# Tanzimat > Source: https://turkipedia.org/tr/wiki/Tanzimat > Last updated: 2026-10-05 > License: CC BY-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/). Credit "Turkipedia contributors" and link to the source. > Based on: Tanzimat, https://tr.wikipedia.org/wiki/Tanzimat (CC-BY-SA-4.0) **Tanzimât**, [Osmanlı İmparatorluğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu)'nda 1839 yılında [''Tanzimât Fermânı''](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tanzimat_Ferman%C4%B1) olarak bilinen ['''Gülhane Hatt-ı Şerifi'''](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tanzimat_Ferman%C4%B1)'nin okunmasıyla başlayan modernleşme ve yenileşme döneminin adıdır. Bu dönem, 1876'da [II. Abdülhamit](https://turkipedia.org/tr/wiki/II._Abd%C3%BClhamid)'in tahta çıkması ve [Meşrutiyet](https://turkipedia.org/tr/wiki/Me%C5%9Frutiyet)'in ilânıyla sona ermiş kabul edilir. Ancak genel anlamda Osmanlı Reformunun 1922'de Osmanlı Devleti'nin sona ermesine dek sürdüğü de söylenebilir. Tanzimât çağının önde gelen siyasi liderleri 1839-1855 döneminde [Mustafa Reşit Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mustafa_Re%C5%9Fid_Pa%C5%9Fa), 1850'lerin başından 1871'e kadar da [Mehmed Emin Âli Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mehmed_Emin_%C3%82l%C3%AE_Pa%C5%9Fa) ve [Keçecizade Fuat Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ke%C3%A7eciz%C3%A2de_Fuad_Pa%C5%9Fa)'dır. [Fuat Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ke%C3%A7eciz%C3%A2de_Fuad_Pa%C5%9Fa)'nın 1868'de, [Âli Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mehmed_Emin_%C3%82l%C3%AE_Pa%C5%9Fa)'nın 1871'de ölümünden sonra reform süreci krize girmiş ve uzun süren bir siyasi düzensizlik dönemi yaşanmıştır. ## Kökenleri Tanzimât'ın başlangıcı [III. Selim](https://turkipedia.org/tr/wiki/III._Selim) (1789-1807) veya [II. Mahmud](https://turkipedia.org/tr/wiki/II._Mahmud) (1808-1839) dönemine indirilebilir. Birçok tarihçiye göre Yeniçeri Ocağı'nın 1826'da lağvı *(*[*Vaka-i Hayriye*](https://turkipedia.org/tr/wiki/Vaka-i_Hayriye)*)* reform atılımının gerçek başlangıç noktasıdır.[^1] Reformun ana gerekçesi, Avrupa'nın askeri, teknik ve ekonomik alanlardaki gelişimi karşısında çaresiz kalan Osmanlı Devleti'ni yeni düzenlemelerle ayağa kaldırmaktır. [Napolyon](https://turkipedia.org/tr/wiki/Napolyon_Bonapart)'un Mısır'ı işgalinden (1798-1799) sonra bu ülkede [Mehmet Ali Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kavalal%C4%B1_Mehmed_Ali_Pa%C5%9Fa) tarafından başlatılan reform atılımı, Osmanlı yönetimine örnek olmuştur. Bunun yanı sıra gayrimüslim uyruğun Balkanlar'da Sırp ve Yunan ayaklanmalarına yol açan hoşnutsuzluğuna karşı, Osmanlı toplum dokusunun yeni bir adalet ve eşitlik anlayışıyla onarılması, "Osmanlı vatandaşlığı"nın ön plana çıkarılması amaçlanmıştır. Osmanlıcılık düşüncesini, bu bakımdan Tanzimat'ın yönlendirici düşüncesi olarak kabul edilebilir.[^2] ## Tanzimât Fermânı ![Tanzimât Hatt-ı Şerif-î, 3 Kasım 1839 tarihinde Sultan Abdülmecid'in emriyle Koca Mustafa Reşit Paşa tarafından Gülhane Parkı'nda okunarak ilân edildi.](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/88/Mustafa_reshid_pasha.jpg/1280px-Mustafa_reshid_pasha.jpg) *Tanzimât Hatt-ı Şerif-î, 3 Kasım 1839 tarihinde Sultan Abdülmecid'in emriyle Koca Mustafa Reşit Paşa tarafından Gülhane Parkı'nda okunarak ilân edildi. (John Henry Wright, public-domain)* [II. Mahmud](https://turkipedia.org/tr/wiki/II._Mahmud)'un saltanatının ikinci döneminde yoğunlaşan reformlara resmi bir bildiriyle hukuki biçim verme istemi sık sık dile getirildi. Ancak iç siyasi dengeler nedeniyle bu işlem uzun süre ertelendi. 