# Tanzimat edebiyatı > Source: https://turkipedia.org/tr/wiki/Tanzimat_edebiyat%C4%B1 > Last updated: 2026-10-05 > License: CC BY-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/). Credit "Turkipedia contributors" and link to the source. > Based on: Tanzimat edebiyatı, https://tr.wikipedia.org/wiki/Tanzimat_edebiyat%C4%B1 (CC-BY-SA-4.0) **Tanzimat edebiyatı**, [Tanzimat](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tanzimat) döneminin [kültürel](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C3%BClt%C3%BCr) ve [siyasi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Siyaset) hareketlerinin sonucu olarak ortaya çıkmış [edebiyat akımı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Edeb%C3%AE_ak%C4%B1m). 3 Kasım 1839'da[^1] [Mustafa Reşid Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mustafa_Re%C5%9Fid_Pa%C5%9Fa) tarafından ilan edilen [Gülhane Hattı Hümayunu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tanzimat_Ferman%C4%B1) da denilen yenileşme beratının yürürlüğe konmuş olmasından doğmuştur. Bu olay daha sonraları [Tanzimat Fermanı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tanzimat_Ferman%C4%B1) olarak adlandırılacak, gerek siyasi alanda gerek [edebî](https://turkipedia.org/tr/wiki/Edebiyat) ve gerekse [toplumsal](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sosyoloji) hayatta batıya yönelmenin resmi bir belgesi sayılacaktır. [Şinasi](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Ein%C3%A2si) ile [Agah Efendi](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%82g%C3%A2h_Efendi)'nin birlikte çıkarmış olduğu [Tercüman-ı Ahval](https://turkipedia.org/tr/wiki/Terc%C3%BCm%C3%A2n-%C4%B1_Ahv%C3%A2l) bu edebiyatın başlangıcı olarak kabul edilir. ## Siyasi dönem özellikleri 18. yy [Osmanlı İmparatorluğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu)'nda artık [gerileme](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu) ve [çöküş devrinin](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu) başladığı dönemdir. Ardı ardına alınan yenilgiler, geniş Osmanlı topraklarında birbiri ardına gelen isyanlar, yönetimi bir arayış içine çekmiş, [III. Selim](https://turkipedia.org/tr/wiki/III._Selim) devrinde ilk kez orduda yapılan ıslahat hareketlerinin üstünlüğü karşısında imparatorluk yönünü batıya çevirmek zorunda kalmıştır. Gülhane Hattı Hümayunu'nun yürürlüğe konmuş olmasıyla her alanda bir yenileşme hareketi başlamıştır. Okullarda öğretimin [Türkçe](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk%C3%A7e)ye dönmesi, [gazeteciliğin](https://turkipedia.org/tr/wiki/Gazetecilik) başlaması ve gelişen [milliyetçilik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Milliyet%C3%A7ilik) sonucunda edebî yenileşme de beraberinde gelmiş, bu değişmelere uyanan yeni fikir akımlarına paralel olarak ortaya çıkmış, yeni bir medeniyet değişiminin sonucu olarak gelişmiştir. Divan edebiyatı dönemiyle birlikte edebiyatımızda [sosyal](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sosyoloji) ve [siyasal](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kamu_y%C3%B6netimi) konuların yanında günlük olaylar tartışma alanına çekilmiştir. ## Tanzimat edebiyatı genel özellikleri Bu dönem sanatçıları, [Divan edebiyatı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Divan_edebiyat%C4%B1)nda hiç bulunmayan [makale](https://turkipedia.org/tr/wiki/Makale), [tiyatro](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tiyatro), [roman](https://turkipedia.org/tr/wiki/Roman), [hikâye](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hik%C3%A2ye), [anı](https://turkipedia.org/tr/wiki/An%C4%B1), [eleştiri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ele%C5%9Ftiri) gibi yeni [edebiyat türleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Edeb%C3%AE_tarz) getirmişler, Divan edebiyatında bulunan [şiir](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eiir), [tarih](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tarih), [mektup](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mektup) gibi