# Türkiye

> Source: https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye
> Last updated: 2026-10-05
> License: CC BY-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/). Credit "Turkipedia contributors" and link to the source.
> Based on: Türkiye, https://tr.wikipedia.org/wiki/T%C3%BCrkiye (CC-BY-SA-4.0)

![](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/dd/Turkey_%28orthographic_projection%29.svg/1280px-Turkey_%28orthographic_projection%29.svg.png)
* (Yükleyenin kendi çalışması, CC-BY-SA-3.0)*

- **Adı:** Türkiye
- **Resmî adı:** Türkiye Cumhuriyeti
- **Millî marş:** İstiklâl Marşı
- **Millî marş dosyası:** Istiklâl Marsi instrumetal.ogg
- **Başkent:** Ankara
- **En büyük şehir:** İstanbul
- **Resmî diller:** Türkçe
- **Dil türü:** Konuşulan diller
- **Diller:** Türkçe
- **Demonim:** Türk
- **Yönetim biçimi:** Üniter cumhurbaşkanlığı sistemli anayasal cumhuriyet
- **Yönetici1 adı:** Recep Tayyip Erdoğan
- **Yönetici2 unvanı:** Cumhurbaşkanı Yardımcısı
- **Yönetici2 adı:** Cevdet Yılmaz
- **Yönetici3 unvanı:** Türkiye Büyük Millet Meclisi Başkanı
- **Yönetici3 adı:** Numan Kurtulmuş
- **Yönetici unvanı:** Anayasa Mahkemesi Başkanı; Cumhurbaşkanı
- **Yönetici adı:** Kadir Özkaya
- **Yasama organı:** Türkiye Büyük Millet Meclisi
- **Kuruluş olayı:** Malazgirt Savaşı; Osmanlı İmparatorluğu; Kurtuluş Savaşı; TBMM'nin açılması; Lozan Antlaşması; Cumhuriyetin ilanı; Mevcut anayasa
- **Kuruluş olayı1 tarihi:** 26 Ağustos 1071
- **Kuruluş olayı3 tarihi:** 19 Mayıs 1919
- **Kuruluş olayı4 tarihi:** 23 Nisan 1920
- **Kuruluş olayı5 tarihi:** 24 Temmuz 1923
- **Kuruluş olayı6 tarihi:** 29 Ekim 1923
- **Kuruluş olayı7 tarihi:** 9 Kasım 1982
- **Km2 yüzölçümü:** 783.562
- **Yüzölçümü sırası:** 36
- **Su yüzdesi:** 2.03
- **Sayım nüfusu:** 86.092.168
- **Sayım nüfusu yılı:** 31 Aralık 2025
- **Sayım nüfusu sırası:** 18
- **Km2 nüfus yoğunluğu:** 112
- **Nüfus yoğunluğu sırası:** 83
- **GSYİH SAGP:** $4.025 trilyon
- **GSYİH SAGP yılı:** 2026
- **GSYİH SAGP sırası:** 11
- **Kişi başına GSYİH SAGP:** $46.672
- **Kişi başına GSYİH SAGP sırası:** 51
- **Nominal GSYİH:** $1.640 trilyon
- **Nominal GSYİH yılı:** 2026
- **Nominal GSYİH sırası:** 16
- **Kişi başına nominal GSYİH:** $19.018
- **Kişi başına nominal GSYİH sırası:** 63
- **Gini:** 43.7
- **Gini yılı:** 2023
- **Gini değişimi:** azalış
- **İGE:** 0.853
- **İGE yılı:** 2023
- **İGE değişimi:** sabit
- **İGE sırası:** 51
- **Para birimi:** Türk lirası
- **Para birimi kodu:** TRY
- **Para birimi simgesi:** ₺
- **Zaman dilimi:** TSİ
- **UTC:** +3
- **Tarih formatı:** gg/aa/yyyy (miladi)
- **Şebeke gerilimi:** 230 V–50 Hz
- **Trafik akışı:** Sağ
- **Telefon kodu:** +90

**Türkiye**, resmî adıyla **Türkiye Cumhuriyeti**, topraklarının büyük bölümü [Batı Asya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bat%C4%B1_Asya)'da [Anadolu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Anadolu)'da, diğer bir bölümü ise [Güneydoğu Avrupa](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCneydo%C4%9Fu_Avrupa)'nın uzantısı [Doğu Trakya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Do%C4%9Fu_Trakya)'da olan [kıtalararası](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1talararas%C4%B1_%C3%BClkeler_listesi) bir ülkedir. Batıda [Bulgaristan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bulgaristan) ve [Yunanistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yunanistan), doğuda [Gürcistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCrcistan), [Ermenistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ermenistan), [İran](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0ran) ve [Azerbaycan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Azerbaycan), güneyde ise [Irak](https://turkipedia.org/tr/wiki/Irak) ve [Suriye](https://turkipedia.org/tr/wiki/Suriye) ile sınır komşusudur. Güneyini [Kıbrıs](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1br%C4%B1s) ve [Akdeniz](https://turkipedia.org/tr/wiki/Akdeniz), batısını [Ege Denizi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ege_Denizi), kuzeyini ise [Karadeniz](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karadeniz) çevreler. [Marmara Denizi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Marmara_Denizi) ise [İstanbul Boğazı](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0stanbul_Bo%C4%9Faz%C4%B1) ve [Çanakkale Boğazı](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87anakkale_Bo%C4%9Faz%C4%B1) ile birlikte Anadolu'yu [Trakya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Trakya)'dan, yani [Asya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Asya)'yı [Avrupa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Avrupa)'dan ayırır. [Ankara](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ankara), Türkiye'nin [başkent](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ba%C5%9Fkent)i ve ikinci en kalabalık şehri; [İstanbul](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0stanbul) ise Türkiye'nin en kalabalık şehri, ekonomi ve kültür merkezi, aynı zamanda Avrupa'nın en kalabalık şehridir. Resmî olarak [laik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sek%C3%BCler_devlet) bir devlet olan Türkiye'de nüfusun çoğunluğu [Müslüman](https://turkipedia.org/tr/wiki/M%C3%BCsl%C3%BCman)dır.

Türkiye toprakları üzerinde bulunan ilk yerleşmeler [Yontma Taş Devri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Eski_Ta%C5%9F_%C3%87a%C4%9F%C4%B1)'nde başlar. [Doğu Trakya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Do%C4%9Fu_Trakya)'da [Traklar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Traklar) olmak üzere, [Hititler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hititler), [Frigler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Frigler), [Lidyalılar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Lidyal%C4%B1lar) ve [Dor istilası](https://turkipedia.org/tr/wiki/Dor_istilas%C4%B1) sonucu [Yunanistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yunanistan)'dan kaçan [Akalar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Akalar) tarafından kurulan [İyon](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0yonya) medeniyeti gibi çeşitli eski [Anadolu medeniyetlerinin](https://turkipedia.org/tr/wiki/Anadolu_tarihi) ardından, [Makedonya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Makedonya_%28antik_krall%C4%B1k%29) kralı [Büyük İskender](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0skender)'in egemenliğiyle ve fetihleriyle birlikte [Helenistik Dönem](https://turkipedia.org/tr/wiki/Helenistik_D%C3%B6nem) başladı. Daha sonra, sırasıyla [Roma İmparatorluğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Roma_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu) ve [Anadolu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Anadolu)'nun [Hristiyanlaştığı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hristiyanl%C4%B1k) [Bizans](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bizans_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu) dönemleri yaşandı. [Selçuklu Türklerinin](https://turkipedia.org/tr/wiki/B%C3%BCy%C3%BCk_Sel%C3%A7uklu_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu) 1071 yılında Bizans'a karşı kazandığı [Malazgirt Meydan Muharebesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Malazgirt_Meydan_Muharebesi) ile Anadolu'daki Bizans üstünlüğü büyük ölçüde kırılarak Anadolu, kısa süre içerisinde [Selçuklu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sel%C3%A7uklu_Hanedan%C4%B1)lara bağlı Türk beyleri tarafından ele geçirildi ve Anadolu toprakları üzerinde [İslamlaşma](https://turkipedia.org/tr/wiki/M%C3%BCsl%C3%BCmanla%C5%9Fma) ve [Türkleşme](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkle%C5%9Ftirme) faaliyetleri başladı. Kısa sürede Anadolu'daki diğer Türk beyliklerinin üzerinde hâkimiyet kuran [Konya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Konya) merkezli [Anadolu Selçuklu Sultanlığı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Anadolu_Sel%C3%A7uklu_Devleti), 1243 yılındaki [Moğollara](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mo%C4%9Fol_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu) karşı kaybedilen [Kösedağ Muharebesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C3%B6seda%C4%9F_Muharebesi)'ne kadar Anadolu'yu yönetti. Anadolu'daki [Moğol istilaları](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mo%C4%9Fol_istilalar%C4%B1)ndan sonra zayıf duruma düşen Anadolu Selçuklu Devleti, Anadolu'da yerini yeni Türk beyliklerine bıraktı.

13. yüzyılın sonlarından itibaren [Batı Anadolu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bat%C4%B1_Anadolu)'daki Türk beyliklerinden biri olarak ön plana çıkan ve bağımsızlık kazanan [Osmanlılar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu), 14. yüzyılda [Balkan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Balkanlar) topraklarında gerçekleştirdiği fetihlerle büyük bir güç hâline geldi ve [Anadolu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Anadolu)'daki diğer [Türk beylikleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Anadolu_beylikleri) üzerinde de hâkimiyet kurdu. Osmanlı Devleti, 1453 yılında [II. Mehmed](https://turkipedia.org/tr/wiki/II._Mehmed)'in [İstanbul'u fethederek](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0stanbul%27un_Fethi) [Bizans İmparatorluğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bizans_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu)'na son vermesiyle [imparatorluk](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0mparatorluk) hâline geldi. İmparatorluk, zirvesini 16. yüzyılda, özellikle [I. Süleyman](https://turkipedia.org/tr/wiki/I._S%C3%BCleyman) döneminde yaşadı. 1683 yılındaki [II. Viyana Kuşatması](https://turkipedia.org/tr/wiki/II._Viyana_Ku%C5%9Fatmas%C4%B1) sonrasında gelen bozgun ve 15 sene süren [Kutsal İttifak Savaşları](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1-Kutsal_%C4%B0ttifak_sava%C5%9Flar%C4%B1) sonucunda [Osmanlı İmparatorluğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu)'nun [Avrupa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Avrupa)'ya karşı üstünlüğü sona erdi.

19. yüzyıla gelindiğinde imparatorluk, [Tanzimat](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tanzimat) adı verilen ciddi bir [modernleşme](https://turkipedia.org/tr/wiki/Modernle%C5%9Fme_teorisi) sürecine girdi. 1876 yılında [Türk tarihinin ilk yazılı anayasası](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C3%A2n%C3%BBn-%C4%B1_Es%C3%A2s%C3%AE)nın ilan edilip meclisin açılmasıyla başlayan [I. Meşrutiyet](https://turkipedia.org/tr/wiki/Birinci_Me%C5%9Frutiyet) devri, 1878 yılına kadar sürse de, 1908 yılında [II. Meşrutiyet](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0kinci_Me%C5%9Frutiyet) ilan edilerek [anayasa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Anayasa) tekrar yürürlüğe girdi. Ancak yapılan reformlar, imparatorluğun [dağılmasını](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu_da%C4%9F%C4%B1lma_d%C3%B6nemi) engelleyemedi. 1914 yılında başlayan [I. Dünya Savaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/I._D%C3%BCnya_Sava%C5%9F%C4%B1)'na [İttifak Devletleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0ttifak_Devletleri)'nin yanında giren imparatorluk, savaş sonucunda yenik düşerek 30 Ekim 1918 tarihinde tüm orduların teslim olması şartını kabul etti ve akabinde [İtilaf Devletleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0tilaf_Devletleri)'nce işgal edildi. 16 Mart 1920'de İtilaf Devletleri'nin [İstanbul'u işgal edip](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0stanbul%27un_%C4%B0%C5%9Fgali) bazı milletvekillerini tutuklayarak sürgüne göndermesi sonucunda [Meclis-i Mebûsan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Meclis-i_Meb%C3%BBsan)'ın kapanmasıyla [Mustafa Kemal Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mustafa_Kemal_Atat%C3%BCrk) önderliğinde 23 Nisan 1920 tarihinde [Ankara](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ankara)'da [Türkiye Büyük Millet Meclisi](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye_B%C3%BCy%C3%BCk_Millet_Meclisi) kuruldu. Onun önderliğinde işgalci kuvvetlere karşı yapılan [Kurtuluş Savaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_Kurtulu%C5%9F_Sava%C5%9F%C4%B1) (1919-1922) başarıya ulaşarak, 1 Kasım 1922 tarihinde Türkiye Büyük Millet Meclisi tarafından [saltanatın kaldırılması](https://turkipedia.org/tr/wiki/Saltanat%C4%B1n_kald%C4%B1r%C4%B1lmas%C4%B1)yla Osmanlı monarşisi ve [Osmanlı İmparatorluğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu) tarihe karıştı. Cumhuriyet, ülkenin ilk cumhurbaşkanı [Mustafa Kemal Atatürk](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mustafa_Kemal_Atat%C3%BCrk) tarafından 29 Ekim 1923'te [ilan edildi](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye%27de_cumhuriyetin_ilan%C4%B1). 3 Mart 1924'te [hilafetin kaldırılıp](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hil%C3%A2fetin_kald%C4%B1r%C4%B1lmas%C4%B1) [Osmanlı Hanedanı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_Hanedan%C4%B1)'nın yurt dışına [sürgün](https://turkipedia.org/tr/wiki/S%C3%BCrg%C3%BCn_cezas%C4%B1) edilmesinden sonra, çağdaş Türkiye'nin oluşumunda önemli yer tutacak olan [bir dizi devrim](https://turkipedia.org/tr/wiki/Atat%C3%BCrk_Devrimleri) gerçekleştirildi.

Türkiye gelişmekte olan bir ülkedir ve [cumhurbaşkanlığı sistemiyle](https://turkipedia.org/tr/wiki/Cumhurba%C5%9Fkanl%C4%B1%C4%9F%C4%B1_h%C3%BCk%C3%BBmet_sistemi) yönetilen [demokratik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Demokrasi), [laik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sek%C3%BCler_devlet) ve [üniter](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%9Cniter_devlet) bir [anayasal cumhuriyet](https://turkipedia.org/tr/wiki/Anayasal_cumhuriyet)tir. Resmî dili [Türkçe](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk%C3%A7e)dir ve nüfusunun çoğunluğu [Sünni](https://turkipedia.org/tr/wiki/S%C3%BCnnilik) [Müslüman](https://turkipedia.org/tr/wiki/M%C3%BCsl%C3%BCman)dır. Türkiye, [OECD](https://turkipedia.org/tr/wiki/OECD), [G20](https://turkipedia.org/tr/wiki/G20) ve [Türk Devletleri Teşkilatı](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_Devletleri_Te%C5%9Fkilat%C4%B1)'nın kurucu üyesidir. Türkiye [NATO](https://turkipedia.org/tr/wiki/NATO)'nun ilk üyelerinden birisi [ABD](https://turkipedia.org/tr/wiki/Amerika_Birle%C5%9Fik_Devletleri)'nin ardından ittifak içinde ikinci en büyük askerî güce sahiptir. [Avrupa Birliği](https://turkipedia.org/tr/wiki/Avrupa_Birli%C4%9Fi) adayı olan Türkiye, AB Gümrük Birliği, [Avrupa Konseyi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Avrupa_Konseyi), [İslam İşbirliği Teşkilatı](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0slam_%C4%B0%C5%9Fbirli%C4%9Fi_Te%C5%9Fkilat%C4%B1) ve [TÜRKSOY](https://turkipedia.org/tr/wiki/Uluslararas%C4%B1_T%C3%BCrk_K%C3%BClt%C3%BCr%C3%BC_Te%C5%9Fkilat%C4%B1)'un bir parçasıdır. Türkiye, askerî kapasitesi ve diplomatik girişimleri sayesinde [bölgesel güç](https://turkipedia.org/tr/wiki/B%C3%B6lgesel_g%C3%BC%C3%A7) kabul edilirken; [Avrupa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Avrupa) ve [Asya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Asya) kıtalarının kavşak noktasında yer alması nedeniyle [önemli bir jeostratejik güç](https://turkipedia.org/tr/wiki/B%C3%B6lgesel_g%C3%BC%C3%A7) olarak görülmektedir. Türkiye evrensel sağlık hizmetlerine, artan eğitim erişimi ve yenilikçiliğe sahiptir. 22 [UNESCO Dünya Mirası](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye%27deki_D%C3%BCnya_Miraslar%C4%B1_listesi) alanı, 30 [UNESCO Somut Olmayan Kültürel Mirası](https://turkipedia.org/tr/wiki/UNESCO_Somut_Olmayan_K%C3%BClt%C3%BCrel_Miras%C4%B1_listesi)[^1] ve [zengin mutfağı](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_mutfa%C4%9F%C4%B1) ile Türkiye, dünyanın [en çok ziyaret edilen](https://turkipedia.org/tr/wiki/D%C3%BCnya_turizm_s%C4%B1ralamas%C4%B1) dördüncü ülkesidir.

## Etimoloji

*Türk* kelimesinin kökeni, "güçlü, kuvvet, olgun" veya "gelişen, tam güçte" anlamlarına gelebilir.[^2] Kelimenin etimolojisi hâlâ tam olarak bilinmemektedir. 6. yüzyılda [Çince](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87ince) gibi dillerde kullanımına ek olarak, Türk dillerinde *Türk* (𐱅𐰇𐰺𐰜, ; veya 𐱅𐰇𐰼𐰚, ) kelimesinin en erken kaydı [İkinci Türk Kağanlığı](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0kinci_T%C3%BCrk_Ka%C4%9Fanl%C4%B1%C4%9F%C4%B1)'ndan gelmektedir.[^3]

Sözcüğün günümüzdeki hâlinin orijinali, bugünkü Türkiye toprakları için ilk kez 12. yüzyılda [İtalyanlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0talyanlar) tarafından [Orta Çağ Latincesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Latince) kullanılarak *Turchia* veya *Turcmenia* şekillerinde oluşturuldu.[^4][^5] Bunların yanı sıra, [Orta Çağ](https://turkipedia.org/tr/wiki/Orta_%C3%87a%C4%9F)'ın [Alman](https://turkipedia.org/tr/wiki/Almanlar) seyyahları bölgeyi *Turkei* veya *Tirkenland* şeklinde, [Fransızlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Frans%C4%B1zlar) ise *Turquie* şeklinde andı.[^6] [Bizans](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bizans_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu) kaynaklarında 10. yüzyılda *Tourkia* adı [Macaristan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Macaristan_tarihi) (*Batı Tourkia*) ve [Hazar Kağanlığı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hazar_Ka%C4%9Fanl%C4%B1%C4%9F%C4%B1) (*Doğu Tourkia*) olmak üzere iki Orta Çağ devletini tanımlamak için kullanılıyordu.[^7][^8][^9][^10] Yönetici seçkinleri Türk kökenli olan [Memlük Sultanlığı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Meml%C3%BBk_Devleti), "Türklerin Devleti" (*transliteration|ar|Dawlat at-Turk* veya *transliteration|ar|Dawlat-at-Turkiyya*) olarak adlandırılıyordu. Aynı zamanda "Türklerin diyarı" anlamına gelen [Türkistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkistan) kelimesi de, [Orta Asya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Orta_Asya)'da tarihi bir bölge için kullanılıyordu. [Osmanlı İmparatorluğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu) ise, kendi çağdaşı olan diğer ülkeler tarafından ara ara [''Türkiye'' veya ''Türk İmparatorluğu''](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu%27nun_isimleri) şeklinde tanınırdı.[^11]

Aralık 2021'de cumhurbaşkanı [Recep Tayyip Erdoğan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Recep_Tayyip_Erdo%C4%9Fan), ihracatta *Made in Türkiye* ibaresinin kullanılmasına ilişkin bir genelge yayımladı.[^12] Genelgede ayrıca, diğer resmî yazışmalarla ilgili olarak, "(İngilizce) 'Turkey' gibi ifadeler yerine 'Türkiye' ifadesinin kullanılması konusunda gerekli hassasiyetin gösterileceği" belirtilmiştir.[^13][^14][^15] Gerekçe olarak da, *Türkiye****nin "Türk milletinin kültür, medeniyet ve değerlerini en iyi şekilde temsil ve ifade etmesi" gösterilmiştir.***[^16]*** Mayıs 2022'de ***[***Türkiye hükûmeti***](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye_h%C3%BCk%C3%BBmeti)***, ***[***Birleşmiş Milletler***](https://turkipedia.org/tr/wiki/Birle%C5%9Fmi%C5%9F_Milletler)*** ve diğer uluslararası kuruluşlardan İngilizce olarak *****Turkey***** yerine *****Türkiye***** kullanılmasını talep etmiş ve bu talep Birleşmiş Milletler tarafından kabul edilmiştir.***[^17][^18][^19][^20]

## Tarih

### Tarih öncesi

![Cilalı Taş Devri'ne ait arkeolojik sit alanı Göbeklitepe'den bir görünüm. Göbeklitepe'deki bazı taşlar MÖ 9600'e kadar uzanmaktadır ve yapı, Stonehenge'den 7 bin yıldan fazla bir süre önce inşa edilmiştir.](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d5/G%C3%B6bekli_Tepe%2C_Urfa.jpg/1280px-G%C3%B6bekli_Tepe%2C_Urfa.jpg)
*Cilalı Taş Devri'ne ait arkeolojik sit alanı Göbeklitepe'den bir görünüm. Göbeklitepe'deki bazı taşlar MÖ 9600'e kadar uzanmaktadır ve yapı, Stonehenge'den 7 bin yıldan fazla bir süre önce inşa edilmiştir. (Teomancimit, CC-BY-SA-3.0)*

