# Tarikat (İslam)

> Source: https://turkipedia.org/tr/wiki/Tarikat_(%C4%B0slam)
> Last updated: 2026-10-05
> License: CC BY-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/). Credit "Turkipedia contributors" and link to the source.
> Based on: Tarikat (İslam), https://tr.wikipedia.org/wiki/Tarikat_%28%C4%B0slam%29 (CC-BY-SA-4.0)

**Tarikat** (طريقة) veya **tarik** kelimesi "yol" tarikat "yollar" anlamına gelir, "Allah'a ulaştıran yol" manasında kullanılmaktadır. Tarikatlar [Selçuklu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sel%C3%A7uklu_Hanedan%C4%B1) ve [Osmanlı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu)'ya özgü düşünce ve inanç hareketleri olarak değerlendirilmektedir. Bu anlamda tarikat, Kur'an'da ve hadis rivayetlerinde yer almamaktadır.[^1] Birçok tarikatın menşei Hicri 5./Miladi 11. asırda [Abdülkâdir Geylânî](https://turkipedia.org/tr/wiki/Abd%C3%BClk%C3%A2dir_Geyl%C3%A2n%C3%AE)'nin yolundan gidenler tarafından oluşturulan [Kadiri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kadir%C3%AElik) tarikatıdır. Ebû Sâlih Muhyiddîn Abdülkâdir Geylânî'nin [Hasan bin Ali](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hasan_bin_Ali)'nin soyundan olduğu iddia edilmekle birlikte, kendisinin Bağdat'ta a‘cemî yani "Arap olmayan" olarak tanınması gibi hususlardan dolayı şecerenin sonradan oluşturulduğunu öne sürenlerin olduğu belirtilmektedir.[^2]

Tarikat sözcüğü Türk Dil Kurumunun Güncel Türkçe Sözlüğüne göre şu iki anlamı ifade etmektedir: "*Aynı dinin içinde birtakım yorum ve uygulama farklılıklarına dayanan, bazı ilkelerde birbirinden ayrılan Tanrı'ya ulaşma ve onu tanıma yollarından her biri.*" ve "*Bir şeyhe bağlı kimseler için konulmuş olan manevi, ahlaki ve sosyal kuralların bütünü ve bu kurallara göre teşkilatlanmış kurum.*"[^3] [İslam](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0slam)iyet'te, İslamiyet'in kalbi boyutu üzerinde duran ve "kalbin fıkhı" diye nitelenen [tasavvuf](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tasavvuf) öğretisinin (terbiyesinin) uygulandığı düzenli kurumsal yapılar olarak tarif edilir.

## Tarîk

*Tarîk* [Arapça](https://turkipedia.org/tr/wiki/Arap%C3%A7a)da "yol" demektir. *Tarîkat* ise bu kelimenin çoğuludur ve "yollar" manasına gelir. [Mezhep](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mezhep) kelimesi "ذَهَبَ" (gitmek)* fiilinden türemiş olup anlam olarak benzemektedir. Tarikat *[*tasavvuf*](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tasavvuf)* için yol, *[*mezhep*](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mezhep)* ise *[*şeriat*](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eeriat)* için yol demektir. Tarikat *[*keşf*](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ke%C5%9Ff)*e, *[*ilham*](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0lham)*a ve *[*şeriat*](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eeriat)*e dayanırken *[*mezhep*](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mezhep)*ler "nakle" *([Kutsal kitaplar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kutsal_metin)a ve [peygamberler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Peygamber)e)* dayanır.*