edebiyat türlerini Batı anlayışına göre yeniden düzenlemişlerdir. Tanzimat edebiyatının özellikle ilk devirlerinde yetişen sanatçıların çoğu [Montesquieu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Montesquieu), [Rousseau](https://turkipedia.org/tr/wiki/Jean-Jacques_Rousseau), [Voltaire](https://turkipedia.org/tr/wiki/Voltaire) gibi [Fransız](https://turkipedia.org/tr/wiki/Frans%C4%B1zlar) devrimci yazarların etkisi altında kalarak, [makale](https://turkipedia.org/tr/wiki/Makale) ve [şiir](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eiir)lerinde zulüm ve haksızlık gibi konulara değinmişlerdir."V*atan*", "*millet*", "*hürriyet*", "*hak*", "*adalet*, "*kanun*" gibi kavramları yaymaya çalışmışlar, “*toplum için sanat*” anlayışını benimsemişlerdir. Tanzimat edebiyatının ikinci devrinde yetişen sanatçılar ise ([Recaizâde Mahmut Ekrem](https://turkipedia.org/tr/wiki/Recaizade_Mahmud_Ekrem), [Abdülhak Hamit](https://turkipedia.org/tr/wiki/Abd%C3%BClhak_H%C3%A2mit_Tarhan), [Sami Paşazade Sezai](https://turkipedia.org/tr/wiki/Samipa%C5%9Fazade_Sezai)) bireysel konulara ağırlık vermişlerdir. *"*[*Sanat için sana*](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sanat_i%C3%A7in_sanat)*t"* anlayışını benimser görünmüşlerdir. Tanzimat edebiyatı, [Divan Edebiyatı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Divan_edebiyat%C4%B1)'nın tersine olarak, seçkin kişiler için değil, halk için meydana getirilen bir [edebiyat](https://turkipedia.org/tr/wiki/Edebiyat) düşüncesiyle ortaya çıkmıştır. Bu görüşü benimseyen [Şinasi](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Ein%C3%A2si), [Ziya Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ziy%C3%A2_Pa%C5%9Fa), [Namık Kemal](https://turkipedia.org/tr/wiki/N%C3%A2m%C4%B1k_Kemal), [Ahmet Mithat](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ahmed_Midhat), [Direktör Âli Bey](https://turkipedia.org/tr/wiki/Direkt%C3%B6r_%C3%82li_Bey) özellikle [makale](https://turkipedia.org/tr/wiki/Makale), [tiyatro](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tiyatro), [anı](https://turkipedia.org/tr/wiki/An%C4%B1), kısmen de olsa roman türlerinde eserler vermişlerdir. Tanzimat edebiyatının ikinci devrinde yetişen [Recaizâde Mahmut Ekrem](https://turkipedia.org/tr/wiki/Recaizade_Mahmud_Ekrem), [Abdülhak Hamit](https://turkipedia.org/tr/wiki/Abd%C3%BClhak_H%C3%A2mit_Tarhan), başta olmak üzere bazı edebiyatçılar ise bu amaçtan uzaklaşmış görünmektedirler. Dilin sadeleşmesi, konuşma dilinin yazı dili haline gelmesi düşüncesi savunulmuştur. ## Edebî özellikler ![İbrahim Şinası](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/3/36/%C5%9Einasi-1.2_V01-1.1_cropped_and_cleaned.jpg) *İbrahim Şinası (public-domain)* Tanzimat edebiyatında en önemli yenilik, nesirde, anlatım kuruluşunda görülür. Bu akımda söz hüneri göstermek değil, bazı düşünceleri halka yaymak amaçlandığından, “[seci](https://turkipedia.org/tr/wiki/Seci)” ler atılmış, asıl düşünce ile ilgisi bulunmayan doldurma sözlere yer verilmemiş, düşünceler sayfalarca süren uzun cümleler yerine kısa cümlelerle anlatılmaya çalışılmıştır. İlk zamanlarda [Ziya Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ziy%C3%A2_Pa%C5%9Fa), [Namık Kemal](https://turkipedia.org/tr/wiki/N%C3%A2m%C4%B1k_Kemal) başta olmak üzere bu akımın öncülüğünü yapan edebiyatçılar [Divan Edebiyatı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Divan_edebiyat%C4%B1) nazım biçimlerinin dışına pek çıkmamış, yeni düşünceler eski biçimler içinde söylenmiş olsa da sonraları eski biçimler tamamen bırakılarak yeni biçimler kullanılmaya başlanmıştır. [Recaizade Mahmut Ekrem](https://turkipedia.org/tr/wiki/Recaizade_Mahmud_Ekrem), özellikle [Abdülhak Hamit](https://turkipedia.org/tr/wiki/Abd%C3%BClhak_H%C3%A2mit_Tarhan)'in eserlerinde bu açıkça görülmektedir. Türk Edebiyatı'na yeni giren yazı türleri önceleri Fransızcadan yapılan manzum çevirilerde görülmüş, telif şiirlerde çok sonra kullanılmıştır. Beyitlerin başlı