Günümüzdeki Türkiye topraklarının çoğunu oluşturan [Anadolu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Anadolu) yarımadasındaki en eski arkeolojik bulgu, [Gediz Nehri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Gediz_Nehri)'nde bulunan ve yaklaşık 1,24 ila 1,17 milyon yıla tarihlenen taş bir alettir.[^21] Ülkenin güney ile güneydoğu kısımları başta olmak üzere Anadolu'daki bilinen ilk yerleşimler, [Eski Taş Çağı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Eski_Ta%C5%9F_%C3%87a%C4%9F%C4%B1)'na tarihlenir.[^22][^23][^24][^25] Geçmişinin MÖ 9600 civarına kadar uzandığı tahmin edilen [Göbeklitepe](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%B6beklitepe) adlı arkeolojik sit alanı, dünyada bilinen en eski insan yapımı yapıdır.[^26] MÖ 7500'e veya MÖ 5700'e dayandığı düşünülen [Orta Anadolu](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0%C3%A7_Anadolu_B%C3%B6lgesi)'daki [Çatalhöyük](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87atalh%C3%B6y%C3%BCk), dünya üzerinde [Cilalı Taş Devri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Cilal%C4%B1_Ta%C5%9F_Devri) ile [Bakır Çağı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bak%C4%B1r_%C3%87a%C4%9F%C4%B1)'na ait en büyük ve en iyi korunmuş yerleşim yeridir.[^27] MÖ 8200 ila 6000 arasında kurulduğu tahmin edilen [Çayönü](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87ay%C3%B6n%C3%BC) yerleşkesi de, bu yapılara yine örnek verilebilir. [Çanakkale](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87anakkale)'de bulunan [Troya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Troya)'da ise Cilalı Taş Devri'nde başlayan yerleşmeler, [Demir Çağı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Demir_%C3%87a%C4%9F%C4%B1)'na kadar devam etmiştir.[^28]

![Hititlerin başkenti olan Hattuşaş'taki Aslanlı Kapı; Boğazkale, Çorum](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/5c/Lion_Gate%2C_Hattusa_01.jpg/1280px-Lion_Gate%2C_Hattusa_01.jpg)
*Hititlerin başkenti olan Hattuşaş'taki Aslanlı Kapı; Boğazkale, Çorum (Bernard Gagnon, CC-BY-SA-3.0)*

![Frigyalıların hâkimiyetinde bulunmuş olan Aizanoi şehrindeki Zeus Tapınağı; Çavdarhisar, Kütahya](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/44/Aizanoi_Zeus_temple_2120.jpg/1280px-Aizanoi_Zeus_temple_2120.jpg)
*Frigyalıların hâkimiyetinde bulunmuş olan Aizanoi şehrindeki Zeus Tapınağı; Çavdarhisar, Kütahya (Dosseman, CC-BY-SA-4.0)*

Çeşitli [Eski Anadolu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Anadolu) milletleri, bölgede Cilalı Taş Devri'nin başlangıcına kadar varlığını sürdürdü.[^29] Bu halkların çoğu [Hint-Avrupa dil ailesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hint-Avrupa_dil_ailesi)nin bir kolu olarak kabul edilen [Anadolu dilleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Anadolu_dilleri)ni konuştular.[^30] Bazı bilim insanları, Hint-Avrupa dillerinin, yine eski Anadolu dillerinden olan [Hitit dili](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hitit%C3%A7e) ve [Luvi dili](https://turkipedia.org/tr/wiki/Luvice)nden yayıldığını öne sürer.[^31] Ayrıca Türkiye'nin [Avrupa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Avrupa) kıtasında kalan küçük bir bölümünü oluşturan [Doğu Trakya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Do%C4%9Fu_Trakya) ise, 40 bin yıl öncesine dayanan bir yerleşim tarihine sahiptir ve bölgenin sakinleri de tarıma başlayarak milattan 6000 yıl önce [Cilalı Taş Devri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Cilal%C4%B1_Ta%C5%9F_Devri)'ne geçmiştir.[^32][^33]

Anadolu'nun bilinen ilk sakinleri, [Hatti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hatti) ve [Hurri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hurriler) toplumlarıdır. Hint-Avrupa milletlerinden olmayan bu iki toplum, yaklaşık olarak MÖ 2300'lerde Orta ve Doğu Anadolu'da yaşadılar. [Hatti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hattiler) ve Hurriler, Hint-Avrupa milletlerinden [Hititler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hititler)in MÖ 2000-1700 yıllarında Anadolu'ya gelmesiyle yerini Hititlere bıraktı. Hititler, bölgedeki ilk büyük krallığı MÖ 13. yüzyılda kurdular. [Asurlular](https://turkipedia.org/tr/wiki/Asurlular) da, MÖ 1950'den MÖ 612'ye kadar günümüz Türkiye'sinin güneydoğu topraklarını fethetti ve oraya yerleşti.[^34][^35] [Urartular](https://turkipedia.org/tr/wiki/Urartular)ın MÖ 9. yüzyılda Asurluların kuzeyindeki güçlü rakibi olduğu ise, Asur kitabeleri aracılığıyla öğrenildi.[^36] MÖ 612'den itibaren herhangi ciddi bir etki gösteremeyen Urartular, MÖ 590 yılında [İran](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0ran)'dan gelen [Medler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Medler) tarafından yıkıldı.[^37]

Orta Anadolu üzerinde büyük bir hâkimiyet kurmuş olan [Hitit İmparatorluğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hititler)'nun da MÖ yaklaşık 1180'li yıllarda çöküşünün ardından, Hint-Avrupa milletlerinden [Frigler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Frigler)in kurdukları [Frigya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Frigya), MÖ 7. yüzyılda [Kimmerler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kimmerler) tarafından yapılan saldırılara kadar Anadolu'da üstünlük elde etti.[^38] Frigya'dan sonra [Lidya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Lidya), [Karya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karya) ve [Likya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Likya) devletleri bölgede güç yakalayarak söz sahibi oldu.[^39] Ekonomi alanıyla ön plana çıkan [Lidyalılar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Lidyal%C4%B1lar), MÖ 546'da [Ahameniş](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ahameni%C5%9F_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu) hükümdarı [Büyük Kiros](https://turkipedia.org/tr/wiki/II._Kiros) tarafından yıkılıncaya kadar Batı Anadolu'da varlığını sürdürdü.

### Antik Çağ, Helenistik dönem ve Bizans dönemi

![Makedonya Kralı Büyük İskender'in İssos Savaşı'nda (MÖ 333) Pers Kralı III. Darius ile karşılaşmasını gösteren mozaik. İskender döneminde başlayan Helenleştirme hareketi Anadolu'da da yaşandı.](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/a/ae/Battle_of_Issus.jpg)
*Makedonya Kralı Büyük İskender'in İssos Savaşı'nda (MÖ 333) Pers Kralı III. Darius ile karşılaşmasını gösteren mozaik. İskender döneminde başlayan Helenleştirme hareketi Anadolu'da da yaşandı. (an earlier Greek painting of Philoxenus of Eretria, public-domain)*

Anadolu'nun sahil şeridinde MÖ 1200 yıllarında büyük ölçüde [Aiol](https://turkipedia.org/tr/wiki/Aiol), [İyon](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0yonya) ve [Yunan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Antik_Yunanistan) yerleşimleri başladı. Bu yerleşimciler tarafından [Milet](https://turkipedia.org/tr/wiki/Milet), [Efes](https://turkipedia.org/tr/wiki/Efes), [Smyrna](https://turkipedia.org/tr/wiki/Smirni) ve [Byzantium](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bizantion) gibi çok sayıda önemli şehir kuruldu. Son olarak [Yunan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yunanlar) koloniciler tarafından MÖ 657'de [Megara](https://turkipedia.org/tr/wiki/Megara) kenti ortaya çıkarıldı. Yine bu dönemlerde, MÖ 6. yüzyılda, Türkiye'nin şu anki doğu toprakları üzerinde [Ermeni](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ermeniler) [Orontes Hanedanı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Orontes_Hanedan%C4%B1) tarafından bir devlet kuruldu.[^40]

Anadolu, MÖ 6. ve 5. yüzyıllarda bir [Pers](https://turkipedia.org/tr/wiki/Farslar) devleti olan [Ahameniş İmparatorluğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ahameni%C5%9F_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu)'nun egemenliğine girdi ve bu egemenlik, MÖ 334 yılındaki [Makedonya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Makedonya_%28antik_krall%C4%B1k%29) Kralı [Büyük İskender](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0skender)'in fetihlerine kadar devam etti.[^41] Anadolu'nun içlerine kadar ilerleyen İskender; [Frigya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Frigya), [Kapadokya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kapadokya) ve en son [Kilikya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kilikya)'ya kadar ulaştı. Ardından, [İskenderun](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0skenderun) civarında ([Antakya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Antakya)) gerçekleşen [İssos Savaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0ssos_Muharebesi)'nda ve akabinde [Irak](https://turkipedia.org/tr/wiki/Irak) civarında meydana gelen [Gaugamela Muharebesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Gaugamela_Muharebesi)'nde Ahameniş hükümdarı [III. Darius](https://turkipedia.org/tr/wiki/III._Darius)'u perişan etti. Daha sonra Pers Kralı III. Darius'u devirdi ve Ahameniş İmparatorluğu'nu tamamen fethetti. Büyük bir yenilgiye uğrayan Darius, [Fırat](https://turkipedia.org/tr/wiki/F%C4%B1rat)'ın doğusuna kadar sürüldü ve böylece Anadolu'daki Pers hâkimiyeti son bulmuş oldu.

![Büyük Konstantin'in MS 337'deki ölümü sırasında Roma İmparatorluğu sınırları Avrupa'nın önemli bir bölümü, Anadolu, Orta Doğu ve Kuzey Afrika'nın kıyı kesimlerini kapsıyordu. 330'da Konstantinopolis (şimdiki İstanbul) imparatorluğun yeni başkenti olurken, daha sonra ise yıkılıncaya kadar Doğu Roma'nın (Bizans) başkenti oldu.](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/c/c5/ConstantineEmpire.jpg)
*Büyük Konstantin'in MS 337'deki ölümü sırasında Roma İmparatorluğu sınırları Avrupa'nın önemli bir bölümü, Anadolu, Orta Doğu ve Kuzey Afrika'nın kıyı kesimlerini kapsıyordu. 330'da Konstantinopolis (şimdiki İstanbul) imparatorluğun yeni başkenti olurken, daha sonra ise yıkılıncaya kadar Doğu Roma'nın (Bizans) başkenti oldu. (Tataryn77, public-domain)*

![532-537 yılları arasında Bizans'ın yaptırdığı Ayasofya, İstanbul'un Fethi'ne kadar yaklaşık 9 asır kilise olarak hizmet verdi, sonradan Osmanlı döneminde camiye çevrildi. Ayasofya; Roma, Osmanlı ve Türkiye döneminin en önemli mekânları arasında yer almıştır.](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/97/Turkey-3019_-_Hagia_Sophia_%282216460729%29.jpg/1280px-Turkey-3019_-_Hagia_Sophia_%282216460729%29.jpg)
*532-537 yılları arasında Bizans'ın yaptırdığı Ayasofya, İstanbul'un Fethi'ne kadar yaklaşık 9 asır kilise olarak hizmet verdi, sonradan Osmanlı döneminde camiye çevrildi. Ayasofya; Roma, Osmanlı ve Türkiye döneminin en önemli mekânları arasında yer almıştır. (Dennis G. Jarvis, CC-BY-SA-2.0)*

[Büyük İskender](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0skender) döneminde kültürel kaynaşma ve [Helenleştirme](https://turkipedia.org/tr/wiki/Helenle%C5%9Ftirme) hareketi başlatıldı.[^42] MÖ 323'te İskender'in [Babil](https://turkipedia.org/tr/wiki/Babil)'deki ani ölümünün ardından Anadolu bölünerek küçük [Helenistik krallıklar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Helenistik_D%C3%B6nem) ortaya çıktı. Tüm bu krallıklar, MÖ 1. yüzyıl ortalarında [Roma Cumhuriyeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Roma_Cumhuriyeti)'nin bir parçası hâline geldi.[^43] Büyük İskender'in, fetihleriyle başlatmış olduğu Helenleştirme hareketi ise Roma İmparatorluğu döneminde hızlandırıldı. Bu nedenle daha önceki yüzyıllarda var olan [Anadolu dilleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Anadolu_dilleri) ve kültürlerinin nesli tükenerek yerini Yunan dil ve kültürüne bıraktı.[^44][^45]324 yılında [Roma](https://turkipedia.org/tr/wiki/Roma_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu) İmparatoru [I. Konstantin](https://turkipedia.org/tr/wiki/I._Konstantin), imparatorluğun başkentini [Byzantium](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bizantion)'a taşıdı ve şehrin adını [Nova Roma](https://turkipedia.org/tr/wiki/Nova_Roma) olarak değiştirdi. İmparator [I. Theodosius](https://turkipedia.org/tr/wiki/I._Theodosius)'un (379-395) iki erkek çocuğu, babalarının 395'te ölmesinin ardından Roma İmparatorluğu'nu Doğu ve Batı olmak üzere ikiye bölerek paylaştılar. Başkenti [Roma](https://turkipedia.org/tr/wiki/Roma) olarak kalan [Batı Roma İmparatorluğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bat%C4%B1_Roma_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu), 476'da yıkıldı. Halk arasında [Konstantinopolis](https://turkipedia.org/tr/wiki/Konstantinopolis) (İstanbul) olarak yaygınlaşan şehir ise, [Doğu Roma İmparatorluğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bizans_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu)'nun başkenti oldu. Doğu Roma İmparatorluğu, daha sonraki yıllarda Bizans İmparatorluğu olarak anılmaya başladı, günümüz Türkiye topraklarının önemli bir kısmında hâkimiyet kurdu ve [Osmanlı Türklerinin](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu) İstanbul'u [ele geçirdiği](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0stanbul%27un_Fethi) 1453 yılına kadar varlığını sürdürdü.[^46]

### Selçuklular ve Osmanlı İmparatorluğu

[Oğuz Türkleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/O%C4%9Fuzlar), [Müslüman](https://turkipedia.org/tr/wiki/M%C3%BCsl%C3%BCman) olduktan sonra [İslam dünyası](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0slam_d%C3%BCnyas%C4%B1) çevrelerine daha yakın yerlerde ikamet ettiler ve 9. yüzyılda [Hazar Denizi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hazar_Denizi) ile [Aral Gölü](https://turkipedia.org/tr/wiki/Aral_G%C3%B6l%C3%BC)'nün kuzeyine yerleşmeye başladılar.[^47] 10. yüzyıl itibarıyla [Selçuklular](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sel%C3%A7uklu_Hanedan%C4%B1), [Pers](https://turkipedia.org/tr/wiki/Farslar) yurdunu da sınırları içine katarak, atalarının vatanı [Orta Asya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Orta_Asya)'dan batıya doğru [göç etmeye](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_g%C3%B6%C3%A7leri) başladılar ve [Büyük Selçuklu Devleti](https://turkipedia.org/tr/wiki/B%C3%BCy%C3%BCk_Sel%C3%A7uklu_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu)'ni kurdular.[^48]

11. yüzyılın ikinci yarısında [Selçuklular](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sel%C3%A7uklu_Hanedan%C4%B1), Anadolu'nun doğu bölgelerine yerleşmeye ve akınlar yapmaya başladılar. 1071'de, Sultan [Alp Arslan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Alp_Arslan) döneminde, Selçuklu Türkleri ile [Bizans İmparatorluğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bizans_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu) arasında yapılan [Malazgirt Meydan Muharebesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Malazgirt_Meydan_Muharebesi)'nden sonra gelen Selçuklu zaferiyle birlikte Anadolu toprakları üzerinde [Türkleştirme](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkle%C5%9Ftirme) ve [İslamlaşma](https://turkipedia.org/tr/wiki/M%C3%BCsl%C3%BCmanla%C5%9Fma) hareketi başladı.[^49][^50] Bu hareketle birlikte Anadolu'da [Türk dilleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_dilleri) ve [İslam](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0slam) tanıtılarak yaygın hâle geldi. Böylece bölgede yaygın olan [Hristiyanlık](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hristiyanl%C4%B1k) ve [Yunanca](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yunanca), yerini yavaş yavaş İslam ve Türk kültürüne bıraktı.[^51] Büyük Selçuklu İmparatorluğu'nun parçalanmasının ardından, Anadolu'da diğer [Türk beyliklerinin](https://turkipedia.org/tr/wiki/Anadolu_beylikleri) üzerinde hâkimiyet kuran [Anadolu Selçuklu Sultanlığı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Anadolu_Sel%C3%A7uklu_Devleti), uzunca bir süre Anadolu'yu yönetti. Başkenti İznik olan Anadolu Selçuklular, [Birinci Haçlı Seferi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Birinci_Ha%C3%A7l%C4%B1_Seferi) sırasında [İznik](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0znik)'in Bizans'ın eline geçmesiyle Sultan [I. Kılıç Arslan](https://turkipedia.org/tr/wiki/I._K%C4%B1l%C4%B1%C3%A7_Arslan) tarafından 1097 tarihinde başkentini [Konya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Konya)'ya taşımıştır ve bu tarihten itibaren Konya, Selçuklu Devleti'nin başkenti olmuştur. Sultan [I. Alâeddin Keykubad](https://turkipedia.org/tr/wiki/I._Al%C3%A2eddin_Keykubad) döneminde altın çağını yaşayan Selçuklular, I. Alaeddin'in ölümünün ardından duraklama sürecine girdi.

![1200 yılında Anadolu Selçuklu Devleti (Rum Sultanlığı) ve çevre devletlerin bir haritası. Anadolu Selçukluları, özellikle I. Alâeddin Keykubad döneminde (1220-37) sınırlarını çoğunlukla doğuda olmak üzere önemli ölçüde genişlettiler.](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/9/9e/Anatolia1200.png)
*1200 yılında Anadolu Selçuklu Devleti (Rum Sultanlığı) ve çevre devletlerin bir haritası. Anadolu Selçukluları, özellikle I. Alâeddin Keykubad döneminde (1220-37) sınırlarını çoğunlukla doğuda olmak üzere önemli ölçüde genişlettiler. (Gabagool, CC-BY-3.0)*

Alaeddin Keykubad'ın ölümünü fırsat bilen Moğollar, Selçukluların doğu sınırına saldırarak Anadolu içlerine girmeye çalıştılar. Nitekim 1243'te Anadolu Selçuklu Devleti ile [Baycu Noyan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Baycu_Noyan) komutasındaki [Moğollar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mo%C4%9Fol_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu) arasında gerçekleşen [Kösedağ Muharebesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C3%B6seda%C4%9F_Muharebesi) sonucunda gelen yenilgiyle [Anadolu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Anadolu), Moğol hâkimiyetine girmiştir ve Anadolu Selçuklu Devleti zayıflayıp yerini Türk beyliklerine bırakmıştır.[^52] Bu beylikler arasında, [Söğüt](https://turkipedia.org/tr/wiki/S%C3%B6%C4%9F%C3%BCt%2C_Bilecik) ve [Bilecik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bilecik_%28il%29) çevresinde kurulu olan [Osmanoğulları Beyliği](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu), 13. yüzyılın sonlarına doğru bağımsızlığını ilan etmiştir.

![İstanbul'un Fethi (1453) sırasında, II. Mehmed komutasındaki Osmanlı donanmasının Haliç'e indirilmesini tasvir eden tablo. (Fausto Zonaro)](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/7/70/Kusatma_Zonaro.jpg)
*İstanbul'un Fethi (1453) sırasında, II. Mehmed komutasındaki Osmanlı donanmasının Haliç'e indirilmesini tasvir eden tablo. (Fausto Zonaro) (Fausto Zonaro, public-domain)*

[Osman Gazi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osman_Gazi)'nin başında olduğu Osmanoğulları Beyliği, sonraki yıllarda gittikçe büyüyerek Anadolu, [Balkanlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Balkanlar), [Kuzey Afrika](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kuzey_Afrika) ve [Levant](https://turkipedia.org/tr/wiki/Levant) üzerinde hâkimiyet kurdu. 1453 yılında, [II. Mehmed](https://turkipedia.org/tr/wiki/II._Mehmed) öncülüğünde Bizans İmparatorluğu'nun başkenti [Konstantinopolis fethedildi](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0stanbul%27un_Fethi) ve imparatorluk tarihe karıştı.[^53] Bu olaydan sonra Osmanlılar, bir [imparatorluk](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0mparatorluk) hâline geldi.