Tarikler *(tarikat)* de "[mürşit](https://turkipedia.org/tr/wiki/M%C3%BCr%C5%9Fit)" denilen manevi önderler eşliğinde tasavvuf öğretisini uygulamaya istek duyan kişilere *(*[*tâlip*](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%A2lip)*)* yolun esasları hakkındaki terbiye sistemine dahil eder. Bunu da "emr-i manevî" denilen Allah'tan bir işaret olmadan genellikle başlanmaz. Yola giren kimseler *(*[*mürid*](https://turkipedia.org/tr/wiki/M%C3%BCrid)*)* ve yolda ilerleyenler *(*[*sâlik*](https://turkipedia.org/tr/wiki/S%C3%A2lik)*)* tasavvuf öğretisinin esaslarını yaptıkları pratiklerle *(*[*zikir*](https://turkipedia.org/tr/wiki/Zikir)*, *[*tefekkür*](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tefekk%C3%BCr)*, *[*râbıta*](https://turkipedia.org/tr/wiki/R%C3%A2b%C4%B1ta_%28tasavvuf%29)*, *[*murakabe*](https://turkipedia.org/tr/wiki/Murakabe)*, *[*nafile*](https://turkipedia.org/tr/wiki/Nafile)* ibadetler v.s.)* kendi [derûn](https://turkipedia.org/tr/wiki/Der%C3%BBn)larında [keşf](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ke%C5%9Ff)ederler.

## Türkiye'de tarikatlar

Türkiye'de çeşitli halk sınıfları ve tipleri arasında farklı [sûfî](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tasavvuf) tarikatları gelişmiştir. Örneğin [Bektaşi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bekta%C5%9F%C3%AElik) tarikatı daha çok köylülere ve askerlere hitap ederken [Nakşibendi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Nak%C5%9Fibendilik) tarikatı ilahiyatçı ve bilim insanları; [Mevlevî](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mevlev%C3%AElik) tarikatı müziği ve şiirleriyle sanatsal eğilime sahip olanları; [Halvetî](https://turkipedia.org/tr/wiki/Halvet%C3%AElik) tarikatı ise tarikat fabrikası olarak bilinen kendi içinden birçok içtihat çıkaran sultanlar, generaller, önemli hükûmet adamları ve yöneticileri içinde barındırmıştır.[^4]

## Dört ruhî durakta "Tarikat"

Ana|Şeriat|Tarikat Kapısı|Hakikat Kapısı|Marifet Kapısı|Marifetullah

![Dört durakta tasavvuf. Birinci Durak: Şeriat; İkinci Durak: Tarikat Kapısı'ndan geçilerek içine girilen "Tarikat"; Üçüncü Durak: Hakikat Kapısı'ndan geçilerek varılan "Hakikat"; Dördüncü durak görünemeyen, ama sadece tasavvur edilmesi mümkün olan gnostisizm ise ancak Marifet Kapısı'ndan geçilerek erişilebilir ve Hakikat'in tam merkezinde yer alır. Tasavvufta Dört Durağında da Öz/Cevheri'ni teşkil eden bu nokta Mârifetullâh (İrfân/Gnosis) olarak adlandırılmaktadır.](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/b/b6/Syariah-thariqah-hakikah2.jpg)
*Dört durakta tasavvuf. Birinci Durak: Şeriat; İkinci Durak: Tarikat Kapısı'ndan geçilerek içine girilen "Tarikat"; Üçüncü Durak: Hakikat Kapısı'ndan geçilerek varılan "Hakikat"; Dördüncü durak görünemeyen, ama sadece tasavvur edilmesi mümkün olan gnostisizm ise ancak Marifet Kapısı'ndan geçilerek erişilebilir ve Hakikat'in tam merkezinde yer alır. Tasavvufta Dört Durağında da Öz/Cevheri'ni teşkil eden bu nokta Mârifetullâh (İrfân/Gnosis) olarak adlandırılmaktadır. (Herry Mardian a.k.a. Herrymardian at en.wikipedia, CC-BY-SA-3.0)*

