmeti tarafından "[Moğol](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87in%27deki_Mo%C4%9Follar)" etnik grubunun bir parçası olarak tanınır.[^6] Hanas Gölü çevresinde Tuvalar daha çok hayvancılık özellikle malcılık işleri ile uğraşmaktadırlar. Cungar Tuvaları (*Jungar-Tuwiner*) [Burçin](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bur%C3%A7in_%C4%B0l%C3%A7esi), [Kaba](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kaba_%C4%B0l%C3%A7esi) nahiyelerinde ve [Kanas Gölü](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kanas_G%C3%B6l%C3%BC) yöresinde Tuvalar yaşarlar. #### Moğolistan'da Moğolistan'da en az 27.000 Tuva bulunur.[^7] Moğolistan'ın en batısında [Tsengel](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tsengel) (Sengel) adlı yerleşim yerinin büyük çoğunluğunu Tuvalar oluşturur. #### Kazakistan'da [Kazakistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kazakistan)'nın doğusundaki Altay bölgesinde de bazı küçük Tuva grupları yaşamaktadır. ## Tuvalarda boylar Günümüz Tuvaları aynı Türkiye Türkleri gibi harmanlaşmıştır. Yani türlü Türk boyları arasında büyük bir karışım söz konusu olmuştur. Bilhassa soyadlarda kimin hangi boydan geldiği yaklaşık olarak tahmin edilebilir. Tuva'daki Türk boylarının adları şunlardır: Aba, Tele, Uygur, Payagu, Tas, İrgit (İrkut), Soyan, Çodu Sarıg, Telek, Baysara, Kırgız, Hal, Balıkçı, Hertek, Kuskun, Mungat, Şagay vs. Ayrıca 17. yüzyıl Rus gezginlerinin eserlerinde bahsedilen Tuva boyları da bulunur. Soyan, Maadı, Oorjak, Küjit, [Toju](https://turkipedia.org/tr/wiki/Toju_Tuvalar%C4%B1), Karzzal, Çoodu, Todot, vs. 13. asır elyazma eserlerde Monguş, Tumat, [Toju](https://turkipedia.org/tr/wiki/Toju_Tuvalar%C4%B1), Tongok ve Salçak (veya Selçuk) geçmektedir. ## Tuvada yaygın adlar Tuvada Tuvalar kız ve oğullara genel olarak Türkçe adlar vermektedirler. Fakat Türkçe adların dışında en çok Tibetçe adlar göze çarpar. Belli bir yaş serisindeki kişilerde ise Rusça adların görülmesinin sebebi Sovyetlerin eski zamanlarda yaptığı Rusça adları yaygınlaştırma, güzel gösterme çalışmalarının bir sonucudur. Tuvalarda Tibetçe adların görülmesinin sebebi ise dini yakınlıktan dolayıdır. Tuvalar [Tibet Budizmi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tibet_Budizmi)'ne mensuptur. Ayas (Türkçe erkek adı), Naçın[^8] (Şahin, Güçlü savaşçı),[^9] Mergen (mahir, akıllı. Erkek adı), Şolban (Türkçe.yıldız.Erkek adı), Sayan (Erkek adı), Aldınay (Türkçe kız adı. Altın-ay), Çinçi (Türkçe kız adı. boncuk), Çoygana (iğne yapraklı bir tür ağaç. Kız adı), Çoduraa (kara yemişenli bir tür ağaç.kız adı). Sayzana (bir tür çocuk oyunu. kız adı), Baylak (bereket, zenginlik. Türkçe erkek ve kız adı), Belek (Tanrıdan kutsi hediye. Türkçe kız ve erkek adı). ## Kültür ![](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/87/Doshpuluur_player%2C_Paris_2010.jpg/1280px-Doshpuluur_player%2C_Paris_2010.jpg) * (zoetnet, CC-BY-2.0)* Tuva halkının en meşhur destanı Keser olup 1963 yılında Kızıl şehrinde neşredilmiştir. Sovyet yanlısı Salçak (Selçuk) Toka (doğ.1901) meşhur yazarlarından biridir. Tuvalar, İslam Öncesi Türk inancı olan Gök Tanrı veya Şamanizm