Tapuğ

Tapuğ, Türk halk ve tasavvuf edebiyatında dini içerikli şiirler ve bu şiirlerin özel makamlarla okunduğu müzik türüdür. Gülşeni tarikatına bağlı mutasavvıf şairlerin ayinlerde okuduğu form olarakda bilinir. Diğer Türk dillerinde Tapuk, Tapzuk veya Tapzuğ varyantlarıyla kayıtlıdır^{[1]Clauson, Gerard. An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth-Century Turkish. Oxford University Press, 1972, s. 443.[2]GÜLŞENİYYE.}.

Etimoloji

Türkçedeki "tap-" (inanmak, kulluk etmek) kökünden türeyen sözcük, "tapınmak" (ibadet etmek), "tapmak" (iman etmek) ve "tapu" (hukuki güven belgesi) gibi kelimelerle ortak köke sahiptir^{[3]Kaşgarlı Mahmud. Divânu Lügati't-Türk. TDK, 1074, s. Cilt 1, s. 312.}. Azericede "tapmaq" (bulmak) anlamıyla da bağlantılı olup, inanç ile vicdan (bulunç) arasındaki ilişkiyi yansıtır^{[4]Eren, Hasan. Türk Dilinin Etimolojik Sözlüğü. Bizim Büro Yayınları, 1999, s. 398.}.

Tarihsel gelişim

13. yüzyılda Ahmet Yesevi geleneğiyle başlayan tapuğ formu, 15. yüzyılda Eşrefoğlu Rumi ve Gülşeni tarikatı mensuplarınca geliştirilmiştir. Özellikle Halveti-Gülşenilik kolunda "zikir ayinleri"nin temel unsurlarından biri olmuştur^{[5]Gölpınarlı, Abdülbaki. Tasavvuf Şiirleri Antolojisi. Remzi Kitabevi, 1963, s. 45-48.}.

Müzikal özellikler

• Makam: Genellikle Hicaz, Uşşak ve Rast makamlarında icra edilir

• Usul: Düyek ve Aksak usulleri yaygındır

• Enstrümanlar: Ney, kudüm ve bendir eşliğinde okunur^[6]KUDÜM.

Edebi yapı

Tapuğlar genellikle:

• 7'li veya 8'li hece ölçüsüyle yazılır

• Allah, peygamber sevgisi ve tasavvufi konuları işler

• Nazım birimi dörtlüktür

• Son dörtlükte şairin mahlası geçer^{[7]Tekke Edebiyatı. TDV İslam Ansiklopedisi.}

Önemli temsilciler

• Eşrefoğlu Rumi (15. yy)

• Tamaşvarlı Âşık Hasan (16. yy)

• Gülşeni tarikatı şairleri^{[2]GÜLŞENİYYE.}

Tapuğ örneği

Aşağıda Eşrefoğlu Rumi'nin Divanından alınan tapuğ örneği yer almaktadır^{[8]Eşrefoğlu Rumi. Divan-ı İlahiyat. Süleymaniye Kütüphanesi, 1484.}:

Bizdedir

Eşrefoğlu al haberi Bahçe biziz gül bizdedir Biz bir Mevlânın kuluyuz Yetmiş iki dil bizdedir

Erlik midir eri yormak Irak yoldan haber sormak Cennetteki ol dört ırmak Coşkun akan sel bizdedir

Âdem vardır cismi semiz Apdest alır olmaz temin Halkı ta'neylemek nemiz Bilcümle vebal bizdedir

Arı vardır uyup gezer Teni tenden seçip gezer Canan bizden kaçıp gezer Edep erkân yol bizdedir

Kuldur Hasan Dede'm kuldur Manayı söyleyen dildir Elif Hakka doğru yoldur Cim ararsan dal bizdedir

Tamaşvarlı Âşık Hasan