başına birer bütün olmasıyla yetinilmeyip, bütün mısralar aralarında bir anlam bağı bulunmasına, Divan şiirindeki “**parça güzelliği**” anlayışı yerine şiirin baştan sona kadar belli bir düşünce etrafında gelişmesine; yani **konu birliği**ne ve **bütün güzelliği**ne önem verilmiştir. [Şiir](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eiir)in konusu genişletilmiş, günlük hayatla ilgili her türlü olay, duygu ve düşünce şiirlerde yer almıştır. Genel olarak [aruz vezni](https://turkipedia.org/tr/wiki/Aruz_%C3%B6l%C3%A7%C3%BCs%C3%BC) kullanılmakla birlikte, [Türk](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkler)'lerin öz vezninin [hece vezni](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hece_%C3%B6l%C3%A7%C3%BCs%C3%BC) olduğu kabul edilmiş, [Ziya Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ziy%C3%A2_Pa%C5%9Fa), [Namık Kemal](https://turkipedia.org/tr/wiki/N%C3%A2m%C4%B1k_Kemal), [Ahmet Cevdet Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ahmed_Cevdet_Pa%C5%9Fa) başta olmak üzere bu vezinle yazmaya özen gösterilmiş fakat bu istek geniş bir akım halini alamamış, girişilen birkaç şiir denemesi ile yetinilmiştir. ### Şiir ![Namık Kemal](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/8/82/Kemalbey-cropped.jpg) *Namık Kemal (Edited by Ds Murat talk, public-domain)* Tanzimat edebiyatı sanatçıları her şeyden önce şiirin konusunu ve anlatımını değiştirdiler. [Namık Kemal](https://turkipedia.org/tr/wiki/N%C3%A2m%C4%B1k_Kemal) Lisân-ı Osmanî'nin Edebiyatı Hakkında Bazı Mülahazalar" isimli uzun makalesinde şiirin, fikrin gelişmesine ve halkın eğitilmesine olan büyük hizmetinden söz eder. Divan edebiyatının gerçekle ilgisizliğine, yapmacıklığına, boşluğuna şiddetle hücum eden [Namık Kemal](https://turkipedia.org/tr/wiki/N%C3%A2m%C4%B1k_Kemal), [edebiyat](https://turkipedia.org/tr/wiki/Edebiyat)ın yeniden düzenlenmesini ister. Bunun için de her şeyden önce yeni bir anlatım yolu, yeni bir [dil](https://turkipedia.org/tr/wiki/Dil) bulunmasını gerekli görür. Dilin bir an önce konuşma diline yaklaştırılması gerekliliğini savunur. Buna rağmen Tanzimat şiirinin dilinin sade olduğunu söylemek zordur. Tanzimat şiirinin Divan şiirine bağlı kaldığı unsurlar daha çok biçim alanındadır. Bu dönemde hece veznine olan ilgi biraz artmışsa da aruz eski hakimiyetini sürdürmüştür. Divan şiirinin nazım şekilleri aynen kullanılmıştır. Aruz vezninin yanı sıra hece ölçüsü çok az kullanılmıştır. Bu dönemde şiirin konusu değişmiş, aşk, hasret, ayrılık gibi kişisel konular bir yana bırakılmış; eşitlik, özgürlük, adalet, hukuk, medeniyet gibi toplumsal konulara önem verilmiştir. Ancak bu daha çok birinci dönem tanzimatçılarından [Şinasi](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Ein%C3%A2si), [Ziya Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ziy%C3%A2_Pa%C5%9Fa), [Namık Kemal](https://turkipedia.org/tr/wiki/N%C3%A2m%C4%B1k_Kemal) gibi sanatçılarda görülür. İkinci dönem tanzimatçılarından [Recaizade Mahmut Ekrem](https://turkipedia.org/tr/wiki/Recaizade_Mahmud_Ekrem), [Abdülhak Hamit](https://turkipedia.org/tr/wiki/Abd%C3%BClhak_H%C3%A2mit_Tarhan), [Samipaşazade Sezai](https://turkipedia.org/tr/wiki/Samipa%C5%9Fazade_Sezai)'de ise kişisel konular yeniden ele alınmıştır. Genel olarak Tanzimat şiirine bakıldığında [romantizm](https://turkipedia.org/tr/wiki/Romantizm) akımının etkisi görülür. ### Tiyatro ![Ahmed Vefik Paşa](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/5/50/Ahmed_Vefik_Pa%C5%9Fa.jpg) *Ahmed Vefik Paşa (public-domain)* Tanzimat dönemine gelinceye kadar Türk edebiyatında Batılı anlamda sahne tiyatrosu görülmez. Ancak halk arasında [Karagöz ile Hacivat](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karag%C3%B6z_ve_Hacivat), [Orta oyunu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Orta_oyunu) ve [Meddah](https://turkipedia.org/tr/wiki/Meddah) gibi seyirlik oyunlar vardır. Halk arasındaki seyirlik oyunlardan [Karagöz ve Hacivat](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karag%C3%B6z_ve_Hacivat); bir