# Tarım Havzası'na Türk yerleşimi > Source: https://turkipedia.org/tr/wiki/Tar%C4%B1m_Havzas%C4%B1'na_T%C3%BCrk_yerle%C5%9Fimi > Last updated: 2026-10-05 > License: CC BY-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/). Credit "Turkipedia contributors" and link to the source. > Based on: Tarım Havzası'na Türk yerleşimi, https://tr.wikipedia.org/wiki/Tar%C4%B1m_Havzas%C4%B1%27na_T%C3%BCrk_yerle%C5%9Fimi (CC-BY-SA-4.0) - **Çatışma:** Hotan'ın Karahanlılar tarafından fethi - **Tarih:** 10. yüzyılın sonları ile 11. yüzyılın başları - **Yer:** Tarım Havzası (Modern Sincan, Çin) - **Sonuç:** Karahanlı zaferi - **Savaşan:** Karahanlılar; Hotan Krallığı - **Komutan:** Satuk Buğra Han; Ali Arslan; Musa; Yusuf Kadir Han Modern [Sincan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sincan_Uygur_%C3%96zerk_B%C3%B6lgesi) bölgesinin tarihi bölgesi, [Tarım Havzası](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tar%C4%B1m_Havzas%C4%B1) ([Altışehi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Alt%C4%B1%C5%9Fehi)) olarak da bilinir) ve [Çungarya'nın](https://turkipedia.org/tr/wiki/Cungarya) farklı alanlarından oluşuyordu ve [Budizm](https://turkipedia.org/tr/wiki/Budizm)i benimsemiş Hint-Avrupalı [Toharlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Toharlar) ve [Saka](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sakalar) halkları tarafından yerleşim görüyordu. Han hanedanı ile [Hiung-nu](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eyung-nu) arasındaki savaşlar nedeniyle [Batı Bölgeleri Himayesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bat%C4%B1_B%C3%B6lgeleri_Himayesi) olarak [Han Hanedanı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Han_Hanedan%C4%B1) ve [Tang Hanedanı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tang_Hanedan%C4%B1) ile [Birinci](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_Ka%C4%9Fanl%C4%B1%C4%9F%C4%B1), [Batı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bat%C4%B1_T%C3%BCrk_Ka%C4%9Fanl%C4%B1%C4%9F%C4%B1) ve [Doğu Göktürk Kağanlığı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Do%C4%9Fu_T%C3%BCrk_Ka%C4%9Fanl%C4%B1%C4%9F%C4%B1) Hanedanlık arasındaki savaşlar nedeniyle [Batı'yı Pasifize Etme](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bat%C4%B1y%C4%B1_Pasifize_Etme_Genel_Himayesi) amacıyla yine Tang Hanedaın altında Genel Koruyucu olarak Çin egemenliğine girdiler. [Tang Hanedanı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tang_Hanedan%C4%B1), [An Luan İsyanı'nın](https://turkipedia.org/tr/wiki/An_Lu%C5%9Fan_%C4%B0syan%C4%B1) ardından Batı'yı ve [Anxi'nin Dört Garnizonu'nu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Anxi%27nin_D%C3%B6rt_Garnizonu) pesifize etmek için [Genel Himaye'deki](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bat%C4%B1y%C4%B1_Pasifize_Etme_Genel_Himayesi) bölgedeki kontrolünü geri çekti ve bunun ardından bölgede yaşayan Türk halkları İslam'a geçti. ## Tarım Havzası !["Toharyalı bağışçılar", Kızıl Mağaraları'nda yer alan, 6. yüzyıldan kalma duvar resmi](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/5f/QizilDonors.jpg/1280px-QizilDonors.jpg) *"Toharyalı bağışçılar", Kızıl Mağaraları'nda yer alan, 6. yüzyıldan kalma duvar resmi (public-domain)* Hint-Avrupalı [Toharlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Toharlar) ve [Sakalar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sakalar) tarafından yerleşim gören [Tarım Havzası](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tar%C4%B1m_Havzas%C4%B1), iki farklı Türk Krallığı, Budist Türk Uygur [Karahoca Krallığı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karahoca_Uygur_Krall%C4%B1%C4%9F%C4%B1) ve Müslüman Türk [Karluk](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karluklar) [Karahanlı Hanlığı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karahanl%C4%B1lar) tarafından yerleşim yeri haline geldi. [Turfan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Turfan) ve Tarım Havzaları, bölgede bulunan "Europoid" mumyalarla birlikte,[^1] [Tohar dilleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tohar_dilleri)nin konuşmacıları tarafından yerleşim gördü.[^2] Vahalar İran ve Toharca konuşanlar tarafından yerleşim gördü.[^3] Farklı tarihçiler, Sincanda yaşayan [Yüeçi halkını](https://turkipedia.org/tr/wiki/Y%C3%BCe%C3%A7iler) Sakaların veya Toharların oluşturduğunu öne sürmektedir.[^4] Kuzey Tarım Havzası, Toharca dil kayıtlarının bulunduğu yerdir.[^5] Tarım Havzası'nın sakinleri, [Toharlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Toharlar) ve Doğu İranlı [Sakalar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sakalar) arasında bölünmüş Budist Hint-Avrupalılardan oluşuyordu. [Tarım Mumyaları'nın](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tar%C4%B1m_Mumyalar%C4%B1) keşfi, 10. yüzyıldan önce bölgede Uygurların yaşamadığını iddia eden bilim insanların görüşünün aksine, bölgenin her zaman kültürlerine ait olduğunu iddia eden bölgenin [Türkçe konuşan](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_dilleri) [Uygur](https://turkipedia.org/tr/wiki/Uygurlar) nüfusunda bir heyecan yarattı.[^6] Amerikalı Sinolog Victor H. Mair, "Tarım Havzası'ndaki en eski mumyaların yalnızca Kafkasoid veya Europoid" olduğunu ve "Tarım Havzası'nın doğu kısımlarına yaklaşık 3.000 yıl önce gelen Doğu Asyalı göçmenler" olduğunu iddia ederken, Mair ayrıca, Uygur halklarının bölgeye yerleşmesinin 842 yılına kadar gerçekleşmediğini de belirtti.