# Tulum (çalgı) > Source: https://turkipedia.org/tr/wiki/Tulum_(%C3%A7alg%C4%B1) > Last updated: 2026-10-05 > License: CC BY-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/). Credit "Turkipedia contributors" and link to the source. > Based on: Tulum (çalgı), https://tr.wikipedia.org/wiki/Tulum_%28%C3%A7alg%C4%B1%29 (CC-BY-SA-4.0) **Tulum**, [Anadolu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Anadolu)'nun kuzeydoğusunda [Rize](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rize), [Artvin](https://turkipedia.org/tr/wiki/Artvin), [Ardahan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ardahan), [Erzurum](https://turkipedia.org/tr/wiki/Erzurum) ve [Gümüşhane](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCm%C3%BC%C5%9Fhane)'de[^1] kullanılan nefesli bir halk çalgısı. Balkan yarımadası ve [İskoçya](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0sko%C3%A7ya)'da kullanılan [gayda](https://turkipedia.org/tr/wiki/Gayda)dan en önemli farklı pes sesleri kontrol edebilen boruya sahip olmamasıdır. ![Laz müzisyen Birol Topaloğlu tulum çalarken. Ankara, 2006](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/b/bf/Birol-topaloglu-tulum.jpg) *Laz müzisyen Birol Topaloğlu tulum çalarken. Ankara, 2006 (Macukali, CC-BY-SA-4.0)* ![Ardeşenli tulumcu](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/5/57/Tulumcu.jpg) *Ardeşenli tulumcu (No machine-readable author provided. Macukali assumed (based on copyright claims)., CC-BY-SA-3.0)* ## Tarihçe Tulum'un bir enstrüman olarak kullanılmaya başlandığı tarih hakkında kesin bir bilgi olmamakla birlikte [Mezopotamya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mezopotamya)'da ortaya çıktığı sanılmaktadır. [Aristophanes](https://turkipedia.org/tr/wiki/Aristofanes)'in Akharniyalılar oyunundan (MÖ 425) ve Suetonius'un imparator [Nero](https://turkipedia.org/tr/wiki/Neron)'nun (MS 54–68) hayatını anlattığı eserinde Utricularius adlı bir tulumcunun varlığından Antik Çağ'da Akdeniz uygarlıklarınca ödünçlendiği anlaşılmaktadır.[^2] [İskoç gaydası](https://turkipedia.org/tr/wiki/Gayda)nın atası olan gayda-tulum benzeri nefesli sazların [Romalılar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Antik_Roma) tarafından [Mısır](https://turkipedia.org/tr/wiki/M%C4%B1s%C4%B1r), [Anadolu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Anadolu) veya [Trakya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Trakya) üzerinden kıta [Avrupa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Avrupa)sına taşındığı teorisi bu yüzden kabul görmektedir. 17. yüzyılda bölgeye gelen [Evliya Çelebi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Evliya_%C3%87elebi) seyahatnamesinde "[dankiyo](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tulum_%28%C3%A7alg%C4%B1%29) tulum sazı" ve "Sazende-i dankiyo düdüğü" olarak tanımladığı enstrümanı [Trabzon](https://turkipedia.org/tr/wiki/Trabzon) yakınlarında yaşayan halkın icat ettiğini bildirmiştir.[^3] Bununla birlikte [Antik Yunanca](https://turkipedia.org/tr/wiki/Grek%C3%A7e) olup "Hayvan derisinden yapılmış torba" anlamına gelen[^4] dankiyo kelimesi bugün Trabzon'da neredeyse hiç bilinmediği gibi dini sebeplerle ya da küçükbaş hayvancılığın terkedilmesiyle unutulmuştur.[^5] [Türkiye-Yunanistan nüfus mübadelesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye-Yunanistan_n%C3%BCfus_m%C3%BCbadelesi)ne kadar Rumlar tarafından özellikle [Maçka](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ma%C3%A7ka) ve Kuzey [Gümüşhane](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCm%C3%BC%C5%9Fhane)'de ([Krom](https://turkipedia.org/tr/wiki/Krom), [Santa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Santa), [İmera](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0mera)) yoğun olarak kullanılmaktaydı. Yine 1900'lü yıllara kadar [Araklı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Arakl%C4%B1) [Karadere](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karadere) vadisindeki [Hemşinli](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hem%C5%9Finliler) orjinli köylerde çalınmakla beraber günümüzde sadece halk tarafından eskiden çalındığı bilinmektedir.