kukla oyunudur. Karagöz'de değişik söz oyunlarıyla ve yanlış anlaşılan sözlerle [güldürü](https://turkipedia.org/tr/wiki/Komedi) unsuru sağlanır. Eğlendirme amacı taşır. Karagöz adlı cahil biriyle Hacivat adlı bilgili geçinen biri arasındaki atışmalarla sürer gider. [Orta oyunu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Orta_oyunu): şehir meydanlarında ya da kendileri için hazırlanan yerlerde [Pişekar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Pi%C5%9Fekar), [Kavuklu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kavuklu), [Zenne](https://turkipedia.org/tr/wiki/Zenne) gibi sabit tiplerle oynanan güldürü amaçlı seyirlik oyundur. [Meddah](https://turkipedia.org/tr/wiki/Meddah) ise tek kişilik bir oyundur. Yüksekçe bir yere çıkan meddah, değişik [şive](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eive)lerle konuşarak anlattığı bir olayla güldürü oluşturur. Tanzimat dönemine kadar olan bu oyunlar belli bir metne dayanmayan, oyuncuların oyun esnasında karşılıklı konuşmalarına dayanan oyunlar olup eğitici bir amaç taşımamışlardır. Tanzimat döneminde ise tiyatro ile okul bir sayılmış, halkın eğitilmesinde bir araç sayılmıştır. Tanzimat tiyatrosu Batı tiyatrosu etkisinde kalmıştır. Sanatçılar özellikle [William Shakespeare](https://turkipedia.org/tr/wiki/William_Shakespeare), [Victor Hugo](https://turkipedia.org/tr/wiki/Victor_Hugo) ve [Molierre](https://turkipedia.org/tr/wiki/Moli%C3%A8re) gibi sanatçılardan uyarlamalar yapmışlardır. Tanzimat tiyatrosunda sosyal eğitim ön plandadır. Toplumda görülen aksaklıklara doğrudan doğruya dokunmak veya tarihin ibret verici olaylarını ele alıp onlardan ahlaki sonuçlar çıkarmak amaçlanmıştır. Tanzimat tiyatrosunda dil ve üslup konuşma diline ve üslubuna çok yaklaşmıştır. Tanzimat döneminin yazılan ilk tiyatro eseri [Şinasi](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Ein%C3%A2si)'nin [Şair Evlenmesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eair_Evlenmesi) adlı tek perdeden oluşan töre komedyasıdır. Şinasi bu eserinde görücü usulüyle evlenmeyi yermiştir. Tanzimat döneminin sahnelenen ilk tiyatro eseri ise [Namık Kemal](https://turkipedia.org/tr/wiki/N%C3%A2m%C4%B1k_Kemal)'in [Vatan Yahut Silistre](https://turkipedia.org/tr/wiki/Vatan_yahut_Silistre) adlı yapıtıdır. Namık Kemal bu eserinde yurtseverlik konusu işlemiştir ve ülke genelinde büyük yankı oluşturmuştur. Dönemin önemli sanatçılarından olan Namık Kemal tiyatroyu sosyal yarar sağlamak için faydalı bir uğraş ve eğlence aracı olarak görmüştür. Bu dönemin önemli tiyatro yazarları arasında [Direktör Âli Bey](https://turkipedia.org/tr/wiki/Direkt%C3%B6r_%C3%82li_Bey)'de gösterilebilir. Direktör Âli Bey'in [Konana Yatıyor](https://turkipedia.org/tr/wiki/Konana_Yat%C4%B1yor) ve [Misafir-i İstiklal](https://turkipedia.org/tr/wiki/Misafir-i_%C4%B0stiklal) adlı tek perdelik oyunları mevcuttur.[^2] ### Roman ve Hikâye ![Recaizade Mahmut Ekrem](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d4/Redschaizade_Ekrem.png/1280px-Redschaizade_Ekrem.png) *Recaizade Mahmut Ekrem (public-domain)* Tanzimat Dönemi öncesi [Türk edebiyatı](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_edebiyat%C4%B1)nda [hikâye](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hik%C3%A2ye) ve [roman](https://turkipedia.org/tr/wiki/Roman) türleri yoktu. Nesir alanında daha çok [tarih](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tarih) ve [siyasetname](https://turkipedia.org/tr/wiki/Siy%C3%A2setn%C3%A2me) gibi eser verilmiş, olay kaynaklı eser ise daha çok [mesnevi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mesnevi) türünde yazılmıştır. Tanzimat nesir alanında bir çığır açmış, onu şiirden daha etkili bir hale getirmiştir. Süsten, özentiden uzak, halkın okuması, bilgilenmesi amacıyla eserler ortaya koyulmuştur. [Türk Edebiyatı](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_edebiyat%C4%B1)'nda roman çevirilerle başlamıştır. Bu alanda ilk eser [Yusuf