# Tonyukuk

> Source: https://turkipedia.org/tr/wiki/Tonyukuk
> Last updated: 2026-10-05
> License: CC BY-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/). Credit "Turkipedia contributors" and link to the source.
> Based on: Tonyukuk, https://tr.wikipedia.org/wiki/Tonyukuk (CC-BY-SA-4.0)

- **Vekili:** İlteriş Kağan; Kapgan Kağan; Bilge Kağan
- **Çocukları:** İl İtmiş Bilge Kağatun
- **Hanedan:** Aşide
- **Doğum tarihi:** 646
- **Ölüm tarihi:** 726
- **Dini:** Tengricilik
- **Meslek:** Devlet adamı

**Tūnyokuk**[^1] ([Eski Türkçe](https://turkipedia.org/tr/wiki/Eski_T%C3%BCrk%C3%A7e): , [Çince](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87ince): 暾欲谷; [Pinyin](https://turkipedia.org/tr/wiki/Pinyin): tūnyùgǔ, [Wade-Giles](https://turkipedia.org/tr/wiki/Wade-Giles):, T'un-yü-ku, tam: **Bilge Tūnyokuk Boyla Bağa Tarkan**,[^2] [Çince](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87ince) adı: Ashide Yuan-zhen, 阿史徳元珍; Pinyin: āshǐdé yuánzhēn, Wade-Giles: a-shih-te yüan-chen; 646 - ö. 724), [Göktürk Kağanlığı](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_Ka%C4%9Fanl%C4%B1%C4%9F%C4%B1)nın *yabgu*sudur.[^3] "[Aşina](https://turkipedia.org/tr/wiki/A%C5%9Fina)" ailesinin akrabalarından Göktürk "[Aşide](https://turkipedia.org/tr/wiki/A%C5%9Fide)" ailesindendir.[^4] Göktürkler ve diğer Türk göçebe imparatorluklarının kurucusu ve yönetenleri, Aşina sülalesindendir.[^5]

Ayrıca Tūnyokuk, Çin kaynaklı dinlerin Türk boyları arasında yayılmasına izin vermemiş ve bunların Türklerin hareketli hayatına uymayan, savaşçılık yeteneklerini köreltebilecek anlayışlar içerdiğini söylemiştir.

## Orhun Yazıtları

[Orhun Yazıtları](https://turkipedia.org/tr/wiki/Orhun_Yaz%C4%B1tlar%C4%B1)nda ismi olarak yazılmıştır.[^6] Ayrıca Bilge Tonyukuk 1. taş, 1. yüz, (Batı yüzü) 7. dizide şöyle yazılmıştır;

"*Bilge Tonyukuk ben özüm Tabgaç iliñge kılındım. Türk budun tabgaçka körür erti.*" (Bilge Tonyukuk ben kendim, Tabgaç[^7] ilinde doğdum. Türk budunu Tabgaç'a bağlı idi.)

[Orhun yazıtları](https://turkipedia.org/tr/wiki/Orhun_Yaz%C4%B1tlar%C4%B1) [Bilge Kağan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bilge_Ka%C4%9Fan) ve Kül[^8] tigin[^9] dışında aslında genelde hakanlar için yazılması gerekenden farklı olarak bir siyasi kişi olan Tonyukuk hakkında da dikilmiştir. Tonyukuk "Gök gibi ve gökten olmuş" şeflerden biri değildir.

Bu anıtı ihtiyarlık devrinde kendisi diktirmiştir ve yazılar da kendisine aittir. Bu anıt Göktürk alfabesi ile yazılmıştır. Göktürk alfabesi ilk olarak bu anıtlar üzerinde bulunabilir. Tonyukuk Bilge Kağan'ın veziridir. Tonyukuk, bilgisi ve tecrübesiyle Bilge Kağan'a yol gösteriyordu.

Yazıtlara "[Orhun Yazıtları](https://turkipedia.org/tr/wiki/Orhun_Yaz%C4%B1tlar%C4%B1)" denilmesinin sebebi de bu yazıtların Orhun Nehri dolaylarında dikili olmasıdır. Yazıtlar 19. yüzyılda (1893), Danimarkalı Türkolog [Wilhelm Ludwig Peter Thomsen](https://turkipedia.org/tr/wiki/Vilhelm_Thomsen) tarafından tercüme edilmiştir.

