# Tuvaca

> Source: https://turkipedia.org/tr/wiki/Tuvaca
> Last updated: 2026-10-05
> License: CC BY-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/). Credit "Turkipedia contributors" and link to the source.
> Based on: Tuvaca, https://tr.wikipedia.org/wiki/Tuvaca (CC-BY-SA-4.0)

- **Dilin adı:** Tuvaca
- **Kendi dilindeki adı:** тыва дыл tıva dıl
- **Ülkeler:** Rusya (Tuva Özerk Cumhuriyeti)
- **Kişi sayısı:** 250.000-300.000
- **Sıra:** İlk 100'ün içinde değil.
- **Aile rengi:** Altay
- **Aile:** Türki diller; Şaz Türkçesi; Sibirya grubu; Güney kolu; Sayan dilleri
- **Resmi:** Tuva Cumhuriyeti
- **Kurum:** -
- **Alfabe:** Kiril alfabesi; Eski alfabe: Latin alfabesi
- **İso:** tyv; tyv
- **Glotto:** tuvi1240

**Tuvaca**, **Tuva dili** veya **Tuva Türkçesi**, [Rusya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rusya)'ya bağlı özerk [Tuva Cumhuriyeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tuva_Cumhuriyeti)nde [Tuvalar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tuvalar) tarafından konuşulan [Sayan dilleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sayan_dilleri) grubundan çağdaş [Türk yazı dilleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_dilleri)nden biridir. Tuva Cumhuriyeti'ndeki 250.000 civarındaki Tuva nüfusunun yanı sıra, kuzey-batı [Moğolistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mo%C4%9Folistan)'da 27.000 kişi ve [Çin](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87in)'in adlandırmasıyla [Sincan Uygur Özerk Bölgesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sincan_Uygur_%C3%96zerk_B%C3%B6lgesi)'ne [Türk Dünyası](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_d%C3%BCnyas%C4%B1)ndaki adlandırmayla [Doğu Türkistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Do%C4%9Fu_T%C3%BCrkistan)'a bağlı [Altay ili](https://turkipedia.org/tr/wiki/Altay_%28il%29)nde 2.400 kişi bu dili konuşmaktadır.[^1] Ayrıca [Buryat Özerk Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Buryat_%C3%96zerk_Sovyet_Sosyalist_Cumhuriyeti)'nde ve [Kazakistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kazakistan)'da az sayıda Tuvaca konuşanlar vardır.

Tuvaca, söziçi ve sözsonu d seslerinin durumu açısından ele alındığında [Yakutça](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yakut%C3%A7a)ya, y- sesinin ç- sesine gelişimi açısından [Hakasça](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hakas%C3%A7a)ya yakındır denebilir.[^2] [Şorca](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eorca)nın Tatarca ve Tuvaca arasında bir Türk dili olması Tuvaca ve Şorca arasında tercüman olmadan anlaşılması yakınlığın göstergesidir.

[Tannu Tuva Halk Cumhuriyeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tuva_Halk_Cumhuriyeti) ve Tuva Cumhuriyeti'nin resmî dil olup 1940'tan beri de zorla kabul ettirilen [Kiril alfabesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kiril_alfabesi) ile yazılmaktadır. Rusçanın Kiril alfabesinde bulunmayan üç harf eklemesi yapılmıştır.

Ek Harfler;

- Ң ң (Tuvacada "ñ" (birleşik ng)
- Ө ө (Tuvacada "ö")
- Ү ү (Tuvacada "ü")

Bu harfler Kiril alfabesinde türetildikleri harften hemen sonra gelirler; örneğin: Н, Ң ; О, Ө ; У, Ү olarak takip eder.

Dilde olduğu gibi kültürde de Moğol tesiri vardır. Tuva Türkçesi 1930'a kadar [Eski Uygur alfabesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Eski_Uygur_alfabesi) ya da [Moğol harfleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mo%C4%9Fol_harfleri) de denilen alfabe ile yazı yaşamını devam ettirmiştir. Kısa bir süre bağımsız olan Tuva Cumhuriyeti'nde [Türk Latin Alfabesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_alfabesi) de kullanılmış fakat daha sonra [SSCB](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sovyetler_Birli%C4%9Fi)'nin işgalinden sonra 1940'tan itibaren [Kiril alfabesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kiril_alfabesi) mecburi olmuş ve bu alfabe ile yazı yaşamını sürdürmektedir.