inancı ile birlikte Moğolistan'ın tesiri ile Lamaizm (Tibet Budizmi) dinini bir arada yaşayan bir Türk topluluğudur. ## Tuva yemek kültürü Tuva mutfağı ([Rusça](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rus%C3%A7a): Тувинская кухня[^10]) incelendiğinde Tuva yemek kültürünün yaylak- kışlak türünde yaşayan Türk yemek kültürünü içerdiği görülür. Yaylacılık ve göçebe kültür yemek kültürünü etkilemiştir. Bu yüzden et ve süt ürünleri yönünden boldur. Komşuları olan Türk toplulukları ve Moğol toplulukları ile benzer bir yemek kültürü vardır. İçeceklerden sütlü çay, kımız, hoytpak (fermente süt türü). Süt ürünlerinden bıştak (peynir türü), kurut (kurutulmuş peynir türü), tarak (koyu sıvı şekilde), aarjı (kurutulmuş peynir türü). Et yemeklerinden sogaja, kara mün, uja (koyunun but etinden yapılır), tırtkan (doğranmış etten), çereme, ijin-hırın, huujuur, boova ve boorzak, buuza, mançı (Kayseri mantısına göre çok büyük bir mantı türü, yumruk/sumsa mantı), dalgan (arpanın kavrulmuş unu). Baharatlardan kulça ve koynut.[^11] ## Hoy Özeer Mal özeeri de denir. Tıva (Tıva) Türklerinin hayvanları keserken bir merhamet göstergesi olarak yaptıkları tören.[^12] Hoy, koyun; özeer, kesmek demektir.[^13] ## Alfabe Tuvaların ulusal alfabesi Göktürk, Köktürk, Orhun, Yenisey diye de bilinen Türk Alfabesidir. Türk Alfabesinin bütün Türk Dünyasında kullanımının kaybolması üzerine Uygur Türklerini de içinde barındıran Tuvalar Soğd kökenli olduğuna inanılan alfabeyi, yani Uygur Türk Devleti alfabesini kullanmaya başladılar. Bu kullanım asırlarca sürmüştür. 20. yüzyıla değin komşuları Moğollarla birlikte Uygur Alfabesini kullanan Tuvalar 20. asırda Latin Alfabesine geçmiştir. Fakat Sovyet Rusya işgali ile sovyet propagandaları ile Kiril Alfabesine zorla geçirilmişlerdir. Günümüzde eğitim sisteminden bütün diğer alanlara kadar Rus Kiril Alfabesi kullanılmaktadır. Latin Alfabesine geçiş ile ilgili mali herhangi bir altyapı desteği olmadığından Rus Kiril Alfabesini kullanmak mecburiyetinde kalmıştır. Rusya Federasyonu Kiril Alfabesinden kopmayı engellemek için siyasi çevikliğini kullanmaktadır. ## Din Halkın tarihi din değişim süreci şöyle olmuştur: Eski Türkler devrinde Tıva Türklerini oluşturan Türk boyları da Budizmin tesirinde kalmışlardır. Budizm, önce Hindistan'da devlet kuran Yüe-Çi Türkleri arasında yayılmıştır. Yüe-Çi'ler, Budizmin yayılmasına yardımcı oldular. Budizm; **To-ba Türkleri** zamanında şimdiki Kuzey Çin'deki eski Türkler arasında da yayıldı. MS 7. yüzyıl sonlarında Göktürk Hakanı To-Po (572-581), Budizmi kabul etti. Bu inancı Göktürkler arasında yaymaya çalıştı. Ölümünden sonra, Göktürkler bu dini tutmadılar. Bilge Kağan, bir aralık Budizme meyleder gibi olmuşsa da, Göktürk veziri Tonyukuk, bu inancın Türk karakterine uymadığını söyleyerek onu vazgeçirmiştir. Tıva halkının atalarından Uygurlar arasında ise, Budizm yaygın bir din olarak görülür.