1514 yılında [I. Selim](https://turkipedia.org/tr/wiki/I._Selim), [Çaldıran Muharebesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87ald%C4%B1ran_Muharebesi) ile [Safevî](https://turkipedia.org/tr/wiki/Safev%C3%AEler) hükümdarı [Şah İsmail](https://turkipedia.org/tr/wiki/I._%C4%B0smail)'i yenerek imparatorluğun sınırlarını doğu yönünde genişletti. 1517'de de [Levant, Mısır](https://turkipedia.org/tr/wiki/B%C3%BCy%C3%BCk_M%C4%B1s%C4%B1r_Seferi) ve [Cezayir](https://turkipedia.org/tr/wiki/Cezayir)'i ele geçirdi ve Mısır'da hüküm süren [Memlûk Sultanlığı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Meml%C3%BBk_Devleti)'nı yıkarak [İslam](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0slam) [halifeliğinin](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hil%C3%A2fet) [Osmanlı İmparatorluğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_Hanedan%C4%B1)'na geçmesini sağladı. Ardından [Kızıldeniz](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1z%C4%B1ldeniz), [Umman Denizi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Umman_Denizi) ve [Basra Körfezi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Basra_K%C3%B6rfezi) üzerinde Osmanlı ve [Portekiz](https://turkipedia.org/tr/wiki/Portekiz_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu) imparatorlukları arasında, [Hint Okyanusu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hint_Okyanusu)'nda üstünlüğü ele geçirmek için bazı [çeşitli deniz muharebeleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hint_deniz_seferleri) yapıldı. Portekizlilerin [Hindistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hindistan) üzerinde egemenlik sağlaması Osmanlı tarafından bir tehdit olarak algılandı. Çünkü 15. yüzyıl sonlarındaki [Coğrafi Keşifler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Co%C4%9Frafi_ke%C5%9Fifler) sayesinde [Ümit Burnu](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%9Cmit_Burnu) ve [Amerika](https://turkipedia.org/tr/wiki/Amerika) kıtasının keşfedilmesi, Osmanlı'nın elinde tuttuğu [Doğu Asya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Do%C4%9Fu_Asya) ile [Batı Avrupa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bat%C4%B1_Avrupa) arasında ticareti sağlayan [eski ticaret yolları](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0pek_Yolu)nın önemini yitirmesine neden olup [Osmanlı ekonomisi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu%27nun_ekonomik_tarihi)ni olumsuz yönde etkilemiştir.[^54]

![Osmanlı İmparatorluğu, 1683 yılında üç kıtaya yayılmış bir vaziyette en geniş sınırlarında.](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/05/OttomanEmpireMain_%28Turkish%29.png/1280px-OttomanEmpireMain_%28Turkish%29.png)
*Osmanlı İmparatorluğu, 1683 yılında üç kıtaya yayılmış bir vaziyette en geniş sınırlarında. (Huluxsi, CC-BY-SA-4.0)*

Osmanlı İmparatorluğu, 16. ve 17. yüzyılda, özellikle [I. Süleyman](https://turkipedia.org/tr/wiki/I._S%C3%BCleyman) döneminde tarihinin zirvesine ulaştı. Bu dönemde batıda [Kutsal Roma Cermen İmparatorluğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kutsal_Roma_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu)'na doğru topraklar genişletilerek Balkanların tamamı, [Orta Avrupa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Orta_Avrupa) ve [Lehistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Polonya-Litvanya_Birli%C4%9Fi)'ın güney kısmı ele geçirildi.[^55] [Osmanlı donanması](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_donanmas%C4%B1), denizde çeşitli rekabetlere girerek başarılar kazandı. 1538'de yapılan [Preveze Deniz Muharebesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Preveze_Deniz_Muharebesi)'nde [Barbaros Hayreddin Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Barbaros_Hayreddin_Pa%C5%9Fa)'nın Haçlıları mağlup etmesinden sonra imparatorluğun [Akdeniz](https://turkipedia.org/tr/wiki/Akdeniz)'deki kontrolü arttı. Doğuda ise [Safevî Devleti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Safev%C3%AEler) ile mezhep farklılıklarından ve toprak anlaşmazlıklarından kaynaklanan bazı çatışmalar, zaman zaman savaşa dönüşerek 16. ve 18. yüzyıl arasında devam etti.[^56]

![Osmanlı padişahı III. Selim, Topkapı Sarayı'nın Saadet Kapısı'nda bazı ileri gelenleri kabul ediyor, 1789. Aydınlanmacı ve reformcu bir hükümdar olarak kabul edilen III. Selim, döneminde (1789-1807) birtakım yapısal değişiklikler yapmaya çalıştı.](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d2/Ottoman_Sultan_Selim_III_%281789%29.jpg/1280px-Ottoman_Sultan_Selim_III_%281789%29.jpg)
*Osmanlı padişahı III. Selim, Topkapı Sarayı'nın Saadet Kapısı'nda bazı ileri gelenleri kabul ediyor, 1789. Aydınlanmacı ve reformcu bir hükümdar olarak kabul edilen III. Selim, döneminde (1789-1807) birtakım yapısal değişiklikler yapmaya çalıştı. (Konstantin Kapıdağlı, public-domain)*

[Osmanlı İmparatorluğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu), Batı Avrupa'da gerçekleşen [Rönesans](https://turkipedia.org/tr/wiki/R%C3%B6nesans), [Bilimsel Devrim](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bilimsel_devrim), [Aydınlanma Çağı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ayd%C4%B1nlanma_%C3%87a%C4%9F%C4%B1) ve [Sanayi Devrimi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sanayi_Devrimi) gibi yeni gelişmeleri ülkesine getiremeyerek çağın gerisinde kaldı.[^57] [Kutsal İttifak Savaşları](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1-Kutsal_%C4%B0ttifak_sava%C5%9Flar%C4%B1)'nın bitmesiyle 1699'da imzalanan [Karlofça Antlaşması](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karlof%C3%A7a_Antla%C5%9Fmas%C4%B1) sonrasında Osmanlı İmparatorluğu yavaşça [gerilemeye başladı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu_gerileme_d%C3%B6nemi). Yapılan pek çok ıslahat ve 19. yüzyılda ilan edilen [Tanzimat Fermanı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tanzimat_Ferman%C4%B1), ülkenin modernleşmesini amaçladı; ancak başarılı olamadı. Bunun yanı sıra, ülkede toprak bütünlüğünü korumak için geliştirilen, farklı dinî ve etnik kökenlere sahip kişilerin bir arada yaşaması fikrini içeren [Osmanlıcılık](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1c%C4%B1l%C4%B1k) akımı da başarıya ulaşamayarak [dağılmanın önüne geçemedi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu_da%C4%9F%C4%B1lma_d%C3%B6nemi).[^58] 1854'te [Kırım Savaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1r%C4%B1m_Sava%C5%9F%C4%B1) sırasında Osmanlı İmparatorluğu, ilk kez [dış borç](https://turkipedia.org/tr/wiki/D%C4%B1%C5%9F_bor%C3%A7)lanmaya gitti; ancak alınan borçlar ödenemedi. Sonraki 20 yıl içinde yüksek seviyelere ulaşarak ekonominin iflasın eşiğine gelmesine sebep oldu ve Osmanlı hükûmetini zor durumda bıraktı.[^59] Bunu [1875-78 Doğu Krizi](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eark_Meselesi) ve [1877-78 Osmanlı-Rus Savaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/93_Harbi) gibi felaketler izledi. Sonuç olarak Osmanlı ekonomisi, borçlarını ödeyemeyerek harap duruma gelince, alacaklı ülkeler tarafından 1881'de borçların tahsilatını sağlayacak [Düyun-u Umumiye](https://turkipedia.org/tr/wiki/D%C3%BCy%C3%BBn-%C4%B1_Um%C3%BBmiye) kuruldu. Böylece Osmanlı Devleti'nin gelirlerinin kontrolü, alacaklı ülkelerin eline geçti.[^60] 20. yüzyıl başlarında Osmanlı İmparatorluğu, [Avrupalı güçlerle](https://turkipedia.org/tr/wiki/B%C3%BCy%C3%BCk_g%C3%BC%C3%A7) karşılaştırıldığında sanayileşememiş ve gelişmemiş bir ülke konumuna geldi.[^61] Yine de, Osmanlılar en uzak vasalları olan [Açe Sultanlığı](https://turkipedia.org/tr/wiki/A%C3%A7e_Sultanl%C4%B1%C4%9F%C4%B1)'na asker gönderirken [Güneydoğu Asya](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCneydo%C4%9Fu_Asya)'da bile nüfuz sahibiydiler.[^62]

Osmanlı İmparatorluğu'nun topraklarının sınırları, askerî gücü ve zenginlik düzeyi giderek azalınca, [Balkanlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Balkanlar)da yaşayan Müslümanlar, gördükleri eziyetler sebebiyle Anadolu'ya göç etmeye başladı.[^63] Aynı şekilde [Rusların](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rus_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu) [Kafkasya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kafkasya) topraklarını [ele geçirmesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kafkas_Sava%C5%9F%C4%B1) sonucunda buradaki Müslümanlar da Anadolu'ya yöneldi.[^64] İmparatorluğun yine son zamanlarında [milliyetçilik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Milliyet%C3%A7ilik) isyanlarının çıkmasıyla milletler arasında çeşitli etnik gerginlikler yaşandı; bu etnik gerginlikler [Ermeni Sorunu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ermeni_Sorunu) gibi çeşitli sorunları ortaya çıkardı.[^65] Sultan [II. Abdülhamid](https://turkipedia.org/tr/wiki/II._Abd%C3%BClhamid)'in aşırı otoriter yönetimine bir tepki olarak gelişen [Jön Türk](https://turkipedia.org/tr/wiki/J%C3%B6n_T%C3%BCrkler) hareketinin 1908'de yaptığı devrimle [II. Meşrutiyet](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0kinci_Me%C5%9Frutiyet) ilan edildi.[^66] Ardından 5 Ekim 1908'de [Bulgaristan'ın resmen bağımsız olması](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bulgaristan_Ba%C4%9F%C4%B1ms%C4%B1zl%C4%B1k_Bildirgesi) ve 6 Ekim 1908'de [Avusturya-Macaristan'ın Bosna'yı tek taraflı ilhakı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bosna_Krizi), ülkedeki kaos ortamını büyüttü. Bu olayları, pek çok canın ve toprağın kaybına sebep olan [Trablusgarp Savaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Trablusgarp_Sava%C5%9F%C4%B1) (1911-12) ile [Balkan Savaşları](https://turkipedia.org/tr/wiki/Balkan_Sava%C5%9Flar%C4%B1) (1912-13) izledi. 23 Ocak 1913'te, [I. Balkan Savaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Birinci_Balkan_Sava%C5%9F%C4%B1) sırasında gerçekleşen [Bâb-ı Âli Baskını](https://turkipedia.org/tr/wiki/B%C3%A2b-%C4%B1_%C3%82li_Bask%C4%B1n%C4%B1), [Üç Paşalar](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%9C%C3%A7_Pa%C5%9Falar)'ı başa getirdi ve yönetimi ele geçirmelerine yol açtı.

Osmanlı İmparatorluğu, [I. Dünya Savaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/I._D%C3%BCnya_Sava%C5%9F%C4%B1)'na [İttifak Devletleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0ttifak_Devletleri)'nin yanında girdi ve savaştan yenik çıktı. Savaş sırasında Ermenilerle yaşanan etnik gerginliklerin tırmanması üzerine çıkarılan [Tehcir Kanunu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tehcir_Kanunu) ile Ermeniler, [Doğu Anadolu Bölgesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Do%C4%9Fu_Anadolu_B%C3%B6lgesi)'nden [Suriye](https://turkipedia.org/tr/wiki/Suriye)'ye devlet eliyle göç ettirildi. Göçlerde farklı kaynaklara göre 300.000 ile 1.500.000 arasında Ermeninin öldüğü iddia edildi. Bu ölümler, çeşitli kaynaklar tarafından [Ermeni Soykırımı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ermeni_K%C4%B1r%C4%B1m%C4%B1) olarak tanımlandı.[^67][^68][^69][^70] Türk tarafı ise olayların soykırım olmadığını ifade ederek Ermenilerin yalnızca yerlerinin değiştirildiğini belirtti.[^71] Ermenilerin yanı sıra, imparatorlukta savaş devam ederken [Rum](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rum_K%C4%B1r%C4%B1m%C4%B1) ve [Süryaniler de öldürüldü](https://turkipedia.org/tr/wiki/S%C3%BCryani_K%C4%B1r%C4%B1m%C4%B1) ve bu olaylar da bazı kaynaklar tarafından soykırım olarak tanımlandı.[^72]

Savaşın ardından imparatorluğa bağlı milletler ayrılarak [çeşitli yeni devletler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Eski_Osmanl%C4%B1_topraklar%C4%B1nda_%C5%9Fu_an_bulunan_devletler_listesi) kurdular.[^73][^74][^75][^76] 30 Ekim 1918'de [Osmanlı İmparatorluğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu), [İtilaf Devletleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0tilaf_Devletleri) ile [Mondros Mütarekesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mondros_M%C3%BCtarekesi)'ni imzaladı.[^77] 10 Ağustos 1920'de imzalanan [Sevr Antlaşması](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sevr_Antla%C5%9Fmas%C4%B1) ise Osmanlı topraklarını İtilaf Devletleri arasında paylaştırdı, ancak yürürlüğe giremedi.[^78]

### Türkiye Cumhuriyeti

![Mustafa Kemal Atatürk, Türkiye Cumhuriyeti'nin kurucusu ve ilk cumhurbaşkanıdır.](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/9/91/Atat%C3%BCrk_%C5%9Fapkas%C4%B1yla_selam_verirken.jpg)
*Mustafa Kemal Atatürk, Türkiye Cumhuriyeti'nin kurucusu ve ilk cumhurbaşkanıdır. (public-domain)*

[I. Dünya Savaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/I._D%C3%BCnya_Sava%C5%9F%C4%B1) bitiminde imzalanan [Mondros Mütarekesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mondros_M%C3%BCtarekesi)'nden sonra İtilaf Devletleri tarafından [İstanbul](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0stanbul%27un_%C4%B0%C5%9Fgali), [İzmir](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0zmir%27in_%C4%B0%C5%9Fgali) ve diğer Osmanlı topraklarının işgali, [Anadolu Hareketi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Anadolu_Hareketi)'ni ortaya çıkardı.[^79] [Çanakkale Savaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87anakkale_Sava%C5%9F%C4%B1)'nın öne çıkan isimlerinden biri olan [Mustafa Kemal](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mustafa_Kemal_Atat%C3%BCrk) [Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Pa%C5%9Fa)'nın 19 Mayıs 1919'da [Samsun'a çıkışı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mustafa_Kemal%27in_Samsun%27a_%C3%A7%C4%B1k%C4%B1%C5%9F%C4%B1) ile [Sevr Antlaşması](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sevr_Antla%C5%9Fmas%C4%B1)'nın getirdiği şartları iptal edip [Mîsâk-ı Millî](https://turkipedia.org/tr/wiki/M%C3%AEs%C3%A2k-%C4%B1_Mill%C3%AE) sınırları içinde kalan ülke topraklarının bütünlüğünü korumayı amaçlayan [Türk Kurtuluş Savaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_Kurtulu%C5%9F_Sava%C5%9F%C4%B1) başlatıldı.[^80]

Ankara'da 23 Nisan 1920'de kendisini ülkenin meşru hükûmeti ilan eden [Ankara merkezli Türk rejimi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ankara_H%C3%BCk%C3%BBmeti), eski Osmanlı'dan yeni Cumhuriyet siyasi sistemine yasal geçişi resmîleştirmeye başladı. Ankara Hükûmeti silahlı ve diplomatik mücadeleye girişti. 1921-1923 yılları arasında Ermeni, Yunan, Fransız ve İngiliz orduları ülkeden kovuldu:[^81][^82][^83][^84] Ankara Hükûmeti'nin askerî ilerleyişi ve diplomatik başarısı 11 Ekim 1922'de [Mudanya Mütarekesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mudanya_M%C3%BCtarekesi)'nin imzalanmasıyla sonuçlandı. [Birleşik Krallık](https://turkipedia.org/tr/wiki/B%C3%BCy%C3%BCk_Britanya_ve_%C4%B0rlanda_Birle%C5%9Fik_Krall%C4%B1%C4%9F%C4%B1) ile Ankara Hükûmeti arasındaki [Çanakkale Krizi](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87anakkale_Krizi)'nin (Eylül-Ekim 1922) ele alınışı, 19 Ekim 1922'de [David Lloyd George](https://turkipedia.org/tr/wiki/David_Lloyd_George) hükûmetinin çökmesine[^85] ve [Kanada](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kanada)'nın Birleşik Krallık'tan siyasi özerklik kazanmasına neden oldu.[^86] 1 Kasım 1922 tarihinde [Türkiye Büyük Millet Meclisi](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye_B%C3%BCy%C3%BCk_Millet_Meclisi), [saltanatı kaldırdı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Saltanat%C4%B1n_kald%C4%B1r%C4%B1lmas%C4%B1) ve 623 yıllık monarşik Osmanlı İmparatorluğu, resmen tarih sahnesinden silindi.

24 Temmuz 1923'te Sevr Antlaşması'nın yerine imzalanan [Lozan Antlaşması](https://turkipedia.org/tr/wiki/Lozan_Antla%C5%9Fmas%C4%B1), [Osmanlı İmparatorluğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu)'nun devamı niteliğindeki yeni Türk devletinin uluslararası alanda tanınmasını sağladı. Yeni antlaşma, Türkiye'nin kendi toprakları üzerindeki egemenliğine yol açtı. [İtilaf Devletleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0tilaf_Devletleri)'nin Türkiye'yi işgali, 4 Ekim 1923'te son İtilaf birliklerinin [İstanbul](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0stanbul%27un_%C4%B0%C5%9Fgali)'dan çekilmesi ve 6 Ekim 1923'te Türk birliklerinin [şehre girmesiyle](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0stanbul%27un_Kurtulu%C5%9Fu) sona erdi. 29 Ekim 1923'te yeni başkent [Ankara](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ankara)'da resmen [cumhuriyet ilan edildi](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye%27de_cumhuriyetin_ilan%C4%B1).[^87][^88] Lozan Antlaşması sonrasında antlaşma maddeleri gereğince yapılan [Türkiye-Yunanistan nüfus mübadelesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye-Yunanistan_n%C3%BCfus_m%C3%BCbadelesi) kapsamında Türkiye'deki 1,1 milyon [Rum](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rum) ile [Yunanistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yunanistan)'daki 380 bin Türk yer değiştirdi.[^89]

![Son Osmanlı padişahı VI. Mehmed, saltanatın kaldırılmasının ardından İngiliz savaş gemisi HMS Malaya ile Malta'ya varıyor; 9 Aralık 1922](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/b/bb/Former_Ottoman_Sultan_Mehmed_VI_arrives_in_Malta_on_a_British_warship._9_Dec_1922.jpg)
*Son Osmanlı padişahı VI. Mehmed, saltanatın kaldırılmasının ardından İngiliz savaş gemisi HMS Malaya ile Malta'ya varıyor; 9 Aralık 1922 (Grand Studio, Malta; The Grand Studio, owned first by J.Mallia and later by F. Tabone was based since late Victorian times in Kingsway, Valletta. Its activities included portraiture and current events. Everett Collection, cf. alamy, public-domain)*

Türkiye Cumhuriyeti Devleti'nin kurucusu ve ilk [cumhurbaşkanı](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye_cumhurba%C5%9Fkan%C4%B1) olan Mustafa Kemal, [dine dayalı ve çok uluslu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Millet_%28Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu%29) eski Osmanlı monarşisini [laik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Laiklik) bir [anayasa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Anayasa) altında [parlamenter](https://turkipedia.org/tr/wiki/Parlamenter_sistem) bir [cumhuriyet](https://turkipedia.org/tr/wiki/Cumhuriyet) olarak yönetilecek bir Türk [ulus devlet](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ulus_devlet)ine dönüştürme amacını içeren birçok [devrim](https://turkipedia.org/tr/wiki/Atat%C3%BCrk_Devrimleri) yaptı.[^90] Bu devrimlerin bir parçası olarak [saltanat](https://turkipedia.org/tr/wiki/Saltanat%C4%B1n_kald%C4%B1r%C4%B1lmas%C4%B1) ve ardından [hilâfet](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hil%C3%A2fetin_kald%C4%B1r%C4%B1lmas%C4%B1) kaldırıldı, [kadınlara seçme ve seçilme hakkı tanındı](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye%27de_kad%C4%B1nlara_se%C3%A7me_ve_se%C3%A7ilme_hakk%C4%B1n%C4%B1n_tan%C4%B1nmas%C4%B1), [Latin alfabesi kullanılmaya başlandı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Harf_Devrimi) ve diğer birçok değişiklik yapıldı. Türkiye Büyük Millet Meclisi, 1934 yılında çıkan [Soyadı Kanunu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Soyad%C4%B1_Kanunu) ile kendisine "Atatürk" soyadını verdi.[^91] [Ağa](https://turkipedia.org/tr/wiki/A%C4%9Fa) olarak adlandırılan toprak beyleri tarafından yönetilen ve feodal düzenleri olan [Kürt](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C3%BCrtler) ve [Zaza](https://turkipedia.org/tr/wiki/Zazalar) aşiretleri ve ülkenin diğer yerlerinde bulunan çoğunlukla [İslamcı](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0slamc%C4%B1l%C4%B1k) bazı gruplar, bu devrimlere itiraz etti ve laikliğe muhalefet nedeniyle çıkan [Şeyh Said](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eeyh_Said_%C4%B0syan%C4%B1) ve [Menemen](https://turkipedia.org/tr/wiki/Menemen_Olay%C4%B1) isyanları ile [toprak reformu](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye%27de_toprak_reformu) nedeniyle çıkan [Dersim İsyanı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Dersim_%C4%B0syan%C4%B1), Türk güvenlik güçleri tarafından bastırıldı.[^92]

![Sonradan cumhurbaşkanı olacak olan Başbakan Turgut Özal, 1986'da Yunanistan Başbakanı Andreas Papandreu ile Davos'ta görüşürken](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c9/Andreas_Papandreou_and_Turgut_%C3%96zal_1986.jpg/1280px-Andreas_Papandreou_and_Turgut_%C3%96zal_1986.jpg)
*Sonradan cumhurbaşkanı olacak olan Başbakan Turgut Özal, 1986'da Yunanistan Başbakanı Andreas Papandreu ile Davos'ta görüşürken (World Economic Forum, CC-BY-SA-2.0)*