[^7] ### Han ve Tang hakimiyetleri ![Vaha devletlerine karşı Tang seferi](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f0/Emperor_Taizong%27s_campaign_against_Xiyu_states.svg/1280px-Emperor_Taizong%27s_campaign_against_Xiyu_states.svg.png) *Vaha devletlerine karşı Tang seferi (Yug, CC-BY-SA-3.0)* [Han Hanedanı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Han_Hanedan%C4%B1) döneminde, [Sincan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sincan_Uygur_%C3%96zerk_B%C3%B6lgesi)'daki Toharlar ve Sakalar, MÖ 60'ta Çin'in himayesine girmiş, Çinliler Toharya ve Saka şehir devletlerini [Moğolistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mo%C4%9Folistan)'da yerleşik göçebe [Hiung-nu](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eyung-nu)'dan korumuş ve [Tang Hanedanı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tang_Hanedan%C4%B1) sırasında bir kez daha Çin'in himayesine girmiş, Çin, Tohar ve Saka şehir devletlerini [Birinci Göktürk Kağanlığı](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_Ka%C4%9Fanl%C4%B1%C4%9F%C4%B1) ve Türk [Uygur Kağanlığı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Uygur_Ka%C4%9Fanl%C4%B1%C4%9F%C4%B1)na karşı korumuştur. Arap kaynakları, İslami bir güç tarafından Tarım Havzası'na ilk kaydedilen saldırının 715'te [Kuteybe bin Muslim](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kuteybe_bin_M%C3%BCslim) tarafından gerçekleştirildiğini yazar,[^8][^9] ancak bazı modern tarihçiler bu iddiayı tamamen reddetmektedir.[^10] [Tang Hanedanı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tang_Hanedan%C4%B1) Çinlileri, [Aksu Muharebesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Aksu_Muharebesi_%28717%29)'nde (717) [Arap Emevi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Emev%C3%AEler) işgalcilerini yendi. Arap Emevi komutanı Al-Yaşkuri ve ordusu yenildikten sonra [Taşkent](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ta%C5%9Fkent)'e kaçtı.[^11] ### Tarım Havzası'na Uygur göçü ![Bezeklik duvar resimlerinden Uygur prensesleri](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/55/Museum_f%C3%BCr_Indische_Kunst_Dahlem_Berlin_Mai_2006_064.jpg/1280px-Museum_f%C3%BCr_Indische_Kunst_Dahlem_Berlin_Mai_2006_064.jpg) *Bezeklik duvar resimlerinden Uygur prensesleri (Gryffindor, public-domain)* Tang Çini, [An Luşan İsyanı](https://turkipedia.org/tr/wiki/An_Lu%C5%9Fan_%C4%B0syan%C4%B1) sırasında garnizonlarını geri çekmek zorunda kaldıktan sonra Sincan'ın kontrolünü kaybetti. İsyan sırasında Çin, An Luşan'ın isyancılarını bastırmak için Uygur Kağanlığı'ndan yardım aldı, ancak Uygurların Çin'e dayanıksız atlar satma, Çinlilere borç verirken tefecilik yapma, cinayet işleyen Uygurları barındırma gibi çeşitli provokasyonları Çin ve Uygur Kağanlığı arasındaki ilişkilerde büyük bir bozulmaya neden oldu. Tang Çini daha sonra [Yenisey Kırgızları](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yenisey_K%C4%B1rg%C4%B1zlar%C4%B1) ile ittifak kurdu ve Uygur Kağanlığı'nı bir savaşta yendi ve yok etti, bu Uygur Kağanlığı'nın çöküşünü tetikleyerek Uygurların Moğolistan'daki ata topraklarından güneybatıya, Sincan'a göç etmesine neden oldu. [Taklamakan Çölü](https://turkipedia.org/tr/wiki/Taklamakan_%C3%87%C3%B6l%C3%BC) tarafından bozkır göçebelerinden korunan Tohar kültürünün unsurları, günümüz [Moğolistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mo%C4%9Folistan)ı'nın çökmekte olan [Uygur Kağanlığı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Uygur_Ka%C4%9Fanl%C4%B1%C4%9F%C4%B1)'ndan gelen Türk göçmenlerin günümüz Uygur etnik grubunu oluşturmak için Toharları özümsemeye başladığı 7.yüzyıla kadar hayatta kaldı.[^12] ### Hotan'ın Karahanlılar tarafından fethi İran [Saka](https://turkipedia.org/tr/wiki/Saka_%28anlam_ayr%C4%B1m%C4%B1%29) halkları başlangıçta eski zamanlarda [Yarkent](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yarkent_%C4%B0l%C3%A7esi) ve [Kaşgar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ka%C5%9Fgar)'da yaşadılar ve bölgeye ilk büyük Türk akınları başladığında Budist Saka [Hotan Krallığı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hotan_Krall%C4%B1%C4%9F%C4%B1) ve Şule Krallığı tarafından yönetildiler. Saka kralları Kuzey Hindistan'ın Budist anavatanından kültürel olarak etkilendi ve hükümdarları Hindu isimlerini benimsedi. Hotan ve Dunhuang'ın Budist varlıkları (bugünkü Kansu'da) sıkı sıkıya bağlı bir ortaklığa sahipti; Dunhuang ve Hotan'ın yöneticileri ile Dunhuang'ın Mogao grottoları ve Budist tapınakları arasındaki evlilikler, benzerlikleri [Mogao](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mogao_Ma%C4%9Faralar%C4%B1) mağaralarında çizilen Hotan kraliyetleri tarafından finanse edildi ve desteklendi.[^13] Hotan hükümdarları, Mogao mağaralarının kendileriyle birlikte giderek artan sayıda ilahi figür çizmelerini sağladıkları için karşılaştıkları tehdidin farkındaydı.[^14] Türk Uygur (Budist) ve Türk Karahanlı (Müslüman) bölgeyi işgal ettiğinde, Hotan bölgede Türk egemenliğine girmeyen tek devletti. Budizm, Karahanlılar döneminde Kaşgar bölgesinde İslam'a toprak kaybetti.[^15] Müslüman Kaşgar ve Budist Hotan arasında, sonunda Hotan'ın Kaşgar tarafından fethedilmesiyle sonuçlanan uzun bir savaş başladı.[^16] Karahanlı hükümdar ailesinin Budistlere karşı yürüttüğü savaş hakkında birçok hikâye ortaya çıktı ve savaş sırasında Satuk Buğra Han'ın yeğeni veya torunu Ali Arslan'ın Budistler tarafından öldürüldüğü kaydedildi. Hotan'a yapılan harekâtta öldürülen Ali Arslan veya Sultan Arslan Buğra'ya adanan türbe bölgenin en popüler [türbe](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrbe)siydi. Cesedi, [Yangi Hisar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yengisar_%C4%B0l%C3%A7esi)'ın doğusundaki Ordam Padshah'daki savaş alanına gömüldü, ancak başı Kaşgar yakınlarındaki Dolat Bağ'daki bir türbede saklandı.[^17] Satuk Buğra Han son seferini [Turfan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Turfan)'a gerçekleştirdi, 993'te hastalandı ve ölmek üzere olan bir adam olarak Kaşgar'a geri götürüldü. Oğlu ve halefi Hasan'ın tarihte Abdül Malik'in yakalanmasıyla [Samani Hanedanı](https://turkipedia.org/tr/wiki/S%C3%A2m%C3%A2n%C3%AEler)'na son verdiği bilinmektedir. Birkaç yıl sonra hem Hasan hem de kardeşi Hotan şehzadeleri tarafından öldürüldü.