Tekerleme

Tekerleme, genellikle ölçülü ve kafiyeli, basmakalıp sözdür. Masal, hikâye, bilmece, halk tiyatrosu gibi bazı edebi türler içinde ve çocuk oyunlarında tekerlemelere rastlanır.

Türk edebiyatında ilk yazılı tekerleme örneklerine 11. yüzyıldan itibaren rastlanır. Dîvânu Lugâti't-Türk'te bazı tekerlemeler yer alır.

Çocuk edebiyatı

Çocuk folklorunda hoşça vakit geçirmek, konuşma kabiliyetini geliştirmek, oyunlarda eş ve ebe seçmek için tekerlemelere sıklıkla başvurulur. Kullanıldığı yere bağlı olarak masal tekerlemesi, oyun tekerlemesi gibi farklı adlar alabilir. Tekerlemeler çocuk oyunlarında ve masalların baş, orta ve sonunda söylenir. Yöreye göre değişik isimler alabilir. Örneğin Doğu Anadolu'da döşeme, Güney Anadolu'da sayışma sözcükleri tekerleme anlamında kullanılır.

Masallar

Masalların başında ve bazen de sonunda tekerlemeler yer alabilir.^{[1]"tekerleme." TDK Sözlük} Bunlar genellikle fazla anlam taşımaz ancak dinleyiciyi gerçek dünyadan koparıp masala hazırlar.^{[2]Okuma Kitabı VI Sevin Alil} Örnek:

Evvel zaman içinde Kalbur saman içinde Develer tellal iken Pireler berber iken Ben anamın beşiğini Tıngır mıngır sallar iken (...)

Oyunlar

Bazı sözlü çocuk oyunlarının tamamı tekerleme söyleyerek oynanır. Örnek:

Kutu kutu pense Elmamı yerse Arkadaşım (...) Arkasını dönse

Zor tekerlemeler

Benzer seslerin sıkça kullanıldığı, dilin zor döndüğü (söylenmesi zor) tekerlemelere çocuk oyunlarında rastlanır. Bunlar genellikle karşılıklı yarışma veya oyunda ebe seçme amacıyla kullanılır. Örnek:

Şu yoğurdu sarımsaklasak da mı saklasak, sarımsaklamasak da mı saklasak?
Şemsi Paşa pasajında sesi büzüşesiceler.
Bu kara kantar kırk kilo kara katran tartar.
Bir berber bir berbere bire berber gel beraber bir berber dükkânı açalım demiş.
Dal sarkar kartal kalkar, kartal kalkar dal sarkar.

Sayışma

Sayışma tekerlemeleri genellikle oyunlarda ebe seçmek veya bir takıma oyuncu seçmek için kullanılır.^{[3]Sayışma Tekerlemeleri 1001kitap.com. Erişim: 8 Ocak 2015} Sayan kişi, sayışma boyunca parmağı ile oyuncuları, sıra ile tek tek işaret eder. Sayışma bittiğinde parmağı hangi oyuncuyu gösteriyorsa o oyuncu seçilmiş olur. Örnek:

Oooo... Portakalı soydum Başucuma koydum Ben bir yalan uydurdum Duma duma dum Kırmızı mum Dolapta pekmez Yala yala bitmez Ayşecik cik cik cik Fatmacık cık cık cık Sen bu oyundan çık

Bilmeceler

Bazı bilmeceler tekerleme hâlinde sorulur:

Pazardan aldım bir tane Eve geldim bin tane (Cevap: nar)

Halk edebiyatı

Âşık fasıllarında, saz şairlerinin yaptıkları şiir yarışmaları. Halk dilinde tekerleme, âşıklar arasında tekellüm olarak adlandırılır. Bu tür şiirler ya söylenmesi zor sözcüklerden meydana getirilir ya da darayak şeklindedir. Ayak daraldıkça kafiye bulmak zorlaşır. Âşıklardan biri fasal aralarında tekerlemeye başlar ve yeni bir ayak açar.

Karagöz ve ortaoyunundaki tekerlemeler muhavere olarak bilinir.