Topkapı Parşömeni

Topkapı Parşömeni, Timur İmparatorluğundan kalma, Topkapı Sarayı Müzesi'nde bulunan, mimarî süsleme desenleri içeren parşömen bir tomardır.

Fiziksel özellikleri

Topkapı parşömeni, 33 cm x 29.5 metre uzunluğunda, yana doğru açılan bir tomardır.^{[1]Cromwell, P.R.. The Search for Quasi-Periodicity in Islamic 5-fold Ornament. Mathematical Intelligencer, 2009, s. 36*56.} Parşömenin bir ucu tahta bir çubuğa, öbür ucu koruyucu bir deri parçasına yapıştırılmıştır.^{[2]Gülru Necipoğlu. Geometric Design in timurid/Turkmen Architectural Practice: Thoughts on a Recently Discovered Scroll and Its Late Gothic Parallels. E.J. Brill, 1992.} Parşömenin üzerine çeşitli desenler içeren kâğıtlar yapıştırılmıştır. Bazı çizimlerin çerçevelerindeki farklılıklar, bu parşömenin iki farklı parşömenin birleştirilmesinden meydana geldiğini işaret eder. Bu desen kâğıtlarında bir aşınma olmamasından dolayı, bu parşömenin bir zenaatkara ait bir atölye başvuru belgesi değil, sarayda sergilenmek için hazırlanmış bir eser olduğu düşünülmektedir.^{[3]Rogers, J.M.. Notes on a recent study of the Topkapı scroll: a review article. Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London, 1997, s. 433-439.} Bu parşömen muhtemelen bir saray atölyesinde yapılmış eserlerin bir kaydı idi.^{[3]Rogers, J.M.. Notes on a recent study of the Topkapı scroll: a review article. Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London, 1997, s. 433-439.} Parşömen tek bir kişinin eliyle yapılmıştır. Çoğu çizim birleştirilmiş iki farklı kâğıt üzerine yapılıp sonra parşömenin üzerine yapıştırılmıştır. Desenlerin parşömene yapıştırılması biraz düzensizdir, benzer içerikli desenlerin birbirlerinden ayrı düşmüş, iki kâğıttan oluşan bazı desenlerin kusurlu şekilde birleştirilmiştir.^{[3]Rogers, J.M.. Notes on a recent study of the Topkapı scroll: a review article. Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London, 1997, s. 433-439.}

Parşömenin üzerindeki "H1956" kaydı parşömenin Hazine-i Enderun'a ait olduğunu belirtir.

Tarihçe

Parşömen muhtemelen 15. yüzyıl sonları veya 16. yüzyıl başlarında İran'da hazırlanmıştır. Parşömendeki bazı çizimler ile Yezd'deki Büyük Cami'deki bir pano arasındaki benzerlikler, bu eserin Tebriz'de hazırlandığına işaret eder. Öte yandan Gıyaseddin Cemşid tarafından "Şirazî" tabir edilen, yelpaze biçimli mukarnaslara ağırlık vermesi nedeniyle Şiraz'da da hazırlanmış olabilir. Osmanlıların Tebriz seferinden elde edilmiş bir ganimet olduğu muhtemeldir. Parşömendeki yelpaze şekilli mukarnasların çoklukta olması, Timurî ve Türkmen İran ve Orta Asya mimarî tarzını yansıtır. Buna karşın o dönemde Kahire'deki mukarnaslar deniz kabuğu şeklindeydi.

Parşömen 1986'da keşfedilmiştir. Harvard Üniversitesi'nden Gülru Necipoğlu, parşömenin suretini de içeren, yorumlu bir kitap yazmıştır.^{[4]Gülru Necipoglu: The Topkapı Scroll: geometry and ornament in Islamic architecture. Palace Museum Topkapı Library MS H. 1956. xiii, 395 pp. Santa Monica, CA: Getty Center for the History of Art and the Humanities, 1995} Kitap, Mihrdad Kayyumi Bidhind tarafından Farsçaya Handasa va Tazyin dar Mi‘mari-yi Islami: Tomar-i Topkapı (Tahran, Kitabkhana-yi Milli-yi Iran, 1379) olarak çevrilmiştir.

İçeriği

Parşömen, mürekkep ve boya ile resmedilmiş 114 geometrik çizim içerir. 10-16. yüzyıllar arasındaki Timur İmparatorluğunda duvar ve kubbelerde görülen geometrik çizimleri sergiler. Parşömen, karmaşık mukarnaslarda, girihlerde, mozaik karolarında ve renkli duvar taşlarında görülen mimari tasarımlar için bir rehber niteliğindeydi. Sadece desenler bulunan parşömende bu desenlerin nasıl yapılacağını gösterilmemektedir, bir metin, tarih veya imza yoktur.