[^18] Tarım Havzası'nın İslamlaştırmasında önemli bir an olduğu kabul edilen bir dönemde, Karahanlı lideri [Yusuf Kadir Han](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yusuf_Kadir_Han), 1006 civarında Hotan'ı fethetti. Karahanlılar tarafından fethedilmesinden sonra, [Çağatayca](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87a%C4%9Fatayca) evrensel bir dil haline geldi. Günümüze ulaşan ve 1068 yılına ait olan en eski Kaşgar kitabı saf bir Türk lehçesi ile yazılmıştır.[^19] #### Uygur Tasavvufu'nda Tezkire Edebiyatı ve Hotan Fethi'nin Mirası Tezkire, [Altışehir](https://turkipedia.org/tr/wiki/Alt%C4%B1%C5%9Fehir)'de Sufi Müslüman evliyalar hakkında yazılmış bir edebiyat türüdür. 1700'den 1849'a kadar bir dönemde yazılan Doğu Türk dili (modern Uygurca) *Dört Kurban İmamın Tezkiresi*, Müslüman Karahanlıların Hotanlı Budistlere karşı savaşını anlatır. *Taẕkirah*, Yarkent ve Kaşgar'dan Karahanlı lideri Yusuf Kadir Han'ın talebiyle yola çıkan Dört İmam'ın hikâyesini, vakayinameyi çerçevelemek için bir araç olarak kullanır; Dört İmam, Hotan'ın İslami fethine yardım etmek için seyahat eden Meda'in şehrinden (muhtemelen günümüz Irak'ında) bir grup İslam alimidir.[^20] Hotan'ın fethi efsanesi, Tazkirat veya "Buğra Günlükleri" olarak bilinen azizlikte de verilmektedir.[^21] Müslümanların Hotan'a karşı savaşı üzerine Tezkiratü'l-Buğra'dan alıntılar Robert Barkley Shaw tarafından çevrildi.[^22] [Altışehir'de](https://turkipedia.org/tr/wiki/Alt%C4%B1%C5%9Fehir) Sufi velilerin türbelerine İslam'ın temel bileşenlerinden biri olarak saygı duyulur ve tezkire literatürü türbelerin kutsallığını pekiştirir. *Dört Kurban İmamın Tezkiresi****nde şöyle yazılmıştır "...Kutsallıklarından şüphe edenler, İmamlar bu dünyayı inançsız bırakacaklar ve kıyamet günü yüzleri siyah olacak."***[^23]*** Karahanlı seçkinlerinin coşkusu, birçok durumda, önemli tarihsel bilgiler içeren ***[***Hristiyanlık***](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hristiyanl%C4%B1k)***, ***[***Maniheizm***](https://turkipedia.org/tr/wiki/Maniheizm)*** ve ***[***Budizm***](https://turkipedia.org/tr/wiki/Budizm)*** ile ilgili eski ***[***Çince***](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87ince)***, ***[***Toharca***](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tohar_dilleri)***, ***[***Soğdca***](https://turkipedia.org/tr/wiki/So%C4%9Fdca)***, ***[***Sanskritçe***](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sanskrit)*** ve ***[***Hotanca***](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sakaca)*** dil metinlerinin bölge için bilgi kaynağı olarak az ya da çok göz ardı edildiği anlamına geliyordu.***[^24] Budist Hotanlıların İmam Şakir Padşah'ı öldürmesinden sonra, Hotan'da "İmam Şakir Padşah'ın kalbinden mucizevi bir şekilde ortaya çıkan bir çift güvercin yavrusu olduğuna inanılan" güvercinlerin hacılar tarafından bakıldığı ve beslendiği bir "Güvercinler Mabedi" tapınağı ortaya çıktı, bu tapınak Sir [Aurel Stein](https://turkipedia.org/tr/wiki/Aurel_Stein) tarafından ziyaret edildi.[^25] Sincan'ın Budist krallıklarının fethedildiği çatışma, kutsal Cihat olarak kabul edilir ve savaşlarda ölen [şehit](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eehit)lere (İslam şehitleri) günümüzde hacılar tarafından türbe denilen mezarlarda saygı duyulur ve dua edilir.[^26] Hotanlı Budistlerin İmam Asım'ı öldürmesi, İmam Asım'ın mezarı yanında *İmam Asım Han festivali* adı verilen büyük bir yıllık törenle kutlanmasına neden oldu.[^27] Hotanlı Hint Avrupa Doğu İranlılarının yazı ve dili 11. yüzyıldan sonra yok oldu.[^28] Karahanlılardan Kadir Han Yusuf'un başlattığı savaşta Hotan yenildi ve ilhak edildi.[^29] Michael Dillon, 1000'ler-1100'ler İslam-Budist savaşının, Hotan İmam Asım Sufi türbe kutlamaları ve diğer Sufi kutsal mekan kutlamaları biçiminde hala hatırlandığını yazdı. Bezeklik'teki *Bin Buda Mağaraları*, dini ve insan figürlerinin portrelerine karşı dini güdümlü vandalizmin bir örneğidir.[^30] İnsan şeklindeki yapılara karşı olan Müslümanlar, Budizmin yerini İslam'ın aldığı yüzlerce yıl boyunca savaşlar sırasında Budist portrelerini yok etti. Uygur kültüründe İslam'ın dinsizliği veya dindarlığı imajını yansıtmak amacıyla Sincan tarihinin kiraz toplaması, gündemleri olan insanlar tarafından yapıldı.[^31] [Hudud el-Alem](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hud%C3%BBd_el-%C3%A2lem) gibi Müslüman eserler, Budist Hotan'a karşı Budist karşıtı retorik ve polemik içeriyordu,[^32] Hotanlı Budistler "insanlıktan çıkarmayı" amaçlıyordu ve Müslüman Karahanlılar, Hudûd el-Alem'ın tamamlanmasından sadece 26 yıl sonra Hotan'ı fethettiler.[^33] Müslümanlar İpek Yolu mağaraları boyunca Budist duvar resimlerinin gözlerini oydular ve Kaşgarlılar Türkçe sözlüğüne Budist karşıtı bir şiir/halk şarkısı kaydettiler.[^34] ![Bezeklik duvar resimlerinden Uygur prensleri](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/97/Museum_f%C3%BCr_Indische_Kunst_Dahlem_Berlin_Mai_2006_063.jpg/1280px-Museum_f%C3%BCr_Indische_Kunst_Dahlem_Berlin_Mai_2006_063.jpg) *Bezeklik duvar resimlerinden Uygur prensleri (Gryffindor, public-domain)* [Sultan Satuk Buğra Han](https://turkipedia.org/tr/wiki/Satuk_Bu%C4%9Fra_Han) ve oğlu, İslam'ı Türkler arasında yaymak ve askeri fetihlere girişmek için girişimlerde bulundular.[^35] Budist tapınakları ve diğer gayrimüslim binalar Karahanlılar tarafından Kaşgar'da Müslüman olduktan sonra yerle bir edildi. 970 yılında Karahanlılar, ele geçirilen savaş ganimetlerinden bir "dans eden fil" ile birlikte çelikten bir alet ve kupalı gümüş bir kutu ile Çin'e gönderen Hotan Kralı Visa Sura'nın komutasındaki bir Hotan askeri zaferinden sonra Kaşgar'ı önce Hotanlılara kaptırdı. Haraç olarak gemilere, aletlere, deri zırhlara ve yeşim taşına el konuldu, ayrıca Hotanlılar daha önce Karahanlıları Kaşgar'dan şehir sınırlarına kadar zorla sürdüler ve bölyeyi büyük güçlükle ellerinde tuttular. 970'ten itibaren Karahanlılar, Hotan'ın Karahanlı lideri Yusuf Kadir Han tarafından nihai olarak fethedilmesiyle 1006'dan bir süre öncesine kadar Hotanlılarla savaşmaya devam ettiler.