[II. Dünya Savaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/II._D%C3%BCnya_Sava%C5%9F%C4%B1)'nda (1939-1945) Türkiye, uzun süre tarafsızlığını korudu; ancak savaşın son aylarında, 23 Şubat 1945 tarihinde [Müttefik Devletler](https://turkipedia.org/tr/wiki/M%C3%BCttefik_Devletler)'in yanında yer aldı. 26 Haziran 1945'te ise [Birleşmiş Milletler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Birle%C5%9Fmi%C5%9F_Milletler)'in kurucu üyelerinden biri oldu.[^93] II. Dünya Savaşı'ndan sonra [Yunanistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yunanistan)'da çıkan [komünist isyanı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yunan_%C4%B0%C3%A7_Sava%C5%9F%C4%B1)nın bastırılmasında karşılaşılan zorluklar ve [Sovyetler Birliği](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sovyetler_Birli%C4%9Fi)'nin [Türk Boğazları](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bo%C4%9Fazlar_Sorunu)'nda askerî üs talep etmesi, [Amerika Birleşik Devletleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Amerika_Birle%C5%9Fik_Devletleri)'nin 1947'de [Truman Doktrini](https://turkipedia.org/tr/wiki/Truman_Doktrini)'ni ilanıyla sonuçlandı. Doktrin, Türkiye ve Yunanistan'ın güvenliğini sağlamayı amaçlayarak [askerî ve ekonomik destek sağladı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Amerika_Birle%C5%9Fik_Devletleri-T%C3%BCrkiye_ili%C5%9Fkileri). Her iki ülke de 1948 yılında Avrupa ekonomisinin yeniden inşası için [Marshall Planı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Marshall_Plan%C4%B1) ve [OEEC](https://turkipedia.org/tr/wiki/OECD)'ye dâhil edildi,[^94] daha sonra 1961 yılında OECD'nin kurucu üyesi hâline geldi.[^95]

![Türkiye'nin ilk kadın başbakanı Tansu Çiller, Ocak 1994'te Avrupa Komisyonu toplantısına katıldı.](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a8/Visit_of_Tansu_%C3%87iller%2C_Turkish_Prime_Minister%2C_to_the_EC_6.jpg/1280px-Visit_of_Tansu_%C3%87iller%2C_Turkish_Prime_Minister%2C_to_the_EC_6.jpg)
*Türkiye'nin ilk kadın başbakanı Tansu Çiller, Ocak 1994'te Avrupa Komisyonu toplantısına katıldı. (Thierry Dauwe, European Communities, CC-BY-4.0)*

[Kore Savaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kore_Sava%C5%9F%C4%B1)'na (1950-53) [Birleşmiş Milletler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Birle%C5%9Fmi%C5%9F_Milletler) kuvvetleri ile birlikte katılan Türkiye, 1952 yılında [Sovyetler Birliği](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sovyetler_Birli%C4%9Fi)'ne karşı [NATO](https://turkipedia.org/tr/wiki/NATO)'ya katıldı. [15 Temmuz 1974'te Kıbrıs'ta gerçekleşen darbe](https://turkipedia.org/tr/wiki/1974_K%C4%B1br%C4%B1s_Darbesi), [EOKA-B](https://turkipedia.org/tr/wiki/EOKA-B)'nin faaliyetleri, [Enosis](https://turkipedia.org/tr/wiki/Enosis) (adayı Yunanistan ile birleştirme) planları ve yaşanan toplumlar arası çatışmanın tırmanması sonucunda Türkiye, 20 Temmuz 1974'te [adaya asker çıkardı](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1br%C4%B1s_Harek%C3%A2t%C4%B1).[^96] Dokuz yıl sonra [Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kuzey_K%C4%B1br%C4%B1s_T%C3%BCrk_Cumhuriyeti) kurularak ada ikiye bölünse de, KKTC yalnızca Türkiye tarafından resmen tanındı.[^97]

[Türkiye Cumhuriyeti'nin tek partili dönemi](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye%27de_tek_partili_d%C3%B6nem), 1945 yılında son buldu. Ardından gelen [çok partili demokrasi](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye%27de_%C3%A7ok_partili_d%C3%B6nem) dönemi [1960](https://turkipedia.org/tr/wiki/27_May%C4%B1s_Darbesi) ve [1980](https://turkipedia.org/tr/wiki/12_Eyl%C3%BCl_Darbesi) [askerî darbe](https://turkipedia.org/tr/wiki/Darbe)leri ve [1971](https://turkipedia.org/tr/wiki/12_Mart_Muht%C4%B1ras%C4%B1) ve [1997](https://turkipedia.org/tr/wiki/28_%C5%9Eubat_S%C3%BCreci) [muhtıra](https://turkipedia.org/tr/wiki/Muht%C4%B1ra)ları ile kesintiye uğradı.[^98][^99] 1960 ile 20. yüzyılın sonu arasında Türk siyasetinde birden fazla seçim zaferi elde eden önde gelen liderler muhafazakâr-popülist [Süleyman Demirel](https://turkipedia.org/tr/wiki/S%C3%BCleyman_Demirel), sosyal demokrat [Bülent Ecevit](https://turkipedia.org/tr/wiki/B%C3%BClent_Ecevit) ve neoliberal reformcu [Turgut Özal](https://turkipedia.org/tr/wiki/Turgut_%C3%96zal)'dı. [Tansu Çiller](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tansu_%C3%87iller) 1993 yılında Türkiye'nin ilk kadın başbakanı oldu.

1980'li yıllarda Türk ekonomisinin liberalleştirilmesinden bu yana ülke, ekonomik büyüme ve siyasi istikrar yakaladı.[^100] 1984'ten itibaren [PKK](https://turkipedia.org/tr/wiki/PKK), Türk hükûmetlerine karşı [ayaklanma ve saldırı kampanyaları](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye-PKK_%C3%A7at%C4%B1%C5%9Fmas%C4%B1)na başladı; tarafların çatışmaları sonucunda resmî verilere göre 40 binden fazla insan öldü.[^101] 2012'de taraflar arasında [barış görüşmeleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87%C3%B6z%C3%BCm_S%C3%BCreci) başladı,[^102][^103] ancak 2015'te görüşmeler sona erdi ve [yeniden çatışma hâli](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye-PKK_%C3%A7at%C4%B1%C5%9Fmas%C4%B1_%282015-2025%29)ne dönüldü.[^104] 2013'te [Gezi Parkı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Taksim_Gezi_Park%C4%B1)'ndaki düzenlemeler nedeniyle başlayan [protestolar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Gezi_Park%C4%B1_olaylar%C4%B1), daha sonra hükûmet karşıtı protestolara dönüşerek birçok ilde patlak verdi ancak hükûmet tarafından bastırıldı.[^105] 28 Ağustos 2014'te [Recep Tayyip Erdoğan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Recep_Tayyip_Erdo%C4%9Fan) doğrudan halk oyuyla [seçilen](https://turkipedia.org/tr/wiki/2014_T%C3%BCrkiye_cumhurba%C5%9Fkanl%C4%B1%C4%9F%C4%B1_se%C3%A7imi) ilk cumhurbaşkanı oldu. 15 Temmuz 2016'da, Türkiye'de bir [darbe girişimi](https://turkipedia.org/tr/wiki/15_Temmuz_Darbe_Giri%C5%9Fimi) meydana geldi.[^106] 2017'de yapılan [anayasa değişikliği referandumu](https://turkipedia.org/tr/wiki/2017_T%C3%BCrkiye_anayasa_de%C4%9Fi%C5%9Fikli%C4%9Fi_referandumu) ile parlamenter sistemin yerini icracı bir [başkanlık sistemi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Cumhurba%C5%9Fkanl%C4%B1%C4%9F%C4%B1_h%C3%BCk%C3%BBmet_sistemi) aldı. Başbakanlık makamı kaldırılarak yetki ve görevleri cumhurbaşkanına devredildi.

## İdari bölümler

Türkiye, idari açıdan [üniter](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%9Cniter_devlet) bir yapıya sahiptir ve bu durum Türk kamu yönetimine şekil veren en önemli etkenlerdendir. Devletin temel işleyişindeki üç güç olan [yasama](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yasama_organ%C4%B1), [yürütme](https://turkipedia.org/tr/wiki/Y%C3%BCr%C3%BCtme_erki) ve [yargı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yarg%C4%B1) dikkate alındığında, yerel yönetimlerin hemen hemen herhangi bir gücü yoktur. İllerin ve diğer birimlerin yönetimi, merkezî yönetimden sonra gelir. Yerel yönetimler yalnızca bulundukları yerde hizmet vermek amacıyla kurulmuşlardır. İllerin başında [vali](https://turkipedia.org/tr/wiki/Vali)ler, ilçelerin başında [kaymakam](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kaymakam)lar yönetici olarak görevlidir. Vali ve kaymakamın yanı sıra, merkezî yönetim ve [belediye başkanları](https://turkipedia.org/tr/wiki/Belediye_ba%C5%9Fkan%C4%B1) tarafından atanan diğer üst düzey yetkililer de vardır.[^107]

Türkiye'nin başkenti [Ankara](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ankara)'dır. Ülkenin en büyük idari birimleri [iller](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye%27nin_illeri)dir ve 81 il vardır. Bu iller [ilçelere](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye%27nin_il%C3%A7eleri) ayrılmıştır, toplamda 973 ilçe mevcuttur.[^108] Ayrıca ülke [coğrafi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Co%C4%9Frafya), [demografi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Demografi)k ve [ekonomi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ekonomi)k koşullar göz önüne alınarak idari anlam taşımayan [7 bölge ve 21 alt bölgeye](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye%27nin_co%C4%9Frafi_b%C3%B6lgeleri) ayrılmıştır.[^109]

Türkiye etiketli iller haritası Türkiye'nin en büyük şehirleri

## Siyaset

Türkiye, [çok partili sisteme](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye%27de_%C3%A7ok_partili_d%C3%B6nem) sahip [temsilî demokrasi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Temsili_demokrasi)nin uygulandığı [üniter devlettir](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye%27de_%C3%BCniter_devlet).[^110] [Mevcut anayasa](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye_Cumhuriyeti_Anayasas%C4%B1) 1982'de [referandumla onaylandı](https://turkipedia.org/tr/wiki/1982_T%C3%BCrkiye_anayasa_referandumu) ve hükûmetin yapısını belirlemekle birlikte, devletin ideallerini ve yönetim standartlarını ortaya koymaktadır. Anayasa ayrıca devletin vatandaşlarına karşı sorumluluğunu ve halkın hak ve yükümlülüklerini belirler.

Türk siyasi sisteminde vatandaşlar, ülkesel, il ve yerel olmak üzere üç yönetim düzeyine tabidir. [Yerel yönetim](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yerel_y%C3%B6netim)in görevleri genellikle belediye yönetimleri ve ilçeler arasında paylaştırılır. Türkiye idari amaçlarla [81 ile](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye%27nin_illeri) bölünmüştür. Her il, toplam [973 ilçe](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye%27nin_il%C3%A7eleri) olmak üzere ilçelere ayrılmıştır.

Devlet, anayasa tarafından tanımlanan bir [kuvvetler ayrılığı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kuvvetler_ayr%C4%B1l%C4%B1%C4%9F%C4%B1) sistemi ile düzenlenmiştir ve [yasama](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yasama_organ%C4%B1), [yürütme](https://turkipedia.org/tr/wiki/Y%C3%BCr%C3%BCtme_erki) ve [yargı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yarg%C4%B1) olmak üzere üç kola ayrılmaktadır:

- [Yasama](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye%27de_yasama): [Türkiye Büyük Millet Meclisi](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye_B%C3%BCy%C3%BCk_Millet_Meclisi)nin görev ve yetkileri, [kanun](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kanun) koymak, değiştirmek ve kaldırmak; bütçe ve kesin hesap kanun tekliflerini görüşmek ve kabul etmek; para basılmasına ve [savaş ilanı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sava%C5%9F_ilan%C4%B1)na karar vermek; genel ve özel [af](https://turkipedia.org/tr/wiki/Af) ilanına karar vermek. Ayrıca hükûmet üyelerini görevden alabilecek [soruşturma](https://turkipedia.org/tr/wiki/Meclis_soru%C5%9Fturmas%C4%B1) yetkisine sahiptir.
- [Yürütme](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye%27de_y%C3%BCr%C3%BCtme): Cumhurbaşkanı [ordunun](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_Silahl%C4%B1_Kuvvetleri) [başkomutan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ba%C5%9Fkomutan)ıdır; [kanun teklifi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kanun_teklifi)ni yasalaşmadan önce veto edebilir; [kabine](https://turkipedia.org/tr/wiki/Cumhurba%C5%9Fkanl%C4%B1%C4%9F%C4%B1_Kabinesi) üyelerini ve ulusal yasaları uygulayan diğer görevlileri atar; temel haklar, bireysel haklar ve belirli siyasi haklar dışında yürütme yetkisine ilişkin konularda cumhurbaşkanlığı kararnameleri çıkarabilir (parlamento yasaları cumhurbaşkanlığı kararnamelerinden üstündür). Ayrıca milletlerarası antlaşmaları onaylar ve yayımlar.[^111]
- [Yargı](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye%27de_yarg%C4%B1_te%C5%9Fkilat%C4%B1): [Anayasa Mahkemesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Anayasa_mahkemesi), [Yargıtay](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yarg%C4%B1tay_%28T%C3%BCrkiye%29), [Danıştay](https://turkipedia.org/tr/wiki/Dan%C4%B1%C5%9Ftay_%28T%C3%BCrkiye%29) ve [Uyuşmazlık Mahkemesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Uyu%C5%9Fmazl%C4%B1k_Mahkemesi) anayasa tarafından [yüksek mahkeme](https://turkipedia.org/tr/wiki/Y%C3%BCksek_mahkeme)ler olarak tanınmaktadır. Anayasa Mahkemesi, kanunların anayasaya uygunluğunu denetler ve insan haklarına ilişkin bireysel başvurularını karara bağlar. Yargıtay, adli konularda nihai karar mercii. Danıştay, [idari yargıda](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0dare_hukuku) nihai karar mercii. Uyuşmazlık Mahkemesi, adli ve idari yargı arasında çıkacak olan [görev uyuşmazlıklarının](https://turkipedia.org/tr/wiki/Uyu%C5%9Fmazl%C4%B1k_hukuku) karara bağlandığı yüksek mahkemedir. Anayasa Mahkemesi'nin üyeleri, cumhurbaşkanı ve meclis tarafından atanır.

[Meclise](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye_B%C3%BCy%C3%BCk_Millet_Meclisi) 600 milletvekili seçilir. Parlamento üyelerinin her biri beş yıllık bir dönem için bir [seçim bölgesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Se%C3%A7im_%C3%A7evresi)ni temsil eder. Parlamentonun sandalye dağılımı, nüfus sayımına uygun olarak illere göre dağıtılır. Cumhurbaşkanı ise beş yıllık bir dönem için [doğrudan halk tarafından](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tek_dereceli_se%C3%A7im) seçilir. Cumhurbaşkanı iki dönemden (10 yıl) sonra yeniden aday olamaz. Cumhurbaşkanının ikinci döneminde Meclis tarafından seçimlerin yenilenmesine karar verilmesi hâlinde, cumhurbaşkanı bir defa daha aday olabilir. Meclis seçimleri ve cumhurbaşkanlığı seçimleri aynı gün yapılır. Anayasa Mahkemesi on beş üyeden oluşur. Bir üye on iki yıllık bir süre için seçilir ve yeniden seçilemez. Anayasa Mahkemesi üyeleri altmış beş yaşını doldurduklarında [emekli](https://turkipedia.org/tr/wiki/Emeklilik) olmak zorundadırlar.

### Seçim ve partiler

Türkiye'de seçimler altı yönetim kademesi için yapılır: [meclis seçimleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye_B%C3%BCy%C3%BCk_Millet_Meclisi) (ulusal), [cumhurbaşkanlığı seçimleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye%27de_cumhurba%C5%9Fkanl%C4%B1%C4%9F%C4%B1_se%C3%A7imleri) (ulusal), [büyükşehir belediye başkanları](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye%27de_b%C3%BCy%C3%BCk%C5%9Fehir_belediyeleri) (yerel), [ilçe belediye başkanları](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye%27nin_il%C3%A7eleri) (yerel), [il](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye%27nin_illeri) veya [belediye meclisi üyeleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye%27nin_belediyeleri_listesi) (yerel) ve [muhtar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Muhtar)lar (yerel). Seçimler dışında zaman zaman [referandum](https://turkipedia.org/tr/wiki/Referandum)lar da düzenleniyor.

18 yaşını doldurmuş her Türk vatandaşı, seçimlerde [oy kullanma](https://turkipedia.org/tr/wiki/Oy_hakk%C4%B1) ve aday olma hakkına sahiptir. Her iki cinsiyet için de [genel oy hakkı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Genel_oy_hakk%C4%B1) Türkiye'nin her yerinde uygulanmaktadır. Türkiye'de hem genel hem de yerel seçimlere [katılım oranları](https://turkipedia.org/tr/wiki/Se%C3%A7men_kat%C4%B1l%C4%B1m%C4%B1) yüzde 80'lerde bulunmaktadır. Türkiye'de 88 seçim bölgesi vardır ve bu seçim bölgelerinden aday olan 18 yaş üstü kişilerden 600 tanesi beş yıl aralıklarla [liste usulü çoğunluk seçim sistemi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Liste_usul%C3%BC_%C3%A7o%C4%9Funluk_se%C3%A7im_sistemi) yoluyla [milletvekili](https://turkipedia.org/tr/wiki/Milletvekili) olarak seçilir. Anayasa Mahkemesi, laiklik karşıtı veya terörle bağlantısı olan siyasi partilerin kamu finansmanını veya tamamen varlıklarını ortadan kaldırma hakkına sahiptir. Ülkede %7 [seçim barajı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Se%C3%A7im_baraj%C4%B1) uygulaması vardır.[^112] Küçük partiler, diğer partilerle ittifak kurarak seçim barajını aşabilirler. İttifakın toplam oyunun %7'yi geçmesi yeterlidir. [Bağımsız adaylar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ba%C4%9F%C4%B1ms%C4%B1z_siyaset%C3%A7i) seçim barajına tabi değildir.

İkinci Dünya Savaşı'ndan sonra Türkiye'de siyaset [çok partili bir sistem](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye%27de_%C3%A7ok_partili_d%C3%B6nem) altında faaliyet göstermiştir. Türk siyasi yelpazesinin sağ tarafında [Demokrat Parti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Demokrat_Parti_%281946%29) (DP), [Adalet Partisi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Adalet_Partisi_%281961-1981%29) (AP), [Anavatan Partisi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Anavatan_Partisi) (ANAP) ve [Adalet ve Kalkınma Partisi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Adalet_ve_Kalk%C4%B1nma_Partisi) (AK Parti) Türkiye'nin en büyük siyasi partileri oldular ve en büyük seçim başarılarını elde ederek siyasette baskın oldular. Sağ partiler [muhafazakârlık](https://turkipedia.org/tr/wiki/Muhafazak%C3%A2rl%C4%B1k), [milliyetçilik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Milliyet%C3%A7ilik), [liberalizm](https://turkipedia.org/tr/wiki/Liberalizm) veya [İslamcılık](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0slamc%C4%B1l%C4%B1k) gibi siyasi ideolojilerin ilkelerini benimseme eğilimindedir. Yelpazenin sol tarafında [Cumhuriyet Halk Partisi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Cumhuriyet_Halk_Partisi) (CHP), [Sosyaldemokrat Halkçı Parti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sosyaldemokrat_Halk%C3%A7%C4%B1_Parti) (SHP) ve [Demokratik Sol Parti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Demokratik_Sol_Parti) (DSP) yerel ve genel seçimlerde büyük başarılar elde ettiler. Sol partiler [sosyalizm](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sosyalizm), [Kemalizm](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kemalizm) veya [laiklik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Laiklik) ilkelerini daha fazla benimseme eğilimindedir.[^113]

12. Cumhurbaşkanı [Recep Tayyip Erdoğan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Recep_Tayyip_Erdo%C4%9Fan) şu anda [devlet](https://turkipedia.org/tr/wiki/Devlet_ba%C5%9Fkan%C4%B1) ve [hükûmet başkanı](https://turkipedia.org/tr/wiki/H%C3%BCk%C3%BBmet_ba%C5%9Fkan%C4%B1) olarak görev yapıyor. [Özgür Özel](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%96zg%C3%BCr_%C3%96zel), Türkiye'nin [ana muhalefet lideridir](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ana_muhalefet_partisi_lideri). [Numan Kurtulmuş](https://turkipedia.org/tr/wiki/Numan_Kurtulmu%C5%9F), [Türkiye Büyük Millet Meclisi Başkanı](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye_B%C3%BCy%C3%BCk_Millet_Meclisi_ba%C5%9Fkanlar%C4%B1_listesi)'dır.