Tuvaca, [Türkiye Türkçesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk%C3%A7e)nde olduğu gibi, yüzey bilimi (jeomorfoloji) bileşik kelimelere, son ekler ekleyerek kelime türetirler. **Örnek:** \[teve\] 'deve' demektir, \[teve-ler\] 'develer', \[teve-ler-im\] 'develerim', \[teve-ler-im-den\] 'develerimden' gibi.

## Ç ayrımı

Türkiye, Azerbaycan, Türkmenistan, [Özbekistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%96zbekistan) gibi Türk dillerindeki **y** ile başlayan Türkçe asıllı sözler, Kırgızcada **c**, Kazakçada **j**, Yakutçada **s** değişimine uğramışken Tuvacada ise **ç** ile söylenir. Çeñge (yenge), çılan (yılan), yıl (çıl), çurt (yurt), çeğen (yeğen), çem (yemek), çedi (yedi, 7), çarış (yarış), çarık (yarık), çañgı (yankı), çağ (yağ) gibi.

## Söziçinde D varlığı

Eski Türk dilindeki söz ortası "d" sesi, günümüzde çoğu Türk dilinde "y" harfine dönüşmüşken Tıva Türkçesinde değişime uğramamıştır. "adak", son (ayak sözünden), "bedik" (yüksek, Türkiye Türkçesinde "büyük" sözüne dönüşmüştür), "kuduk" (kuyu), "kuduruk" (kuyruk), "küdé" (güvey, damat)

## Yazı sistemi

Tuvaca şimdi Kiril Alfabesini kullanmadan önce Latin Alfabesini kullandılar. Latin Alfabesinden önce Uygurlardan Moğollara geçen Uygur Alfabesini (bu alfabe aslında Sogdlardan alınmıştır denilir) kullandılar. Tuvaların şu anda kullanmadıkları Göktürk Alfabesi millî alfabeleridir.

### Orhun alfabesi

Tuvaların eskiden kullandıkları ilk ve ulusal alfabe [Orhun alfabesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Eski_T%C3%BCrk_yaz%C4%B1s%C4%B1) adı da verilen Turan coğrafyasının Türk alfabesidir.

- Tuba (Eski Türk alfabesinde v harfi olmayıp b harfi vardı). Eski Türk dilinde Tuva için Tuba, Toba sözleri kullanıldığı bilinmektedir. Günümüzde Tuva, Tıva, Tofa şeklinde kullanımları vardır.

### Uygur alfabesi

Uygur alfabesi diye tanınmış Sogd menşeli alfabeyi Uygur Türkleri Moğollara öğretmişler ve [Moğollar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mo%C4%9Follar) da yakın zamana kadar bu alfabeyi kullanmışlardır. Moğollara yakın olan Tuvalar da bu alfabeyi bir zaman süresince kullandılar. Bu alfabe sonradan oluşan Moğolca ve Mançu alfabelerinin ilk örneğidir. 18 harften oluşur, 4'ü seslidir. Yukarıdan aşağıya doğru yazılır.

!["Kutadgu Bilig", Uygur Alfabesi ile de yazılmıştı](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/1/1f/QutadughuBiliq_wien_p.10.jpg)
*"Kutadgu Bilig", Uygur Alfabesi ile de yazılmıştı (Handschriften von Wien und Kairo, public-domain)*

![Tuva Halk Cumhuriyeti'nin 24 Kasım 1926 - 28 Haziran 1930 tarihler arasında kullanılan Uygur harfli bayrağı](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d8/Flag_of_the_Tuvan_People%27s_Republic_%281926-1930%29.svg/1280px-Flag_of_the_Tuvan_People%27s_Republic_%281926-1930%29.svg.png)
*Tuva Halk Cumhuriyeti'nin 24 Kasım 1926 - 28 Haziran 1930 tarihler arasında kullanılan Uygur harfli bayrağı (Lumia1234, public-domain)*

Uygur alfabesiyle Uygur Devleti döneminde yazılmış yazılı nesirler:

1. [Altun Yaruk](https://turkipedia.org/tr/wiki/Altun_Yaruk)
2. İki Kardeş Hikâyesi
3. [Sekiz Yükmek](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sekiz_Y%C3%BCkmek)

Günümüz Tuvaların dini olan Budizm ile ilgili bilgilerin yanı sıra günümüz Tuva Türkçesi ile benzerlikler epey dikkat çekicidir.