Parşömendeki resimlerin çoğu mukarnas adı verilen sarkıtlı kubbe desenleridir.^{[2]Gülru Necipoğlu. Geometric Design in timurid/Turkmen Architectural Practice: Thoughts on a Recently Discovered Scroll and Its Late Gothic Parallels. E.J. Brill, 1992.} Bunların kâğıt üzerinde iki boyutlu olarak gösterilmesi onların üç boyutlu olarak nasıl uygulanabileceğini belirsiz kılmaktadır.^{[5]Artisans and Mathematicians in Medieval Islam. The Topkapi Scroll: Geometry and Ornament in Islamic Architecture by Gülru Necipoğlu Review by: George Saliba (1999). Journal of the American Oriental Society, Vol. 119, No. 4, pp. 637-645[6]van den Hoeven, Saskia, van der Veen, Maartje. Muqarnas-Mathematics in Islamic Arts.}

Parşömenin kendine has özelliklerinden biri, köşeli Küfi tarzda yazılar içermesidir. Bu yazı tarzı İranlı İlhanlı Devleti'nde ilk defa görülmüş ve muhtemelen Çin yazıtlarında görülen köşeli yazılardan ilham alınarak türetilmiştir.^{[3]Rogers, J.M.. Notes on a recent study of the Topkapı scroll: a review article. Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London, 1997, s. 433-439.} Var olan mimari yapılarla eşleşen desenlerden biri, bezemeli tuğla işçiliği (banna'i) için çizilmiş bir kufi yazıdır, bunun neredeyse aynısı, Varzane'deki Mescit-i Cami'nin kapısında bulunmaktadır.^{[2]Gülru Necipoğlu. Geometric Design in timurid/Turkmen Architectural Practice: Thoughts on a Recently Discovered Scroll and Its Late Gothic Parallels. E.J. Brill, 1992.}

Bazı çizimler İslam geleneklerine geometrik ilkelerin uygulanmasını gösterir. Örneğin bir altıgenin kenarı boyunca Muhammed altı kere tekrarlanmıştır, ortasındaki altıgende ise Ali adı üç kere döndürülerek yazılmıştır.^{[7]Hacali Necefoğlu. Turkish Crystallografic Patterns: From Ancient to Present.}

Parşömendeki bir çizim 9 ve 11 köşeli yıldızlar içermekte, bir diğeri ise 13 ve 16 köşeli yıldızlar. Geleneksel İslam sanatında, bu tür yıldızlar bir dörtgenin kenarları üzerinden belli şablonların yansıtılması yoluyla elde edilirdi.^{[8]Cromwell, P. R.. Islamic geometric designs from the Topkapı Scroll I: unusual arrangements of stars. Saudi Aramco Worls, 2010, s. 73-85.}

Parşömendeki bazı çizimler farklı ölçekli çizimlerin üst üste gelmesinden meydana gelmiştir. Bu özellik İslam mimarisinde sık görülür, bir binaya uzaktan bakıldığında görülen bazı şekiller binaya yaklaşılınca algılanamıyacak kadar büyürler, o zaman bunların içinde yer alan daha ayrıntılı şekiller ortaya çıkar.^{[1]Cromwell, P.R.. The Search for Quasi-Periodicity in Islamic 5-fold Ornament. Mathematical Intelligencer, 2009, s. 36*56.}

Dış bağlantılar

• Topkapı parşömenindeki bir panoda yer alan girih karolarının daha küçük karolardan oluştuğunu gösteren video. https://web.archive.org/web/20120105034343/http://discovermagazine.com/video/science-videos/topkapi-scrollhttps://web.archive.org/web/20130928085748/http://peterlu.org/sites/peterlu.org/files/plu_TopkapiScroll.swf

• Topkapı parşömeninde bulunan kare Kufi yazılara örnekler.http://www.kufic.info/othermediums/topkapi/topkapi.htm

• Topkapı parşömeninden girih örnekleri http://www.physics.princeton.edu/~steinh/peterlu_SOM7_sm.pdf

• Mukarnas çizimlerinin matematiksel özellikleri https://web.archive.org/web/20130927070005/http://www.wiskuu.nl/muqarnas/Muqarnas_english8.pdf

• 28 no'lu şekildeki öz benzerlikler.http://larmor.nuigalway.ie/~detinko/souvi3.pdf