Meclisin [28. dönemi](https://turkipedia.org/tr/wiki/TBMM_28._d%C3%B6nem_milletvekilleri_listesi), [2023 genel seçimlerinin](https://turkipedia.org/tr/wiki/2023_T%C3%BCrkiye_genel_se%C3%A7imleri) ardından başlamıştır ve başlangıçta milletvekili dağılımı şu şekilde belirlendi: [Adalet ve Kalkınma Partisi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Adalet_ve_Kalk%C4%B1nma_Partisi) (AKP) 268, [Cumhuriyet Halk Partisi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Cumhuriyet_Halk_Partisi) (CHP) 169, [Milliyetçi Hareket Partisi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Milliyet%C3%A7i_Hareket_Partisi) (MHP) 50, Halkların Eşitlik ve Demokrasi Partisi (HEDEP) 57, [İYİ Parti](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0Y%C4%B0_Parti) 43, [Yeniden Refah Partisi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yeniden_Refah_Partisi) (YRP) 5, [Türkiye İşçi Partisi](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye_%C4%B0%C5%9F%C3%A7i_Partisi_%282017%29) (TİP) 4 sandalye. Bir sonraki parlamento seçimlerinin 2028 yılında yapılması planlanıyor.[^114]

### Hukuk

![İstanbul'un Avrupa Yakası'nda yer alan Şişli ilçesindeki İstanbul Adalet Sarayı, Avrupa'nın en büyük adliyesidir.](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/ea/PalaceOfJusticeIstanbul_%281%29.jpg/1280px-PalaceOfJusticeIstanbul_%281%29.jpg)
*İstanbul'un Avrupa Yakası'nda yer alan Şişli ilçesindeki İstanbul Adalet Sarayı, Avrupa'nın en büyük adliyesidir. (CeeGee, CC-BY-SA-4.0)*

![İstanbul'un Kartal ilçesindeki İstanbul Anadolu Adalet Sarayı.](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/03/%C4%B0stanbulAnadoluJusticePalace2.jpg/1280px-%C4%B0stanbulAnadoluJusticePalace2.jpg)
*İstanbul'un Kartal ilçesindeki İstanbul Anadolu Adalet Sarayı. (Metuboy, CC-BY-SA-4.0)*

Örneğin Borçlar Kanunu ve Türk Medeni Kanunu, İsviçre'den alınmıştır. Medeni Kanun, İsviçre'nin medeni kanununun Türk kültürüne uyarlanmasıyla hazırlanmıştır. İdare Hukuku kuralları [Fransa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Fransa)'daki muadili ile benzerlikler taşır, Ceza Kanunu ise İtalya'dan alınmıştır.[^115]

Türkiye'de [güçler ayrılığı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kuvvetler_ayr%C4%B1l%C4%B1%C4%9F%C4%B1) ilkesi benimsenmiştir. Bu ilke doğrultusunda, yargı gücü Türk milleti adına yalnızca bağımsız ve tarafsız mahkemeler tarafından kullanılabilir. Mahkemelerin bağımsızlığı ve kuruluşu, hâkim ve savcıların görev süreleri boyunca güvenliklerinin sağlanması, hâkim ve savcıların görevleri, hâkim ve savcıların denetlenmesi, askerî mahkemeler ve kuruluşu, yüksek mahkemelerin yetki ve görevleri [Türkiye Anayasası](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye_Cumhuriyeti_Anayasas%C4%B1) ile belirlenir.[^116]

[Türkiye Cumhuriyeti Anayasası](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye_Cumhuriyeti_Anayasas%C4%B1)'nın 142. maddesine göre mahkemelerin kuruluşu, görev ve yetkileri, işleyişi ile yargılama usulleri kanunla düzenlenir. Bu yasada ve ilgili diğer anayasa maddeleri doğrultusunda Türkiye'deki mahkeme sistemi üç ana başlık altında toplanır: Yargı Mahkemeleri, [İdare Mahkemeleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0dare_mahkemesi) ve [Askerî Mahkemeler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Asker%C3%AE_mahkeme). Her başlık, birinci derece mahkemeler ile yüksek maddeleri bünyesinde barındırır. Ülkedeki adli, idari ve askerî yargı mercileri arasındaki görev ve hüküm uyuşmazlıklarını kesin olarak çözümlemek için Uyuşmazlık Mahkemesi kurulmuştur.[^117]

Türkiye'de kolluk kuvvetleri [Emniyet Genel Müdürlüğü](https://turkipedia.org/tr/wiki/Emniyet_Genel_M%C3%BCd%C3%BCrl%C3%BC%C4%9F%C3%BC) ve [Jandarma Genel Komutanlığı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Jandarma_Genel_Komutanl%C4%B1%C4%9F%C4%B1) gibi çeşitli birimlere ayrılmaktadır. Tüm bu kolluk kuvvetleri [İçişleri Bakanlığı](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0%C3%A7i%C5%9Fleri_Bakanl%C4%B1%C4%9F%C4%B1_%28T%C3%BCrkiye%29)na bağlı olarak hareket eder. [Adalet Bakanlığı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Adalet_Bakanl%C4%B1%C4%9F%C4%B1_%28T%C3%BCrkiye%29) tarafından Kasım 2008'de açıklanan verilere göre, [Türkiye cezaevleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye%27deki_cezaevleri)nde bulunan kişi sayısı 100.000'i aşmıştır ve bu sayı 2000'lerin başındaki sayının iki katıdır.[^118]

### Dış ilişkiler

![1963'ten bu yana AET'nin ortak üyesi olan ve 1995'te AB Gümrük Birliği'ne katılan Türkiye, 2005'te Avrupa Birliği'ne tam üyelik müzakerelerine başlamış, 2021 yılında ise müzakereler kalıcı olarak askıya alınmıştır.](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/c/c1/EU_and_Turkey_Locator_Map.png)
*1963'ten bu yana AET'nin ortak üyesi olan ve 1995'te AB Gümrük Birliği'ne katılan Türkiye, 2005'te Avrupa Birliği'ne tam üyelik müzakerelerine başlamış, 2021 yılında ise müzakereler kalıcı olarak askıya alınmıştır. (Maurice07, CC-BY-SA-3.0)*

Günümüzde Türkiye, askerî kapasitesi ve diplomatik girişimleri sayesinde [bölgesel güç](https://turkipedia.org/tr/wiki/B%C3%B6lgesel_g%C3%BC%C3%A7) kabul edilirken; [Avrupa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Avrupa) ve [Asya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Asya) kıtalarının kavşak noktasında yer alması nedeniyle önemli bir jeostratejik güce sahiptir.[^119][^120][^121][^122][^123][^124][^125][^126] Ülke, [Birleşmiş Milletler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Birle%C5%9Fmi%C5%9F_Milletler) (1945),[^127] [OECD](https://turkipedia.org/tr/wiki/OECD) (1961),[^128] [İslam İşbirliği Teşkilatı](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0slam_%C4%B0%C5%9Fbirli%C4%9Fi_Te%C5%9Fkilat%C4%B1) (1969),[^129] [AGİT](https://turkipedia.org/tr/wiki/Avrupa_G%C3%BCvenlik_ve_%C4%B0%C5%9Fbirli%C4%9Fi_Te%C5%9Fkilat%C4%B1) (1973),[^130] [EİT](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ekonomik_%C4%B0%C5%9Fbirli%C4%9Fi_Te%C5%9Fkilat%C4%B1) (1985),[^131] [KEİ](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karadeniz_Ekonomik_%C4%B0%C5%9Fbirli%C4%9Fi) (1992),[^132] [D-8](https://turkipedia.org/tr/wiki/D-8_Ekonomik_%C4%B0%C5%9Fbirli%C4%9Fi_Te%C5%9Fkilat%C4%B1) (1997),[^133] [G-20](https://turkipedia.org/tr/wiki/G20) (1999)[^134] ve [Türk Devletleri Teşkilatı](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_Devletleri_Te%C5%9Fkilat%C4%B1) (2009) gibi uluslararası örgütlerin kurucu üyelerinden birisidir. 1951-1952, 1954-1955, 1961 ve son olarak 2009-2010 yıllarında [Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Birle%C5%9Fmi%C5%9F_Milletler_G%C3%BCvenlik_Konseyi)'nde geçici üye olarak görev yapmıştır.[^135]

Geleneksel Batı yönelimi doğrultusunda, Avrupa ile ilişkiler her zaman Türk dış politikasının merkezî bir parçası olmuştur. 1949 yılında [Avrupa Konseyi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Avrupa_Konseyi)'ne üye olan ülke, 1963 yılında [Avrupa Ekonomik Topluluğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Avrupa_Ekonomik_Toplulu%C4%9Fu) (sonradan [Avrupa Birliği](https://turkipedia.org/tr/wiki/Avrupa_Birli%C4%9Fi)'ne dönüştü) ile [ortaklık ilişkisi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ankara_Anla%C5%9Fmas%C4%B1_%281963%29) kurdu. Uzun yıllar devam eden siyasi görüşmelerin ardından, 1987 yılında AET'ye tam üyelik için başvurdu, 1992 yılında [Batı Avrupa Birliği](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bat%C4%B1_Avrupa_Birli%C4%9Fi)'nin ortak üyesi oldu, 1995'te [AB Gümrük Birliği](https://turkipedia.org/tr/wiki/Avrupa_Birli%C4%9Fi_G%C3%BCmr%C3%BCk_Birli%C4%9Fi)'ne katıldı ve 2005 yılında Avrupa Birliği ile [tam üyelik müzakerelerine](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye%27nin_Avrupa_Birli%C4%9Fi_%C3%BCyelik_s%C3%BCreci) başladı.[^136] Türkiye'nin [Kıbrıs Sorunu](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1br%C4%B1s_Sorunu)'nda AB üyelerinin aksine [Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kuzey_K%C4%B1br%C4%B1s_T%C3%BCrk_Cumhuriyeti)'ni desteklemesi, AB ilişkilerini zorlaştırmakta ve ülkenin AB'ye üyelik sürecindeki önemli bir engel olmaya devam etmektedir.[^137] Bugün, Avrupa Birliği üyeliği Türkiye tarafından stratejik bir hedef ve devlet politikası olarak kabul edilmektedir.[^138][^139][^140]

![Türkiye, 1969'da kurulan İslam İşbirliği Teşkilatı'nın bir üyesidir. 57 üye devletten oluşan teşkilatın 2016'daki konferansı İstanbul'da yapıldı.](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/3b/13._Session_of_the_Islamic_Summit_Conference.jpg/1280px-13._Session_of_the_Islamic_Summit_Conference.jpg)
*Türkiye, 1969'da kurulan İslam İşbirliği Teşkilatı'nın bir üyesidir. 57 üye devletten oluşan teşkilatın 2016'daki konferansı İstanbul'da yapıldı. (President.az, CC-BY-4.0)*

Türkiye'nin dış ilişkilerinin bir diğer belirleyici unsuru [Amerika Birleşik Devletleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Amerika_Birle%C5%9Fik_Devletleri) ile ilişkiler olmuştur. [Sovyetler Birliği](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sovyetler_Birli%C4%9Fi)'nin oluşturduğu ortak tehdit sebebiyle Türkiye, 1952'de [NATO](https://turkipedia.org/tr/wiki/NATO)'ya üye oldu ve [Soğuk Savaş](https://turkipedia.org/tr/wiki/So%C4%9Fuk_Sava%C5%9F) boyunca [Washington](https://turkipedia.org/tr/wiki/Washington%2C_DC) hükûmetleri ile yakın ikili ilişkiler içinde bulundu. Türkiye, [Avrupa Birliği](https://turkipedia.org/tr/wiki/Avrupa_Birli%C4%9Fi)'ne üyelik gibi önemli konular da dâhil olmak üzere Amerika Birleşik Devletleri'nin siyasi, ekonomik ve diplomatik desteğinden yararlandı.[^141] Soğuk Savaş sonrasındaki dönemde Türkiye'nin jeostratejik önemi, çevresinde bulunan [Orta Doğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Orta_Do%C4%9Fu), [Kafkasya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kafkasya) ve [Balkan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Balkanlar) coğrafyalarına doğru kaydı.[^142]

![Türkiye, 2009 yılında kurulan Türk Devletleri Teşkilatı'nın beş üyesinden biridir. Teşkilatın genel sekreterliği İstanbul'dadır.](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e3/Baku_hosts_7th_Summit_of_Cooperation_Council_of_Turkic-Speaking_States_01.jpg/1280px-Baku_hosts_7th_Summit_of_Cooperation_Council_of_Turkic-Speaking_States_01.jpg)
*Türkiye, 2009 yılında kurulan Türk Devletleri Teşkilatı'nın beş üyesinden biridir. Teşkilatın genel sekreterliği İstanbul'dadır. (Press Service of the President of the Republic of Azerbaijan, CC-BY-4.0)*

1991 yılında [Sovyetler Birliği'nin dağılması](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sovyetler_Birli%C4%9Fi%27nin_da%C4%9F%C4%B1lmas%C4%B1)nın üzerine [Türk Cumhuriyetleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_devletleri_listesi) bağımsızlıklarını elde ettiler. Türkiye, Ön ve [Orta Asya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Orta_Asya)'da bulunan bu cumhuriyetler ile ikili ilişkilerini, aralarında bulunan derin kültürel ve dilsel bağ sebebiyle ilerletme çabası içine girdi.[^143] Özellikle [Azerbaycan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Azerbaycan), Türkiye ile ilişkilerinin önemini vurguladı.[^144][^145] [Bakü](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bak%C3%BC)'den [Ceyhan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ceyhan)'a uzanan [Bakü-Tiflis-Ceyhan Petrol Boru Hattı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bak%C3%BC-Tiflis-Ceyhan_Petrol_Boru_Hatt%C4%B1) (BTC), [Hazar Denizi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hazar_Denizi)'ndeki petrolü küresel pazara aktarmayı sağlamakta ve Türkiye'nin dış politika stratejisinin bir bölümünü oluşturmaktadır.[^146] Azerbaycan'ın [Ermenistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ermenistan) ile yaptığı [Karabağ Savaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Birinci_Da%C4%9Fl%C4%B1k_Karaba%C4%9F_Sava%C5%9F%C4%B1)'nda Azerbaycan'ı destekleyen Türkiye, savaş yıllarından bu yana Ermenistan ile var olan sınır kapılarını kapalı tutmaktadır.[^147] Günümüzde AK Parti hükûmeti dönemi, Türkiye'nin [Yeni Osmanlıcılık](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yeni_Osmanl%C4%B1c%C4%B1l%C4%B1k) dönemi olarak adlandırıldı ve ülkenin etkisi stratejik konumuna bağlı olarak Orta Doğu'da arttı.[^148][^149] Bu politikalar Türkiye'nin çevresindeki Arap ülkeleriyle sorunlar yaşamasına yol açtı. Örneğin [Suriye İç Savaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Suriye_%C4%B0%C3%A7_Sava%C5%9F%C4%B1)'ndan sonra [Suriye](https://turkipedia.org/tr/wiki/Suriye) ile, [Muhammed Mursi'nin devrilmesinden](https://turkipedia.org/tr/wiki/2013_M%C4%B1s%C4%B1r_asker%C3%AE_darbesi) sonra [Mısır](https://turkipedia.org/tr/wiki/M%C4%B1s%C4%B1r) ile Türkiye'nin arası bozuldu.[^150][^151]

Türkiye, 1950'den bu yana [Birleşmiş Milletler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Birle%C5%9Fmi%C5%9F_Milletler) ve [NATO](https://turkipedia.org/tr/wiki/NATO) bünyesi dâhilinde uluslararası alanda çeşitli güçlerin korunmasına yardımcı olmuştur. [Somali](https://turkipedia.org/tr/wiki/Somali) ile eski [Yugoslavya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yugoslavya)'da barış ortamının korunmasına destek sağlamış ve [Birinci Körfez Savaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C3%B6rfez_Sava%C5%9F%C4%B1)'nda koalisyon güçlerini desteklemiştir. Bunun yanı sıra varlığı tartışmalı olsa da [Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kuzey_K%C4%B1br%C4%B1s_T%C3%BCrk_Cumhuriyeti) topraklarında 36.000 askerini bulundurmaktadır.[^152] [Afganistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Afganistan)'da [Amerika Birleşik Devletleri'nin istikrar gücü](https://turkipedia.org/tr/wiki/Afganistan_Sava%C5%9F%C4%B1_%282001-2021%29), BM yetkilisi ve 2001'den bu yana NATO komutası altında [Uluslararası Güvenlik Yardım Kuvveti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Uluslararas%C4%B1_G%C3%BCvenlik_Destek_G%C3%BCc%C3%BC)'nin bir parçası olarak bulunmaktadır.[^153] 2003'ten beri Türkiye, [Avrupa Kolordusu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Avrupa_Kolordusu)'na askerî personel sağlamakta ve [AB Savaş Grupları](https://turkipedia.org/tr/wiki/Avrupa_Birli%C4%9Fi_Sava%C5%9F_Gruplar%C4%B1)'nda yer almaktadır.[^154]

### Ordu

![Türk Silahlı Kuvvetleri, ABD Silahlı Kuvvetleri'nden sonra NATO'nun en büyük ikinci askerî gücüdür. Türkiye, 1952 yılında NATO'ya katılmıştır.](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/5e/%D0%9D%D0%90%D0%A2%D0%9E_%D0%A1%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D1%82_2021_NATO_Summit_2021_-14.06.2021-_%2851246907423%29.jpg/1280px-%D0%9D%D0%90%D0%A2%D0%9E_%D0%A1%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D1%82_2021_NATO_Summit_2021_-14.06.2021-_%2851246907423%29.jpg)
*Türk Silahlı Kuvvetleri, ABD Silahlı Kuvvetleri'nden sonra NATO'nun en büyük ikinci askerî gücüdür. Türkiye, 1952 yılında NATO'ya katılmıştır. (Влада на Република Северна Македонија, public-domain)*

[Türk Silahlı Kuvvetleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_Silahl%C4%B1_Kuvvetleri) üç bölümden oluşur: [Kara Kuvvetleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_Kara_Kuvvetleri), [Deniz Kuvvetleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_Deniz_Kuvvetleri) ve [Türk Hava Kuvvetleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_Hava_Kuvvetleri). İç emniyeti sağlama ve askerî işlevleri olan [Jandarma](https://turkipedia.org/tr/wiki/Jandarma_Genel_Komutanl%C4%B1%C4%9F%C4%B1) ile [Sahil Güvenlik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sahil_G%C3%BCvenlik_Komutanl%C4%B1%C4%9F%C4%B1), barış zamanında İçişleri Bakanlığına, savaş zamanında Kara ve Deniz kuvvetlerine bağlıdır.[^155]

Türk Silahlı Kuvvetlerini komuta edip yönlendiren en üst düzey birim olan [Genelkurmay Başkanı](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_Silahl%C4%B1_Kuvvetleri_Genelkurmay_Ba%C5%9Fkanl%C4%B1%C4%9F%C4%B1), cumhurbaşkanı tarafından atanır[^156] ve [Millî Savunma bakanı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mill%C3%AE_Savunma_Bakanl%C4%B1%C4%9F%C4%B1_%28T%C3%BCrkiye%29)na bağlı ve sorumludur.[^157] [Bakanlar Kurulu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bakanlar_kurulu), millî güvenlik ve ülke savunması için yeterli silahlı kuvvetlerin hazırlanması konularında meclise karşı sorumludur. Ancak savaş ilan etme, dış ülkelere asker gönderme veya dış ülke askerlerinin Türkiye'ye konuşlanmasına izin verme yetkileri yalnızca meclise aittir.[^158]

Sağlık sorunu olmayan her erkek Türk vatandaşının eğitim durumu ve iş yerine bağlı olarak üç hafta ile altı ay arasında değişen bir süreliğine [askerî hizmet yapması zorunludur](https://turkipedia.org/tr/wiki/Zorunlu_askerlik).[^159] [Türkiye'de vicdanî ret](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye%27de_vicdani_ret) uygulaması bulunmamaktadır ve askerlik yerine sivil bir alternatif sunulmamaktadır.[^160]

2011 [NATO](https://turkipedia.org/tr/wiki/NATO) sayımlarına göre ülkenin tahminî 495.000 konuşlandırılabilir kuvveti bulunmaktadır.[^161] [Almanya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Almanya), [Belçika](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bel%C3%A7ika), [Hollanda](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hollanda) ve [İtalya](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0talya) ile birlikte NATO'nun [nükleer paylaşım](https://turkipedia.org/tr/wiki/N%C3%BCkleer_payla%C5%9F%C4%B1m) politikasının bir parçası olan beş ülkeden biridir.[^162] [İncirlik Hava Üssü](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0ncirlik_Hava_%C3%9Css%C3%BC)'nde toplam 90 tane [B61 nükleer bombası](https://turkipedia.org/tr/wiki/B61) bulunmaktadır, bunlardan 40 tanesi nükleer bir çatışma durumunda NATO'dan onay almak şartıyla [Türk Hava Kuvvetleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_Hava_Kuvvetleri)'nin kullanması için tahsis edilmiştir.[^163]

### İnsan hakları

![2013'teki Gezi Parkı protestoları, 11 kişinin ölümü ve 8.000'den fazla kişinin yaralanmasıyla sonuçlandı.](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/40/Demonstration_in_the_heart_of_Taksim_square._Events_of_June_3%2C_2013.jpg/1280px-Demonstration_in_the_heart_of_Taksim_square._Events_of_June_3%2C_2013.jpg)
*2013'teki Gezi Parkı protestoları, 11 kişinin ölümü ve 8.000'den fazla kişinin yaralanmasıyla sonuçlandı. (Mstyslav Chernov, CC-BY-SA-3.0)*

[Türkiye'de insan hakları](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye%27de_insan_haklar%C4%B1), çeşitli [uluslararası hukuk](https://turkipedia.org/tr/wiki/Uluslararas%C4%B1_hukuk) anlaşmaları ile koruma altına alınmıştır. [1982 Anayasası](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye_Cumhuriyeti_Anayasas%C4%B1)nın 90. maddesine göre uluslararası hukuk kurallarının iç hukuka karşı üstünlüğü kabul edilmiştir. Fakat belli konularda sorunlar ve tartışmalar sürmektedir. 1998 ve 2008 yılları arasında [Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Avrupa_%C4%B0nsan_Haklar%C4%B1_Mahkemesi) tarafından özellikle yaşama hakkı olmak üzere genel insan hakları ihlalleri ve özgürlük ihlalleri nedeniyle Türkiye aleyhinde 1.600 karar alınmıştır. Aynı zamanda Kürt hakları, kadın hakları, [LGBT](https://turkipedia.org/tr/wiki/LGBT) hakları ve basın özgürlüğü gibi diğer konular da tartışmalara sebep olmuştur. Günümüzde Türkiye'nin insan hakları ihlallerindeki sicili, AB üyeliğine bir engel teşkil etmeye devam etmektedir.[^164]