Eski Uygur yazmalarındaki Türkçe ile günümüz Tuva Türkçesinin karşılaştırılması

### Latin alfabesi

![Tuva Halk Cumhuriyeti armasında Latin esaslı alfabeye örnek. Şöyle yazıyor "PYGY TELEGEJNIŅ PROLETARLARЬ POLGAŞ TARLATKAN ARATTARЬ KATTЬƵЬŅAR".](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/28/Emblem_of_the_Tuvan_People%27s_Republic_%281933-1939%29.svg/1280px-Emblem_of_the_Tuvan_People%27s_Republic_%281933-1939%29.svg.png)
*Tuva Halk Cumhuriyeti armasında Latin esaslı alfabeye örnek. Şöyle yazıyor "PYGY TELEGEJNIŅ PROLETARLARЬ POLGAŞ TARLATKAN ARATTARЬ KATTЬƵЬŅAR". (TheSign 1998, public-domain)*

1930 yılında Monguş Lopsan-Çimit isminde bir Tuva Budist keşiş tarafından tasarlanmıştır.

A B C D E F G Ƣ I J K L M N Ꞑ O Ɵ P R S Ş T U V X Y Z Ƶ Ь

a в c d e f g ƣ i j k l m n ꞑ o ө p r s ş t u v x y z ƶ ь

**Örnek**: Pirgi tьвa dьldьņ yƶykteri - Birinci Tıva (Tuva) dili alfabesi

Günümüz Tuva Kiril ve ilk Tuva Latin alfabelerinin karşılaştırılması

Misal olarak,

### Kiril alfabesi

1943 yılında Latin harflerin yerine Sovyet Rusların baskısı üzerine Kiril alfabesine geçilmiştir.

А Б В Г Д Е Ё Ж З И Й К Л М Н Ң О Ө П Р С Т У Ү Ф Х Ц Ч Ш Щ Ъ Ы Ь Э Ю Я

а б в г д е ё ж з и й к л м н ң о ө п р с т у ү ф х ц ч ш щ ъ ы ь э ю я

Rus alfabesinde bulunmayan üç harf eklemesi yapılmıştır.

**Ek Harfler**

Ң ң (tuvaca „ng“) Ө ө (tuvaca „ö“) Ү ү (tuvaca „ü“)

Bu harfler Kiril alfabesinde türetildikleri harften hemen sonra gelirler; örneğin: Н, Ң ; О Ө ; У, Ү olarak takip eder.

Dilde olduğu gibi kültürde de Moğol etkisi büyüktür. Tuvaca 1930'a kadar Moğolların da kullandığı Uygur alfabesi ile yazılmıştır. Kısa bir süre bağımsız olan Tuva Cumhuriyeti'nde Türk Latin Alfabesi de kullanılmış fakat daha sonra SSCB'nin ilhakından sonra 1940'tan itibaren Kiril alfabesi ile yazılmaktadır.