[^6] Bunun yanı sıra [Bayburt](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bayburt_%28il%29)'un kuzeyinde yer alan ve [Trabzon](https://turkipedia.org/tr/wiki/Trabzon)'a komşu olan bazı köylerde kullanılmaktadır. 1970'lere dek [Holo](https://turkipedia.org/tr/wiki/Holo)[^7] boğazı köylerinde de çalındığı bilinmekte, [kemençe](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kemen%C3%A7e)nin bazı parçaları çalmak için tulum gibi [akort](https://turkipedia.org/tr/wiki/Akort) edildiğinden Trabzon [folklor](https://turkipedia.org/tr/wiki/Folklor)unda etkisi sürmektedir. Rize'nin [İkizdere](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0kizdere) (bazı köyleri), [Pazar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Pazar), [Ardeşen](https://turkipedia.org/tr/wiki/Arde%C5%9Fen), [Çamlıhemşin](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87aml%C4%B1hem%C5%9Fin), [Hemşin](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hem%C5%9Fin), [Fındıklı](https://turkipedia.org/tr/wiki/F%C4%B1nd%C4%B1kl%C4%B1), [Güneysu](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCneysu), [Artvin](https://turkipedia.org/tr/wiki/Artvin)'in [Arhavi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Arhavi), [Hopa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hopa), [Borçka](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bor%C3%A7ka), [Yusufeli](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yusufeli), [Şavşat](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eav%C5%9Fat), [Murgul](https://turkipedia.org/tr/wiki/Murgul) ve [Erzurum](https://turkipedia.org/tr/wiki/Erzurum)'un [İspir](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0spir) ve [Tortum](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tortum) ilçelerinde geleneksel olarak çalınır. [Artvin](https://turkipedia.org/tr/wiki/Artvin)'in iç bölgelerinde [Gürcüler](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCrc%C3%BCler) tarafından da geleneksel enstrüman olarak kullanılmaktadır. Ardahan ilinin kuzeyi olan [Posof](https://turkipedia.org/tr/wiki/Posof) ve [Hanak](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hanak)'ta kullanılır. İç bölgelerde [Tatos Dağları](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tatos_Da%C4%9Flar%C4%B1) sınırından itibaren yerini [davul](https://turkipedia.org/tr/wiki/Davul)-[zurna](https://turkipedia.org/tr/wiki/Zurna)ya bırakmaktadır.[^8] Tulum, [Gümüşhane](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCm%C3%BC%C5%9Fhane)'de, şehir merkezinin doğusunda bulunan [Merkez](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCm%C3%BC%C5%9Fhane) ilçe köylerinin genelinde davul-zurnayla beraber geleneksel çalgıdır.[^9] Önceleri bu yörede yoğun olarak çalınmakta olan tulum günümüzde yerini daha çok davul-zurnaya bırakmıştır ancak bazı Gümüşhane köylerinde yoğun olarak kullanılmaya devam edilmektedir. [İran](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0ran)'da Ney Anban adıyla bilinmektedir. ## Yapısı Tüyleri temizlenmiş [çebiç](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87ebi%C3%A7) adı verilen [oğlak](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ke%C3%A7i) derisinden delik yerleri bağlanıp, gövde bölümü elde edilir. Ön ayaklardan birine lülük, birine de [nav](https://turkipedia.org/tr/wiki/Nav) takılarak yapılmaktadır.