1 Temmuz 1839'da II. Mahmut'un ölümü ve [Abdülmecid](https://turkipedia.org/tr/wiki/Abd%C3%BClmecid)'in tahta çıkmasından hemen sonra sadrazamlığa reform taraftarı [Mehmet Hüsrev Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Koca_H%C3%BCsrev_Pa%C5%9Fa) getirildi. Ağustos ayında yurda dönen [Londra](https://turkipedia.org/tr/wiki/Londra) Büyükelçisi ve [Hariciye Nazırı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hariciye_Nez%C3%A2reti) [Mustafa Reşit Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mustafa_Re%C5%9Fid_Pa%C5%9Fa), 17 yaşındaki padişahı ikna ederek Tanzimât deklarasyonunun kabulünü sağladı. 3 Kasım 1839 günü Saray eklentileri içerisinde yer alan [Gülhane](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BClhane_Park%C4%B1) bahçesinde okunan bir **Hatt-ı Şerif** *(Padişah Yazısı)* ile **Tanzimat-ı Hayriye** *(Hayırlı Düzenlemeler)* ilân edildi. Osmanlı tarihinin en önemli belgelerinden biri olan bu metin, okunduğu yerden ötürü *Gülhane Fermânı* ve içeriğinden ötürü *Tanzimat Fermânı* adıyla da anılır. Yaklaşık üç sayfalık bir metin olan [fermân](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ferman)da, devletin bir gerileme döneminde olduğu vurgulanmış, ama yapılacak yeniliklerle ve çıkarılacak yeni yasalarla (*kavanin-i cedide*) bu durumdan kurtulunacağı muştulanmıştır. Daha sonra din ve mezhep ayrımı gözetmeksizin tüm Osmanlı toplumunun can ve mal ve "ırz ü namus" güvenliğinin güvence altına alınması gereği, [Kur'an](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kur%27an) ve [şeriat](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eeriat)a dayanarak ilan edilmiştir. Haksız ve dengesiz vergilerin zararından söz edilerek herkesten "emlak ve kudretine göre" vergi alınacağı, asker almanın nüfusla orantılı ve azami dört veyahut beş sene süreyle sınırlı olacağı, kimsenin yargısız idam edilmeyeceği ve malının zorla alınmayacağını, özel mülkiyete sınır getirilmeyeceği, [Meclis-i Ahkâm-ı Adliye](https://turkipedia.org/tr/wiki/Meclis-i_Ahk%C3%A2m-%C4%B1_Adliye)'nin güçlendirileceği, vükelanın serbestçe söz söylemesine sınır getirilmeyeceği, yeni Ceza kanunnamesi düzenleneceği, memurin maaşlarının adalete uygun olarak düzenleneceği, rüşvetin güçlü yasalarla önleneceği bildirilmiştir. Düşünce ve yapı bakımından ferman, [Fransız Devrimi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Frans%C4%B1z_Devrimi)'nin İnsan ve Vatandaş Hakları bildirgesinden esinlenmiştir. Osmanlı hukuku tarihinde ilk kez *vatandaşlık* kavramı ve vatandaşlıktan doğan haklar tanımlanmış, bu hakların korunması için yapılması gereken bazı işler sayılmıştır. Buna karşılık [fermân](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ferman), getirdiği yenilikleri [Kur'an](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kur%27an)'a, şer-i şerife ve [Osmanlı Devleti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu)'nin eski töre ve yasalarına dayandırmaya özen göstermiştir. ## Uygulamalar ve gelişmeler ![Sultan Abdülmecid](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/6/6c/Sultan_I._Abd%C3%BClmecit%27in_foto%C4%9Fraf%C4%B1_%28k%C3%BC%C3%A7%C3%BClt%C3%BClm%C3%BC%C5%9F%29.jpg) *Sultan Abdülmecid (Abdullah Biraderler, public-domain)* [Fermân](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ferman) ilan edildikten sonra ayrıntılı bir şekilde