## Tuva alfabesi

![Tuva Cumhuriyeti](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/3/3b/Tuva_map.png)
*Tuva Cumhuriyeti (VoodooIsland at en.wikipedia . Later version by Bogomolov.PL at en.wikipedia ., public-domain)*

A (A), Б (B), Ж (j), Ч (Ç), Д (D), Э (E), Е (E; kelime başlarında ise YE olarak okunur), Ф (F), Г (G), Х (H), Ы (ı), И (İ), К (K), Л (L), М (M), Н (N); Ң (ñ Damaktan N harfi Türk Ortak Latin Alfabesi'nde “ñ” olarak belirlenmiştir), O (O), Ө (Ö), П (P), Р (R), С (S), Ш (Ş), Т (T), У (U), Y (Ü), В (V), Й (Y), З (Z), Ë (yo), Ц (ts), Щ (şç), Ю (yu), Я (ya), Ъ (kesme işareti), Ь (inceltme işareti)

[Tıva Alfabesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tuva_alfabesi):

Altay Tuvacasında, Türk dünyasının diğer bölgelerinde hemen hemen hiç görülmeyen birtakım arkaik özellikler görülebilmektedir. Mesela bu Tuvaca ağız, bir adaγ-dilidir, yani Eski Türkçe’deki "δ"sesi bugün bazı Türk dillerinde "y" sesine, bazılarında ise "z" sesine dönüştüğü halde, Altay Tuvacası'nda (ve Tuvaca'da) "d" sesine dönüşmüştür. Bir diğer arkaik özellik ise, zarffiil ekleriyle kurulan bağımlı sıralı cümlelerin (periodische Kettensätze[^3])[^4] Altay Tuvalarının dilinde çok yaygın olarak kullanılmasıdır.

## Sayılar

0 тик (tik)1 бир (bir), 2 ийи(iyi), 3 үш (üş), 4 дѳрт (tört), 5 беш (beş), 6 алды (aldı), 7 чеди (çedi), 8 сес (seğes), 9 тос (toğos), 10 он (on), 20 (çébri),30 үжен (ücen), 40 дөртен (dörden), 50 бежен (becen), 60 алдан (aldan), 70 чеден (çeden), 80 сезен (sezen), 90 тозан (tozan) 100 чүс (çüs), 1000 муң (muñ)

Tuva ve Kırgız Türkçelerinde sıra sayıları karşılaştırması

## Renkler

Tuva Türkçesinde renk sözü "öñ" demektir. Ak (ak, beyaz), qara (kara, siyah), kök (gök, mavi), qızıl (kızıl, kırmızı), sarıg (sarı), nogaan (yeşil), hüreñ (kahverengi).

## Bilinmesi gerekenler

Tuvacada söz (kelime) sonundaki **ç**, günümüzde **ş**ye dönüşmüştür (3-üş).

Tuvacada **t**, tonlulaşarak günümüzde **d** ye dönüşmüştür (6-aldı).

Tuvacada **g** nin düşmesi ile birlikte kendisinden sonra gelen ünlü de düşmüştür (8-seğes, 9-toğos, dağ, oğol, ). Azerbaycan ve Türkmenistandaki gibi söz başlarında genelde **t** yerine **d** kullanımı vardır. Daş (taş), dacık sú (taşkın su), dan(tan), daştı (dışarı, dış), der (ter), dovurak (toprak), dózun (toz), duzak (tuzak), duzár (tuzlamak), dus (tuz), dığış (tıkışık), dırbak (tırnak), dırgak (tarak) v.b.

Tuva dilinde diğer dillerin aksine *geçmiş* hayat çizgisinin *önünde*, *gelecek* ise *arkasında* yer alır. Bu nedenle Tuvalar, *soñğár* (geri gitmek) sözcüğünü geleceği, *burungár* (ileri gitmek) sözcüğünü de geçmişi ifade etmek amacıyla kullanırlar.

## Dilbilgisi

### Ünlüler

Tuvacada 8 ünlü var. а (a), е/э (e), и (i), о (o), ө (ö), у (u), ү (ü), ы (ı)

### Uzun ve kısa ünlüler

Sekiz ayrı ünlü uzun veya kısa olabilir. ол (ol) - o оол (oğol) - oğul дүн (dün) - gece дүүн (dűn) - dün

### Kargıraa ünlüler

аът (a't) - at (hayvan) ат (at) - ad, isim

bunun istisnası durumlar da vardır. qaş - kaç, nasıl

### Tuvaca, Türkçe ve Kırgızca şahıs zamirleri karşılaştırılması

*Türkçe - Kırgızca - Tuvaca* ben- men- **men** sen- sen- **sen** o- al- **ol** biz- biz- **bis** siz- siz, sizder, siler- **siler** onlar- alar- **olar**

