# Topkapı Parşömeni > Source: https://turkipedia.org/tr/wiki/Topkap%C4%B1_Par%C5%9F%C3%B6meni > Last updated: 2026-10-05 > License: CC BY-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/). Credit "Turkipedia contributors" and link to the source. > Based on: Topkapı Parşömeni, https://tr.wikipedia.org/wiki/Topkap%C4%B1_Par%C5%9F%C3%B6meni (CC-BY-SA-4.0) ![Topkapı Parşömeni'nde birbirine bitişik iki desen. Solda, geometrik şekillerden oluşan bir desen (ortada, üzeri köşeli Küfi yazı kaplı bir küp şekli bulunmaktadır). Sağda, bir mozaik örüntüsü.](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/8/85/Topkap%C4%B1_Scroll_P306.JPG) *Topkapı Parşömeni'nde birbirine bitişik iki desen. Solda, geometrik şekillerden oluşan bir desen (ortada, üzeri köşeli Küfi yazı kaplı bir küp şekli bulunmaktadır). Sağda, bir mozaik örüntüsü. (public-domain)* **Topkapı Parşömeni**, [Timur İmparatorluğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Timur_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu)ndan kalma, [Topkapı Sarayı Müzesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Topkap%C4%B1_Saray%C4%B1)'nde bulunan, mimarî süsleme desenleri içeren [parşömen](https://turkipedia.org/tr/wiki/Par%C5%9F%C3%B6men) bir [tomar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tomar_%28rulo%29)dır. ## Fiziksel özellikleri Topkapı parşömeni, 33 cm x 29.5 metre uzunluğunda, yana doğru açılan bir tomardır.[^1] Parşömenin bir ucu tahta bir çubuğa, öbür ucu koruyucu bir deri parçasına yapıştırılmıştır.[^2] Parşömenin üzerine çeşitli desenler içeren kâğıtlar yapıştırılmıştır. Bazı çizimlerin çerçevelerindeki farklılıklar, bu parşömenin iki farklı parşömenin birleştirilmesinden meydana geldiğini işaret eder. Bu desen kâğıtlarında bir aşınma olmamasından dolayı, bu parşömenin bir zenaatkara ait bir atölye başvuru belgesi değil, sarayda sergilenmek için hazırlanmış bir eser olduğu düşünülmektedir.[^3] Bu parşömen muhtemelen bir saray atölyesinde yapılmış eserlerin bir kaydı idi.[^4] Parşömen tek bir kişinin eliyle yapılmıştır. Çoğu çizim birleştirilmiş iki farklı kâğıt üzerine yapılıp sonra parşömenin üzerine yapıştırılmıştır. Desenlerin parşömene yapıştırılması biraz düzensizdir, benzer içerikli desenlerin birbirlerinden ayrı düşmüş, iki kâğıttan oluşan bazı desenlerin kusurlu şekilde birleştirilmiştir.[^5] Parşömenin üzerindeki "H1956" kaydı parşömenin [Hazine-i Enderun](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hazine-i_Enderun)'a ait olduğunu belirtir. ## Tarihçe Parşömen muhtemelen 15. yüzyıl sonları veya 16. yüzyıl başlarında İran'da hazırlanmıştır. Parşömendeki bazı çizimler ile [Yezd](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yezd_%28%C5%9Fehir%29)'deki Büyük Cami'deki bir pano arasındaki benzerlikler, bu eserin [Tebriz](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tebriz)'de hazırlandığına işaret eder. Öte yandan [Gıyaseddin Cemşid](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C3%A2%C5%9F%C3%AE) tarafından "Şirazî" tabir edilen, yelpaze biçimli [mukarnas](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mukarnas)lara ağırlık vermesi nedeniyle [Şiraz](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eiraz)'da da hazırlanmış olabilir. Osmanlıların Tebriz seferinden elde edilmiş bir ganimet olduğu muhtemeldir. Parşömendeki yelpaze şekilli mukarnasların çoklukta olması, Timurî ve Türkmen İran ve Orta Asya mimarî tarzını yansıtır. Buna karşın o dönemde [Kahire](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kahire)'deki mukarnaslar deniz kabuğu şeklindeydi. Parşömen 1986'da keşfedilmiştir. [Harvard Üniversitesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Harvard_%C3%9Cniversitesi)'nden [Gülru Necipoğlu](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BClru_Necipo%C4%9Flu), parşömenin suretini de içeren, yorumlu bir kitap yazmıştır.