## Tarîkat silsileleri

### Silsileleri Ali bin Ebâ Tâlib'e bağlananlar

[Ali bin Ebâ Tâlib](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ali) ve [Ehl-i Beyt](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ehl-i_beyt)'e karşı olan muhabbet duyguları sebebiyle [*Mevlevîlik*](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mevlev%C3%AElik) ile [*Kadirîlik*](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kadir%C3%AElik) gibi aslen [Sünnî](https://turkipedia.org/tr/wiki/S%C3%BCnnilik) kimlik gösteren [Bâtınî](https://turkipedia.org/tr/wiki/B%C3%A2t%C4%B1n%C3%AElik)-Tarîkat, silsilelerini [Cüneyd-i Bağdâdî](https://turkipedia.org/tr/wiki/C%C3%BCneyd-i_Ba%C4%9Fd%C3%A2d%C3%AE), [Serî-i Sekatî](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ser%C3%AE_es-Sakat%C3%AE), [Ma'ruf-u Kerhî](https://turkipedia.org/tr/wiki/Maruf-i_Kerhi)'den sonra sırasıyla ya “[Davud-u Taî](https://turkipedia.org/tr/wiki/Davud-i_Ta%C3%AE)”, “[Habib-i Acemî](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hab%C3%AEb-i_Acem%C3%AE)”, “[Hasan-ı Basrî](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hasan-%C4%B1_Basri)” veyahut da [Câferiyye Şiîliği](https://turkipedia.org/tr/wiki/Caferilik)'nin resmen imam olarak kabul ettiği ve [On İki İmamlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/On_%C4%B0ki_%C4%B0mam)'ın ilk sekizi olarak da bilinen “[İmam Ali er-Rıza](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ali_er-R%C4%B1z%C3%A2)”, “[İmam Musa el-Kâzım](https://turkipedia.org/tr/wiki/Musa_el-K%C3%A2z%C4%B1m)”, “[İmam Caʿfer-i Sadık](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ca%27fer_es-S%C3%A2d%C4%B1k)”, “[İmam Muhammed el-Bakır](https://turkipedia.org/tr/wiki/Muhammed_el-B%C3%A2k%C4%B1r)”, “İmam [Ali bin Hüseyin](https://turkipedia.org/tr/wiki/Zeynel%C3%A2bid%C3%AEn)”, “[Hüseyin](https://turkipedia.org/tr/wiki/H%C3%BCseyin)” ve “[Hasan el-Mûctebâ](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hasan_bin_Ali)” aracılığıyla Ali bin Ebâ Tâlib ile [Muhammed](https://turkipedia.org/tr/wiki/Muhammed)'e bağlamaktadırlar.

Ayrıca, yine [Sünnî](https://turkipedia.org/tr/wiki/S%C3%BCnnilik)-[Bâtınî](https://turkipedia.org/tr/wiki/B%C3%A2t%C4%B1n%C3%AElik) [Tarikat](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tarikat)ı olarak bilinen [*Halvetilik*](https://turkipedia.org/tr/wiki/Halvet%C3%AElik) ile [*Bayramilik*](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bayramilik) de kendi silsilelerini “[Cüneyd-i Bağdâdî](https://turkipedia.org/tr/wiki/C%C3%BCneyd-i_Ba%C4%9Fd%C3%A2d%C3%AE)”, “[Serî-i Sekatî](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ser%C3%AE_es-Sakat%C3%AE)”, “[Ma'ruf-u Kerhî](https://turkipedia.org/tr/wiki/Maruf-i_Kerhi)”, “[Davud-u Taî](https://turkipedia.org/tr/wiki/Davud-i_Ta%C3%AE)”, “[Habib-i Acemî](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hab%C3%AEb-i_Acem%C3%AE)”, “[Hasan-ı Basrî](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hasan-%C4%B1_Basri)” aracılığıyla; [Rufâîlik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ruf%C3%A2ilik) ise “[İmam Musa el-Kâzım](https://turkipedia.org/tr/wiki/Musa_el-K%C3%A2z%C4%B1m)”, “[İmam Câʿfer-i Sâdık](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ca%27fer_es-S%C3%A2d%C4%B1k)”, “[İmam Muhammed Bakır](https://turkipedia.org/tr/wiki/Muhammed_el-B%C3%A2k%C4%B1r)”, “[Zeynelabidin](https://turkipedia.org/tr/wiki/Zeynel%C3%A2bid%C3%AEn)”, “[Hüseyin](https://turkipedia.org/tr/wiki/H%C3%BCseyin)” aracılığıyla [Ali](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ali) ile [Muhammed](https://turkipedia.org/tr/wiki/Muhammed)'e bağlanmaktaydılar. Bunlardan başka [Sühreverdilik](https://turkipedia.org/tr/wiki/S%C3%BChreverdilik) ile [Üveys'îyye](https://turkipedia.org/tr/wiki/Veysel_Karan%C3%AE) silsileleriyse [Ali el-Mûrtezâ](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ali) ve [Ömer ibn Hattab](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%96mer) aracılığıyla [Muhammed](https://turkipedia.org/tr/wiki/Muhammed)'e bağlanmaktaydılar.

