# Tiele > Source: https://turkipedia.org/tr/wiki/Tiele > Last updated: 2026-10-05 > License: CC BY-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/). Credit "Turkipedia contributors" and link to the source. > Based on: Tiele, https://tr.wikipedia.org/wiki/Tiele (CC-BY-SA-4.0) ![](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/46/26_swiatoinos.jpg/1280px-26_swiatoinos.jpg) * (de:Benutzer:Sansculotte, CC-BY-SA-2.0-DE)* - **Bölgeler:** Kuzey Çin, Altay Dağları, Sincan Özerk Bölgesi (Dzungaria) ve Pontus–Hazar bozkırları (6. yüzyıla kadar) - **Diller:** Türk dilleri - **Dinler:** Tengricilik, Şamanizm, Budizm **Tiele** ([Çince](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87ince): 丁零; [pinyin](https://turkipedia.org/tr/wiki/Pinyin): Dīnglíng, [Wade-Giles](https://turkipedia.org/tr/wiki/Wade-Giles): Dinlin, Kaoçe (高車 [basit](https://turkipedia.org/tr/wiki/Basitle%C5%9Ftirilmi%C5%9F_%C3%87in_karakterleri): 高车; Gāochē), Chile (敕勒; Chìlè), Tiele (鐵勒 [basit](https://turkipedia.org/tr/wiki/Basitle%C5%9Ftirilmi%C5%9F_%C3%87in_karakterleri): 铁勒; Tiělè/T'ieh-le), ayrıca Moğollarda *tegreg*,[^1] tarihi Türk[^2] topluluklarındandır. [Dinlin](https://turkipedia.org/tr/wiki/Dinlin)ler aslen, güney Sibirya'da [Lena Nehri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Lena_%28nehir%29) boyunca, [Baykal Gölü](https://turkipedia.org/tr/wiki/Baykal_G%C3%B6l%C3%BC)'nün batısında yaşarlardı.[^3] Millat'tan önce 3. yüzyılda, batıya doğru yayılmaya başladılar ve [Hiung-nu](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eyung-nu) imparatorluğunun bir parçası oldular.[^4][^5] Asya Hunları döneminde Dinlin adı verilen bu gruplara, [Göktürk](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%B6kt%C3%BCrkler) döneminde Tie-le adı verilmiştir. Türk tarihyazımında Tie-le boylarına [Tölesler](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%B6lesler) denmiştir. Tie-le boyları [Onon nehri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Onon_Nehri) ile Karadeniz arasında yer almaktadırlar. ## Kökenleri Dinlinlerin kökeni ve nereden geldikleri hakkında fazla bir bilgi yoktur. MÖ 3. yüzyılda, [Mete](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mete) (冒頓; Mao-Tun) tarafından [Yüeçiler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Y%C3%BCe%C3%A7iler) ([Çince](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87ince): (月氏 veya seyrek 月支; [Pinyin](https://turkipedia.org/tr/wiki/Pinyin): Yuèzhī) ve [Vusun](https://turkipedia.org/tr/wiki/Usunlar) ([Çince](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87ince): 烏孫 / 乌孙, Wūsūn)larla birlikte [Hiung-nu](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eyung-nu)'ların egemenliği altına sokulmuşlardır.[^6] Dinlinlerin [Tagar Kültürü](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tagar_k%C3%BClt%C3%BCr%C3%BC) çıkışlı oldukları savunulmaktadır. Dinlin'ler ile ilgili en eski kayıtlara MÖ 1 yüzyılda rastlanmaktadır.