[^36] Çin, çok sayıda Hotan diplomatik heyetinin gelişini gördüğünde, Müslüman saldırıları muhtemelen yardım taleplerinin nedeniydi.[^37][^38] Müslümanlar 970 yılında Hotan Kralı Visa Sura tarafından mağlup edildikten sonra Dunhuang'ın Cao Guiyi hükümdarlarından savunma yardımı istendi.[^39] Hotanlıların Kaşgar Müslümanlarına karşı kazandığı zaferden sonra, Hotan tarafından 971'de Song hanedanı Çin'e haraç olarak bir fil gönderildi. Karahanlı Türk Müslümanları, 1006'da veya daha önce Yusuf Kadir Han'ın komutasındaki Hotanlıları yendikten sonra, Çin 1009'da Müslümanlardan bir haraç görevi aldı.[^40] Samuel Couling'in yazdığı Ansiklopedi Sinica'da şöyle yazar: *"Chang Ch'ien'in görevinden sonra Hotan Çin'e bir elçilik gönderdi..* ...*Sekizinci yüzyılın sonuna kadar Çin siyasi etkisi güçlü kaldı, ancak sonra Tibet bunu sona erdirdi ve Çin yıllıkları Hotan hakkında bir buçuk yüzyıl boyunca sessiz kaldı.* *Daha sonra, muhtemelen onuncu yüzyılın sonunda bölgeyi fetheden Müslümanlara karşı yardım isteyen elçiler gönderildi."*[^41] Budist Yutian (Hotan), cihatlar başarısız olmasına rağmen Karahanlı lideri Satuk Buğra Han'ın oğlu Musa tarafından üzerlerine gönderilen cihat dalgalarını yaşadı ve Hotanlılar, 969'da zorla İslam'a dönüştürüldükten sonra Kaşgar'ı ele geçirmeyi başardılar. Karahanlıların başkenti Hotanlılar tarafından geçici olarak ele geçirildi. 998'de Yengisar'da Yutian (Hotanlılar) Kaşgar'ı ele geçirmeyi ve Karahanlı lideri Hasan'ı savaşta öldürmeyi başardılar ve Karahanlılar Samanilerle savaşmakla meşgulken Karahanlılar'a saldırdılar. Budist Hotan nihayet Karahanlı lideri Yusuf Kadir Han komutasındaki 140.000 mücahidin kendilerine saldırmasıyla fethedildi.[^42] 1006'dan sonra Müslümanlar Hotanlılara karşı kazandığında Dunhuang'daki 17. Mağara'yı kapattılar.[^43] Hotan'ın İslami fethi doğuda alarma neden oldu ve Hotan edebi eserlerini içeren 17. Dunhuang Mağarası, muhtemelen bakıcılarının Hotan'ın Budist binalarının Müslümanlar tarafından yıkıldığını duyduktan sonra kapatıldı, Budist dininin Hotan'da varlığı aniden sona erdi.[^44] Guiyi çevresi, Hotan'ın Karahanlı Müslümanları tarafından saldırıya uğramasının ardından Dunhuang'daki Hotan kütüphanelerini kapattı. Cao Yuanzhong, 970 yılında Hotan Kralı'ndan Hotan'ın Kaşgarlı Müslüman Karahanlılar tarafından saldırı altında olduğuna dair bir mesaj aldı.[^45] Kapatma, Budistlerin Hotan'da Müslümanlar tarafından saldırıya uğramasından sonra gerçekleşmiş olabilir.[^46] Budizm, Karahanlılar tarafından Hotan'da onlarca yıl süren savaşta tamamen yok edildi.[^47] Henri Cordier *, Venedikli Sör Marco Polo'nun Doğu'nun Krallıkları ve Harikaları ile ilgili kitabı*nda şunları yazdı*:* "Hotan'ın Budist Hükümeti Buğra Han (yaklaşık 980-990) tarafından yıkıldı; İli kıyılarından gelen Naymanların lideri Budist Kutchluk Han tarafından geçici olarak restore edildi, Mahomedan'ı yok etti. Buğra Han hanedanı (1209), ancak Cengiz Han tarafından boyun eğdirildi. Hotan'da keşfedilen tek Hristiyan anıtı, Grenard tarafından getirilen bronz bir haçtır (iii. s. 134-135); ayrıca bkz. Gabriel Devéria, 'Notes d'Épigraphie Mongole', s. 80. -H. C."[^48] [Tangutlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tangutlar) [Batı Şia](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bat%C4%B1_%C5%9Eia_Hanedan%C4%B1) devletinde bir Budist canlanması meydana geldi, çünkü Müslümanlar [Orta Asya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Orta_Asya)'daki vaha devletlerine baskı uyguladılar, çünkü Budizme en fazla destek Hotan'dan geldi.[^49] Karahanlılar Hotan Budist devletini mağlup ediyorlardı, bu yüzden Müslümanlar Hint Budist rahiplere saldırdıklarında ve onları topraklarından sürdüklerinde Batı Şia Tangut devleti güvenli liman haline geldi.[^50] 1006'da Müslüman Karahanlı hükümdarı Kaşgarlı Yusuf Kadir (Kadir) Han, Hotan'ı fethetti ve Hotan'ın bağımsız bir devlet olarak varlığına son verdi. Karahanlı Türk yazar [Kâşgarlı Mahmud](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C3%A2%C5%9Fgarl%C4%B1_Mahmud), fetih hakkında kısa bir Türk dili şiiri kaydetti: ! style="width:28em;"| ! style="width:28em;"| ! style="width:20em;"| |- | İngilizce çeviri:[^51][^52][^53][^54][^55][^56] “We came down on them like a flood, We went out among their cities, We tore down the idol-temples, We shat on the Buddha's head!” | Türkçe (Robert Dankoff transkripsiyonu):[^57][^58] “kälginläyü aqtïmïz kändlär üzä čïqtïmïz furxan ävin yïqtïmïz burxan üzä sïčtïmïz” | Modern Uygurca çeviri:[^59] “kelkün bolup aqtuq Kentlerning üstige chiqtuq Butxanini yiqittuq But üstige chichtuq” Robert Dankoff, Kaşgarlı'nın eserindeki metnin Uygurlara karşı olduğunu söylese de, şiirin Hotan'ın Karahanlılar tarafından fethine atıfta bulunduğuna karar verdi.[^60] Müslüman geleneğine göre, "kafir" ülkesi Müslümanlar tarafından fethedildiğinde, "kafir" putları, Müslümanlar tarafından dışkılanarak saygısızlığa maruz bırakıldı.[^61] Kaşgarlı, Müslümanların bir kafir ülkesini ele geçirdiklerinde, putlarına saygısızlık etmek için putlarının başlarına dışkılamalarının âdet olduğunu yazmıştır.[^62][^63][^64][^65] Yutian'a (Hotan Krallığı) karşı yapılan cihadın yanı sıra, Uygur Karahoca Krallığı (Kocho Krallığı), Karahanlı hükümdarı [Sultan Satuk Buğra Han](https://turkipedia.org/tr/wiki/Satuk_Bu%C4%9Fra_Han) tarafından Budist tapınaklarının yerle bir edildiği ve İslam'ın yayıldığı Cihada da tabi tutulmuştur.[^66] Kafir Uygurlar arasında yer alan Kaşgarlıların "Türk Lehçeleri Özeti"nde[^67] Kaşgarlı, *"dikenin kökünden kesilmesi gerektiği gibi, Uygur'un gözüne de vurulması gerektiğini*" yazdı ve onları güvenilmez gören Müslüman Türklerin, Kaşgarlı "kafirler" olarak nitelendirildiği Budist Uygurlara karşı aşağılayıcı "Tat" adını kullandıklarını kaydetti.[^68] "Budist" ve "Uygur" kimlikleri iç içe geçmiştir.[^69] Budist Uygurlar, Müslüman Türklerin saldırısına maruz kalmış ve bu durum Kaşgarlı Mahmud'un eserinde anlatılmıştır.