[^10] Geleneksel olarak boynuzdan yapılan navlar günümüzde ahşaptır. [Mübadele](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye-Yunanistan_n%C3%BCfus_m%C3%BCbadelesi) ile Yunanistan'a göçen Karadeniz Rumları nav bölümünü boynuzdan yapmaya devam etmektedir ve içine yöresine göre zimbon (Trabzon), çimon/çibu (Rize), zimbon ve çimon kelimeleri [Latince](https://turkipedia.org/tr/wiki/Latince) "tulum" anlamına gelen tsimpona teriminden ödünçlenmiştir. Terim [Yunanca](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yunanca)ya zampuna (ζαμπούνα η) İtalyanca ise sampogna “tulum, [koyun](https://turkipedia.org/tr/wiki/Koyun) postundan yapılan [çoban](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87oban) çalgısı" formunda geçmiştir. Adı verilen kamıştan yapılan komalı-[pentatonik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Pentatonik) [sipsi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sipsi) yerleştirilmektedir.[^11] Lülükten [dudula](https://turkipedia.org/tr/wiki/Dudula) adlı ağızlıktan üflenerek şişirilen enstrümanda sıkışan hava nav içinde bulunan zimbona gelir ve burada parmaklar sayesinde istenilen ses elde edilir. ## Akort "B - si" "A -la" "G -sol" karar seslerinde [akort](https://turkipedia.org/tr/wiki/Akort) edilen ve komalı pentatonik bir [enstrüman](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87alg%C4%B1) olup tek oktavlık ses rengine sahiptir. ## Etimoloji [Türkçe](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk%C3%A7e) tulum "deri kap". 13. yüzyıl öncesinde ilk olarak [Hakas](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hakas%C3%A7a) lehçesinde tulug formunda tespit edilmiştir.[^12] Yunanca **tilimos** “*meşin torba*”? veya tol-mak “dolmak” fiilinden türediği de ileri sürülmektedir.[^13] ## Terminoloji Çeşitli dillerde tulum terminolojisi:[^14] - Tulum ([Türkiye](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye)) - Dankiyo, zimpona ([Pontus Rumcası](https://turkipedia.org/tr/wiki/Pontus_Rumcas%C4%B1)) - Guda ([Lazca](https://turkipedia.org/tr/wiki/Lazca)) - Gayda ([Bulgarca](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bulgarca), [Türkçe](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk%C3%A7e) Trakya'da) - Gajda ([Makedonya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kuzey_Makedonya)) - Parakapzuk ([Ermenice](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ermenice)) - Gudastviri ([Gürcüce](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCrc%C3%BCce)) - Chiboni ([Gürcüce](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCrc%C3%BCce) Acaristan ve Artvin'de) - Shuvyr (Çerkez) - Sahbr, Shapar ([Çuvaş](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87uva%C5%9Flar) Türkçesi) - Duda ([Macarca](https://turkipedia.org/tr/wiki/Macarca)) - Tulug ([Azerice](https://turkipedia.org/tr/wiki/Azerice)) - Sabouna ([Yunanca](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yunanca)) - Ney Anban([Farsça](https://turkipedia.org/tr/wiki/Fars%C3%A7a)) ## Ayrıca bakınız - [Gayda](https://turkipedia.org/tr/wiki/Gayda) - [Kemençe](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kemen%C3%A7e) [^1]: Arşivlenmiş kopya. [^2]: The New Grove Dictionary of Musical Instruments, 1984, vol. 1, ‘Bagpipe’, Stanley Sadie (ed), pp. 99–111 [^3]: Evliya Çelebi 1672 (1986), Evliya Çelebi Seyahatnamesi. Sadeleştiren T. Temel-Kıran, N. Ateş. Cilt I-II. Üçdal Neşriyat, İstanbul s. 632 [^4]: Özhan Öztürk. Karadeniz Ansiklopedik Sözlük. Heyamola Yayıncılık. İstanbul, 2005. s. 300 [^5]: Rumca konuşulan bölgelerde torba anlamında kullanılmaya devam etmektedir [^6]: Bianet: Kizirnos'un Saklı Ezgileri. [^7]: Sürmene ve Çaykara ilçelerinin arasında kalan bölge olup buradaki köylerde günümüzde de linga Franca Rumcadır [^8]: Picken, Laurence. Folk Music Instruments of Türkiye. Oxford University Press. Londra. s. 547 [^9]: Arşivlenmiş kopya. [^10]: Tulum. [^11]: Özhan Öztürk, Karadeniz Ansiklopedik Sözlük, 2005 ss.226, 1119 [^12]: Clauson,1972. s. 500 [^13]: Tulum - Kubbealtı Lügatı. [^14]: Özhan Öztürk. Karadeniz Ansiklopedik Sözlük. Istanbul. 2005 s.1119-1122