[Gazetecileri Koruma Komitesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Gazetecileri_Koruma_Komitesi)'ne göre uzun yıllardır ülkeyi yöneten [AK Parti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Adalet_ve_Kalk%C4%B1nma_Partisi) hükûmeti, basın özgürlüğü açısından dünyanın en büyük baskılarından birini uygulamaktadır.[^165] Ülkede çok sayıda gazeteci önceleri [Ergenekon](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ergenekon_%28%C3%B6rg%C3%BCt%29) ve [Balyoz](https://turkipedia.org/tr/wiki/Balyoz_darbe_plan%C4%B1_iddias%C4%B1) davaları gibi çeşitli davalar kapsamında, daha sonraları [2016 yılındaki darbe girişimini takip eden tasfiyeler](https://turkipedia.org/tr/wiki/2016-18_T%C3%BCrkiye_tasfiyeleri) çerçevesinde "terörizm" ve "devlet karşıtı faaliyetler" ile suçlanarak tutuklandı. "Türklüğü aşağılamak" ve "yargıyı etkilemek" suçlarıyla da gazetecilere karşı çeşitli kovuşturmalar başlatıldı, ayrıca hükûmetin basındaki oto-sansürü içselleştirdiği iddia edildi.[^166] 2013 yılında [Gazetecileri Koruma Komitesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Gazetecileri_Koruma_Komitesi), Türkiye'de 211 gazetecinin hapse atıldığını rapor ederek ülkenin bu rakamla en fazla gazeteci tutuklayan ülke sıralamasında İran, Eritre ve Çin'i geçerek tepeye yerleştirdiğini bildirdi.[^167] Freemuse ise dokuz müzisyenin çalışmaları yüzünden hapse atıldığını belirleyerek müzisyenlerin hapsedilmesi bakımından ise ülkenin [Rusya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rusya) ve [Çin](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87in)'den sonra üçüncü sırada olduğunu açıkladı.[^168] Türkiye, [Freedom House](https://turkipedia.org/tr/wiki/Freedom_House) tarafından 'Kısmen Özgür' sınıfında değerlendirilir.[^169]

## Coğrafya

![Türkiye'nin topoğrafik haritası](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/db/Turkey_topo.jpg/1280px-Turkey_topo.jpg)
*Türkiye'nin topoğrafik haritası (Captain Blood, CC-BY-SA-3.0)*

Türkiye, [iki kıtada toprağı bulunan](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1talararas%C4%B1_%C3%BClkeler_listesi) bir [Avrasya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Avrasya) ülkesidir.[^170] Topraklarının %97'si [Asya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Asya) üzerinde bulunur ve bu kısım [Anadolu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Anadolu) diye adlandırılır. Kalan %3'lük kısım ise [Avrupa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Avrupa) kıtasında kalır ve [Doğu Trakya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Do%C4%9Fu_Trakya) diye adlandırılır. [Marmara Denizi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Marmara_Denizi), [Çanakkale](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87anakkale_Bo%C4%9Faz%C4%B1) ve [İstanbul Boğazı](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0stanbul_Bo%C4%9Faz%C4%B1) Anadolu'yu Trakya'dan, yani Asya'yı Avrupa'dan ayırır.[^171][^172]

Türkiye toprakları kabaca bir dikdörtgen şeklini andırır, 1.600 kilometre (1.000 mi) uzunluğunda ve 800 km (500 mi) genişliğindedir.[^173] [36°](https://turkipedia.org/tr/wiki/36._kuzey_enlemi) ve [42°](https://turkipedia.org/tr/wiki/42._kuzey_enlemi) kuzey paralelleri ile [26°](https://turkipedia.org/tr/wiki/26._do%C4%9Fu_meridyeni) ve [45°](https://turkipedia.org/tr/wiki/45._do%C4%9Fu_meridyeni) doğu meridyenleri arasına yerleşmiştir. [Göl](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%B6l)leriyle birlikte 783.562 kilometre karelik (300,948 sq mi) bir alanı kaplar.[^174] Bunun 755.688 kilometre karesi (291.773 sq mi) Asya topraklarını oluştururken, geriye kalan 23.764 kilometre karesi (9.174 sq mi) Avrupa topraklarını oluşturur.[^175] Bu rakamlarla, [yüzölçümü](https://turkipedia.org/tr/wiki/Alan) açısından [dünyanın en büyük 37. ülkesidir](https://turkipedia.org/tr/wiki/Y%C3%BCz%C3%B6l%C3%A7%C3%BCmlerine_g%C3%B6re_%C3%BClkeler_listesi). Üç tarafı denizlerle çevrilidir. Batısında [Ege Denizi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ege_Denizi), kuzeyinde [Karadeniz](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karadeniz) ve güneyinde [Akdeniz](https://turkipedia.org/tr/wiki/Akdeniz) bulunmaktadır. Kuzeybatısında ise [Marmara Denizi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Marmara_Denizi) yer alır.[^176]

Türkiye'nin [Avrupa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Avrupa)'daki kısmı olan [Doğu Trakya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Do%C4%9Fu_Trakya)'da [Yunanistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yunanistan) ve [Bulgaristan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bulgaristan) ile sınırı bulunmaktadır. [Asya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Asya)'daki kısmı olan [Anadolu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Anadolu)'da ise dar kıyı ovalarıyla çevrilmiş yüksek bir merkezî platodur. Kuzeyde [Köroğlu](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C3%B6ro%C4%9Flu_Da%C4%9Flar%C4%B1) ve [Kuzey Anadolu Dağları](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kuzey_Anadolu_Da%C4%9Flar%C4%B1) ile, güneyde [Toros Dağları](https://turkipedia.org/tr/wiki/Toros_Da%C4%9Flar%C4%B1) ile çevrilmiştir. Türkiye'nin doğusuna gidildikçe yükselti artar ve burası [Fırat](https://turkipedia.org/tr/wiki/F%C4%B1rat), [Dicle](https://turkipedia.org/tr/wiki/Dicle), [Aras](https://turkipedia.org/tr/wiki/Aras) gibi çeşitli nehirlerin kaynağıdır. Ayrıca 5.137 metre (16.854 ft) yüksekliğindeki Türkiye'nin en yüksek dağı olan [Ağrı Dağı](https://turkipedia.org/tr/wiki/A%C4%9Fr%C4%B1_Da%C4%9F%C4%B1) ve en büyük gölü olan [Van Gölü](https://turkipedia.org/tr/wiki/Van_G%C3%B6l%C3%BC) de Doğu Anadolu'da yer alır.[^177][^178] Türkiye, Anadolu toprakları üzerinde kuzeydoğuda [Gürcistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCrcistan), doğuda [Ermenistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ermenistan), [Azerbaycan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Azerbaycan)'a bağlı [Nahçıvan Özerk Cumhuriyeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Nah%C3%A7%C4%B1van_%C3%96zerk_Cumhuriyeti) ve [İran](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0ran), güneydoğuda [Irak](https://turkipedia.org/tr/wiki/Irak) ve [Suriye](https://turkipedia.org/tr/wiki/Suriye) ile sınır komşusudur.

Türkiye, yedi [coğrafi bölge](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye%27nin_co%C4%9Frafi_b%C3%B6lgeleri)ye bölünmüştür. Bunlar [Akdeniz](https://turkipedia.org/tr/wiki/Akdeniz_B%C3%B6lgesi), [Doğu Anadolu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Do%C4%9Fu_Anadolu_B%C3%B6lgesi), [Ege](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ege_B%C3%B6lgesi), [Güneydoğu Anadolu](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCneydo%C4%9Fu_Anadolu_B%C3%B6lgesi), [İç Anadolu](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0%C3%A7_Anadolu_B%C3%B6lgesi), [Karadeniz](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karadeniz_B%C3%B6lgesi) ve [Marmara](https://turkipedia.org/tr/wiki/Marmara_B%C3%B6lgesi) bölgeleridir. Dar bir kemere benzeyen Karadeniz Bölgesi, Kuzey Anadolu boyunca düzensiz bir şekilde uzanır ve ülkenin toplam yüzölçümünün altıda birini oluşturur. Geleneksel bir eğilim olarak, doğuya doğru gidildikçe engebenin artmasına paralel olarak [yayla](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yayla)cılığın arttığı görülür.[^179]

Türkiye'nin [yer şekillerinin](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yery%C3%BCz%C3%BC_%C5%9Fekli) çeşitliliği, binlerce yıldır bölgenin arazisini şekillendiren yerin hareketliliğinin bir sonucudur. Üzerinde [sönmüş volkanlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yanarda%C4%9F) bulundurur ve hâlâ sıklıkla depremler meydana gelmektedir. [Çanakkale](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87anakkale) ve [İstanbul](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0stanbul) Boğazları, varlıklarını ülkedeki [fay hatları](https://turkipedia.org/tr/wiki/Fay)na borçludurlar. Ülkenin kuzeyinde ve doğusunda günümüzde de depremlere sebep olan büyük fay hatları vardır. [Kuzey Anadolu Fay Hattı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kuzey_Anadolu_Fay_Hatt%C4%B1) üzerinde 1999'da meydana gelen [büyük Marmara depremi](https://turkipedia.org/tr/wiki/1999_G%C3%B6lc%C3%BCk_depremi), binlerce insanın hayatını kaybetmesine sebep olmuştur.[^180]

### Biyoçeşitlilik

![Kuzey Anadolu Dağları'ndaki Sümela Manastırı. Bu dağlar, ılıman yağmur ormanları, flora ve faunalarıyla birlikte bir ekolojik bölge oluşturur.](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/18/Sumela_Showing_Location.JPG/1280px-Sumela_Showing_Location.JPG)
*Kuzey Anadolu Dağları'ndaki Sümela Manastırı. Bu dağlar, ılıman yağmur ormanları, flora ve faunalarıyla birlikte bir ekolojik bölge oluşturur. (Bjørn Christian Tørrissen, CC-BY-SA-3.0)*

![Angoralar arasında yaygın olan tuhaf gözlü (heterokromya) beyaz bir Türk Ankara kedisi](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/2/25/Odd-eyed_Turkish_Angora_cat_-_20080830.jpg)
*Angoralar arasında yaygın olan tuhaf gözlü (heterokromya) beyaz bir Türk Ankara kedisi (Karatas ., public-domain)*

Türkiye'nin olağanüstü [ekosistem](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ekosistem)i ve habitat çeşitliliği, ülkede önemli bir tür çeşitliliğinin oluşmasını sağlamıştır.[^181] Anadolu, üzerinde [tarım](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tar%C4%B1m)ın yapılmaya başladığı yıllardan itibaren birçok bitkinin anavatanı olmuştur ve günümüzde bu bitkiler Türkiye'de yaşayan insanlar tarafından kullanılmaktadır. Türkiye'nin [fauna](https://turkipedia.org/tr/wiki/Fauna)sının çeşitliliği, [flora](https://turkipedia.org/tr/wiki/Flora_%28botanik%29)sının çeşitliliğinden bile büyüktür. Tüm Avrupa genelindeki [hayvan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hayvan) türlerinin sayısı 60.000 iken, bu rakam Türkiye'de 80.000'den fazladır ve alt türler dâhil edildiğinde 100.000'i geçmektedir.[^182]

Kuzey Anadolu kozalaklı ve yaprak döken karışık ormanları, Türkiye'nin kuzeyindeki [Kuzey Anadolu Dağları](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kuzey_Anadolu_Da%C4%9Flar%C4%B1)'nın büyük bir bölümünü kaplar ve bir [ekolojik bölge](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ekolojik_b%C3%B6lge) oluşturur. Bu dağların doğu ucunda [Kafkasya karışık ormanları](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kafkasya_karma_ormanlar%C4%B1) yer alır. Bölge ayrıca [Avrasya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Avrasya) yaban hayatına da ev sahipliği yapar. [Bayağı atmaca](https://turkipedia.org/tr/wiki/Atmaca), [kaya kartalı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kaya_kartal%C4%B1), [şah kartal](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eah_kartal), [küçük orman kartalı](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C3%BC%C3%A7%C3%BCk_orman_kartal%C4%B1), [Kafkas kara orman tavuğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kafkas_kara_orman_tavu%C4%9Fu), [kara iskete](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kara_iskete) ve [duvar tırmaşık kuşu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Duvar_t%C4%B1rma%C5%9F%C4%B1k_ku%C5%9Fu) gibi hayvanlar burada yaşar.[^183] Kuzey Anadolu Dağları ve Karadeniz arasındaki dar kıyı şeridinde, dünyada az sayıda bulunan ılıman yağmur ormanlarından biri olan [Euxine-Kolşik yaprak döken ormanlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Euxine-Kol%C5%9Fik_yaprak_d%C3%B6ken_ormanlar)ına rastlanır.[^184]

Türkiye'de [40 tane millî park](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye%27deki_mill%C3%AE_parklar_listesi), 189 tane doğal park, 31 tane doğal koruma alanı, 80 tane yaban hayatını koruma alanı ve 109 tane doğal anıt bulunur.[^185]

Türkiye'nin başkenti [Ankara](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ankara), kendi adını taşıyan [Ankara kedisi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ankara_kedisi), [Ankara tavşanı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ankara_tav%C5%9Fan%C4%B1) ve [Ankara keçisi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ankara_ke%C3%A7isi) gibi hayvanlarıyla ünlüdür. Ülkenin diğer ulusal sembollerinden biri ise [Van kedisi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Van_kedisi)dir ve adını Doğu Anadolu'da yer alan [Van](https://turkipedia.org/tr/wiki/Van) ilinden alır. Ayrıca Türkiye'ye has çeşitli köpek türleri de vardır: [Anadolu çoban köpeği](https://turkipedia.org/tr/wiki/Anadolu_%C3%A7oban_k%C3%B6pe%C4%9Fi), [Kangal](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kangal_k%C3%B6pe%C4%9Fi), [Aksaray Malaklısı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Aksaray_malakl%C4%B1s%C4%B1) ve [Akbaş](https://turkipedia.org/tr/wiki/Akba%C5%9F_%28k%C3%B6pek_%C4%B1rk%C4%B1%29).[^186]

### İklim

![Köppen iklim sınıflandırmasına göre Türkiye'deki iklim çeşitleri](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f2/T%C3%BCrkiye_K%C3%B6ppen-Geiger_Haritas%C4%B1_%28G%C3%BCn%C3%BCm%C3%BCz%29.svg/1280px-T%C3%BCrkiye_K%C3%B6ppen-Geiger_Haritas%C4%B1_%28G%C3%BCn%C3%BCm%C3%BCz%29.svg.png)
*Köppen iklim sınıflandırmasına göre Türkiye'deki iklim çeşitleri (Mustafa MVC, CC-BY-SA-4.0)*

Türkiye'de üç farklı iklim tipine rastlanmaktadır. Genel anlamda [Ege Denizi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ege_Denizi) ile [Akdeniz](https://turkipedia.org/tr/wiki/Akdeniz) kıyılarında görülen [Akdeniz iklimi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Akdeniz_iklimi)nde yazlar sıcak ve kurak, kışları ılık ve yağışlıdır.[^187] Bitki örtüsü [maki](https://turkipedia.org/tr/wiki/Maki)dir. Karadeniz kıyılarında görülen bir [ılıman okyanus iklim](https://turkipedia.org/tr/wiki/Okyanusal_iklim) tipi olan [Karadeniz iklimi](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye%27de_Karadeniz_iklimi)nde her mevsim yağış görülmektedir, doğal bitki örtüsü [orman](https://turkipedia.org/tr/wiki/Orman)dır. Karadeniz kıyıları, Türkiye'nin yıl boyunca yüksek yağış alan tek bölgesidir ve [Doğu Karadeniz](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karadeniz_B%C3%B6lgesi) bölümü yıllık 2000-2500 milimetre yağış almaktadır.

![Türkiye'nin iklim grafiği](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fa/Climate_diagram_of_Turkey_%28Sensoy%2C_S._et_al%2C_2008%29.png/1280px-Climate_diagram_of_Turkey_%28Sensoy%2C_S._et_al%2C_2008%29.png)
*Türkiye'nin iklim grafiği (Sensoy, S. et al, public-domain)*

[Ege Denizi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ege_Denizi) ile [Karadeniz](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karadeniz)'i birbirine bağlayan [Marmara Denizi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Marmara_Denizi)'nin kıyılarında geçiş iklimi görülmektedir; denizin güneyinde Akdeniz, kuzeyinde Karadeniz ve kuzeybatısında [karasal iklim](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karasal_iklim)e rastlanmaktadır. [Marmara](https://turkipedia.org/tr/wiki/Marmara_B%C3%B6lgesi) ve [Karadeniz](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karadeniz_B%C3%B6lgesi) bölgelerinde hemen hemen her yıl [kar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kar) yağışı gözükse de kar ancak birkaç gün yerde kalır. Ülkede, Karadeniz ve [Akdeniz](https://turkipedia.org/tr/wiki/Akdeniz) kıyılarına paralel uzanan dağlar, denizlerden gelen ılıman hava kütlelerinin iç kesimlere ulaşmasını engeller.

[İç Anadolu Bölgesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0%C3%A7_Anadolu_B%C3%B6lgesi), [Doğu Anadolu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Do%C4%9Fu_Anadolu_B%C3%B6lgesi) ve [Güneydoğu Anadolu](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCneydo%C4%9Fu_Anadolu_B%C3%B6lgesi) bölgelerinde yani iç kesimlerde [karasal iklim](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karasal_iklim)e rastlanır. Bu iklimde yıllık ve günlük sıcaklık farkları yüksektir; yazlar [sıcak](https://turkipedia.org/tr/wiki/S%C4%B1cakl%C4%B1k) ve kurak, kışlar [soğuk](https://turkipedia.org/tr/wiki/So%C4%9Fuk) ve kar yağışlıdır. Doğu bölgelerde, kışlar oldukça sert geçer. Doğu Anadolu'da sıcaklıklar −30 °C ve −40 °C'ye (−22 °F ve −40 °F) kadar düşebilir ve kar yılın en az 120 günü yerde kalır. Batıda ise kış sıcaklıkları ortalama 1 °C (34 °F) olarak gözlemlenmektedir. Yazları sıcak ve kurak, ülke genelinde genellikle Temmuz ve Ağustos en kurak ay iken Mayıs en çok [yağış](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ya%C4%9F%C4%B1%C5%9F)ın alındığı aydır, sıcaklıklar gün içinde 30 °C (86 °F) üzerinde çıkabilmektedir.

## Ekonomi

![Levent iş merkezlerine ait gökdelenler. İstanbul, Türkiye ekonomisinin kalbinin attığı yerdir.](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4f/Modern_Istanbul_skyline.jpg/1280px-Modern_Istanbul_skyline.jpg)
*Levent iş merkezlerine ait gökdelenler. İstanbul, Türkiye ekonomisinin kalbinin attığı yerdir. (Ben Morlok, CC-BY-SA-2.0)*

![Türkiye'de yapılan 2015 G-20 Antalya zirvesindeki dünya liderleri](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/92/Participants_at_the_2015_G20_Summit_in_Turkey.jpg/1280px-Participants_at_the_2015_G20_Summit_in_Turkey.jpg)
*Türkiye'de yapılan 2015 G-20 Antalya zirvesindeki dünya liderleri (Russian Presidential Press and Information Office, CC-BY-4.0)*

Türkiye, yılında [GSYİH (SAGP) sıralamasında](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sat%C4%B1n_alma_g%C3%BCc%C3%BC_paritelerine_g%C3%B6re_%C3%BClkeler_listesi) . sırada ve [GSYİH (nominal) sıralamasında](https://turkipedia.org/tr/wiki/Nominal_GSY%C4%B0H_de%C4%9Ferlerine_g%C3%B6re_%C3%BClkeler_listesi) . sırada yer almaktadır. [OECD](https://turkipedia.org/tr/wiki/OECD) ile [G-20 büyük ekonomileri](https://turkipedia.org/tr/wiki/G20) topluluklarının kurucu üyelerinden bir tanesidir.[^188][^189]

1995'te başlayan [Avrupa Birliği-Türkiye Gümrük Birliği](https://turkipedia.org/tr/wiki/Avrupa_Birli%C4%9Fi-T%C3%BCrkiye_G%C3%BCmr%C3%BCk_Birli%C4%9Fi) tarifeleriyle birlikte Türkiye'de geniş bir liberalleşme yolu açıldı ve bu gümrük birliği, ülkenin [dış ticaret politikası](https://turkipedia.org/tr/wiki/D%C4%B1%C5%9F_ticaret_politikas%C4%B1)nın önemli taşlarından birini oluşturur hâle geldi.[^190] Türkiye'nin 2014'te ihracatı, önceki yıla göre %4 artarak $157,6 milyar oldu. En fazla ihracat yapılan ülkeler ise [Almanya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Almanya), [Irak](https://turkipedia.org/tr/wiki/Irak), [Birleşik Krallık](https://turkipedia.org/tr/wiki/Birle%C5%9Fik_Krall%C4%B1k), [İtalya](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0talya) ve [Fransa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Fransa) olarak belirlendi.[^191] Ancak aynı yıl ithalatın $242,2 milyarı bulması sebebiyle $84,5 milyar tutarında [dış ticaret açığı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ticaret_dengesi) oluştu. Bu rakam, bir önceki yıl $99,8 milyar idi.[^192] 2014'te Türkiye, en fazla [Çin](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87in)'den ithalat yaptı. Bu ülkeyi sırasıyla Almanya, [Rusya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rusya) ve [Amerika Birleşik Devletleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Amerika_Birle%C5%9Fik_Devletleri) takip etti.[^193]