[^70] Kaşgarlı Mahmud'un eserleri, Budist Uygurlar (Budist Türkler) ve Müslüman Karahanlılar (Müslüman Türkler) arasındaki mücadeleyi anlatan şiir kıtaları ve mısraları içeriyordu.[^71] Uygur Budist tapınakları yıkıldı ve Uygur şehirlerine baskın düzenlendi ve Kaşgarlı'nın eserinin 5-6 kıtasında anlatıldığı gibi, İli nehri boyunca Minglaq devleti Müslüman Karahanlılar tarafından Budist Uygurlara karşı fethin hedefi oldu.[^72][^73][^74][^75] Kaşgarlı Mahmud, Uygur Budistlerine "Uygur köpekleri" diyerek hakaret etti ve Tuxsi ve Taghma'ya göre onları "Tatlar" olarak adlandırdı, halbuki diğer Türkler Perslere "Tatlar" demekteydi.[^76] Kaşgarlı, Türk falcılarının inançlarına ve "milli âdetlerine" karşı farklı bir tavır sergilerken, Uygur Budistlerine karşı savaşa ilişkin ayet döngüsünü yazdığı Divan'ında Budizme karşı duyduğu nefreti dile getirmiştir. Toyin (bir din adamı veya rahip) ve Burxān veya Furxan[^77][^78] gibi Budist kökenli kelimeler (Buda anlamına gelir,[^79][^80][^81][^82][^83][^84] Kaşgari Türkçesinde "idol" kelimesinin genel anlamında) Müslüman Türkler için olumsuz çağrışımlara sahipti.[^85][^86] Kaşgarlı, Peygamber'in, Arslan Tegin liderliğindeki 40.000 Müslüman tarafından 700.000 Yabāqu'nun yenildiği mucizevi bir olaya yardım ettiğini iddia ederek, ateşlerin yeşil bir dağda bulunan kapılardan Yabāqu'a doğru kıvılcımlar saçtığını iddia etti.[^87] Yabaqu bir Türk halkıydı.[^88] Müslüman olmayan Türklerin [Tengri'ye](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tengri) tapınmaları, kendilerine atıfta bulunan bir ayet yazan Müslüman Kaşgarlı tarafından alay edildi ve hakaret edildi - *Kafirler - Allah onları helak etsin!*[^89][^90][^91] Budist, Şamanist ve Maniheist Uygurlarına karşı yapılan savaşlar Karahanlılar tarafından Cihad olarak kabul edildi.[^92][^93][^94] Doğu Sincan'daki Uygur devleti, Hristiyanlık ve Budizme hoşgörülü davranmış, ancak İslam'a karşı çıkmıştı.[^95] Tarım Havzası'nın Karahanlılar tarafından İslamlaştırılması sırasında Uygur Budistleri ve Hotan Budist Krallığı'na karşı yapılan savaşlarda şehit olan imamlar ve askerler evliya olarak kabul edilmektedir.[^96] Müslümanların bazı Uygur Budist rahiplerini [Batı Şia](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bat%C4%B1_%C5%9Eia_Hanedan%C4%B1) Hanedanı'na sığınmaya sürmeleri mümkündü.[^97] ### Hızır Hoca'nın Turfan ve Karahoca'ya saldırısı 1390'lı yıllarda Çağatay hükümdarı Hızır Hoca, Çin'in bir adı olan "Hitay"ın bir parçası olarak görülen Karahoca ve Turfan Krallığı'na karşı bir kutsal savaş başlattı.[^98] Hızır Hoca, bu krallıkları İslam'a çevirdiğini iddia etse de, dönüşüm daha kademeli oldu. 1420'de bölgeden geçen gezginler, zengin Budist tapınaklarına dikkat çekti ve ancak 1450'den sonra önemli sayıda cami bildirildi.[^99] İslam'ın ilerleyişinin bir sonucu olarak, [Yarğol](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yar%C4%9Fol_harabeleri) şehri 15. yüzyılda terk edildi.[^100] Kara Del, Moğol yönetiminde olan ve Uygur nüfuslu Budist Krallığı'ydı. Müslüman Çağatay Han Mansur, halkı İslam'a dönüştürmek için işgal etti ve güç kullandı.[^101] Hitay ve Hotan arasında "dinsiz" olan Sarigh Uygur kabilelerinin yaşadığı ve 1516'dan sonra Mansur Han tarafından gaza (kutsal savaş) hedef alındıkları bildirildi.[^102][^103] Turfan'daki daha eski [Budist Uygurların](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karahoca_Uygur_Krall%C4%B1%C4%9F%C4%B1) torunları, İslam'a dönüştükten sonra atalarının mirasının hatırasını hatırlayamadılar ve bölgelerinde Budist anıtları inşa edenlerin Çungarlar olduğuna yanlış bir şekilde inandılar.[^104] Turfan Müslümanları arasında Budist etkileri hala devam etmektedir.[^105] İslam onlara Altışehir'den çok sonra ulaştığından, Kumul ve Turfan'da İslam dışı Eski Uygur kökenli şahıs isimleri hala kullanılmaktadır.[^106] İslam Çağatay Hanlığı'nın mücahitleri Uygurları fethetti ve Hami İslam ile değiştirilen Budist dininden temizlendi.[^107] Budist Hami devletine uygulanan İslami dönüşüm, İslamlaşmanın son olayıydı.[^108][^109][^110] [Bezeklik Bin Buda Mağaraları'ndaki](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bezeklik_Ma%C4%9Faralar%C4%B1) Budist duvar resimleri, dinleri canlı varlıkların mecazi görüntülerini yasaklayan yerel Müslüman nüfus tarafından zarar gördü, özellikle gözleri ve ağızları sık sık oyuldu. Duvar resimleri de yerel halk tarafından kapatıldı.[^111] Joseph Fletcher'a göre, *Altışehir yüzyıllar boyunca 'İslam'ın yurdu' olmuştu. Sakinleri Cihad yükümlülüğü altında yaşıyordu*.[^112] 15. yüzyıl, Turfan'daki Türk Budistlerini İslamlaştırmanın bitirildiği zamandı.[^113] ## Çungarya Sincan, farklı tarihsel adlara sahip coğrafi, tarihsel ve etnik olarak farklı iki ana bölgeden oluşur; [Çing Çin'in](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87ing_Hanedan%C4%B1) 1884'te Sincan eyaleti adı verilen tek bir siyasi varlıkta birleştirmeden önce [Tanrı Dağları](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tanr%C4%B1_Da%C4%9Flar%C4%B1)'nın kuzeyindeki [Çungarya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Cungarya) ve Tanrı Dağları'nın güneyindeki [Tarım Havzası](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tar%C4%B1m_Havzas%C4%B1). 1759'da Çing'in fethi sırasında, Çungarya, [Tibet Budizmi'ni](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tibet_Budizmi) uygulayan bozkırda yaşayan, göçebe Moğol ile ilgili bir etnik grup olan Çungar halkı tarafından iskan edildi. Bu arada, Tarım Havzası'nda, şimdi Uygur halkı olarak bilinen, yerleşik, vahada yaşayan, Türkçe konuşan Müslüman çiftçiler yaşıyordu. 1884 yılına kadar ayrı ayrı yönetildiler. Tarım Havzası'nın yerel Uygurca adı [Altışehir'dir](https://turkipedia.org/tr/wiki/Alt%C4%B1%C5%9Fehir). Çing hanedanı, Tanrı Dağları'nın kuzeyindeki eski Budist Moğol bölgesi ile Tanrı Dağları'nın güneyindeki Türk Müslümanları arasındaki farkların çok iyi farkındaydı ve onları ilk başta ayrı idari birimlerde yönetti.