**Zamirlerin –nıkı, -nıyı, - nığı, -niği vb. eklerle birleşimi**

*Kırgızca -Türkçe - Tuvaca* meniki-benim- **méniği** seniki – senin -**señiği** anıkı – onun -ó**ñú** bizdiki – bizim--**bistiği, bisterniği**, sizdiki, sizderdiki, silerdiki – sizlerin-**silerlerniği** alardıkı - onların-**olarnığı**

![Kızıl Şehir Meydanı ve Tiyatro Binası](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/e/ef/K%C4%B1z%C4%B1l_%C5%9Fehri_meydan%C4%B1.JPG)
*Kızıl Şehir Meydanı ve Tiyatro Binası (faalp, public-domain)*

### Soru sıfatları

qaş, qaşıl (kaç)?, kaş kici (kaç kişi), kayı (hangi), qayı bacın (hangi ev)?, çece, çecel (kaç), çece mal (kaç sığır)?, qandığ (nasıl, hangi), qandığ kici (nasıl kişi)?

### Düşürmeler

Tuva Türkçesinin öteki Türk lehçeleri ile karşılaştırıldığında belirgin özelliği düşürmelerin çok yaygın olmasıdır. Ses (sekiz), ağas (ağız) v.b. Fakat ünsüzlerini düşüren bazı sözler ek aldıklarında aslına dönerler. ağas (ağız) aksım-askım (ağzım), oğol (oğul), oğlum (oğlum), bört (börk) börgüm (börküm), v.b.

### Örnek

Ada çokta çartık ösküs, Ava çokta budun

Qırpan át oruk çaspas

## Tuva edebiyatı

Tuva Türklerine özgü gelişmiş bir edebiyat bulunmaktadır. Önemli yazarlar arasında Çoodu Kara-küske, Viktor Kök-ool, Stepan Sarıg-ool ve Salçak Toka sayılabilir.

XX. yüzyılda edebi dil haline gelen Tuva Türkçesinin önemli yazarları:

- [Aleksey Arapçor](https://turkipedia.org/tr/wiki/Aleksey_Arap%C3%A7or) (Арапчор, Алексей Дугерович) (1924)
- [Hovalıg Artık](https://turkipedia.org/tr/wiki/Art%C4%B1k_Hoval%C4%B1g) (Артык, Ховалыг Хом-Оттуковна) (1951)
- [Aleksandr Darjay](https://turkipedia.org/tr/wiki/Aleksandr_Darjay) (Даржай, Александр Александрович) (1944)
- [Eduard Dongak](https://turkipedia.org/tr/wiki/Eduard_Dongak) (Донгак, Эдуард Люндупович) (1941)
- [Dorcu Monguş](https://turkipedia.org/tr/wiki/Dorju_Mongu%C5%9F) (Монгуш, Доржу Баянович) (1939-1992)
- [Monguş Ölçeyól](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%96l%C3%A7eyool_Mongu%C5%9F) (Олчей-оол, Монгуш Кунгаевич) (1934-1996)
- [Mannay Oğorcak](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mannay_Oorjak) (Ооржак, Маннай Намзыраевич) (1892-1968)
- [Çançıhó oğorcak](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87an%C3%A7%C4%B1hoo_Oorjak) (Ооржак, Чанчы-Хоо Чапаажыкович)(1895-1962)
- [Oleg Saganool](https://turkipedia.org/tr/wiki/Oleg_Saganool) (Саган-оол, Олег Карламович) (1913-1971)
- [Vladimir Serenool](https://turkipedia.org/tr/wiki/Vladimir_Serenool) (Серен-оол, Владимир Седипович) (1942-1994)
- [Oleg Suvakpit](https://turkipedia.org/tr/wiki/Oleg_Suvakpit) (Сувакпит, Олег Одербеевич) (1926)
- [Salim Sürünool](https://turkipedia.org/tr/wiki/Salim_S%C3%BCr%C3%BCnool) (Сюрюн-оол, Салим Сазыгович) (1924-1995)
- [Yekaterina Tanova](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yekaterina_Tanova) (Танова, Екатерина Дуктуг-ооловна) (1930)
- [Salçak Toka](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sal%C3%A7ak_Toka)-Kol Tııkı (Тока, Салчак Калбакхорекович-Кол Тыыкы) (1901-1973)
- [Baazanay Tülüş](https://turkipedia.org/tr/wiki/Baazanay_T%C3%BCl%C3%BC%C5%9F) (Тюлюш, Баазанай Халдааевич) (1890-1951)
- [Baykara Hövenmey](https://turkipedia.org/tr/wiki/Baykara_H%C3%B6venmey) (Ховенмей, Байкара Дамчаевич) (1915-1972)
- [Leonid Çadamba](https://turkipedia.org/tr/wiki/Leonid_%C3%87adamba) (Чадамба, Леонид Борандаевич) (1918-1987)
- [Kuular Çerligool](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kuular_%C3%87erligool) (Черлиг-оол, Куулар Чашпынмаевич) (1940)
- [Saylıkmaa Kombu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sayl%C4%B1kmaa_Kombu) (комбу, сaйлыкмaa сaлчaккызы) (1960-)