[^7] Türk boyları, Çince kao-ch'e denilen, dört tekerlekli kağnıları ile, sürülerini otlattıkları yaylalar ve surlar içindeki kışlıklar arasında göç etmişlerdir. Kubbeli veya kümbetli otağlar kışın surlar içine kurulmuştur. Surlar içine, ayrıca otağa benzer, ağaçtan köşklerde yapılmıştır. Yaz geldiğinde kerekü denilen ve katlanabilen otağ, kağnıya yüklenmiş halde veya kurulmuş durumda yaylalara göç edilmiştir. Bu göçlerde kağnı ile taşınabilen otağlar yanında; çok renkli keçeden, kilimden veya işlemeli kumaşlardan yapılmış örtüler; göçebe hayata uygun kaftanlar, çakşırlar, çizmeler, börkler, kemerler, süs eşyaları, at koşumları kağnılı boyların beraberinde bulunan önemli eşyaları arasında yer almıştır. Çin kaynaklarında, Dinlin'ler ile ilgili sıklıkla bahsedilen temel karakteristik özellikleri, arabaları üzerindeki çadırlarda yaşadıkları göçebe hayat tarzları ile ilgilidir. Bu arabalarından dolayı Kaoçe (Çincede Yüksek araba anlamına gelir) olarak da anılmıştır. ## İsim Dinlin isminin arkaik Çincedeki biçimi "tieng-lieng" ismi Türkçedeki "Tekerlek" kelimesi ile ilişkilidir. Yüksek tekerlekli savaş arabaları kullandıklarından dolayı "tieng-lieng" olarak anılmışlardır.[^8] ## Tarih ![](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/37/T%C3%BCrk_Tarihi_M%C3%96.65_b.jpg/1280px-T%C3%BCrk_Tarihi_M%C3%96.65_b.jpg) * (Erdall at Türkçe Vikipedi, CC-BY-SA-3.0)* ![](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c4/T%C3%BCrk_Tarihi_1nciYY.jpg/1280px-T%C3%BCrk_Tarihi_1nciYY.jpg) * (Erdall at Türkçe Vikipedi, CC-BY-SA-3.0)* ![](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b3/T%C3%BCrk_Tarihi_2%27nciYY.jpg/1280px-T%C3%BCrk_Tarihi_2%27nciYY.jpg) * (Erdall at Türkçe Vikipedi, CC-BY-SA-3.0)* ### Hiung-nu dönemi (Dinlin) Dinlin'ler, Türk kavimlerinin kurdukları devletlere katılmakta ve devlet ortadan kalktığında bağımsız hareket edebilmekteydiler. [Hiung-nu](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eyung-nu) ve [Göktürk](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%B6kt%C3%BCrkler) politik hayatında oldukça etkili bir topluluktu. Hiungnunun ilk parçalanma dönemine girdiği MÖ 65 yıllarında Çin kaynaklarında Dinlinlerden bahsedilmeye başlandı. Hiungnuların MS 50 yıllarında yaşadığı ikinci kırılma sürecinde Dinlinler de bağımsız dönem yaşamaya başladı. ### Göktürk dönemi (Tiele) Çin kaynaklarında Uygurların MÖ Ding-ling, MS 4. Yüzyıldan sonra ise Tie-le adı verdikleri boylardan geldikleri belirtilmektedir. Türk tarihyazımında ve literatüründe Tiele, Töles olarak adlandırılmaktadır.[^9] Tiele boyları bir araya geldiklerinde devlet kurulmuş oluyordu. Çin kaynaklarına göre, Göktürkleri kuran [Aşina](https://turkipedia.org/tr/wiki/A%C5%9Fina) boyu da dahil olmak üzere,[^10][^11] Orta Asya'da yaşayan Türk boylarının büyük çoğunluğu Tiele kökenlidir. Göktürklerden sonra Tiele boyları Oğuz boylarına dönüşmüştür. Kendisi arasında ikiye ayrılmıştır. Tiele boylarından doğu'da kalanlar, Dokuz Oğuzları yani [Uygurlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Uygurlar)'ı oluşturmuşlardır. Batı Türkistan'da kalan boylar ise On-okları yani Batı [Oğuzlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/O%C4%9Fuzlar)ı oluşturmuşlardır. [Türgişler](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrke%C5%9F_Devleti) ve [Oğuz Yabgu Devleti](https://turkipedia.org/tr/wiki/O%C4%9Fuz_Yabgulu%C4%9Fu)'nin temelini atmışlardır.