Turkipedia
Menü
Giriş yapHesap oluştur 

Türkmeneli

İçindekiler7
  1. Etimoloji
  2. Coğrafya
  3. Sınırlar
  4. Doğal kaynaklar
  5. Tarih
  6. Dil
  7. Nüfus
  8. Siyaset
  9. Dış bağlantılar
  10. Kaynakça

Türkmeneli (Arapça: تركمان إيلي), Irak'ta tarihi, coğrafi ve kültürel olarak Irak Türkmenlerinin yoğun olarak yaşadığı bölgeyi ifade eden coğrafi ve kültürel bir terimdir. Söz konusu topraklar, Irak'ın kuzeybatısında Türkiye-Suriye-Irak sınırlarının kesişim noktasından (Telafer ve Musul civarı) başlayarak, güneydoğu istikametinde bir şerit halinde Kerkük üzerinden İran sınırına yakın Mendeli ve Bedre'ye kadar uzanan coğrafi hattı kapsamaktadır. Bölgenin tarihi ve kültürel merkezi Kerkük'tür.

Altınköprü'deki bir anıt üzerinde yer alan Türkmeneli haritası
Altınköprü'deki bir anıt üzerinde yer alan Türkmeneli haritasıMustafa Turkmani, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons

Etimoloji

Türkmeneli terimi, "Türkmenlerin yurdu/ülkesi" anlamına gelmektedir. Bölgedeki yoğun Türk varlığı ve yerleşim düzeni Selçuklular döneminde kalıcı hale gelmiştir. Batı literatüründe ve tarihi haritalarda bölge coğrafyası yüzyıllar boyunca "Turcomania" (Türkmenistan/Türkmeneli) olarak anılmıştır. Örneğin, İngiliz coğrafyacı William Guthrie tarafından hazırlanan 1785 tarihli haritada coğrafi bir terim olarak "Turcomania" ifadesine yer verilmiştir.

Coğrafya

Sınırlar

Bölge Irak sınırları içinde, Türkiye-Suriye-Irak sınırının kesiştiği noktadan başlayarak kuzeybatı-güneydoğu istikametindeki bir yayı içine alır. Sırasıyla Telafer, Musul, Erbil, Altunköprü, Kerkük, Tazehurmatu, Tuzhurmatu, Kifri, Karatepe, Hanekin, Diyala, Mendeli ve Bedre'yi kapsayarak Bağdat'ın güneydoğusunda, İran sınırında sonlanır. Irak'ı bu eksende bölen hat ve Irak Türkmenlerinin bulunduğu yer, coğrafi olarak kuzeydeki Irak Kürt Bölgesel Yönetimi (IKBY) denetimindeki dağlık alanlar ile güneydeki Arap nüfusun yoğun olduğu merkezi düzlükler arasında bir geçiş ve tampon bölge niteliğindedir.

Doğal kaynaklar

Türkmeneli, zengin doğalgaz, petrol ve sülfür yataklarının sahiptir. Bunun yanında iklim ve toprak, buğday ve pamuk üretimi için çok uygundur.

Tarih

William Guthrie tarafından oluşturulan, 1785 tarihli bir haritada bulunan "Turcomania" (Türkmeneli) ifadesi, bölgeye verilen isme dair ulaşılan en eski yazılı kaynaklardandır.[1]Arşivlenmiş kopya.

İngiliz işgali döneminde bölge valisi olan W. R. Hay, bölge ile ilgili yazdığı bir kitapta, Türkmenlerin Irak'ta dağınık olarak değil, bölgesel şekilde yerleştiklerini tespit etmiştir ve şu ifadeleri kullanmıştır:

"Belli bir şerit üzerinde bazı şehirler vardır. Bu şehirlerde yerleşik vatandaşlar Türkçe konuşurlar. Bu şerit, çoğunluğu Kürt olan bölgeyle çoğunluğu Arap olan bölgeyi birbirinden ayırır. Kerkük, Türklerin yoğun olduğu merkezdir. I. Dünya Savaşı'ndan önce nüfusu 30.000 idi. Şehrin etrafında da Türkçe konuşulan birçok köy vardır.".[1]Arşivlenmiş kopya.

Dil

Irak Türkmenleri, Türkçenin Oğuz grubuna ait olan ve Doğu Anadolu ağızlarıyla büyük benzerlik gösteren Irak Türkmen Türkçesini konuşurlar. Yazı dili olarak Türkiye Türkçesi (İstanbul Türkçesi) esas alınır. 2005 Irak Anayasası'nın 4. maddesi uyarınca, Türkmenlerin yoğun olarak yaşadığı idari birimlerde (Kerkük, Musul, Telafer gibi) Türkçe, Arapça ve Kürtçenin yanında resmi dairelerde ve eğitimde resmi dil statüsüne sahiptir.

Nüfus

Çeşitli kaynaklar, bölgede yaşayan Türkmenlerin sayısının 2,5 ila 3,5 milyon arasında değiştiğini göstermektedir.

Siyaset

Irak Türkmenleri, Irak parlamenter sisteminde kendi siyasi partileri ve ittifakları (özellikle Irak Türkmen Cephesi) aracılığıyla temsil edilmektedir. 2010 genel seçimlerinde Musul, Kerkük ve Selahaddin illerinden Irak Meclisine 10 Türkmen milletvekili gönderilmiştir.

Türkmeneli coğrafyasının tarihi ve idari merkezi olarak kabul edilen Kerkük vilayetinde, siyasi dengeler ve yerel yönetim seçimleri bölge siyaseti için belirleyici bir role sahiptir. 16 Nisan 2026 tarihinde yapılan Kerkük Vilayet Meclisi oturumunda, Irak Türkmen Cephesi (ITC) Başkanı Muhammed Seman Ağa Kerkük Valisi olarak seçilmiştir. Bu seçimle birlikte, yaklaşık bir asır sonra Kerkük valiliği makamına yeniden bir Türkmen yönetici gelmiştir. Kerkük'te uygulanan siyasi uzlaşı temelinde, valilik makamı için dönüşümlü yönetim sistemi esas alınmaktadır.

Dış bağlantılar

Kaynakça

  1. 1.Arşivlenmiş kopya. kirkuk.us