[^114] Ancak, Çing halkı her iki bölgeyi de Sincan adı verilen ayrı bir bölgenin parçası olarak düşünmeye başladı.[^115] Sincan'ın farklı bir coğrafi kimlik olduğu kavramı, Çing tarafından yaratıldı ve aslında onu bu şekilde gören yerli sakinler değildi, daha çok bu bakış açısına sahip olan Çinlilerdi.[^116] Çing döneminde, Sincan'daki sıradan insanlar tarafından "bölgesel kimlik "anlamı yapılmazdı; daha doğrusu, Sincan'ın kendine özgü kimliği, farklı coğrafyaya, tarihe ve kültüre sahip olduğu için Çing tarafından bölgeye verildi, aynı zamanda Çinliler tarafından oluşturulmuştu.[^117] Dzungar soykırımında [Mançular](https://turkipedia.org/tr/wiki/Man%C3%A7ular), yerli Budist Çungar [Oyrat](https://turkipedia.org/tr/wiki/Oyrat) Moğolca konuşan insanları Kuzey Sincan'daki Çungarya'daki anavatanlarından uzaklaştırıldı ve bölgeye çeşitli farklı etnik gruplar yerleştirildi. Çungar Moğollarının sorununu çözmek için Çing'in soykırım "nihai çözümü", Çing desteği altındaki milyonlarca Han Çinlisi, Hui, Türkistanlı Vaha halkının (Uygurlar) ve Mançu Sancaktarlarının Çungarya'ya yerleşmesini mümkün kıldı, çünkü topraklar artık Çungarlardan yoksundu.[^118][^119] Eskiden (Çungar) Moğollarının yaşadığı Çungarya havzasında artık Kazaklar yaşamaktaydı.[^120] Kuzey Sincan'da Çing, bölgedeki Çungar Oyrat Moğollarını yok ettikten sonra Han, Hui, Uygur, Siyenpi ve Kazak sömürgecilerini getirdi, Sincan'ın toplam nüfusunun üçte biri kuzeyde Hui ve Han'dan oluşuyordu, üçte biri, güney Sincan'ın Tarım Havzası'ndaki Uygurlardı.[^121] Çungarya'da Çing, Urumçi ve Yining gibi yeni şehirler kuruldu.[^122] Çing, Sincan'ı birleştiren ve demografik durumunu değiştirenlerdi.[^123] Budist Öölöd Moğollarının (Çungarlar) katledilmesinden sonra kuzey Sincan'ın nüfusunun azalması, Çing'in kuzeyde Mançu, Sibo (Siyenpi), Daurs, Solon, Han Çinlileri, Hui Müslümanları ve Türk Müslüman Tarançileri Han Çinlileri ve Hui göçmenleri en fazla yerleşimciyi oluşturmaya başladı. Budist Öölöd'ün (Çungarlar) Çingler tarafından baskıya maruz bırakılması, İslam'ın yayılmasına ve güney Sincan'daki Müslüman Beylerin güçlendirilmesine ve Müslüman Tarançilerin kuzey Sincan'a göç etmesine yol açtığından, Henry Schwarz tarafından "Çing zaferi, bir anlamda, İslam için bir zaferdi".[^124] Birleşik, tanımlanmış bir coğrafi kimlik olarak Sincan, Çing tarafından yaratıldı ve geliştirildi. Moğol gücü Çing tarafından baskıya maruz bırakıldığından, Türk Müslüman kültürü ve kimliği Çing tarafından tolere edildiğinden ve hatta teşvik edildiğinden, bölgedeki Türk Müslüman gücünün artmasına yol açan Çing'di.[^125] Çing, onu fethettikten ve Çungarları sildikten sonra Çungarya'ya Sincan adını verdi, bir bozkır çayırından Han Çinli çiftçiler tarafından yetiştirilen tarım arazisine yeniden şekillendirdi, 1 milyon mu (17.000 dönüm) otlak tarım arazisine döndürüldü ve 1760'tan 1820'ye kadar yeni koloniler yerleştirildi.[^126] 19. yüzyılın başında, Çing'in yeniden fethinden 40 yıl sonra, kuzey Sincan'da yaklaşık 155.000 Han ve Hui Çinlisi vardı ve güney Sincan'da bu sayının iki katından biraz fazla Uygur vardı[^127] 19. yüzyılın başlarında Çing yönetimi altındaki bir Sincan nüfus sayımı, nüfusun etnik dağılımını %30 [Han](https://turkipedia.org/tr/wiki/Han_%C3%87inlisi) ve %60 [Türk](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_halklar%C4%B1) olarak sıralarken, 1953 nüfus sayımında dramatik bir şekilde %6 Han ve %75 Uygur'a kaymıştır. Çok sayıda Han'a sahip olan Çing dönemi demografisi, 2000 yılı itibarıyla %40,57 Han ve %45,21 Uygur ile değiştirilmiştir.[^128] Profesör Stanley W. Toops, bugünkü demografik durumun Sincan'daki erken Çing dönemine benzer olduğunu kaydetti. Kuzey Sincan'da, Çing, bölgedeki Çungar Oyrat Moğollarını yok ettikten sonra Han, Hui, Uygur, Siyenpi ve Kazak sömürgecilerini getirdi, Sincan'ın toplam nüfusunun üçte biri kuzeyde Hui ve Han'dan oluşuyordu. üçte biri, güney Sincan'ın Tarım Havzası'ndaki Uygurlardı.[^129] 1831'den önce, güney Sincan vahalarında (Tarım Havzası) sadece birkaç yüz Çinli tüccar yaşıyordu ve kuzey Sincan'da ([Çungarya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Cungarya)) sadece birkaç Uygur yaşıyordu.[^130] 1884'te Çing Çini, fethedilen bölgeyi yeniden adlandırdı, Sincan'ı ("yeni sınır") bir eyalet olarak kurdu ve resmi olarak [Çin'in](https://turkipedia.org/tr/wiki/As%C4%B1l_%C3%87in) siyasi sistemini uyguladı. "Sincan" adı, "[Batı Bölgeleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bat%C4%B1_B%C3%B6lgeleri)", "Çin Türkistanı", "[Doğu Türkistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Do%C4%9Fu_T%C3%BCrkistan)", "Uyguristan", "Kaşgarya", "Uygurya", "Altışehir" ve "Yedi Şehir" gibi eski tarihi isimlerin yerini aldı. Zhnn bù (準部, Çungar bölgesi) veya Tiānshān Běi lù (天山北路路路, Kuzey Toprakları) olarak bilinen iki ayrı bölge, Çungarya,[^131][^132][^133] ve Altışehir, Huíbù (Müslüman bölgesi), Huíjiāng (Müslüman toprakları) veya "Tiānshān Nánlù (Güney Toprakları)" olarak bilinen Tarım Havzası,[^134][^135] 1884 yılında Sincan denilen tek bir ilde birleştirildi.[^136] Bundan önce, Kuzey Sincan (Zhunbu) ve Güney Sincan'ın (Huibu) bir araya getirildiği hiçbir idari birim yoktu.[^137] Çungarların Çing soykırımından sonra daha önce kuzey Sincan'a (Çungarya) yerleşen Han Çinlileri ve Çinli Hui Müslüman nüfusunun çoğu, [Dungan Ayaklanması'nda (1862-77)](https://turkipedia.org/tr/wiki/Dungan_Ayaklanmas%C4%B1) ölmüştü. Sonuç olarak, Güney Sincan'dan (Tarım Havzası) yeni Uygur sömürgeciler yeni boş topraklara yerleşmeye ve tüm Sincan'a yayılmaya başladı. Sincan, Çing tarafından bir eyalete dönüştürüldükten sonra, Çing tarafından başlatılan illeştirme ve yeniden yapılanma programları, Çin hükûmetinin Uygurların güney Sincan'dan, Hitay ile başkent arasındaki bölge gibi eyaletin diğer bölgelerine göç etmesine yardım etmesine neden oldu. Neredeyse tamamen Han Çinlileri ve Urumçi, Tacheng (Tabarghatai), Yili, Jinghe, Kur Kara Usu, Ruoqiang, Lop Nor ve Tarım Nehri'nin alt kısımları gibi diğer bölgelerde yaşamaya devam etti.