Kamil Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yusuf_K%C3%A2mil_Pa%C5%9Fa)'nın [Fenelon](https://turkipedia.org/tr/wiki/Fran%C3%A7ois_F%C3%A9nelon) adlı Fransız yazardan çevirdiği [Telemak](https://turkipedia.org/tr/wiki/Les_Aventures_de_T%C3%A9l%C3%A9maque) adlı romandır. Birçok teknik kusurla dolu olan bu eser, kahramanlarının yabancı olmasına rağmen büyük ilgi gördü. Konusuyla ve kahramanlarıyla Türk edebiyatının ilk yerli romanı ise [Şemseddin Sami](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eemseddin_S%C3%A2mi)'nin yazdığı [Taaşşuk-ı Talat ve Fitnat](https://turkipedia.org/tr/wiki/Taa%C5%9F%C5%9Fuk-%C4%B1_Talat_ve_Fitnat) adlı aşk romanı olmuştur. Bu da roman tekniği bakımından zayıf bir romandır. Edebi sayılabilecek ilk roman ise [Namık Kemal](https://turkipedia.org/tr/wiki/N%C3%A2m%C4%B1k_Kemal)'in [İntibah](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0ntibah) adlı romanıdır. Tanzimat dönemi romanları içerik ve roman tekniği bakımından yetersizdir. Bu dönem romanlarında uzun uzun betimlemeler yapılmış ve sık sık tesadüflere yer verilmiştir. Romanda konu olarak seçilen şeyler dönemin siyasi ve gündelik sorunlarıdır. Tanzimat romanında yanlış batılılaşma, kölelik ve cariyelik gibi konular ön plana çıkmaktadır. Romanlarda kişiler tek taraflı ele alınmış, iyiler ödüllendirilirken kötüler ise cezalandırılmıştır. Dönem sanatçılarının siyasi nitelikli kişiler olması dönemin tüm edebi yapıtlarında olduğu gibi romana da yansımıştır. Tanzimat edebiyatının ilk sanatçıları romantizm akımının etkisinde kalırken sanat için sanat yapan ikinci dönem sanatçılarında ise realizm akımı baş gösterir Türk edebiyatında [hikâye](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hik%C3%A2ye) alanında ilk eserleri Tanzimat dönemi sanatçıları vermiştir.. Özellikle [Ahmet Mithat Efendi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ahmed_Midhat) halk hikâyeleri ile batı tekniğini birleştirmiş ve bu alandaki ilk batılı eserlerden olan Letaf-i Rivayat adlı hikâye serisi ile halk hikâyelerini modernleştirmeye çalışmıştır. Ancak Türk edebiyatında modern anlamda ilk hikâyecilik [Sami Paşazade Sezai](https://turkipedia.org/tr/wiki/Samipa%C5%9Fazade_Sezai)'nin [Küçük Şeyler](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C3%BC%C3%A7%C3%BCk_%C5%9Eeyler) adlı eseriyle başlar. ### Gazete [Türk edebiyatı](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_edebiyat%C4%B1)na gazete ilk olarak Tanzimat döneminde girmiştir. Tanzimat dönemi sanatçıları halka ulaşabilmek ve bir şeylere farkındalık yaratabilmek için [gazete](https://turkipedia.org/tr/wiki/Gazete)yi bir araç olarak görmüşlerdir. Tanzimat ile birlikte gazetenin Türk edebiyatına girmesi birçok şeyin tetikleyicisi olmuştur. Gazete ile aydınlar ve sanatçılar makalelerini paylaşmışlardır, ayrıca roman, hikâye, tiyatro gibi türlerin gelişmesinde de gazetenin etkisi olmuştur. Tanzimat edebiyatının önemli sanatçılarından [Ali Suavi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ali_Suavi) gazete için: *“Anlıyor musunuz, gazete ne güzel mekteptir ve orada okuyanlar nasıl da uyanıyorlar!”* ifadelerini kullanmıştır.[^3] [Osmanlı İmparatorluğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu)'nda çıkarılan ilk gazete 1831 tarihli [Takvim-i Vekayi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Takv%C3%AEm-i_Vek%C3%A2yi)'dir [Takvim-i Vekayi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Takv%C3%AEm-i_Vek%C3%A2yi) gazetesi haftalık olarak [Türkçe](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1ca) basılmış olup bunun yanı sıra [Arapça](https://turkipedia.org/tr/wiki/Arap%C3%A7a), [Ermenice](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ermenice), [Farsça](https://turkipedia.org/tr/wiki/Fars%C3%A7a), [Fransızca](https://turkipedia.org/tr/wiki/Frans%C4%B1zca) ve Rumca gibi dillerde de baskıları yapılmıştır. Bunların dışında [Takvim-i Vekayi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Takv%C3%AEm-i_Vek%C3%A2yi) gazetesi ilk resmi gazete sayılmaktadır ve genel olarak bu gazetenin içeriği resmi duyurular ve kabul edilen yasa metinleri olmuştur.