## Sık kullanılan cümleler

Tuvaca /*Tıva dıl* /Тывa дыл

Evet/*iye*/ iğe

Sen /*sen*/ сен

Hayır, yok /çok/чок

Merhaba, selam /ekiği/Экии

Xoşça kal, güle güle / bayırlığ/бaйырлыг

Nasılsınız?/Qayı hire tur siler/Кайы хире тур силер?

Teşekkür ederim/çettirdim/четтирдим

Kim/kım/кым

Ne/çü/чү

ne zaman/kacan/кaжaн

añlamadım/bilbedim/билбедим

saat kaç/şağ qaş/шaг кaш

bilmiyorum/bilbes men/ билбес мен

## Tuvalarda erkek-kadın adları ve soyadları

Erkek adları: Adıg-oğol, Alaş, Arbak, Ak-oğol, Aydıñ, Bagay-oğol, Balçır, Bayır, Bayındı, Buyan, Daş-oğol, Delger, Demir, Demir-oğol, Dozuraş, Kara-kat, Kara-oğol, Kañ-oğol, Kejik, Keciktiğ, Kök-oğol, Mergeldey, Möñgün-oğol, ortun-oğol, Öner-oğol, Örgeleğer, Sağán-oğol- Sarığ-oğol, Sedip, Uran-oğol, Uynuk-oğol, Hayacık, Herel, Hüler, Hüler-oğol, Çeçek-oğol, Çeçen-oğol, Çiñgis, Ezir-oğol, Eker-oğol gibi.

Kadın adları: Aldınay, Aldın-kıs, Arcána, Ak-kıs, Barıñmağa, Belekmağa, Belek-kıs, Darıy,

Darıymá, Doluma, Dolçutmá, Dolzat, Mañnay, Mañmá, mendi, Meñgi, Olça, Orcutmá, Ortumá,Oyumá,Önermá, Örgeldey, Salbak, Salbakay, Sarıg-kıs, Sereñmá, Serciñá, Sırga, Ünçermá, Hacıtmá, Herelmá, Hüreñ, Hürgül, Çeçek, Çeçekmá, Çüsükey, Çısıñmá, Eremá gibi.[^5]

Ortak Erkek-Kadın adları: Aydıs, Bayır, Belek, Dadar, Dambış, Kama, Kökey, Mácık, Mañnay, Sayın, Saydaş, Sarıg, Heymerek, Çeçen, Şañgır, Ertine gibi.

Sülale ve soy adları: Adıg-Tülüş, Ak, Ak-Moñguş, Bay-Kara, Barağan, Dargat, Doñgak, İrgit, Kara-Doñgak, Kara-Moñguş, Kara-Sal, Kol, Kuğular, Kücüğet, Kırgıs, Mádı, Moñguş, Ondar, Oğorcak, Oyun, Őlet, Sáya, Salçak, Sartııl, Sarıg-Doñgak, Sarığlar, Sat, Soyan, Tumat, Tülüş, Hertek, Hovalıg, Homuşku, Çoğodu, Şalık gibi.