[^138] Uygurlar, Batı Tarım Havzası'ndaki orijinal ev şehirlerinden, tüm Sincan'a Çing zamanlarında yerleştirildi. Çungarya ve Altışehir'i (Tarım Havzası) birleştirerek Sincan'ı kurduktan sonraki Çing politikaları, Uygurları, Çungarların Çing tarafından yok edilmesinden bu yana, İli vadisinin Tarım Havzası'ndan Uygurlarla doldurmasından bu yana, Sincan eyaletinin tamamının kendi vatanları olduğuna inanmalarına yol açtı. Daha önce ayrı olan Çungarya ve Tarım Havzası'ndan tek bir adla (Sincan) tek bir siyasi birim oluşturarak, [1864'ten 1878'e kadarki savaşta](https://turkipedia.org/tr/wiki/Dungan_Ayaklanmas%C4%B1) Sincan'daki orijinal Han Çinlileri ve Çinli Hui Müslümanlarının çoğuöldürüldü. Daha önce güneydoğu, doğu ve kuzey gibi Sincan'da önemsiz miktarda Uygur'a ev sahipliği yapan bölgeler, daha sonra güneybatı bölgesindeki orijinal evlerinden tüm Sincan'a yayılan Uygurlar tarafından yerleştirildi. Uygur nüfusunda büyük ve hızlı bir artış olurken, savaştan önce 155.000 nüfusa sahip olan Han Çinlileri ve Hui Müslümanlarının orijinal nüfusu 33.114 Tungan (Hui) ve 66.000 Han'dan oluşan çok daha düşük bir nüfusa düştü.[^139] ## Ayrıca bakınız 1. [İslamlaşma](https://turkipedia.org/tr/wiki/M%C3%BCsl%C3%BCmanla%C5%9Fma) [^1]: p. 16 . [^2]: p. 15 . [^3]: p. 374 . [^4]: p. 14 . [^5]: p. 12 . [^6]: The Dead Tell a Tale China Doesn't Care to Listen To. 18 Kasım 2008. [^7]: The mystery of China's celtic mummies. 28 Ağustos 2006. [^8]: Xinjiang and the Expansion of Chinese Communist Power: Kashgar in the Early Twentieth Century. Routledge, 1 Ağustos 2014, s. 7-. [^9]: Islam in China: A Neglected Problem. Morgan & Scott, Limited, 1910, s. 17-. [^10]: Litvinsky, B. A.. History of civilizations of Central Asia, Volume III: The crossroads of civilizations: A.D. 250 to 750. UNESCO Publishing, 1996, s. 449-472. [^11]: The Tibetan Empire in Central Asia: A History of the Struggle for Great Power Among Tibetans, Turks, Arabs, and Chinese During the Early Middle Ages. Princeton University Press, 28 Mart 1993, s. 88-89. [^12]: The mystery of China's celtic mummies. 28 Ağustos 2006. [^13]: p. 55 . [^14]: p. 55 . [^15]: International Dictionary of Historic Places: Asia and Oceania. Taylor & Francis, 1994, s. 457-. [^16]: Kashgar: Oasis City on China's Old Silk Road. Frances Lincoln, 2008, s. 13-. [^17]: Sir Percy Sykes and Ella Sykes. Sykes, Ella and Percy Sykes. pages 93-94, 260-261 Through deserts and oases of Central Asia. London. Macmillan and Co. Limited, 1920. [^18]: Sir Percy Sykes and Ella Sykes. Sykes, Ella and Percy Sykes. pages Through deserts and oases of Central Asia. London. Macmillan and Co. Limited, 1920. [^19]: Sir Percy Sykes and Ella Sykes. Sykes, Ella and Percy Sykes. pages Through deserts and oases of Central Asia. London. Macmillan and Co. Limited, 1920. [^20]: Modular History: Identity Maintenance before Uyghur Nationalism. The Association for Asian Studies, Inc. 2012, 6 Ağustos 2012, s. 632. [^21]: Sir Percy Sykes and Ella Sykes. Sykes, Ella and Percy Sykes. pages 93-94, 260-261 Through deserts and oases of Central Asia. London. Macmillan and Co. Limited, 1920. [^22]: A Sketch of the Turki Language: As Spoken in Eastern Turkistan .... 1878, s. 102-109. [^23]: The Sacred Routes of Uyghur History. Harvard University Press, 13 Ekim 2014, s. 113-. [^24]: The Sacred Routes of Uyghur History. Harvard University Press, 13 Ekim 2014, s. 38-. [^25]: Sir Aurel Stein: Archaeological Explorer. University of Chicago Press, 1 Ekim 1998, s. 145-. [^26]: Situating the Uyghurs Between China and Central Asia. Ashgate Publishing, Ltd., 2007, s. 150-. [^27]: Situating the Uyghurs Between China and Central Asia. Ashgate Publishing, Ltd., 2007, s. 154-. [^28]: Eighteen Lectures on Dunhuang. BRILL, 7 Haziran 2013, s. 397-. [^29]: The Encyclopaedia of Islam. Brill Archive, 1954, s. 37-. [^30]: Xinjiang and the Expansion of Chinese Communist Power: Kashgar in the Early Twentieth Century. Routledge, 1 Ağustos 2014, s. 17-. [^31]: Xinjiang and the Expansion of Chinese Communist Power: Kashgar in the Early Twentieth Century. Routledge, 1 Ağustos 2014, s. 4-. [^32]: p. 94 . [^33]: p. 94 . [^34]: Islam and Tibet: Interactions Along the Musk Routes. Ashgate Publishing, Ltd., 2011, s. 295-. [^35]: p. 226. [^36]: p. 227 . [^37]: Hinduism and Buddhism: An Historical Sketch. Psychology Press, 1998, s. 210-. [^38]: Hinduism and Buddhism: An Historical Sketch (Complete). Library of Alexandria, 1962, s. 900-. [^39]: Art, Religion, and Politics in Medieval China: The Dunhuang Cave of the Zhai Family. University of Hawaii Press, January 2004, s. 103-. [^40]: KHOTAN ii. HISTORY IN THE PRE-ISLAMIC PERIOD – Encyclopaedia Iranica. [^41]: The Encyclopaedia Sinica, by Samuel Couling. 1917, s. 271-. [^42]: Dust in the Wind: Retracing Dharma Master Xuanzang's Western Pilgrimage. Rhythms Monthly, 2006, s. 479-. [^43]: Uygur Patronage In Dunhuang: Regional Art Centres On The Northern Silk Road In The Tenth and Eleventh Centuries. BRILL, 2005, s. 74-. [^44]: pp. 227–228. [^45]: Performing the Visual: The Practice of Buddhist Wall Painting in China and Central Asia, 618-960. Stanford University Press, 2004, s. 5-. [^46]: Performing the Visual: The Practice of Buddhist Wall Painting in China and Central Asia, 618-960. Stanford University Press, 2004, s. 256-. [^47]: Eighteen Lectures on Dunhuang. BRILL, 7 Haziran 2013, s. 132-. [^48]: The Athenaeum. British Periodicals Limited, 1903, s. 510-. [^49]: The Great State of White and High: Buddhism and State Formation in Eleventh-Century Xia. University of Hawaii Press, January 1996, s. 23-. [^50]: The Great State of White and High: Buddhism and State Formation in Eleventh-Century Xia. University of Hawaii Press, January 1996, s. 29-. [^51]: Islam and Tibet: Interactions Along the Musk Routes. Ashgate Publishing, Ltd., 2011, s. 295-. [^52]: pp. 227–228. [^53]: 第三十五屆世界阿爾泰學會會議記錄. 