devletin resmi gazetesi olan [Takvim-i Vekayi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Takv%C3%AEm-i_Vek%C3%A2yi)'de yer almış, daha sonra her şehrin meydanında okunması, sancak ve kazalarda halka anlatılması emredilmiştir. [Bâb-ı Âli](https://turkipedia.org/tr/wiki/B%C3%A2b-%C4%B1_%C3%82li), yeni bir sürecin başladığını göstermek için her yerde donanma alayları dizmiş, sürecin bir şölen havasında başlamasını istemiştir. Yeni yasa ve düzenlemelerin eskileriyle çatışmamasına özellikle önem verilmiştir, yeni kurumlar açılırken eski kurumlar kapatılmamış, kurumlar bir süre birlikte işletilmiştir. Yeni yasalar önce merkezi otoritenin güçlü olduğu [Bursa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bursa), [Edirne](https://turkipedia.org/tr/wiki/Edirne) gibi bölgelerde denenmiştir. Tanzimat fermanını izleyen ilk yirmi yılda devlet bir dizi önemli yeniliğe kapılarını açmıştır: ### Hukuk alanındaki yenilikler - Tüm vatandaşlar "Osmanlı vatandaşı" sayılarak din farklılıklarına bağlı ayrıcalıklar kısmen kaldırıldı. - 1840'ta bazı maddeleri Fransız Ceza Yasasından alınan yeni Ceza Kanunnamesi hazırlandı. 1858'de tümüyle Batı kaynaklarından esinlenen ikinci Ceza Kanunnamesi kabul edildi. - 1850'de Fransız Ticaret Kanunu esas alınarak hazırlanan Ticaret Kanunnamesi yürürlüğe girdi. Bu kanunla faiz, anonim şirket ve kambiyo senedi kavramları ilk kez Osmanlı hukukunda yer aldı. - 1840'tan itibaren ceza ve ticaret davalarına bakmak üzere, laik ilkelere göre işleyen nizamiye mahkemeleri kuruldu; bu mahkemelere Müslümanların yanı sıra gayrimüslim yargıçlar atandı. 1853'te cinayet davalarında gayrimüslimlerin de tanıklık yapabileceği kabul edildi. 1851'de ticaret mahkemeleri kuruldu. - 1858'de homoseksüellik, [Osmanlı İmparatorluğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu)'nda bir suç olmaktan çıkarıldı.[^3][^4] - 1867'de devlet görevlilerine karşı açılan davaları görmek için Şura-yı Devlet ([Danıştay](https://turkipedia.org/tr/wiki/Dan%C4%B1%C5%9Ftay_%28T%C3%BCrkiye%29)) kuruldu. ### Mali alandaki gelişmeler - 1841-1842 yılında ilk bütçe hazırlandı, 1846-1847 yılında ise ilk modern bütçeye geçildi. - [Vergi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Vergi)lerin, [mükellef](https://turkipedia.org/tr/wiki/Vergi_m%C3%BCkellefi)ler arasında düzgün ve gelirlere göre dağıtılması amaçlandı. - Devlet görevlilerinin halktan resmi vergiler dışında aldıkları vergiler yasaklandı. - 1840'ta [Kaime-i Nakdiye](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kaime_%28para%29) ismiyle ilk kâğıt para dolaşıma sokuldu. - 1854'te [Kırım Savaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1r%C4%B1m_Sava%C5%9F%C4%B1)'nın maddi yükünü karşılamak için tarihte ilk kez dışarıdan borç alındı. Borç Birleşik Krallık'tan alınmıştır. ### Askeri yenilikler ![Donanma seferberliği başlatan Sultan Abdülaziz.](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d9/Abdulaziz.jpg/1280px-Abdulaziz.jpg) *Donanma seferberliği başlatan Sultan Abdülaziz. (public-domain)* - [Askerlik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Askerlik_hizmeti) hizmetinin yurtsal bir görev olduğu ilan edilerek [zorunlu askerlik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Zorunlu_askerlik) başlatıldı. 