[^6] Kitap, Mihrdad Kayyumi Bidhind tarafından [Farsça](https://turkipedia.org/tr/wiki/Fars%C3%A7a)ya *Handasa va Tazyin dar Mi‘mari-yi Islami: Tomar-i Topkapı* (Tahran, Kitabkhana-yi Milli-yi Iran, 1379) olarak çevrilmiştir. ## İçeriği ![Altta, yelpaze şekilli ışınsal mukarnas çeyrek kubbe. Üstte, deniz kabuğu şekilli mukarnas çeyrek kubbe.](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/5/5b/Topkapi_Scroll_P290.JPG) *Altta, yelpaze şekilli ışınsal mukarnas çeyrek kubbe. Üstte, deniz kabuğu şekilli mukarnas çeyrek kubbe. (public-domain)* ![Dönel simetri ile altı adet Muhammed ve üç adet Ali ismi taşıyan altıgen.](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/b/ba/Topkapi_Scroll_P325.JPG) *Dönel simetri ile altı adet Muhammed ve üç adet Ali ismi taşıyan altıgen. (public-domain)* Parşömen, mürekkep ve boya ile resmedilmiş 114 geometrik çizim içerir. 10-16. yüzyıllar arasındaki Timur İmparatorluğunda duvar ve kubbelerde görülen geometrik çizimleri sergiler. Parşömen, karmaşık mukarnaslarda, [girih](https://turkipedia.org/tr/wiki/Girih)lerde, mozaik karolarında ve renkli duvar taşlarında görülen mimari tasarımlar için bir rehber niteliğindeydi. Sadece desenler bulunan parşömende bu desenlerin nasıl yapılacağını gösterilmemektedir, bir metin, tarih veya imza yoktur. Parşömendeki resimlerin çoğu [mukarnas](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mukarnas) adı verilen sarkıtlı kubbe desenleridir.[^7] Bunların kâğıt üzerinde iki boyutlu olarak gösterilmesi onların üç boyutlu olarak nasıl uygulanabileceğini belirsiz kılmaktadır.[^8][^9] Parşömenin kendine has özelliklerinden biri, [köşeli Küfi](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C3%BBf%C3%AE) tarzda yazılar içermesidir. Bu yazı tarzı İranlı [İlhanlı Devleti](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0lhanl%C4%B1lar)'nde ilk defa görülmüş ve muhtemelen Çin yazıtlarında görülen köşeli yazılardan ilham alınarak türetilmiştir.[^10] Var olan mimari yapılarla eşleşen desenlerden biri, bezemeli tuğla işçiliği (banna'i) için çizilmiş bir kufi yazıdır, bunun neredeyse aynısı, [Varzane](https://turkipedia.org/tr/wiki/Varzane)'deki Mescit-i Cami'nin kapısında bulunmaktadır.[^11] Bazı çizimler [İslam](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0slam) geleneklerine geometrik ilkelerin uygulanmasını gösterir. Örneğin bir altıgenin kenarı boyunca [Muhammed](https://turkipedia.org/tr/wiki/Muhammed) altı kere tekrarlanmıştır, ortasındaki altıgende ise [Ali](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ali) adı üç kere döndürülerek yazılmıştır.[^12] Parşömendeki bir çizim 9 ve 11 köşeli yıldızlar içermekte, bir diğeri ise 13 ve 16 köşeli yıldızlar. Geleneksel [İslam sanatı](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0slam_sanat%C4%B1)nda, bu tür yıldızlar bir dörtgenin kenarları üzerinden belli şablonların yansıtılması yoluyla elde edilirdi.[^13] Parşömendeki bazı çizimler farklı ölçekli çizimlerin üst üste gelmesinden meydana gelmiştir. Bu özellik İslam mimarisinde sık görülür, bir binaya uzaktan bakıldığında görülen bazı şekiller binaya yaklaşılınca algılanamıyacak kadar büyürler, o zaman bunların içinde yer alan daha ayrıntılı şekiller ortaya çıkar.