## Çin Kaynakları

Orhun yazıtlarından sonra Tonyukuk hakkında bir diğer kaynak da [Tang](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tang_Hanedan%C4%B1) dönemi Çin yıllıklarıdır. Tonyukuk, [Kapgan Kağan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kapgan_%28G%C3%B6kt%C3%BCrk_Ka%C4%9Fan%C4%B1%29)'ın yönetimi esnasında strateji ve planlamadan sorumlu üst düzey bir devlet görevlisiydi. [Kül Tigin](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C3%BCl_Tigin) amcası Kapgan'ın ölümü sonrası amcaoğlu [İnel Kağan](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0nel_Ka%C4%9Fan)'a bir darbe düzenleyerek kardeşi [Bilge](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bilge_Ka%C4%9Fan)'yi kağan ilan etti. Kapgan ve İnel kağan dönemlerinde görev alan birçok devlet adamı bu yönetim değişikliği sırasında azledildi ya da öldürüldü. Ancak Tonyukuk kızı [Bügü Hatun](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0l-%C4%B0tmi%C5%9F_Bilge_Ka%C4%9Fatun)'un Bilge Kağan'la evli olması nedeniyle kağanlığa hizmet etmeye devam etti ve itibarını korudu. Tonyukuk, Bilge Kağan devrinde Bilge Kağan'ı [Budizm](https://turkipedia.org/tr/wiki/Budizm) dinini yayma ve yerleşik hayata geçme düşüncelerinden vazgeçirmiştir.[^10]

## Ayrıca bakınız

- [Orhun Yazıtları](https://turkipedia.org/tr/wiki/Orhun_Yaz%C4%B1tlar%C4%B1)

## Dış bağlantılar

- [Bilge Tonyukuk Yazıtı Tam Metni](http://gokturkanitlari.appspot.com/Tonyukuk)
- https://web.archive.org/web/20060823114421/http://www.tonyukuk.net/tongiris.htm Bilge Tonyukuk Taşları
- http://www.hunturk.net/kat-4-bengu-taslar.html Erk Yurtsever tarafından çevirilen Göktürk yazıtları(orkun abaçası ile birlikte)
- http://www.bilgitay.net/orhun/index.phpWebarşiv|url=https://web.archive.org/web/20110511232016/http://www.bilgitay.net/orhun/index.php |tarih=11 Mayıs 2011  Bilgitay Orhun Yazıcısı

[^1]: Tūn Yokuk "başvezir, ilk vezir" anlamına gelmektedir. İlk öğe olan tūn uzun ünlülü olup "ilk; (metaforik) baş, vb." anlamındadır. Yokuk ise bir unvan olup, Geç Orta Çince (JTS) jywk-kəwk 欲谷 olarak geçmiştir. GOÇ Yù-gǔ shè 欲谷設 ‘Yokuk Şad’ biçimi bu adın Eski Türkçede aslında bağımsız bir unvan olduğunu kanıtlıyor. <https://dergipark.org.tr/tr/pub/ijous/issue/51310/659401>
[^2]: 毗伽暾欲谷裴羅莫賀達干
[^3]: halktan olup hakandan iki derece aşağıda bulunan kişiye verilen ongun (unvan).
[^4]: André Wink. Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World. Brill Academic Publishers, 2002. ISBN 0-391-04173-8. Page 65.
[^5]: Findley, Carter Vaughin. The Turks in World History. Oxford University Press, 2005. ISBN 0-19-517726-6. Page 38
[^6]: Kurallı Orhun Abecesi ile yazılmıştır
[^7]: Maçin, yukarı (doğu) Çin. Atalay, Besim (2006). Divanü Lügati't - Türk. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi. ISBN 975-16-0405-2 Cilt I. sayfa 28, 453, 454 II. 280
[^8]: eski Türkçe: kül, şu savda yazılmıştır: kül ürkünçe köz ürse yik
[^9]: eski Türkçe: prens demektir.
[^10]: Ahmet Taşağıl (2004), Göktürkler III, Türk Tarih Kurumu Yayınları