[^4] Tanzimat döneminin ilk yarı resmi gazetesi ise [William Churchill](https://turkipedia.org/tr/wiki/William_Churchill) tarafından çıkarılan 1840 tarihli [Ceride-i Havadis](https://turkipedia.org/tr/wiki/Cer%C3%AEde-i_Hav%C3%A2dis) gazetesidir. Bu gazete daha çok haber içerikli yayınlar yapmıştır fakat halk tarafından ilgi görmemiştir, ilk üç sayısı ise ücretsiz olarak dağıtılmıştır.[^5] Tanzimat döneminin en önemli gazetelerinden birisi de [İbrahim Şinasi](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Ein%C3%A2si) ile [Agah Efendi](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%82g%C3%A2h_Efendi)'nin birlikte çıkardıkları [Tercüman-ı Ahvâl](https://turkipedia.org/tr/wiki/Terc%C3%BCm%C3%A2n-%C4%B1_Ahv%C3%A2l) gazetesi olmuştur. Bu gazete [Osmanlı İmparatorluğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu)'nda ilk edebi ve özel gazete olup Tanzimat edebiyatının başlangıcı sayılmaktadır.[^6] İlk başlarda pazar günleri çıkan bu gazete daha sonra haftada üç kez çıkmıştır. İlerleyen dönemlerde gazete [Ceride-i Havadis](https://turkipedia.org/tr/wiki/Cer%C3%AEde-i_Hav%C3%A2dis) ile rekabet edebilmek için haftada beş kez çıkarılmıştır.[^7] Gazetede daha çok [Şinasi](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Ein%C3%A2si), [Ahmet Vefik Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ahmed_Vefik_Pa%C5%9Fa) ve [Ziya Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ziy%C3%A2_Pa%C5%9Fa) gibi isimler görev yapmıştır. [Türk edebiyatı](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_edebiyat%C4%B1)nda ilk tiyatro yapıtı olan ve görücü usulü evlenmeyi yeren [İbrahim Şinasi](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Ein%C3%A2si)'ye ait [Şair Evlenmesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eair_Evlenmesi) adlı çalışma ilk olarak bu gazetede yayınlanmıştır. İbrahim Şinasi gazetenin 24'üncü sayısında ayrılmıştır. [Tercüman-ı Ahval](https://turkipedia.org/tr/wiki/Terc%C3%BCm%C3%A2n-%C4%B1_Ahv%C3%A2l) gazetesinde eğitim sistemini eleştiren bir makale yayınlanınca gazete iki haftalığına kapatılmıştır. Bu olay Türk basın tarihinde yayın durdurmanın ilk örneği olmuştur.[^8] Gazete 792 sayı yayınlanmış ardından da 11 Mart 1866 tarihinde kapatılmıştır. Bu dönemde çıkarılan diğer gazetelerden birisi de [Tasvir-i Efkâr](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tasv%C3%AEr-i_Efk%C3%A2r) gazetesi olmuştur. [Tasvir-i Efkâr](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tasv%C3%AEr-i_Efk%C3%A2r) gazetesi İbrahim Şinasi tarafından çıkarılmış ardında gazetenin başına [Namık Kemal](https://turkipedia.org/tr/wiki/N%C3%A2m%C4%B1k_Kemal) getirilmiştir. Bu dönemde çıkarılmış kayda değer gazetelere örnek olarak: [Ali Suavi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ali_Suavi)'nin çıkardığı [Muhbir](https://turkipedia.org/tr/wiki/Muhbir_%28gazete%29), [Ahmed Midhat Efendi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ahmed_Midhat)'nin çıkardığı İbret ve [Tercüman-ı Hakikat](https://turkipedia.org/tr/wiki/Terc%C3%BCm%C3%A2n-%C4%B1_Hak%C3%AEkat) gazeteleri verilebilir.[^9] ## Tanzimat edebiyatı dönemleri Tanzimat edebiyatı birinci ve ikinci dönem olmak üzere iki başlıkta incelenir. Tanzimat edebiyatının bu şekilde dönemlere ayrılmasında temel etken sanatçılar arasındaki edebi görüş ayrılıklarıdır. Genel olarak bakıldığında birinci dönemde sanatçıları halktan yana eserler verirken ikinci dönem sanatçıları daha çok sanatsal kaygı güdüp sanat için sanat eğilimine yönelmişlerdir. ### Birinci dönem Tanzimat edebiyatı ![Ziya Paşa](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b5/Abdul_Hamid_Zia_Pasha.jpg/1280px-Abdul_Hamid_Zia_Pasha.jpg) *Ziya Paşa (https://collections.lib.utexas.edu/catalog/utlmisc:18daf3ed-7a69-4864-83f5-900ef44be438 ; Source of the Source: Helmolt, H.F., ed: History of the World ., public-domain)* Bu dönem sanatçılarına göre edebiyat, halk eğitiminde bir araçtır. Edebiyatta [*hak*](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hak)*, *[*adalet*](https://turkipedia.org/tr/wiki/Adalet)*, *[*özgürlük*](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%96zg%C3%BCrl%C3%BCk)*, eşitlik* gibi kavramlar ilk kez birinci dönem sanatçılarında görülmüştür. [Roman](https://turkipedia.org/tr/wiki/Roman), [öykü](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hik%C3%A2ye), [makale](https://turkipedia.org/tr/wiki/Makale), [fıkra](https://turkipedia.org/tr/wiki/F%C4%B1kra), [eleştiri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ele%C5%9Ftiri) ve [tiyatro](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tiyatro) gibi türleri ilk olarak birinci dönem sanatçıları vermiştir. Bu dönem sanatçıları toplum için sanat anlayışını benimsemiş ve [romantizm](https://turkipedia.org/tr/wiki/Romantizm) akımının etkisinde kalmışlardır. Bu dönemde [Divan edebiyatı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Divan_%28edebiyat%29) eleştirilmiş [hece ölçüsü](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hece_%C3%B6l%C3%A7%C3%BCs%C3%BC)ne sahip çıkılmak istenmişse de bunlar sadece teoride kalmıştır. Dönem sanatçıları içeriğe önem vermişlerdir. Bu dönem sanatçılarından [İbrahim Şinasi](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Ein%C3%A2si) Türk edebiyatında [noktalama işaretleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Noktalama_i%C5%9Fareti)ni ilk kullanan kişidir. Sanatçılar [aruz](https://turkipedia.org/tr/wiki/Aruz_%C3%B6l%C3%A7%C3%BCs%C3%BC) ağırlıklı eserler vermiş az da olsa [hece ölçüsü](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hece_%C3%B6l%C3%A7%C3%BCs%C3%BC) denenmiştir. Genel olarak yeni konular eski biçimlerle verilmiştir. Tanzimat edebiyatının genelinde de görülen [Fransız edebiyatı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Frans%C4%B1z_edebiyat%C4%B1) etkisi bu dönemde de görülmüştür. Bu dönemin sanatçıları yeni türlerde ilk eserleri verdikleri için teknik bakımdan mükemmel değillerdir. Ortaya koyulan yapıtlar genellikle [çeviri](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87eviri) ve taklittir. Bu dönem sanatçıları [İbrahim Şinasi](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Ein%C3%A2si), [Namık Kemal](https://turkipedia.org/tr/wiki/N%C3%A2m%C4%B1k_Kemal), [Ziya Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ziy%C3%A2_Pa%C5%9Fa), [Ahmet Mithat Efendi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ahmed_Midhat), [Ahmet Vefik Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ahmed_Vefik_Pa%C5%9Fa), [Şemsettin Sami](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eemseddin_S%C3%A2mi), [Ahmet Cevdet Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ahmed_Cevdet_Pa%C5%9Fa), [Ali Suavi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ali_Suavi) ve [Sadullah Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/S%C3%A2dullah_Pa%C5%9Fa)'dır. Bu sanatçılardan [İbrahim Şinasi](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Ein%C3%A2si) Türk edebiyatında yeniliğin öncüsü olarak bilinir. Türk edebiyatında ilk makaleyi ve ilk tiyatroyu o yazmıştır. İbrahim Şinasi aynı zamanda [gazetecilik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Gazetecilik) de yapmıştır. Namık Kemal ise Türk edebiyatında vatan ve [hürriyet](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ba%C4%9F%C4%B1ms%C4%B1zl%C4%B1k) şairi olarak bilinir. Namık Kemal yapıtları ve düşünceleriyle modern Türkiye'nin kurucusu olan [Mustafa Kemal Atatürk](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mustafa_Kemal_Atat%C3%BCrk)'ü de etkilemiştir. Atatürk Namık Kemal için "Vatanın kurtuluşu ve istiklâli için ölmeyi bugünkü nesle Namık Kemal öğretti. Harbiye senelerinde siyaset fikirleri baş gösterdi… Namık Kemal'den gelen sesin büyüsüne kapılmıştık. Bu ses ruhumuzu şimşek gibi sarsıyor, bu ses şimdiye dek okuduğum şiirlerdeki hiçbir sese benzemiyordu. Namık Kemal'in yiğit sesi, önümde bambaşka bir ufkun açılmasına yol açıyordu.” ifadelerini kullanmıştır.