[^14] Günümüzde Tuvalar hem Gök Tanrı inancının günümüze yansıması olan Şamanizm'i hem de Tibet Budizmi olan Lamaizm'i benimsemişlerdir. Özellikle başkent Kızıl şehrinde ticaret ile uğraşan Kırgızlar ise İslam dinine mensupturlar. Yine başkent Kızıl'da göçetmeye başlayan Ruslar ise Hristiyan'dır. Ülkede Hristiyan-Budizm çekişmesi vardır. Misyonerler, başkent Kızıl odaklı olarak çalışmakta halk arasında Hristiyanlığı yaymak için basın-yayın yoluyla faaliyet göstermektedir. Tuvaları Hristiyanlaştırabilmek için misyonerler hummalı bir çalışma içerisinde. Hakas Türkleri ve Saha Türklerinin çoğunluğunu Hristiyanlaştıran misyonerler Rusya yönetiminden de izin almış durumda. Hatta İncil Tuvacaya çevrilip 2011 yılında binlerce adet basıldıktan sonra dağıtıma geçildi.[^15][^16][^17][^18] Ayrıca İncil Rusça olarak Tuva'da satılmakta veya ücretsiz dağıtılmaktadır. Rusçasına ilgi göstermeyen Tuvaları bu defa da dil yönünden ele geçirmek ve sonra asimile etmek peşindedirler.[^19] Tuva Cumhuriyetinin başkenti Kızıl şehrine kilise kurup Tuva gençlerini Hristiyanlığa çekmeye başladılar. İrkutsk'taki Tuvalardan mahkûmlara İncillerin gönderilmesi çalışması vardır.[^20] ## Ayrıca bakınız - [Türk halkları](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_halklar%C4%B1) - [Duhhalar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Duhalar) - [Hoton Türkleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hoton_T%C3%BCrkleri) - [Hoton dili](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hoton_dili) - [Tıa kihi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Dolganlar) - [Tukalar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Soyotlar) - [Tohfalar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tofalar) - [Tıvalar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tivalar) ## Konuyla ilgili yayınlar - Ölmez, Mehmet. "*Tuvalar ve Tuvaca*". Çukurova Üniversitesi, 1996. [''web sayfası''](http://turkoloji.cu.edu.tr/CAGDAS%20TURK%20LEHCELERI/mehmet_olmez_tuvalar.pdf) - Taube, Erika - (1972). "*Die Widerspiegelung religiöser Vorstellungen im Alltagsbrauchtum der Tuwiner der Westmongolei*". Parareligieuses des peuples altaique. Strasbourg. 119-138. - (1977). "*Zur Jagd bei den Tuwinern des Cengel-sum in der Westmongolei*". Jahrbuch des Museums für Völkerkunde zu Leipzig 31. 37-50. - (1978). "*Tuwinische Volksmärchen*". Berlin: Akademie Verlag. - (1981a). "*Die Tuwiner im Altai (MVR)*". Kleine Beiträge des Museums für Völkerkunde Dresden 4. 34-40. - (1981b). "*Anfänge der Seßhaftwerdung bei den Tuwinern im Westen der Mongolischen Volksrepublik*". Die Nomaden in Geschichte und Gegenwart. Berlin. 97-108. ## Dış bağlantılar - [Tıva Türkçesinde Fil Suresinin anlamı](http://www.tuvaturkcesi.tr.gg/Fil-Suresi.htm) - [Tuva'dan kitap almanın kolay yolu İstanbulda](http://www.sibiryakitapcisi.tr.gg) - [Tıva Kültürü](https://web.archive.org/web/20110309230503/http://tuvaculture.ru/minkult/) - [Kısaca Tıvalar ve Tıva Tarihi](http://turkoloji.cu.edu.tr/CAGDAS%20TURK%20LEHCELERI/mehmet_olmez_tuvalar.pdf) - [Tuva Özerk Türk Cumhuriyeti](https://web.archive.org/web/20070927094544/http://www2.omu.edu.tr/ogrenciklupleri/klupler/turkdunyasi/tuva.htm) - [Tuvaca Öğrenmek için ilk basamak](http://www.turkbirlik.gen.tr/lang-tr/Makale/85--fatih-alparslan/888-tyva-turkcesi-ogrenim.html/) - [Tıva’daki bölgelerin Nüfus ve Yüzölçüm