1843'te ilan edilen bir yasayla askerlik yaşı 20, zorunlu askerlik süresi 4 yıl olarak kabul edildi. - 1847'de [gayrimüslim](https://turkipedia.org/tr/wiki/Gayrim%C3%BCslim)lerin de [ordu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ordu_%28askeriye%29)ya girip [albay](https://turkipedia.org/tr/wiki/Albay) rütbesine kadar yükselmesi kararlaştırıldı. - Avrupa gezisinde Avrupa ülkelerin donanmalarına hayran kalan [Sultan Abdülaziz](https://turkipedia.org/tr/wiki/Abd%C3%BClaziz) yeni bir donanma kurulması için emir verdi, çok güçlü bir donanma kuruldu. - 1867'de Serasker [Hüseyin Avni Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/H%C3%BCseyin_Avni_Pa%C5%9Fa)'nın öncülüğünde [Bahriye Nezareti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bahriye_Nez%C3%A2reti) kuruldu, askeri yapı yenilendi, terfi sistemi düzenlendi. ### Eğitim alanındaki gelişmeler ![Kışın Galatasaray Lisesi](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/3a/Galatasaray_Lisesi.jpg/1280px-Galatasaray_Lisesi.jpg) *Kışın Galatasaray Lisesi (No machine-readable author provided. Bertilvidet~commonswiki assumed (based on copyright claims)., CC-BY-2.5)* - 1846'da *Mekatib-i Umumiye Nezareti* kuruldu. 1848'de Darülmuallim (öğretmen okulu) açıldı. [Harbiye](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kara_Harp_Okulu), [Bahriye](https://turkipedia.org/tr/wiki/Deniz_Harp_Okulu) ve [Tıbbiye](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C4%B1bbiye) dışındaki okulların kontrolü bu bakanlığa verildi. - [Rüştiye](https://turkipedia.org/tr/wiki/R%C3%BC%C5%9Ftiye)lerin açılmasına hız verildi. - 1859'da çağa uygun sivil bürokrat yetiştirmek amacıyla [Mekteb-i Mülkiye-i Şahane](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ankara_%C3%9Cniversitesi_Siyasal_Bilgiler_Fak%C3%BCltesi), İçişleri Bakanlığına bağlı olarak kuruldu.[^5] - 1868'de Fransızca eğitim ve batılı anlamda ilk eğitim verecek olan lise ile üniversite arasında bir kurum olan [Galatasaray Sultanisi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Galatasaray_Lisesi) açıldı. - 1869'da Fransız eğitim sistemini örnek alan [Maarif-i Umumiye Nizamnamesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/1869_Ma%C3%A2rif-i_Um%C3%BBmiye_Nizamn%C3%A2mesi) yayınlandı. - 1870'te [Dârülmuallimât](https://turkipedia.org/tr/wiki/D%C3%A2r%C3%BClmuallim%C3%A2t) adında kız öğretmen okulu açıldı. - Devlet memuru yetiştirmek amacıyla, [Mekteb-i Maarif-i Adliye](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mekteb-i_Maarif-i_Adliye) kuruldu (II. Mahmut). ### Sanayileşme Hamlesi - Devlet eliyle atölye ve tesis kurulmasını amaçlayan sanayileşme başladı. Önce [Yedikule](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yedikule)-[Küçükçekmece](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C3%BC%C3%A7%C3%BCk%C3%A7ekmece) arasında 130 metre uzunluğunda bir tür sanayi parkı kuruldu. - [Zeytinburnu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Zeytinburnu)'nda demir işleme ve makine imalathanesi, kumaş ve pamuklu [çorap](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87orap) üretim tesisi, buradaki fabrikalar için teknik eleman yetiştirecek bir okul açıldı. - [Bakırköy](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bak%C4%B1rk%C3%B6y)'de baruthanenin yanına bir iplik bükme, dokuma ve pamuklu basma fabrikası, Hereke'de bir [pamuk](https://turkipedia.org/tr/wiki/Pamuk)lu [dokuma](https://turkipedia.org/tr/wiki/Dokuma) fabrikası kuruldu. - Yol yapımına önem verilmiştir. - Devlet memurlarının yerli kumaş kullanması zorunluluğu getirildi. - Ancak [Birleşik Krallık](https://turkipedia.org/tr/wiki/Birle%C5%9Fik_Krall%C4%B1k) ile yapılan [1838 Balta Limanı Ticaret Anlaşması](https://turkipedia.org/tr/wiki/Baltaliman%C4%B1_Antla%C5%9Fmas%C4%B1), bu dönemde Osmanlı'nın zararına gelişmiş, dışa bağımlılığı artırmıştır. Bu gelişmelere rağmen sanayi makinelerinin [Avrupa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Avrupa)'dan [ithal](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0thalat) ediliyor olması ve nitelikli eleman eksikliği yüzünden yeterli bir sanayi pazarı oluşturulamadı.