[^14] ## Dış bağlantılar - Topkapı parşömenindeki bir panoda yer alan girih karolarının daha küçük karolardan oluştuğunu gösteren video. [https://web.archive.org/web/20120105034343/http://discovermagazine.com/video/science-videos/topkapi-scroll](https://web.archive.org/web/20120105034343/http://discovermagazine.com/video/science-videos/topkapi-scroll)[https://web.archive.org/web/20130928085748/http://peterlu.org/sites/peterlu.org/files/plu\_TopkapiScroll.swf](https://web.archive.org/web/20130928085748/http://peterlu.org/sites/peterlu.org/files/plu_TopkapiScroll.swf) - Topkapı parşömeninde bulunan kare Kufi yazılara örnekler.[http://www.kufic.info/othermediums/topkapi/topkapi.htm](http://www.kufic.info/othermediums/topkapi/topkapi.htm) - Topkapı parşömeninden girih örnekleri [http://www.physics.princeton.edu/~steinh/peterlu\_SOM7\_sm.pdf](http://www.physics.princeton.edu/~steinh/peterlu_SOM7_sm.pdf) - Mukarnas çizimlerinin matematiksel özellikleri [https://web.archive.org/web/20130927070005/http://www.wiskuu.nl/muqarnas/Muqarnas\_english8.pdf](https://web.archive.org/web/20130927070005/http://www.wiskuu.nl/muqarnas/Muqarnas_english8.pdf) - 28 no'lu şekildeki öz benzerlikler.[http://larmor.nuigalway.ie/~detinko/souvi3.pdf](http://larmor.nuigalway.ie/~detinko/souvi3.pdf) [^1]: Cromwell, P.R.. The Search for Quasi-Periodicity in Islamic 5-fold Ornament. Mathematical Intelligencer, 2009, s. 36*56. [^2]: Gülru Necipoğlu. Geometric Design in timurid/Turkmen Architectural Practice: Thoughts on a Recently Discovered Scroll and Its Late Gothic Parallels. E.J. Brill, 1992. [^3]: Rogers, J.M.. Notes on a recent study of the Topkapı scroll: a review article. Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London, 1997, s. 433-439. [^4]: Rogers, J.M.. Notes on a recent study of the Topkapı scroll: a review article. Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London, 1997, s. 433-439. [^5]: Rogers, J.M.. Notes on a recent study of the Topkapı scroll: a review article. Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London, 1997, s. 433-439. [^6]: Gülru Necipoglu: The Topkapı Scroll: geometry and ornament in Islamic architecture. Palace Museum Topkapı Library MS H. 1956. xiii, 395 pp. Santa Monica, CA: Getty Center for the History of Art and the Humanities, 1995 [^7]: Gülru Necipoğlu. Geometric Design in timurid/Turkmen Architectural Practice: Thoughts on a Recently Discovered Scroll and Its Late Gothic Parallels. E.J. Brill, 1992. [^8]: Artisans and Mathematicians in Medieval Islam. The Topkapi Scroll: Geometry and Ornament in Islamic Architecture by Gülru Necipoğlu Review by: George Saliba (1999). Journal of the American Oriental Society, Vol. 119, No. 4, pp. 637-645 [^9]: van den Hoeven, Saskia, van der Veen, Maartje. Muqarnas-Mathematics in Islamic Arts. [^10]: Rogers, J.M.. Notes on a recent study of the Topkapı scroll: a review article. Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London, 1997, s. 433-439. [^11]: Gülru Necipoğlu. Geometric Design in timurid/Turkmen Architectural Practice: Thoughts on a Recently Discovered Scroll and Its Late Gothic Parallels. E.J. Brill, 1992. [^12]: Hacali Necefoğlu. Turkish Crystallografic Patterns: From Ancient to Present. [^13]: Cromwell, P. R.. Islamic geometric designs from the Topkapı Scroll I: unusual arrangements of stars. Saudi Aramco Worls, 2010, s. 73-85. [^14]: Cromwell, P.R.. The Search for Quasi-Periodicity in Islamic 5-fold Ornament. Mathematical Intelligencer, 2009, s. 36*56.