[^10][^11] Dönemin en önemli sanatçılarından diğeri ise Türk edebiyatında 300'den fazla eser vermiş olan ve bu sebepten *"yazı makinesi"* diye anılan [Ahmet Mithat Efendi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ahmed_Midhat)'dir. Ahmet Mithat Efendi daha çok öykü alanında eserler vermiştir. Dönem sanatçılarından [Ahmet Vefik Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ahmed_Vefik_Pa%C5%9Fa) ise [Bursa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bursa) valiliği yapmış ve Bursa'da bir tiyatro binası yaptırmıştır.[^12] ### İkinci dönem Tanzimat edebiyatı ![Samipaşazade Sezai](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/3/34/Samipashazade_Sezai.jpg) *Samipaşazade Sezai (Osman Nuri, public-domain)* Bu dönem sanatçıları birinci dönemin aksine [sanat](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sanat) için sanat anlayışına dönmüştür. Dönem sanatçıları daha çok bireysel konulara yönelmiştir. Dilde tekrar bir ağırlaşma olmuş, sadeleşme fikri başarılı olamamıştır. Güzel olan her şey sanatın konusu olabilir anlayışı ikinci dönem sanatçılarınca kabul görmüştür. Bu dönemde [aruz](https://turkipedia.org/tr/wiki/Aruz_%C3%B6l%C3%A7%C3%BCs%C3%BC) vezni tekrar ağır basmıştır. [Şiir](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eiir)in konusu bu dönemde daha da genişlemiştir. Bu dönem sanatçıları daha çok [realizm](https://turkipedia.org/tr/wiki/Realizm_%28edebiyat%29), [romantizm](https://turkipedia.org/tr/wiki/Romantizm) ve [natüralizm](https://turkipedia.org/tr/wiki/Nat%C3%BCralizm), akımlarını benimsemişlerdir. Dönemin [roman](https://turkipedia.org/tr/wiki/Roman) ve [öykü](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hik%C3%A2ye) tekniği ilk döneme göre daha da gelişmiştir. Yazılan [tiyatro](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tiyatro) eserleri sanat için sanat anlayışı doğrultusunda oynanmak için değil okumak için yazılmıştır. İkinci dönem sanatçıları: [Recaizade Mahmut Ekrem](https://turkipedia.org/tr/wiki/Recaizade_Mahmud_Ekrem), [Abdülhak Hamit Tarhan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Abd%C3%BClhak_H%C3%A2mit_Tarhan), [Samipaşazade Sezai](https://turkipedia.org/tr/wiki/Samipa%C5%9Fazade_Sezai), [Nabızade Nazım](https://turkipedia.org/tr/wiki/Nabiz%C3%A2de_N%C3%A2z%C4%B1m), [Muallim Naci](https://turkipedia.org/tr/wiki/Muallim_Naci), [Ahmet Cevdet Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ahmed_Cevdet_Pa%C5%9Fa) ve [Direktör Âli Bey](https://turkipedia.org/tr/wiki/Direkt%C3%B6r_%C3%82li_Bey)'dir[^13] ## Ayrıca bakınız - [Tanzimat Fermanı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tanzimat_Ferman%C4%B1) - [İslamiyet öncesi Türk edebiyatı](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0slamiyet_%C3%B6ncesi_T%C3%BCrk_edebiyat%C4%B1) - [Edebiyat-ı Cedide](https://turkipedia.org/tr/wiki/Servet-i_F%C3%BCn%C3%BBn_edebiyat%C4%B1) - [Milli edebiyat](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mill%C3%AE_Edebiyat) - [Cumhuriyet dönemi Türk edebiyatı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Cumhuriyet_d%C3%B6nemi_T%C3%BCrk_edebiyat%C4%B1) [^1]: Mehmet Aktel. Tanzimat FermanI'nın Toplumsal Yansıması. [^2]: Tanzimat Dönemi Edebiyatı, Erişim tarihi:17 Nisan 2016 [^3]: Tanzimat Edebiyatında İlk Gazeteler , Erişim tarihi: 17 Nisan 2016 [^4]: Takvim-i Vekayi Gazetesi (1831) , Erişim tarihi: 17 Nisan 2016 [^5]: Ceride-i Havadis Gazetesi (1840) , Erişim tarihi: 17 Nisan 2016 [^6]: Tercüman-ı Ahval Gazetesi (1860) , Erişim tarihi: 17 Nisan 2016 [^7]: Tercüman-ı Ahval Gazetesi (1860) , Erişim tarihi: 17 Nisan 2016 [^8]: Tercüman-ı Ahval Gazetesi (1860) , Erişim tarihi: 17 Nisan 2016 [^9]: Tanzimat Edebiyatında İlk Gazeteler , Erişim tarihi: 17 Nisan 2016 [^10]: Namık Kemal Hayatı Ve Şiirleri , Radikal, Erişim tarihi: 17 Nisan 2016 [^11]: E-arşiv , Erişim tarihi: 17 Nisan 2016 [^12]: Türk Edebiyatı Ders Notları , MEB, Erişim tarihi: 17 Nisan 2016 [^13]: Türk Edebiyatı Ders Notları , MEB, Erişim tarihi: 17 Nisan 2016