### Silsileleri Ebu Bekir es-Sıddîk'a bağlananlar

Diğer taraftan da [Nakşibendilik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Nak%C5%9Fibendilik) ile onun kolları olan [Hakkân'îyye](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hakk%C3%A2n%27%C3%AEyye) ile [Hâlid'îyye](https://turkipedia.org/tr/wiki/H%C3%A2lid%C3%AElik) gibi yine [Sünnî](https://turkipedia.org/tr/wiki/S%C3%BCnnilik) kimlik gösteren [Bâtınî](https://turkipedia.org/tr/wiki/B%C3%A2t%C4%B1n%C3%AElik)-Tarîkat, silsilelerini [Ebû'l Hasan Kharakânî](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ebu%27l-Hasan_Harak%C3%A2n%C3%AE), [Ebâ Yezîd-i Bistâmî](https://turkipedia.org/tr/wiki/B%C3%A2yezid-i_Bist%C3%A2m%C3%AE), [İmam Câʿfer es-Sâdık](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ca%27fer_es-S%C3%A2d%C4%B1k), [Kâsım bin Muhammed](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C3%A2s%C4%B1m_bin_Muhammed), [Salmân-ı Fârisî](https://turkipedia.org/tr/wiki/Selm%C3%A2n-%C4%B1_F%C3%A2ris%C3%AE) aracılığıyla [Ebu Bekri's-Sıddiyk](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ebu_Bekri%27s-S%C4%B1ddiyk) ile [Muhammed](https://turkipedia.org/tr/wiki/Muhammed)'e bağlarlar.