## Akrabalık adları

Kırgan-avay (nine), Kırgan-açay (dede), avay (ana), açay (baba), duñmam (kardeş), akıy (amca, ağbi), çaavay/çeñgey (yenge), dáy (dayı), küüy (dayının eşi), uğbay (abla), çestey (enişte), quda/qudağay (dünür).

## Tuva yörelik ağızları

Ülkenin resmî dili daha çok batı bölgesinin dilidir. Her bölgenin kendine özgü ağzı vardır. Resmi dil Kızıl ve yöresinin dilinden ortaya çıkarılmıştır. Tuva'nın batısındaki [Baytayga ağzı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Baytayga_a%C4%9Fz%C4%B1) ise [Orta Asya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Orta_Asya) ve Türkiye'ye en yakın olan ağzıdır. Tuva Resmi dilinde "ı" şeklinde olan ses Bay-Tayga ağzında Çağdaş Genel Türkçedeki "a" sesi korunmaktadır. Tuva veya günümüz Tuva halkının kullanımı ile Tıva (dil) Türkçesi 4 dialektiliği görülür: Orta (Çőn-Hemçik, Övür, Süt-Höl, Çaa-Höl, Ulug-Hem, Biy-Hem bölgeleri); batı (Barıın-Hemçik, Bay-Tayga, Möngün-Tayga bölgeleri); güneydoğu (Çedi-Höl, Tandı, Tes-Hem, Erzin bölgeleri); kuzeydoğu (Toju) ve Kaa-Hem, Tere-Höl ağızları (ayalgaları).

- [Toju ağzı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Toju_a%C4%9Fz%C4%B1)
- [Baytayga ağzı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Baytayga_a%C4%9Fz%C4%B1)

## Tuvaca Kiril- Latin-okunuş karşılaştırmaları

Шыян ам. Буруңгуңуң мурнунда, теве кудуруу черге дөжелип те мыйызы дээрге шаштыгып турар шагда дөртен бир угаанныг каан чоруптур оо.

Şıyan am. Buruñguñuñuñ murnunda, teb̧e quduruğu çerge döcelip te mıyızı değerge şaştığıp turar şağda dörten bir uğánnığ qağan çoruptur oğo.

İşte böyle! Çok eskiden, deve kuyruğunun yere değip, teke boynuzunun göğe uzandığı çağda kırk bir yaşında akıllı bir han yaşarmış.

## Ayrıca bakınız

- [Toju ağzı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Toju_a%C4%9Fz%C4%B1)
- [Tofaca](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tofaca)
- [Soyot Tuka Türkçesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Soyot_Tuka_T%C3%BCrk%C3%A7esi)
- [Şor Türkçesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eorca)
- [Tano dilleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tano_dilleri)
- [Duhaca](https://turkipedia.org/tr/wiki/Duhaca)
- [Duhalar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Duhalar)
- [Soyot Tuka Türkçesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Soyot_Tuka_T%C3%BCrk%C3%A7esi)
- [Tsengel Türkçesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tsengel_T%C3%BCrk%C3%A7esi)
- [Kök Monçakça](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C3%B6k_Mon%C3%A7ak%C3%A7a)
- [Sayan dilleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sayan_dilleri)