[^12][^13] Tarihteki Tiele boyları şunlardır;[^14][^15] - Tola Irmağının kuzeyindekiler; [Bugut](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bugu_boyu), [Tongra](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tongra_boyu), [Wei-ho](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sar%C4%B1_Uygurlar), [Bayırku](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bay%C4%B1rkular), Fu-lo, Mengch'en, T'u-jo-ho, [İzgil](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ezgiller), Hun, Hu-hsie - Karaşar çevresi; Ch'i-pi, P'u-lo-chih, İ-shih, Su-p'o, Na-ho, Wu-kuan, Ye-shih, Yü-hi-huan - Altay Dağlarının güney batısı; [Sir Tarduş (Yantuo)](https://turkipedia.org/tr/wiki/Seyanto_Hanl%C4%B1%C4%9F%C4%B1), Shih-p'an, Ta-ch'i - Semerkand'ın kuzeyi; Ho-shih, Ho-chie, Po-hu, Pi-kan, Chü-hai, Ho-pi-hsi, Ho-ts'o-su, Pa-ye-wei; Ho-ta - Hazar Denizinin doğusu; San-suo-yen, Mie-ts'u, Lung-hu - Bizans'ın doğusunda; En-chü, Pei-ju, Chiou-li, Fu-wen-hun - Issık Göl çevresi; [Chuyue (Çiğil)](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87i%C4%9Fil), Chumi, Chumuhun and Chuban - Güney Sibirya çevresi; [Dubo (Tuvalılar)](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tuvalar) Göktürkler'in yıkılmasından sonra; - Dokuz Oğuzları yani Uygurları oluşturan Tiele boyları:[^16] Bugut, Hun, Bayırku, Tongra, İzgil, Ch'i-pi, Apuse, Kulunwuku, Ediz (Ati-e) - On Okları ([Türgişler](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrke%C5%9F_Devleti)) yani Batı Oğuzları oluşturan Tiele boyları:[^17] Beş Tuo-lu (Tuchi-shih, A-li-sih, Suo-ho-mo-he, Chu'mu-kun, Hu-lu-wuchü, She-she-titun, Shu-ni-shih-Chu-pan), Nu-shih-pi (A-hsi-chie ch'üe, Ke-shu ch'üe, Pa-sai-kan, A-hsi-chie Ni-shu, Ke-shu-ch'u-pan). Batı Oğuzları daha sonra [Oğuz Yabgu Devleti](https://turkipedia.org/tr/wiki/O%C4%9Fuz_Yabgulu%C4%9Fu)ni ve [Büyük Selçuklular](https://turkipedia.org/tr/wiki/B%C3%BCy%C3%BCk_Sel%C3%A7uklu_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu)'ı kurmuşlardır. [^1]: [2] Ḡozz at Encyclopædia Iranica [^2]: Lee, Joo-Yup. A Comparative Analysis of Chinese Historical Sources and y-dna Studies with Regard to the Early and Medieval Turkic Peoples. 18 Ekim 2017, s. 197-239. [^3]: Putzger Historischer Weltatlas - sayfa 46, Cornelsen Verlag, Berlin 2005. [^4]: Li, "A Research on Migration of Northwestern Minorities Between pre-Qin to Sui and Tang", sayfa 110-112 [^5]: Lu, "A History of Ethnic Groups in China", sayfa 111, 135-137. [^6]: Putzger Historischer Weltatlas - sayfa 46, Cornelsen Verlag, Berlin 2005. [^7]: Tinglingler - tarih.gen.tr [^8]: Bozkır Kavimleri: M.Ö. VII. Yüzyıldan M.S. VI. Yüzyılın Ortalarına Kadar Batı Türkistan Ve Kuzey Hindistan’daki Bozkırlılar, s. 212. [^9]: https://ahmettasagil.files.wordpress.com/2010/10/toles.pdf (Sayfa 60). Töles=Tielo [^10]: Richard L Davis, Historical Records of the Five Dynasties, https://books.google.com.tr/books?id=R0QpslzUi50C&pg=PA39&dq=ashina+tribe&hl=tr&sa=X&ved=0ahUKEwiN2NGOnt_oAhWRtXEKHczMBx0Q6AEIZzAH#v=onepage&q=ashina%20tribe&f=false [^11]: https://books.google.com.tr/books?id=qsNoHtgkGPkC&pg=PA48&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false [^12]: Richard L Davis, Historical Records of the Five Dynasties, https://books.google.com.tr/books?id=R0QpslzUi50C&pg=PA39&dq=ashina+tribe&hl=tr&sa=X&ved=0ahUKEwiN2NGOnt_oAhWRtXEKHczMBx0Q6AEIZzAH#v=onepage&q=ashina%20tribe&f=false [^13]: Yörük Kültürü Uygulama ve Araştırma Merkezi. [^14]: Arşivlenmiş kopya. [^15]: Ölmez, Mehmet. The Historical context to the Hüis Tolgoi inscription. [^16]: Yörük Kültürü Uygulama ve Araştırma Merkezi. [^17]: Yörük Kültürü Uygulama ve Araştırma Merkezi.