國史文獻館, 1993, s. 206. [^54]: Robert Dankoff. From Mahmud Kaşgari to Evliya Çelebi. Isis Press, 2008, s. 35. [^55]: Three Turkic Verse Cycles. Harvard Ukrainian Research Institute, 1980, s. 160. [^56]: p. 94 . [^57]: Die Geschichte des uigurischen Manichäismus an der Seidenstrasse: Forschungen zu manichäischen Quellen und ihrem geschichtlichen Hintergrund. Otto Harrassowitz Verlag, 2004, s. 207-. [^58]: Árpád Berta. Deverbale Wortbildung im Mittelkiptschakisch-Türkischen. Otto Harrassowitz Verlag, 1996, s. 37-. [^59]: xjass.com. ww38.uyghur.xjass.com. [^60]: p. 287 . [^61]: Die Geschichte des uigurischen Manichäismus an der Seidenstrasse: Forschungen zu manichäischen Quellen und ihrem geschichtlichen Hintergrund. Otto Harrassowitz Verlag, 2004, s. 207-. [^62]: Three Turkic Verse Cycles. Harvard Ukrainian Research Institute, 1980, s. 160. [^63]: From Mahmud Kaşgari to Evliya Çelebi. Isis Press, 2008, s. 79. [^64]: Die Geschichte des uigurischen Manichäismus an der Seidenstrasse: Forschungen zu manichäischen Quellen und ihrem geschichtlichen Hintergrund. Otto Harrassowitz Verlag, 2004, s. 207-. [^65]: Kāšġarī on the Beliefs and Superstitions of the Turks. American Oriental Society, Jan–Mar 1975, s. 69. [^66]: Dust in the Wind: Retracing Dharma Master Xuanzang's Western Pilgrimage. Rhythms Monthly, 2006, s. 479-. [^67]: The Age of the Seljuqs. I.B.Tauris, 30 Kasım 2014, s. 26-. [^68]: The Age of the Seljuqs. I.B.Tauris, 30 Kasım 2014, s. 13-. [^69]: Islamization and Native Religion in the Golden Horde: Baba TŸkles and Conversion to Islam in Historical and Epic Tradition. Penn State Press, 1 Kasım 2010, s. 152-. [^70]: Harvard Ukrainian studies. Harvard Ukrainian Research Institute, 1980, s. 159. [^71]: From Mahmud Kaşgari to Evliya Çelebi. Isis Press, 2008, s. 79. [^72]: Robert Dankoff. From Mahmud Kaşgari to Evliya Çelebi. Isis Press, 2008, s. 35. [^73]: Three Turkic Verse Cycles. Harvard Ukrainian Research Institute, 1980, s. 160. [^74]: Kaşgarlı Mahmut ve Divan-ı Lugati't- Türk hakkında- Zeynep Korkmaz p. 258. [^75]: Turkic Oral Epic Poetry: Tradition, Forms, Poetic Structure. Garland, 1992, s. 41. [^76]: Three Turkic Verse Cycles. Harvard Ukrainian Research Institute, 1980, s. 160. [^77]: Proceedings of the 38th Permanent International Altaistic Conference (PIAC): Kawasaki, Japan, August 7-12, 1995. Harrassowitz Verlag in Kommission, 1996, s. 17, 27. [^78]: Conte bouddhique du bon et du mauvais prince. Éditions du Centre national de la recherche scientifique, 1971, s. 114. [^79]: Linguistica Brunensia. Masarykova univerzita, 2009, s. 66. [^80]: Die mythologie der mongolischen volksreligion. Klett-Cotta, 2004, s. 956. [^81]: The God of East and West "Budd(ha)" Ibn San'in'S Philosophical-Mystical Tolerance. January 2014. [^82]: Divân-ı Lügati't-Türk dizini. [^83]: ТЮРКОЯЗЫЧНЫХ ПИСЬМЕННЫХ ПАМЯТНИКОВ ЯЗЫКИ. [^84]: FURXAN. [^85]: Kāšġarī on the Beliefs and Superstitions of the Turks. American Oriental Society, Jan–Mar 1975, s. 69. [^86]: From Mahmud Kaşgari to Evliya Çelebi. Isis Press, 2008, s. 79. [^87]: From Mahmud Kaşgari to Evliya Çelebi. Isis Press, 2008, s. 79. [^88]: Early Mystics in Turkish Literature. Psychology Press, 2006, s. 147-. [^89]: From Mahmud Kaşgari to Evliya Çelebi. Isis Press, 2008, s. 81. [^90]: Kāšġarī on the Beliefs and Superstitions of the Turks. American Oriental Society, Jan–Mar 1975, s. 70. [^91]: Arşivlenmiş kopya. [^92]: 中国伊斯兰教词汇表. Routledge, 12 Ekim 2012, s. xvi-. [^93]: Glossary of Chinese Islamic Terms. Routledge, 12 Ekim 2012, s. xvi-. [^94]: 中国伊斯兰教词汇表. Psychology Press, 2001, s. xvi-. [^95]: p. 43 . [^96]: Uyghur Nation: Reform and Revolution on the Russia-China Frontier. Harvard University Press, 4 Nisan 2016, s. 29-. [^97]: The Great State of White and High: Buddhism and State Formation in Eleventh-Century Xia. University of Hawaii Press, January 1996, s. 54-. [^98]: The Encyclopaedia of Islam. Brill, 1998, s. 677. [^99]: p. 69 . [^100]: Journal of the Institute of Archaeology, Chinese Academy of Social Sciences. Archaeology Publications, 2002, s. 72. [^101]: 哈密回王简史－回王家族的初始. [^102]: Memoirs of the Research Department. 1986, s. 3. [^103]: Memoirs of the Research Department of the Toyo Bunko: (the Oriental Library).. Tôyô Bunko., 1983, s. 3. [^104]: The Encyclopaedia of Islam. Brill, 1998, s. 677. [^105]: Viticulture and Viniculture in the Turfan Region. [^106]: Situating the Uyghurs Between China and Central Asia. Ashgate Publishing, Ltd., 2007, s. 113-. [^107]: Dust in the Wind: Retracing Dharma Master Xuanzang's Western Pilgrimage. Rhythms Monthly, 2006, s. 480-. [^108]: 中国伊斯兰教词汇表. Routledge, 12 Ekim 2012, s. xvi-. [^109]: Glossary of Chinese Islamic Terms. Routledge, 12 Ekim 2012, s. xvi-. [^110]: 中国伊斯兰教词汇表. Psychology Press, 2001, s. xvi-. [^111]: Conservation of ancient sites on the Silk Road: proceedings of the second International Conference on the Conservation of Grotto Sites, Mogao Grottoes, Dunhuang, People's Republic of China. Getty Publications, 2010, s. 95-106. [^112]: Saintly Brokers: Uyghur Muslims, Trade, and the Making of Qing Central Asia, 1696--1814. 2008, s. 30-. [^113]: A History of Inner Asia. Cambridge University Press, 17 Şubat 2000, s. 17-. [^114]: Liu & Faure 1996 , p. 69. [^115]: Liu & Faure 1996 , p. 70. [^116]: Liu & Faure 1996 , p. 67. [^117]: Liu & Faure 1996 , p. 77. [^118]: Perdue 2009 , p. 285. [^119]: Tamm 2013 [^120]: Tyler 2004 , p. 4. [^121]: ed. Starr 2004 , p. 243. [^122]: p. 102 . [^123]: Liu & Faure 1996 , p. 71. [^124]: Liu & Faure 1996 , p. 72. [^125]: Liu & Faure 1996 , p. 76. [^126]: Marks 2011 , p. 192. [^127]: p. 306. [^128]: Demographics and Development in Xinjiang after 1949. East–West Center, May 2004, s. 1. [^129]: ed. Starr 2004 , p. 243. [^130]: p. 104. [^131]: p. 21 . [^132]: p. 97 . [^133]: Kim 2004 , p. 218. [^134]: p. 23 . [^135]: Kim 2004 , p. 15. [^136]: Newby 2005 , p. 5. [^137]: Inner Asia, Volume 4, Issues 1-2 2002 , p. 127. [^138]: p. 151 . [^139]: p. 152 .