## Ayrıca bakınız

- [Adâvv'îlik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ad%C3%AE_bin_M%C3%BCs%C3%A2fir)
- [Ahilik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ahilik)
- [Alevîlik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Alevilik)
- [Âli'îlik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Demir_Baba_Tekkesi)
- [Babâîlik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Babailik)
- [Bâbîlik](https://turkipedia.org/tr/wiki/B%C3%A2b%C3%AElik)
- [Bahâîlik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bahai_%C4%B0nanc%C4%B1)
- [Barak'îyyûn](https://turkipedia.org/tr/wiki/Barak_Baba)
- [Bâtınîlik](https://turkipedia.org/tr/wiki/B%C3%A2t%C4%B1n%C3%AElik)
- [Bayramilik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bayramilik)
- [Bektaşîlik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bekta%C5%9F%C3%AElik)
- [Câferîlik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Caferilik)
- [Celâl'îlik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Cel%C3%A2l%C3%AE_isyanlar%C4%B1)
- [Celvetilik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Celvet%C3%AElik)
- [Cerrahilik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Cerrahilik)
- [Çınarcılık](https://turkipedia.org/tr/wiki/Y%C3%A2rs%C3%A2n%C3%AElik)
- [Davudî İsmailîlik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Davud%C3%AE_Bohra)
- [Dürzîlik](https://turkipedia.org/tr/wiki/D%C3%BCrziler)
- [Ekberilik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ekberilik)
- [Galibilik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Galib%C3%AElik)
- [Gümüşhanev'îlik](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCm%C3%BC%C5%9Fhanev%C3%AE_Derg%C3%A2h%C4%B1)
- [Halidilik](https://turkipedia.org/tr/wiki/H%C3%A2lid%C3%AElik)
- [Halvetilik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Halvet%C3%AElik)
- [Harabât'îlik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Harabati_Baba_Tekkesi)
- [Haydarîlik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Baba_Haydar)
- [Hurûfîlik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hur%C3%BBfilik)
- [Işıkçılık](https://turkipedia.org/tr/wiki/I%C5%9F%C4%B1k%C3%A7%C4%B1l%C4%B1k)
- [İmam (İslam)](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0mam)
- [İmamet](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0mamet)
- [İmamilik](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0mamiye_%28%C5%9Eiilik_%C3%B6%C4%9Fretisi%29)
- [İsmailîlik](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0smail%C3%AElik)
- [Onikicilik](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0sn%C3%A2a%C5%9Feriyye)
- [Kadirîlik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kadir%C3%AElik)
- [Kalenderîlik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kalenderilik)
- [Karmatîlik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karmat%C3%AEler)
- [Keysanîlik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Keysanilik)
- [Kızılbaş](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1z%C4%B1lba%C5%9F)lık
- [Melamilik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Melamilik)
- [Mevlevîlik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mevlev%C3%AElik)
- [Mustâlîlik](https://turkipedia.org/tr/wiki/M%C3%BCsta%27l%C3%AElik)
- [Nakşibendîlik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Nak%C5%9Fibendilik)
- [Nimetullahi Tarikatı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Nimetullahilik)
- [Nizarî İsmailîlik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Nizar%C3%AElik)
- [Nûrbakşîlik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Cevad_Nurbah%C5%9F)
- [Nusayrîlik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Arap_Alevileri)
- [Onikicilik](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0mamet_%28%C4%B0sn%C3%A2a%C5%9Feriyye_%C3%B6%C4%9Fretisi%29)
- [On İki İmam](https://turkipedia.org/tr/wiki/On_%C4%B0ki_%C4%B0mam)
- [Rufâîlik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ruf%C3%A2ilik)
- [Sabbahiyye](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ha%C5%9Fha%C5%9F%C3%AEler)
- [Safevîlik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Safev%C3%AElik)
- [Sühreverdilik](https://turkipedia.org/tr/wiki/S%C3%BChreverdilik)
- [Şâzelîlik](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9E%C3%A2zel%C3%AElik)
- [Üveys'îyye](https://turkipedia.org/tr/wiki/Veysel_Karan%C3%AE)
- [Vefâîlik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ebu%27l-Vef%C3%A2_el-Ba%C4%9Fd%C3%A2d%C3%AE)
- [Yarsanilik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Y%C3%A2rs%C3%A2n%C3%AElik)
- [Yesevîlik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yesev%C3%AElik)
- [Zahid'îyye](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0brahim_Zahid-i_Geylan%C3%AE)
- [Zeydîlik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Zeyd%C3%AElik)

[^1]: Ankara Üniversitesi açık ders notları (Prof. Dr. Ahmet Cahid Haksever) <https://acikders.ankara.edu.tr/pluginfile.php/51801/mod_resource/content/0/TASAVVUF%20I%20%20%2014.%20HAFTA.pptx>
[^2]: TDV İslam Ansiklopedisi, ABDÜLKĀDİR-i GEYLÂNÎ maddesi
[^3]: TDK Sözlük, tarîkat. <https://sozluk.gov.tr/?aranan=tarikat>
[^4]: Prof. Dr. Robert Frager, Kalp, Nefs, Ruh Sayfa 40