Türkiye'nin büyük bir [otomotiv sanayisi](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_otomotiv_sanayii) vardır.[^194] 2014'te Türkiye, [gemi yapımı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Gemi_in%C5%9Faat%C4%B1_ve_deniz_m%C3%BChendisli%C4%9Fi)ndan ise $1,2 milyar gelir elde etmiştir.[^195] Ülkenin bu konudaki en büyük pazarları [Malta](https://turkipedia.org/tr/wiki/Malta), [Norveç](https://turkipedia.org/tr/wiki/Norve%C3%A7), Birleşik Krallık ve [Marshall Adaları](https://turkipedia.org/tr/wiki/Marshall_Adalar%C4%B1)'dır. 2012 verilerine göre 87 aktif Türk tersanesi bulunmaktadır ve bu tersanelerde farklı boyutlarda 15 yüzer havuz ve bir kuru havuz bulunmaktadır. [Tuzla](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tuzla%2C_%C4%B0stanbul), [Yalova](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yalova) ve [İzmit](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0zmit) gemi inşa sektörünün başlıca merkezleridir.[^196]

[Beko](https://turkipedia.org/tr/wiki/Beko) ve [Vestel](https://turkipedia.org/tr/wiki/Vestel) gibi Türk markaları, [Avrupa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Avrupa)'nın en büyük [beyaz eşya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Beyaz_e%C5%9Fya) ve [tüketici elektroniği](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCketici_elektroni%C4%9Fi) üretim şirketlerindendir, bu sektörleri geliştirmek ve yeni [teknoloji](https://turkipedia.org/tr/wiki/Teknoloji)ler bulmak konusunda önemli miktarda yatırımlar yapmaktadırlar.[^197]

Türk ekonomisinin diğer önemli bölümlerini ise [banka](https://turkipedia.org/tr/wiki/Banka)cılık, [inşaat](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0n%C5%9Faat), [ev aletleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Beyaz_e%C5%9Fya), [elektronik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Elektronik), [tekstil](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tekstil), [petrol arıtma](https://turkipedia.org/tr/wiki/Petrol), [petrokimya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Petrokimya) ürünleri, [gıda](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C4%B1da), [madencilik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Madencilik), [demir](https://turkipedia.org/tr/wiki/Demir)-[çelik](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87elik) ve [makine sanayi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Makine_sanayi) oluşturmaktadır. 2013 verilerine göre Türkiye'deki sektörel [GSYİH](https://turkipedia.org/tr/wiki/Gayrisafi_yurt_i%C3%A7i_has%C4%B1la) dağılım %8,9 tarım, %27,3 sanayi ve %63,8 hizmet şeklinde olmuştur.[^198] Bu oranlara rağmen hâlâ nüfusun dörtte biri [tarım](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tar%C4%B1m) sektöründe çalışmaktadır.[^199] 2012 verilerine göre çalışan nüfusun sadece %30'u kadınlardan oluşmaktadır ve bu rakam [OECD](https://turkipedia.org/tr/wiki/OECD) üyesi ülkeler arasındaki en az orandır.[^200] Türkiye'de en zengin kesimin geliri, en yoksul kesimin gelirinin 7,7 katıdır. Nüfusun %15'i yoksulluk sınırının altındadır.[^201]

Türkiye, ekonomisine katkı sağlamak amacıyla 2017 yılında [yatırım](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yat%C4%B1r%C4%B1m) yoluyla vatandaşlık programını başlattı. Program 400.000 $'lık bir [gayrimenkul](https://turkipedia.org/tr/wiki/Gayrimenkul) yatırımı karşılığında yabancı yatırımcılara [vatandaşlık](https://turkipedia.org/tr/wiki/Vatanda%C5%9Fl%C4%B1k) alma imkanı sunuyor.[^202]

### Tarihçe

[I. Dünya Savaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/I._D%C3%BCnya_Sava%C5%9F%C4%B1) ile [Türk Kurtuluş Savaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_Kurtulu%C5%9F_Sava%C5%9F%C4%B1) sonrası ortaya çıkan cumhuriyetin ilk altmış yılında 1923 ve 1983 yılları arasında devlet, sıkı bir yarı-[devletçi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Atat%C3%BCrk_%C4%B0lkeleri) yaklaşımın içinde bulundu; özel sektör katılımı, dış ticaret, döviz akışı ve [doğrudan yabancı yatırım](https://turkipedia.org/tr/wiki/Do%C4%9Frudan_yabanc%C4%B1_yat%C4%B1r%C4%B1m) tutarı gibi konularda çeşitli sınırlamalar konuldu. Çeşitli bütçe planlamaları yapıldı. Ancak 1983 yılına gelindiğinde Başbakan [Turgut Özal](https://turkipedia.org/tr/wiki/Turgut_%C3%96zal), özel sektörü daha ön plana çıkaran bir dizi reform başlattı.[^203]

Büyük miktarlarda alınan dış kredilerle birlikte reformlar, hızlı bir ekonomik büyümenin önünü açtı fakat bu büyüme özellikle 1994, 1999 (o yıl gerçekleşen [Gölcük depremi](https://turkipedia.org/tr/wiki/1999_G%C3%B6lc%C3%BCk_depremi) sonrası)[^204] ve 2001[^205] yıllarında yaşanan finansal krizler ve durgunluklar sebebiyle sürekli kesintiye uğradı. 1981 ile 2003 yılları arasında ülkenin yıllık GSYİH büyüme ortalaması %4 olarak belirlendi.[^206] Büyüyen kamu açıkları ve yaygın yolsuzluk ile birlikte ek mali reformların eksikliği, yüksek enflasyon ve zayıf bankacılık sektörü, [makroekonomi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Makroekonomi) dalgalanmasının artmasına sebep oldu.[^207] 2001 yılındaki kriz sonrası dönemin maliye bakanı [Kemal Derviş](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kemal_Dervi%C5%9F) tarafından başlatılan reformlardan bu yana, enflasyon tek haneli rakamlara düştü, yatırımcı güveni ile yabancı yatırım arttı, işsizlik oranı geriledi.

Türkiye, dış ticaret üzerindeki devlet kontrolünü yavaş yavaş azaltarak ekonomik düzenlemeler yoluyla çeşitli pazarlar açtı, kamuya ait çeşitli kurumları [özelleştirme](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%96zelle%C5%9Ftirme) yoluna gitti, birçok sektörün liberalleştirilmesi ile yabancı katılımı ise çeşitli siyasi tartışmalar arasında devam etti.[^208] Kamu borçlarının GSYİH'ye oranı, 2001 yılındaki durgunlukta seviyenin altına düşse de, 2010 yılının üçüncü yarısında %46'ya yükseldi. 2002 ve 2007 yılları arasındaki yıllık GSYİH büyüme oranı ise ortalama %6,8 olarak belirlendi; bu rakam Türkiye'yi o yılların en hızlı büyüyen ekonomilerinden biri hâline getirdi.[^209] Ancak büyüme, 2008 yılında %1 oranında yavaşladı ve ekonomi, 2009 yılında yaşanan küresel ekonomik krizden %5 kadarlık bir oranla durgunluktan etkilendi. 2010 yılında ise ülkenin ekonomisinin %8 büyüdüğü tahmin edildi.[^210]

2000'lerin ilk yıllarında ülkedeki yüksek enflasyon kontrol altına alındı ve bu yeni bir para biriminin piyasaya sunulmasına yol açtı; Yeni Türk Lirası, 1 Ocak 2005 tarihinde yürürlüğe girdi.[^211] 1 Ocak 2009'da Yeni Türk Lirası, yerini yeni banknot ve madeni paraların tanıtılmasıyla [Türk Lirası](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_liras%C4%B1)'na bıraktı. 2012 yılında ülkedeki enflasyon rakamı %6,16, işsizlik oranı ise %9,2 olarak belirlendi.[^212][^213]

### Enerji

Elektrik üretimi için kullanılan kaynaklar çeşitlilik gösterir. [Fosil yakıt](https://turkipedia.org/tr/wiki/Fosil_yak%C4%B1t)lar, toplam kurulu kapasitenin %56,2'sini oluştururken, [nükleer enerji](https://turkipedia.org/tr/wiki/N%C3%BCkleer_enerji) %0'lık bir paya sahiptir. [Güneş enerjisi](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCne%C5%9F_enerjisi), toplam kurulu kapasitenin %3,8'ini oluştururken, [rüzgar enerjisi](https://turkipedia.org/tr/wiki/R%C3%BCzg%C3%A2r_g%C3%BCc%C3%BC) %8,4'lük bir paya sahiptir. Hidroelektrik kaynakları ise toplam kurulu kapasitenin %26,3'ünü oluşturmaktadır. Gelgit ve dalga enerjisi %0,4'lük bir paya sahipken, [jeotermal enerji](https://turkipedia.org/tr/wiki/Jeotermal_enerji) toplam kurulu kapasitenin %3,4'ünü oluşturur. Son olarak, biyokütle ve atık kaynakları toplam kurulu kapasitenin %1,5'ini oluşturmaktadır. (2020 ortalama değerleridir)[^214]

### Turizm

![Konyaaltı Plajı, Antalya](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/73/Falezlerden_Antalya_Konyaalt%C4%B1_Plaj%C4%B1na_do%C4%9Fru_bir_g%C3%B6r%C3%BCn%C3%BCm.jpg/1280px-Falezlerden_Antalya_Konyaalt%C4%B1_Plaj%C4%B1na_do%C4%9Fru_bir_g%C3%B6r%C3%BCn%C3%BCm.jpg)
*Konyaaltı Plajı, Antalya (Esginmurat, CC-BY-SA-4.0)*

[Türkiye'de turizm](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye%27de_turizm), ekonominin önemli bir kısmını teşkil etmektedir ve son yirmi yılda hızlı bir büyüme yakalamıştır. 2024'te 56 milyondan fazla turist tarafından ziyaret edilen Türkiye, [İtalya](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0talya)'yı geride bırakarak [dünyanın en çok ziyaret edilen dördüncü](https://turkipedia.org/tr/wiki/D%C3%BCnya_turizm_s%C4%B1ralamas%C4%B1) ülkesi ve [Avrupa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Avrupa)'nın ise üçüncü en büyük turizm destinasyonudur.[^215] Aynı yıl Türkiye ziyaretçilerden 56.3 milyar $ gelir elde etti.[^216] Türkiye, 22 [UNESCO Dünya Mirası Alanı](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye%27deki_D%C3%BCnya_Miraslar%C4%B1_listesi), 79 geçici Dünya Mirasına sahiptir ve bu ülkeyi dünyada en çok kültürel mirasını tescil ettiren 14. ülke konumuna getirdi.[^217][^218]

Türkiye, 625 [Mavi Bayraklı plaja](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mavi_Bayrak) ev sahipliği yaparak [İspanya](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0spanya) ve [Yunanistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yunanistan)'ın ardından dünyada üçüncü sırada yer almaktadır.[^219][^220] Euromonitor International'ın raporuna göre, 2024 yılında [İstanbul](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0stanbul) dünyanın en çok ziyaret edilen 2. şehri, "turizm başkenti" kabul edilen [Antalya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Antalya) ise [Paris](https://turkipedia.org/tr/wiki/Paris) ve [Dubai](https://turkipedia.org/tr/wiki/Dubai) gibi metropolleri geride bırakarak 6. sırada yer aldı.[^221]

### Altyapı

Türkiye, 2023 yılında yaklaşık 1.154 trilyon [Amerikan doları](https://turkipedia.org/tr/wiki/Amerikan_dolar%C4%B1) [GSYİH](https://turkipedia.org/tr/wiki/Gayrisafi_yurt_i%C3%A7i_has%C4%B1la) ile dünyanın en büyük 17. ekonomisi, [Avrupa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Avrupa)'nın ise en büyük 7. ekonomisi olmuştur. 2013 yılında Türkiye'de 22 uluslararası havalimanı olmak üzere 98 havalimanı vardı.[^222][^223] 1933'ten bu yana Türkiye'nin bayrak taşıyıcı havayolu olan [Türk Hava Yolları](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_Hava_Yollar%C4%B1)'nın yanı sıra ülkede birçok havayolu şirketi faaliyet göstermektedir. Avrupa, [Asya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Asya), [Afrika](https://turkipedia.org/tr/wiki/Afrika) ve [Amerika](https://turkipedia.org/tr/wiki/Amerika)'da 315 noktaya tarifeli seferler gerçekleştiriyor ve bu da onu Dünyanın en çok yere sefer yapan havayolu firması yapıyor.[^224][^225] Türk Hava Yolları ana aktarma merkezi olarak 90 milyon kapasiteli İstanbul Havalimanı'nı kullanıyor. Dünyanın en yoğun 8. havalimanı konumundadır.[^226]

![İstanbul Havalimanı'nın ana terminali yıllık 90 milyon yolcu kapasitesine sahip olup dünyanın tek çatı altındaki en büyük terminal binasıdır.](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/28/%C4%B0stanbul_Havaliman%C4%B1_Airport_2019_24.jpg/1280px-%C4%B0stanbul_Havaliman%C4%B1_Airport_2019_24.jpg)
*İstanbul Havalimanı'nın ana terminali yıllık 90 milyon yolcu kapasitesine sahip olup dünyanın tek çatı altındaki en büyük terminal binasıdır. (Arne Müseler, CC-BY-SA-4.0)*

2014 itibarıyla, ülke 65.000 kilometrenin (40.400 mil) üzerinde bir karayolu ağına sahiptir.[^227][^228] Otoyollar, resmî adı Otoyol olan kontrollü erişimli otoyollardır. Ağ, 2020 itibarıyla 3.523 kilometre (2.189 mi) genişliğindedir. Ağın 2023 yılına kadar 4.773 kilometreye (2.966 mi) ve 2035 yılına kadar 9.312 kilometreye (5.786 mi) genişlemesi bekleniyor.

![Togg T10X, elektrikli araçlar üreten bir Türk otomotiv şirketi olan Togg tarafından üretilmiştir.](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/32/Togg_Models.jpg/1280px-Togg_Models.jpg)
*Togg T10X, elektrikli araçlar üreten bir Türk otomotiv şirketi olan Togg tarafından üretilmiştir. (Metuboy, CC-BY-SA-4.0)*

[Türkiye Cumhuriyeti Devlet Demiryolları](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye_Cumhuriyeti_Devlet_Demiryollar%C4%B1), 12.532 kilometre ray uzunluğu üzerinde hem konvansiyonel hem de yüksek hızlı tren işletmektedir. Devlete ait ulusal demiryolu şirketi 2003 yılında hızlı tren hatları inşa etmeye başladı. Ankara-Konya hattı 2011 yılında, Ankara-İstanbul hattı ise 2014 yılında hizmete girdi.[^229] Konya-Karaman hattı 2022 yılında faaliyete geçti ve 406 km (252 mil) uzunluğundaki Ankara-Sivas hattı, 2023'te açıldı.[^230]

2013 yılında hizmete açılan Boğaziçi'nin altındaki [Marmaray Tüneli](https://turkipedia.org/tr/wiki/Marmaray_T%C3%BCneli), İstanbul'un Avrupa ve Asya yakasındaki demiryolu ve metro hatlarını birbirine bağlar; yakındaki [Avrasya Tüneli](https://turkipedia.org/tr/wiki/Avrasya_T%C3%BCneli) (2016) ise motorlu taşıtlar için denizaltı bağlantısı sağlıyor.[^231]

[Metro İstanbul](https://turkipedia.org/tr/wiki/Metro_%C4%B0stanbul), yıllık 495 milyon yolcu sayısı ile ülkedeki en büyük metro ağıdır.[^232] Hizmette olan 9 metro hattı ve yapım aşamasında olan 5 metro hattı daha var.[^233]

[15 Temmuz Şehitler Köprüsü](https://turkipedia.org/tr/wiki/15_Temmuz_%C5%9Eehitler_K%C3%B6pr%C3%BCs%C3%BC) (1973), [Fatih Sultan Mehmet Köprüsü](https://turkipedia.org/tr/wiki/Fatih_Sultan_Mehmet_K%C3%B6pr%C3%BCs%C3%BC) (1988) ve [Yavuz Sultan Selim Köprüsü](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yavuz_Sultan_Selim_K%C3%B6pr%C3%BCs%C3%BC) (2016), [İstanbul Boğazı](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0stanbul_Bo%C4%9Faz%C4%B1)'nın [Avrupa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Avrupa) ve [Asya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Asya) kıyılarını birbirine bağlayan üç asma köprüdür. [Osmangazi Köprüsü](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmangazi_K%C3%B6pr%C3%BCs%C3%BC) (2016) [İzmit Körfezi](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0zmit_K%C3%B6rfezi)'nin kuzey ve güney kıyılarını birbirine bağlar. Avrupa ve Asya'yı birbirine bağlayan [Çanakkale Boğazı](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87anakkale_Bo%C4%9Faz%C4%B1) üzerindeki [1915 Çanakkale Köprüsü](https://turkipedia.org/tr/wiki/1915_%C3%87anakkale_K%C3%B6pr%C3%BCs%C3%BC), dünyanın en uzun asma köprüsüdür.[^234]

Birçok doğal gaz boru hattı ülke topraklarını kapsıyor.[^235] [Karadeniz](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karadeniz)'in önemli bir doğalgaz boru hattı olan Mavi Akım, [Rusya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rusya)'dan Türkiye'ye doğal gaz taşıyor. Yıllık kapasitesi yaklaşık 63 milyar metreküp (2.200 milyar fit küp) olan denizaltı boru hattı Türk Akımı, Türkiye'nin Rus gazını Avrupa'nın geri kalanına satmasına olanak tanıyor.[^236] Dünyanın en uzun ikinci petrol boru hattı olan [Bakü-Tiflis-Ceyhan petrol boru hattı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bak%C3%BC-Tiflis-Ceyhan_Petrol_Boru_Hatt%C4%B1) 2005 yılında açıldı.[^237] 2018 itibarıyla Türkiye 1700 terawatt saat (TW/h) petrol tüketiyor. Yılda birincil enerji, kişi başına 20 megavat saatin (MW/h) biraz üzerinde. Türkiye'nin enerji politikası fosil yakıt ithalatını azaltmayı içermesine rağmen, Türkiye'deki kömür, Türkiye'nin [sera gazı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sera_gazlar%C4%B1) emisyonlarının küresel toplamın %1'ini oluşturmasının en büyük ve tek nedenidir. Türkiye'de yenilenebilir enerji artırılıyor ve Akkuyu Nükleer Santrali Akdeniz kıyısında inşa ediliyor; ancak ulusal elektrik üretim kapasitesi fazlalığına rağmen fosil yakıtlar hâlâ sübvanse ediliyor.[^238] Türkiye, dünyadaki jeotermal enerjiden en yüksek beşinci doğrudan kullanım ve kapasiteye sahiptir.[^239]

2019 yılı itibarıyla Türkiye elektriğinin %45,6'sını yenilenebilir kaynaklardan üretmektedir.[^240]

## Bilim ve teknoloji

![Göktürk-1, Göktürk-2 ve Göktürk-3, Millî Savunma Bakanlığı'nın Dünya gözlem uyduları olup, devlete ait Türksat, Türksat serisi iletişim uydularını işletmektedir.](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f9/TaiIDEF2015_%288%29.JPG/1280px-TaiIDEF2015_%288%29.JPG)
*Göktürk-1, Göktürk-2 ve Göktürk-3, Millî Savunma Bakanlığı'nın Dünya gözlem uyduları olup, devlete ait Türksat, Türksat serisi iletişim uydularını işletmektedir. (CeeGee, CC-BY-SA-4.0)*

[TÜBİTAK](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%9CB%C4%B0TAK), [Türkiye'de bilim, teknoloji ve inovasyon](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye%27de_bilim_ve_teknoloji) politikalarını geliştiren lider kuruluştur.[^241] [TÜBA](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye_Bilimler_Akademisi), Türkiye'de bilimsel faaliyetleri teşvik etmek için hareket eden özerk bir bilimsel topluluktur.[^242] [TAEK](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye_Atom_Enerjisi_Kurumu), Türkiye'nin resmî nükleer enerji kuruluşudur. Hedefleri arasında nükleer enerji üzerine akademik araştırmalar yapmak ve barışçıl nükleer araçların geliştirilmesi ve kullanımı yer alıyor.[^243]

![TUSAŞ, havacılık ve savunma sektöründe dünyada ilk 100 kurum arasında yer alıyor.](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/be/Turkish_Aerospace_Industries_logo.svg/1280px-Turkish_Aerospace_Industries_logo.svg.png)
*TUSAŞ, havacılık ve savunma sektöründe dünyada ilk 100 kurum arasında yer alıyor. (Turkish Aerospace Industries, public-domain)*

[Askerî teknoloji](https://turkipedia.org/tr/wiki/Asker%C3%AE_teknoloji) alanında [araştırma ve geliştirme](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ara%C5%9Ft%C4%B1rma_ve_geli%C5%9Ftirme) amacıyla kurulan devlet şirketleri arasında [TUSAŞ](https://turkipedia.org/tr/wiki/TUSA%C5%9E), [ASELSAN](https://turkipedia.org/tr/wiki/ASELSAN), [HAVELSAN](https://turkipedia.org/tr/wiki/HAVELSAN), [ROKETSAN](https://turkipedia.org/tr/wiki/ROKETSAN) ve [MKE](https://turkipedia.org/tr/wiki/Makine_ve_Kimya_End%C3%BCstrisi) bulunmaktadır. [Türkiye Uzay Sistemleri Entegrasyon ve Test Merkezi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Uzay_Sistemleri_Entegrasyon_ve_Test_Merkezi) (USET), [Millî Savunma Bakanlığı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mill%C3%AE_Savunma_Bakanl%C4%B1%C4%9F%C4%B1_%28T%C3%BCrkiye%29)'na ait ve Türk Havacılık ve Uzay Sanayii (TUSAŞ) tarafından işletilen bir uzay aracı üretim ve test tesisidir. [Uydu Fırlatma Sistemi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Uydu_F%C4%B1rlatma_Sistemi) (UFS), Türkiye'nin uydu fırlatma kabiliyetini geliştirmeye yönelik bir projedir. Proje bir [uzay üssü](https://turkipedia.org/tr/wiki/Uzay_%C3%BCss%C3%BC)nün inşasından, [uydu fırlatma araçları](https://turkipedia.org/tr/wiki/F%C4%B1rlatma_arac%C4%B1)nın geliştirilmesinden ve yer istasyonlarının kurulmasından oluşur.[^244][^245][^246] [Türksat](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrksat), Türkiye'deki tek [haberleşme uydusu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Haberle%C5%9Fme_uydusu) operatörüdür ve Türksat uydu serisini yörüngeye fırlatmıştır. [Göktürk-1](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%B6kt%C3%BCrk-1), [Göktürk-2](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%B6kt%C3%BCrk-2) ve [Göktürk-3](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%B6kt%C3%BCrk-3), Millî Savunma Bakanlığı tarafından işletilen Türkiye'nin keşif amaçlı [yer gözlem uyduları](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yer_g%C3%B6zlem_uydusu)dır. [BİLSAT](https://turkipedia.org/tr/wiki/B%C4%B0LSAT) ve [RASAT](https://turkipedia.org/tr/wiki/RASAT), [TÜBİTAK Uzay Teknolojileri Araştırma Enstitüsü](https://turkipedia.org/tr/wiki/Uzay_Teknolojileri_Ara%C5%9Ft%C4%B1rma_Enstit%C3%BCs%C3%BC) tarafından işletilen Dünya gözlem uydularıdır.