[^6] ## Tepkiler ![Mısır Valisi Kavalalı Mehmet Ali Paşa](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/9/98/Muhammad_Ali_Pascha.png) *Mısır Valisi Kavalalı Mehmet Ali Paşa (public-domain)* Tanzimat bazı [Müslüman](https://turkipedia.org/tr/wiki/M%C3%BCsl%C3%BCman) gruplar tarafından olumsuz tepki gördü; *frenkleşme* ve *gâvurlaşma* olarak nitelendirildi, Tanzimatçıların amaçladığı merkeziyetçi yapı ise başıbozuk bölgelerin valilerini tedirgin etti. [Halep](https://turkipedia.org/tr/wiki/Halep), [Bosna](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bosna-Hersek), [Doğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Do%C4%9Fu_Anadolu_B%C3%B6lgesi) ve [Güneydoğu Anadolu Bölgesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCneydo%C4%9Fu_Anadolu_B%C3%B6lgesi)'nde kimi aileler çocuklarının zorunlu askerlik uygulamasıyla askere alınmasına karşı çıktı.[^7] Tanzimat'ın Müslüman-gayrimüslim eşitliği ile birlikte [Hristiyan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hristiyanl%C4%B1k) mezhepler arasında da eşitlik getirmesi, diğer mezheplere göre daha güçlü ve ayrıcalıklı olan [Ortodoks](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ortodoks) uyruğu tedirgin etti.[^8] Dış dünyada ise [Birleşik Krallık](https://turkipedia.org/tr/wiki/Birle%C5%9Fik_Krall%C4%B1k) ve [Fransa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Fransa) Tanzimat'ı olumlu karşılarken, [Rusya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rusya) bunun [Osmanlı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu) üzerindeki Batılı etkiyi arttıracağını düşünüp fermanı olumsuz karşıladı. [Avusturya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Avusturya)'da iktidardaki saltçılık(mutlakiyet) yanlısı Prens Metternich fermanı olumsuz karşılarken, [Kavalalı Mehmet Ali Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kavalal%C4%B1_Mehmed_Ali_Pa%C5%9Fa) fermânın amacını sezdi ve bunu kendisine karşı yapılan bir "şah hamlesi" olarak nitelendirdi.[^9] [Abdülaziz](https://turkipedia.org/tr/wiki/Abd%C3%BClaziz) döneminde güçlenen [Yeni Osmanlılar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yeni_Osmanl%C4%B1lar) ise Tanzimat'ın bazı uygulamalarına karşı çıktılar ve birçoğu sürgüne gönderildi veya yurt dışına kaçtı. ## Ayrıca bakınız - [Tanzimât Hatt-ı Şerif-î, ''(Tanzimât Fermânı, 3 Kasım 1839)''](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tanzimat_Ferman%C4%B1) - [Islâhat Hatt-ı Hümâyûnu, ''(Islâhat Fermânı, 18 Şubat 1856)''](https://turkipedia.org/tr/wiki/Islahat_Ferman%C4%B1) - [Osmanlı Devleti Tarihi Zaman Çizelgesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu_kronolojisi) [^1]: "On Soruda: Tanzimat Düşüncesinin Gelişimi". 2007. [^2]: "On Soruda: Tanzimat Düşüncesinin Gelişimi". 2007. [^3]: Arşivlenmiş kopya. [^4]: Arşivlenmiş kopya. [^5]: Özgül, Can Giray. Neden Mülkiye. [^6]: "On Soruda: Tanzimat Düşüncesinin Gelişimi". 2007. [^7]: "On Soruda: Tanzimat Düşüncesinin Gelişimi". 2007. [^8]: "On Soruda: Tanzimat Düşüncesinin Gelişimi". 2007. [^9]: "On Soruda: Tanzimat Düşüncesinin Gelişimi". 2007.