# Tuva edebiyatı

> Source: https://turkipedia.org/tr/wiki/Tuva_edebiyat%C4%B1
> Last updated: 2026-10-05
> License: CC BY-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/). Credit "Turkipedia contributors" and link to the source.
> Based on: Tuva edebiyatı, https://tr.wikipedia.org/wiki/Tuva_edebiyat%C4%B1 (CC-BY-SA-4.0)

![Tuva ve dolayında Tuva edebiyatı etkindir](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/3/3b/Tuva_map.png)
*Tuva ve dolayında Tuva edebiyatı etkindir (VoodooIsland at en.wikipedia . Later version by Bogomolov.PL at en.wikipedia ., public-domain)*

Rusya Federasyonu'nun [Sibirya Federal Bölgesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sibirya_Federal_B%C3%B6lgesi) birimlerinden [Tuva Cumhuriyeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tuva_Cumhuriyeti)nde, Çin'in batısında [Doğu Türkistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Do%C4%9Fu_T%C3%BCrkistan)'a bağlı [Altay İli](https://turkipedia.org/tr/wiki/Altay_%28il%29)'nde, Moğolistan'da [Bayölke'nin](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bayan_%C3%96lgii_%28il%29) [Ak Sayan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tsengel) beldesinde yaşayan [Tıvalar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tuvalar)'ın sözlü ve yazılı edebiyat ürünleridir. Ayrıca [Tıvalar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tuvalar) gibi [Türk halkları](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_halklar%C4%B1) içinde geçen [Duhhalar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Duhalar), [Hoton Türkleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hoton_T%C3%BCrkleri), [Tukalar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Soyotlar), [Tohfalar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tofalar)'ın sözlü ve yazılı edebiyatları da aynı edebiyat sahası içindedir.

## Doğuşu

Türklerin milli alfabesi olan Orhun Alfabesinin kullanılmaması sonucu uzun bir dönem sözlü edebiyat görülür. 20. yüzyıla kadar yazılı bir Tuva edebiyatı ürünü pek görülmez. 20. yüzyılda kurulan Tuva Halk Cumhuriyeti (Tıva Arat Respublikazı) Tuva edebiyatına da canlılık katar. Çok sayıda Tuva edebiyatçısı yetişir.

## 21. yüzyıl

Türkçenin dallarından Tuva Türkçesi ile yazılmış olan kitaplar 21. yüzyılda basılmaya başlamıştır. Genel olarak Tuva Cumhuriyeti başkenti Kızıl'da basılan ve çevre bölgelerde de (Abakan, Novosibirsk) nadir olsa da basılan Tuva Türkçesinde yazılmış veya içinde Tuva Türkçesini anlatan eserlerin çoğunluğunu roman, şiir, hikâye türünde edebi eserler ve akademik çalışmalar oluşturur.

## Çağdaş Yazılı Tuva Edebiyatı

İlk hikâye Sambukay'ın Sözü (Sambukay'nın Çugaazı) eseri 1930 yılında [Şın gazetesinde](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9E%C4%B1n_%28gazete%29) yayınlanır. Sovyet tesirinin hissedildiği yıllarda halkın gelecekteki mutlu hayatı, halkların ortak kaderi ve kardeşliği, sosyalizmin erdemleri konuları eserlerde işlenir. 1940'lı yıllarda [Salçak Toka](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sal%C3%A7ak_Toka)'nın İşçi Sözü (Arattın Sözü) romanı yayımlanır. 1946 yılında yayın hayatına başlayan Ulug-Hem (Ulu Kem, Yenisey) adlı edebiyat dergisinde birçok Tıvalı yazarın eserlerini yayınlar. 1951970 yıllarında ise [Yuriy Künzegeş](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yuriy_K%C3%BCnzege%C5%9F), [Stefan Sarıgoğul](https://turkipedia.org/tr/wiki/Stepan_Sar%C4%B1gool), [Sergey Pürbü](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sergey_P%C3%BCrb%C3%BC) dönemin önemli edebiyatçılarıdır. 1970-1990 yılları arası roman türü eserlerde artış görülmüştür. Dönemin yazarları arasında [Kızılenik Kudajı](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1z%C4%B1lenik_Kudaj%C4%B1), V. Serenoğul ve yine Stefan Sarıgoğul'u görmekteyiz.

## Şiir kitapları

- Ünlü şair A.Darjay'ın Hayatın Güzü (Nazın Küzü) adlı şiir kitabı
- Ünlü şair A.Darjay'ın Yaşamın Zor Bozkırı adlı şiir kitabı
- Çurttalganın şiriin şölü, Aleksandr Darjay şiir defteri
- Hek-Davan. Çocuklar için masal türü şiirler
- Еkii, Hünüm. Şülüktеr. çеçеn çugааlаr. оçulgаlаr- еkеr-ооl, kеçil-ооl. kızıl . (Tuvaca şiirler ve metinler) tıvаnınñ nоm ündürеr çеri, 2004. 264 sayfa
- Çañgıs Önçüm-uyan ırım (hikayеlеr-şiirlеr) / Yuriy Kunzеgеş/ 2002 Kızıl / 224 sayfa

## Dış bağlantılar

- [Tıva Edebiyatı öğretim üyesi Prof. Dr. Margarita Kungaa ile söyleşi](https://web.archive.org/web/20160306005058/http://turkleronline.net/turkler/kirgizlar/tuvalar/turkler_tuvalar_soylesi.htm)
- [İngilizce-Tuvaca, Tuvaca-İngilizce sözlük](http://tuvan.swarthmore.edu/)
- [Tuvaca ve folklorü materyalleri](http://www.swarthmore.edu/SocSci/dharris2/)
- [ТываВики-Tuva Vikipedisi](https://web.archive.org/web/20141009000059/http://www.tyvawiki.org/wiki/Main_Page)
- [Omniglot'da Eski Uygur alfabesi](http://www.omniglot.com/writing/uyghur.htm)
- [Türk bitig - Old Turkic inscriptions, Texts, Translations](http://irq.kaznpu.kz/?lang=e&mod=1)
- [Orkhon Alphabet page from Omniglot](http://www.omniglot.com/writing/orkhon.htm)
- [Gokturkish Keyboard by Isa SARI](http://www.isa-sari.com/gokturkce/?id=en)
- [Хөх Түрүгийн Бичиг](https://web.archive.org/web/20160303174516/http://huhturug.comuv.com/index.html) (Moğolca)
- [Tuva Kiril Alfabesi ile yazmağ programı](http://www.isa-sari.com/ctlk/?id=tr/)
- [Tuva Türkçesinde Kitap Kapakları](https://picasaweb.google.com/sibiryatuva/Kitaplar)
- [Twitter Tuva Kitap Tanıtımları](http://twitter.com/tuvakitapcisi)
- [Tumblr Tuva Kitap Görselleri](http://tuvakitaplar.tumblr.com)
- [Tuva Dil Kitapları ](http://www.sibiryakitapcisi.tr.gg/)
- [Örgül](http://www.tuva.asia/tags/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B5+%D0%B8%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5/)