## Dış bağlantılar

- [http://ekitap.kulturturizm.gov.tr/BelgeGoster.aspx?F6E10F8892433CFFB0ED0AA5232E402FA037F55E9FE41DF2](http://ekitap.kulturturizm.gov.tr/BelgeGoster.aspx?F6E10F8892433CFFB0ED0AA5232E402FA037F55E9FE41DF2) *Türkiye Dışındaki Türk Edebiyatları Antolojisi*, T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı\]
- [İngilizce-Tuvaca, Tuvaca-İngilizce sözlük](http://tuvan.swarthmore.edu/)
- [Tuvaca ve folklorü materyalleri](http://www.swarthmore.edu/SocSci/dharris2/)
- [ТываВики-Tuva Vikipedisi](https://web.archive.org/web/20141009000059/http://www.tyvawiki.org/wiki/Main_Page)
- [- Tuva ve Kırgız Klavyesi](https://web.archive.org/web/20121107172132/http://www.kyrgyzonline.net/programs/cyrillic.exe)
- [Tıva Türkçesi- Türkiye Türkçesi Karşılaştırmalı Sözlük](http://www.turkbirlik.gen.tr/tuvaca)
- [Tıvacada en çok kullanılan cümleler](https://web.archive.org/web/20090423234947/http://www.aa.tufs.ac.jp/project/gengokensyu/08tuvan5.pdf)
- [Tıva Türkçesinde 100 Kelime](http://www.turkbirlik.gen.tr/lang-tr/Makale/85--fatih-alparslan/1456-tuva-dil-100-sos.html/)
- [Tıva Dilinde Çok Kullanılan Kelime ve Cümleler](http://www.turkbirlik.gen.tr/lang-tr/Makale/85--fatih-alparslan/1458-tuva-turkcesinde-sorular-ve-yogun-kullanlan-sozler.html/)
- [Omniglot'ta Eski Uygur alfabesi](http://www.omniglot.com/writing/uyghur.htm)
- [Türk bitig - Old Turkic inscriptions, Texts, Translations](http://irq.kaznpu.kz/?lang=e&mod=1)
- [Orkhon Alphabet page from Omniglot](http://www.omniglot.com/writing/orkhon.htm)
- [Gokturkish Keyboard by Isa SARI](http://www.isa-sari.com/gokturkce/?id=en)
- [glyph table](https://web.archive.org/web/20070927213243/http://www.kyrgyz.ru/?page=148) (kyrgyz.ru)
- [list of inscriptions](https://web.archive.org/web/20060823114421/http://www.tonyukuk.net/tongiris.htm) (tonyukuk.net)
- [Bilgitay Orhun Writer](http://www.bilgitay.net/orhun/index.php) (An online converter for Latin alphabet based texts to Orhun Abece.)
- \[ \[Michael Everson's [Proposal for encoding the Old Turkic script in Unicode](http://std.dkuug.dk/jtc1/sc2/wg2/docs/n3357.pdf)
- [Хөх Түрүгийн Бичиг](https://web.archive.org/web/20160303174516/http://huhturug.comuv.com/index.html) (Moğolca)
- [Tuva Kiril Alfabesi ile yazmağ programı](http://www.isa-sari.com/ctlk/?id=tr/)
- [Tuva Türkçesinde Kitap Kapakları](https://picasaweb.google.com/sibiryatuva/Kitaplar)
- [Twitter Tuva Kitap Tanıtımları](http://twitter.com/tuvakitapcisi)
- [Tumblr Tuva Kitap Görselleri](http://tuvakitaplar.tumblr.com)
- [Tuva Dil Kitapları ](http://www.sibiryakitapcisi.tr.gg/)
- [Tuva Dil Sözlüğü ](http://www.tuvadil.wordpress.com/)
- [Tuvaca (Tıva dıl) Sözlük ](http://www.kurgun.com/sozlukler/index.php?a=list&d=32&p=1/)

[^1]: Ethnologue. <http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=tyv>
[^2]: Tuvalar ve Tuvaca , Mehmet Ölmez, Çağdaş TÜRK DİLİ, Sayı:95, s.10-17, Ocak 1996. <http://turkoloji.cu.edu.tr/CAGDAS%20TURK%20LEHCELERI/mehmet_olmez_tuvalar.pdf>
[^3]: Periodische Kettensätze terimi, Bu tür cümlelerin en önemli özelliği, birbirine bağlanan yan cümleler (zarf cümleleri) arasında bir belirtme-tamlama ilişkisinin değil, sadece bir sıralama bağıntısının bulunmasıdır.
[^4]: Johanson, Lars (1992). "Periodische Kettensätze im Türkischen". Wiener Zeitschrift für Kunde des Morgenlandes 80. 201-211.
[^5]: Tuva Türkçesinde Çocuk Adları http://childsname.narod.ru/r12.html <http://childsname.narod.ru/r12.html>