Bilgileri](http://www.turkbirlik.gen.tr/lang-tr/Makale/85--fatih-alparslan/887-tyva-nufus-yuzolcum-bilgileri.html/) - [Tıvalar Üzerine Söyleşi](https://web.archive.org/web/20160306005058/http://turkleronline.net/turkler/kirgizlar/tuvalar/turkler_tuvalar_soylesi.htm) - [TyvaWiki](https://web.archive.org/web/20100113001418/http://www.tyvawiki.org/wiki/Alphabet) - [Tuva Alfabesi fontları](https://web.archive.org/web/20100815015531/http://orlan.tuva.ru/fonts.html) - [Тоолчургу Тожу чурттум](https://web.archive.org/web/20100815015403/http://orlan.tuva.ru/video/video_tuva/11-toolchurgu-tozhu-churttum.html) - [Süt göllü Sarıglar Mengi'nin Tuvaca sitesi](http://www.buyan-dash.narod.ru/links.html/) - [Tuva şarkı-türkü videoları, Tuvalar hakkında bilgiler](http://tripatlas.com/Tuvan_people/) - [Fotopedia'da Tuva fotoğrafları](http://www.fotopedia.com/en/Tuvans/) - [Tuvaca Örnek Diyaloglar](http://cihanunal.azeriblog.com/category/ornek-di/) - [Tıva Kızı adlı şarkıcı grubu](http://www.tyvakyzy.com/) - [Turan Yurt - Kaya Kuzucu ](http://www.youtube.com/watch?v=xS6OT5xNFmI/) - [Turan şiiri ile birlikte-Kazakistan-Kültegin'in Kıygızı- Tuva ](http://www.youtube.com/watch?v=XsQsX_CNwZU/) - [Hün-hürtü adlı şarkıcı grubu](http://www.huunhuurtu.com/) - [Hün-hürtü ünlü ıraacı topluluğu](http://www.hhtmusic.com/) - [Doğu Türkistan'daki Tıva Türkleri](http://dlib.eastview.com/browse/doc/5621283/) - [Altay Tuvaları - Altaylarda Unutulmuş Bir Türk Halkı](https://web.archive.org/web/20100318100201/http://yayinlar.yesevi.edu.tr/files/article/208.pdf) - [Tıva Türkleri etnonimleri hakkında](https://web.archive.org/web/20081110185429/http://www.hrono.ru/etnosy/tuvincy.html) - [Rusya Federasyonundaki halklar: Tuvalar](http://narodru.religare.ru/peoples1271.html/) - [Tuvalar ile ilgili elektronik bilgi dergisi](http://www.tuva.asia/tags/%D1%82%D1%83%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%86%D1%8B/) [^1]: Ethnologue. [^2]: Çin Kaynaklarına Göre Eski Türk Boyları, Prof. Dr. Ahmet Taşağıl. Türk Tarih Kurumu yayınları, Ankara-2004. sayfa116-117 [^3]: Yüan Chao Pishi (Mangholun niuça Tobçaan). çevirici: Prof . Dr. Ahmet Temir. TTK. Ankara. madde 239 [^4]: Yüan Chao Pishi (Mangholun niuça Tobçaan). çevirici: Prof . Dr. Ahmet Temir. TTK. Ankara. s. 272-273 [^5]: Ethnologue. [^6]: Mongush, M. V. "Tuvans of Mongolia and China." International Journal of Central Asian Studies, 1 (1996), 225–243. Talat Tekin, ed. Seoul: Inst. of Asian Culture & Development. [^7]: Ethnologue. [^8]: Tuvan Submitted Names - Behind the Name. [^9]: Имя Начын на Имя.Ком. Значение имени Начын. [^10]: Тувинская кухня. [^11]: Тувинская кухня » Министерство культуры Республики Тыва. [^12]: http://ngm.nationalgeographic.com/2012/07/vanishing-languages/rymer-text (İngilizce) [^13]: http://smartwool.tumblr.com/post/27633530405/khoj-ozeeri (İngilizce) [^14]: Yılmaz Boyunağa, Türk İslam Sentezi, Yağmur yayınları. s. 59 [^15]: в Туве и Москве » Tuva.Asia. [^16]: В Туве состоялась презентация Библии на тувинском языке » Tuva.Asia. [^17]: Библию перевели на тувинский язык » Tuva.Asia. [^18]: ebook | ibt.org.ru. [^19]: ЦА №33 (2011) Библия на тувинском. [^20]: Tuva Türkleri Misyoner Pençesinde.