2015 yılında [Kuzey Carolina Üniversitesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kuzey_Karolina_%C3%9Cniversitesi%2C_Chapel_Hill)'nde bir profesör olan [Aziz Sancar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Aziz_Sancar), hücrelerin DNA'yı nasıl onardığı konusundaki çalışmaları nedeniyle [Tomas Lindahl](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tomas_Lindahl) ve [Paul Modrich](https://turkipedia.org/tr/wiki/Paul_Modrich) ile birlikte [Nobel Kimya Ödülü](https://turkipedia.org/tr/wiki/Nobel_Kimya_%C3%96d%C3%BCl%C3%BC)'nü kazandı.[^247] Diğer Türk bilim adamları arasında [Behçet hastalığı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Beh%C3%A7et_hastal%C4%B1%C4%9F%C4%B1)nı keşfeden hekim [Hulusi Behçet](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hulusi_Beh%C3%A7et) ve [Arf değişmezi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Arf_de%C4%9Fi%C5%9Fmezi)ni tanımlayan matematikçi [Cahit Arf](https://turkipedia.org/tr/wiki/Cahit_Arf) yer alıyor.

## Demografi

[Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Adrese_Dayal%C4%B1_N%C3%BCfus_Kay%C4%B1t_Sistemi) sonucunda elde edilen verilere göre 2024 itibarıyla Türkiye'nin nüfusu 85.664.944'tür.[^248] Bu sayı, ilk resmî nüfus sayımının yapıldığı 1927 yılında 13,6 milyondu.[^249] 2024 yılındaki nüfus, 2022 yılından 292 bin 567 kişi fazladır ve ülkenin nüfusunun artış oranı binde 3,4'tür.[^250] Nüfusun %93'ü il ve ilçe merkezlerinde yaşamaktadır. Yine aynı verilere göre Türkiye'de km2 başına ortalama 111 kişi düşmektedir. Nüfusun %68,4'ü 15-64 yaş grubunda yer alırken %20,9'u 0-14 yaş grubunda yer almaktadır. Yaklaşık %10,6'lik bir kısım ise 65 ve üstü yaşlardaki kişilerden oluşmaktadır. Nüfusun [ortanca yaş](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ortanca_ya%C5%9F)ı 34,4'tür. Önceki yıllarla karşılaştırıldığında Türkiye nüfusunun yaşlandığı görülmektedir.[^251] Türkiye'nin en gelişmiş ve en kalabalık şehri [İstanbul](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0stanbul)'dur. Ayrıca [Avrupa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Avrupa)'nın en kalabalık şehri unvanını da taşımaktadır.[^252]

### Dil ve etnisite

[Türkiye Anayasası](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye_Cumhuriyeti_Anayasas%C4%B1)'nın 66. maddesi, "Türk Devletine vatandaşlık bağı ile bağlı olan" herkesi, bir "Türk" olarak tanımlar. Bu nedenle, Türkiye'de hukukî anlamda Türk sözcüğü, bir [etnik kökeni](https://turkipedia.org/tr/wiki/Etnik_grup) ifade etmekten ziyade ülkenin [vatandaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Vatanda%C5%9Fl%C4%B1k) olan herkesi ifade etmektedir.[^253] Ülkenin büyük çoğunluğunun etnik kökeni [Türk](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkler)'tür. Ülke nüfusundaki Türklerin oranı [CIA](https://turkipedia.org/tr/wiki/CIA)'e göre %70-75, Konda'ya göre %76 ve Konsensus'a göre %77'dir.[^254][^255][^256] Nüfusun etnik dağılımına ait pek çok veri olmasına rağmen, Türkiye'de yapılan resmî nüfus sayımları etnik kökene ait rakamlar vermediği için resmî veriler mevcut değildir.[^257] Yapılan araştırmalara göre Türkiye'de [Arnavutlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Arnavutlar), [Azeriler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Azeriler), [Araplar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Araplar), [Boşnaklar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bo%C5%9Fnaklar), [Çerkesler](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87erkesler), [Çingeneler](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87ingeneler), [Gürcüler](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCrc%C3%BCler), [Hemşinliler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hem%C5%9Finliler), [Lazlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Lazlar), [Pomaklar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Pomaklar), [Süryaniler](https://turkipedia.org/tr/wiki/S%C3%BCryaniler) ve [Zazalar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Zazalar) dâhil olmak üzere pek çok etnik grup yaşasa da,[^258] ülkede resmen tanınan azınlıklar sadece [Ermeniler](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye_Ermenileri), [Rum](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rum)lar, [Bulgarlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye%27deki_Bulgarlar), [Yahudiler](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye%27de_Yahudilik)dir. Azınlık statülerini [Lozan Antlaşması](https://turkipedia.org/tr/wiki/Lozan_Antla%C5%9Fmas%C4%B1)'nın gayrimüslim azınlık hakları çerçevesinde elde etmişlerdir. Ayrıca Türkiye'deki Bulgarların azınlık statüsü, [Türkiye ile Bulgaristan Arasındaki Dostluk Antlaşması](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bulgaristan-T%C3%BCrkiye_Dostluk_Antla%C5%9Fmas%C4%B1) uyarınca açıkça belirtilmiştir.[^259][^260][^261] Ankara 13. İdare Mahkemesi, 18.06.2013 tarih, [2012/1746 esas ve 2013/952 karar](https://turkipedia.org/tr/wiki/S%3ABeyo%C4%9Flu_S%C3%BCryani_Kadim_Meryemana_Kilisesi_Vakf%C4%B1_2013)la, ilk kez [Süryanilerin](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye_S%C3%BCryanileri) Lozan'da azınlıklar için tanınan haklardan istifade edebileceği kayıt altına alınmıştır.[^262][^263] Türklerden sonra, ülkede yaşayan en büyük etnik grup [Kürtler](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye_K%C3%BCrtleri)dir. Kürtlerin nüfus içindeki oranı CIA'e göre %18, Konda'ya göre %15, Konsensus'a göre %14'tür.[^264][^265][^266] Kürtler ülkenin doğu ve güneydoğu kısımlarında yoğunlaşmıştır. [Bingöl](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bing%C3%B6l), [Muş](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mu%C5%9F), [Diyarbakır](https://turkipedia.org/tr/wiki/Diyarbak%C4%B1r), [Batman](https://turkipedia.org/tr/wiki/Batman), [Şırnak](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9E%C4%B1rnak), [Bitlis](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bitlis), [Van](https://turkipedia.org/tr/wiki/Van), [Mardin](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mardin), [Siirt](https://turkipedia.org/tr/wiki/Siirt) ve [Hakkâri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hakk%C3%A2ri) illerinde Kürt nüfus çoğunluktadır; bunun yanı sıra [Şanlıurfa](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eanl%C4%B1urfa)'da %47 ile nüfusun çoğunluğa yakınını ve [Ağrı](https://turkipedia.org/tr/wiki/A%C4%9Fr%C4%B1), [Kars](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kars) ve [Iğdır](https://turkipedia.org/tr/wiki/I%C4%9Fd%C4%B1r)'da büyük bir azınlık grubunu oluşturur.[^267] Ayrıca yıllardır gerçekleşen iç göçlerle birlikte Kürtler, ülkenin ortasındaki ve batısındaki tüm büyük şehirlerde de yaşamaktadır. Özellikle [İstanbul](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0stanbul)'da yaklaşık 3 milyon Kürt yaşamaktadır ve bu durum şehri, dünya üzerinde en fazla Kürt nüfusuna sahip şehir yapmaktadır.[^268] CIA'e göre Türkler ve Kürtler dışındaki diğer azınlıkların oranı ise %7-12'dir.[^269] Tanınan üç azınlık dışında kalan diğer azınlıklar için belirlenmiş özel haklar yoktur. "Azınlık" terimi, Türkiye'de hassas bir konudur ve hassas olmaya devam etmektedir.[^270] Hukukî anlamda azınlıkları tanımasa da devlet, resmî kanalı [TRT](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye_Radyo_Televizyon_Kurumu)'ye, azınlıkların konuştuğu çeşitli dillerde radyo ve televizyon programları yapması konusunda izin vermektedir.[^271]

Türkiye'nin resmî dili, aynı zamanda nüfusun %85'inin anadili olan [Türkçe](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk%C3%A7e)dir. Nüfusun yaklaşık %12'si ise ana dil olarak [Kürtçe](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C3%BCrt%C3%A7e) konuşmaktadır. [Arapça](https://turkipedia.org/tr/wiki/Arap%C3%A7a) ve [Zazaca](https://turkipedia.org/tr/wiki/Zazaca)yı ana dil olarak konuşanların oranı da %1'den fazladır, bunun yanı sıra çeşitli bölgelerde küçük bir kesim tarafından ana dil olarak konuşulan diller de mevcuttur.[^272] Ayrıca [Türkiye'de konuşulan diller](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye%27de_konu%C5%9Fulan_diller)den bazıları tehlike altındadır. Bunlara [Abazaca](https://turkipedia.org/tr/wiki/Abazaca), [Abhazca](https://turkipedia.org/tr/wiki/Abhazca), [Batı Ermenicesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bat%C4%B1_Ermenicesi), [Çerkesçe](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87erkes_dilleri), [Çingenece](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87ingenece), [Doğu Çerkesçesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kabardeyce), [Hemşince](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hem%C5%9Fince), [Hertevince](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hertevince), [Kapadokya Yunancası](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kapadokya_Rumcas%C4%B1), [Lazca](https://turkipedia.org/tr/wiki/Lazca), [Pontus Rumcası](https://turkipedia.org/tr/wiki/Pontus_Rumcas%C4%B1), [Ubıhça](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ub%C4%B1h%C3%A7a), [Yahudi İspanyolcası](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yahudi_%C4%B0spanyolcas%C4%B1) ve Zazaca örnek verilebilir.[^273]

### Göçmenler

1991'deki [Körfez Savaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C3%B6rfez_Sava%C5%9F%C4%B1) sırasında milyonlarca Kürt dağlardan Türkiye'ye ve İran'ın Kürt bölgelerine kaçtı. Türkiye'ye göç, insanların ülkede ikamet etmek için Türkiye'ye göç ettikleri süreçtir. [2010'larda ve 2020'lerin başında Türkiye'de yaşanan göçmen krizi](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye_g%C3%B6%C3%A7men_krizi), milyonlarca mülteci ve göçmenin akınına neden oldu; 2014 itibarıyla, uluslararası göçmenler ülke nüfusunun %2,5'ini oluşturuyordu.[^274] UNHCR'ye göre 2018'de Türkiye, [Afrika](https://turkipedia.org/tr/wiki/Afrika) ve [Orta Doğu'dan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Orta_Do%C4%9Fu) toplam 3.564.919 kayıtlı mülteciye ev sahipliği yaptı ve bu, dünyadaki tüm mültecilerin %63,4'üne tekabül ediyor. 2020 itibarıyla resmî olarak 3,6 milyondan fazla [Suriyeli mülteci](https://turkipedia.org/tr/wiki/Suriye_%C4%B0%C3%A7_Sava%C5%9F%C4%B1%27nda_m%C3%BClteciler) ile dünyanın en çok Suriyeli mülteci barındıran ülkesi oldu.[^275] Türkiye'deki mülteci krizini [Afet ve Acil Durum Yönetimi Başkanlığı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Afet_ve_Acil_Durum_Y%C3%B6netimi_Ba%C5%9Fkanl%C4%B1%C4%9F%C4%B1) yönetiyor.

### Din

![İstanbul'daki Sultan Ahmet Camii, içerisinin İznik çinileriyle süslenmesinden dolayı, Avrupa'da Mavi Cami olarak da anılır.](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/5/56/Sultan_Ahmed_Mosque_Istanbul_Turkey_retouched.jpg)
*İstanbul'daki Sultan Ahmet Camii, içerisinin İznik çinileriyle süslenmesinden dolayı, Avrupa'da Mavi Cami olarak da anılır. (Dersaadet, CC-BY-SA-3.0)*

Türkiye, [resmî dini](https://turkipedia.org/tr/wiki/Devlet_dini) olmayan [laik bir devlettir](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sek%C3%BCler_devlet). [Din ve vicdan özgürlüğü](https://turkipedia.org/tr/wiki/Din_%C3%B6zg%C3%BCrl%C3%BC%C4%9F%C3%BC), ülkenin anayasasıyla güvence altına alınmıştır.[^276][^277] Ancak ülkede çeşitli İslami partilerin kurulmasıyla birlikte, dinin yönetimdeki rolüyle ilgili tartışmalar ortaya çıkmıştır.[^278] Ülkede kamu kurumlarında ve okullarda uzun yıllar boyunca [İslami siyaset sembolü](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0slam%27da_siyasi_mezhepler) olarak görüldüğü için [başörtüsü takılması yasaklandı](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye%27de_ba%C5%9F%C3%B6rt%C3%BCs%C3%BC_yasa%C4%9F%C4%B1). Bu yasağa 2011 yılında üniversitelerde, 2013 yılında kamu kurumlarında ve 2014 yılında diğer okullarda son verildi.[^279][^280]

Türkiye'de baskın din [İslam'](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0slam)dır. Yaygın mezhep ise [Sünnilik](https://turkipedia.org/tr/wiki/S%C3%BCnnilik) mezheplerinden biri olan [Hanefi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hanefilik)liktir. Ülkedeki en yüksek İslami makam [Diyanet İşleri Başkanlığı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Diyanet_%C4%B0%C5%9Fleri_Ba%C5%9Fkanl%C4%B1%C4%9F%C4%B1)'dır ve Hanefi mezhebinin kurallarına göre dini yorumlar. Ülke topraklarındaki 90.000'i aşkın kayıtlı camiden ve buralarda görevli [imam](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0mam)lardan da sorumludur. Ayrıca ülkede [Alevilik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Alevilik) de yer yer yaygındır ve akademisyenler Alevi sayısının 15-20 milyon arasında olduğunu öne sürmektedir.[^281][^282] T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı'na bağlı [Alevi-Bektaşi Kültür ve Cemevi Başkanlığı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Alevi-Bekta%C5%9Fi_K%C3%BClt%C3%BCr_ve_Cemevi_Ba%C5%9Fkanl%C4%B1%C4%9F%C4%B1) bulunmaktadır.

[Türkiye'de Hristiyanların](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye%27de_Hristiyanl%C4%B1k) oranı 1927'de %5-3 idi ve bugün %0,4-0,3 arasında değişmektedir.[^283] Günümüzde ülkede [Rum Ortodoksluğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0stanbul_Rum_Ortodoks_Patrikhanesi), [Katoliklik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Katolik_Kilisesi), [Protestanlık](https://turkipedia.org/tr/wiki/Protestanl%C4%B1k) ve [Mormonluk](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mormonluk) dâhil olmak üzere çeşitli mezheplerden birçok [Hristiyan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hristiyanl%C4%B1k) bulunmaktadır ve bu sayı yaklaşık olarak Türkiye'nin nüfusunun %0,3'ü kadardır. Ülkede açık olan kilise sayısı ise 398'dir.[^284] İstanbul, 4. yüzyıldan bu yana [Doğu Ortodoks Kilisesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Do%C4%9Fu_Ortodoks_Kilisesi)'nin merkezi konumundadır.[^285][^286]

Türkiye'de, çoğu [Sefarad](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sefarad_Yahudileri) kökenli olan 15.000 [Yahudi](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye%27de_Yahudilik) yaşamaktadır.[^287] MÖ 5. yüzyıldan itibaren Anadolu topraklarında [Yahudi toplulukları](https://turkipedia.org/tr/wiki/Romanyot) yaşamaya başladı ve yirmi yüzyıl sonra, 15. yüzyıl sonlarında İspanyol ve Portekiz Yahudilerinin [İspanya'dan kovulmasıyla](https://turkipedia.org/tr/wiki/Elhamra_Kararnamesi) birlikte [Osmanlı İmparatorluğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu), bu Yahudilerin günümüzdeki Türkiye topraklarına yerleşmesine izin verdi. Böylece Anadolu'daki Yahudi nüfusu arttı. [20. yüzyıldaki göçlere rağmen](https://turkipedia.org/tr/wiki/Aliyah), bugün hâlâ küçük bir Yahudi nüfusu Türkiye'de bulunmaktadır.[^288]

### Eğitim

![30 Mayıs 1453'te Medâris-i Semâniye ve Fâtih Dârüşşifâsı adıyla kurulan İstanbul Üniversitesi, 1 Ağustos 1933'te yapılan reformla birlikte Türkiye'nin ilk üniversitesi olarak hizmete girmiştir.](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/06/%C4%B0stanbulUniversityGate2.jpg/1280px-%C4%B0stanbulUniversityGate2.jpg)
*30 Mayıs 1453'te Medâris-i Semâniye ve Fâtih Dârüşşifâsı adıyla kurulan İstanbul Üniversitesi, 1 Ağustos 1933'te yapılan reformla birlikte Türkiye'nin ilk üniversitesi olarak hizmete girmiştir. (Metuboy, CC-BY-SA-4.0)*

Türkiye'de üniversite öncesi eğitim [Millî Eğitim Bakanlığı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mill%C3%AE_E%C4%9Fitim_Bakanl%C4%B1%C4%9F%C4%B1_%28T%C3%BCrkiye%29)'nın denetimindedir.[^289] 4 yıl ilkokul, 4 yıl ortaokul ve 4 yıl lise olmak üzere toplam 12 yıllık eğitim zorunludur.[^290] [OECD](https://turkipedia.org/tr/wiki/OECD) raporlarına göre ülkede liseyi tamamlamayan 25-34 yaş grubuna dâhil kişiler, liseyi tamamlayan aynı yaş grubundan iş arkadaşlarının elde ettiği gelirin ortalama olarak sadece %80'ini almaktadırlar.[^291] Ülkenin temel eğitim seviyesi diğer OECD ülkelerinin altında kabul edilir.[^292] Türkiye, OECD'nin [PISA](https://turkipedia.org/tr/wiki/Uluslararas%C4%B1_%C3%96%C4%9Frenci_De%C4%9Ferlendirme_Program%C4%B1) programında 34 ülke arasında 32. sırada yer alır.[^293] Yüksek kalitedeki liselere giriş, büyük ölçüde ülke genelinde yapılan öğrenci yerleştirme sınavlarından alınan puana bağlıdır, bu yüzden ülkedeki özel ders alma yaşı 10'a kadar düşmüştür.[^294] Türkiye'de 2019 itibarıyla yetişkin nüfusun %97,2'si okuryazardır; erkek nüfusun kendi içindeki okuryazarlık oranı %99,2, kadın nüfusun kendi içindeki okuryazar oranı %95,3'tür.[^295]

2019 itibarıyla [Türkiye'deki üniversite sayısı](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye%27deki_%C3%BCniversiteler_listesi) 208'dir.[^296] Öğrenciler, iki oturumlu [Yükseköğretim Kurumları Sınavı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Y%C3%BCksek%C3%B6%C4%9Fretim_Kurumlar%C4%B1_S%C4%B1nav%C4%B1) (YKS) sonucunda aldıkları puanlarla üniversiteye geçiş hakkı kazanır.[^297] [Anadolu Üniversitesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Anadolu_%C3%9Cniversitesi)nin Açıköğretim Fakültesi dışındaki tüm fakültelere giriş, lise mezunlarının YKS sonucuna bağlı olarak şekillenir.[^298] 2025 [Times Higher Education Dünya Üniversiteler sıralaması](https://turkipedia.org/tr/wiki/Times_Higher_Education_D%C3%BCnya_%C3%9Cniversiteler_s%C4%B1ralamas%C4%B1)nda Türkiye'den ilk 200'e giren üniversite yoktur; en yüksek sıralamalı üniversiteler, 300-500 aralığında yer alan üç üniversite olan [Koç Üniversitesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ko%C3%A7_%C3%9Cniversitesi), [Orta Doğu Teknik Üniversitesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Orta_Do%C4%9Fu_Teknik_%C3%9Cniversitesi) ve [Sabancı Üniversitesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sabanc%C4%B1_%C3%9Cniversitesi)dir.[^299]

### Sağlık

![Acıbadem Hastanesi](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/51/Ac%C4%B1bademHospitalAltunizade_%281%29.jpg/1280px-Ac%C4%B1bademHospitalAltunizade_%281%29.jpg)
*Acıbadem Hastanesi (CeeGee, CC-BY-SA-4.0)*

Türkiye'de sağlık hizmetleri [Sağlık Bakanlığı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sa%C4%9Fl%C4%B1k_Bakanl%C4%B1%C4%9F%C4%B1_%28T%C3%BCrkiye%29) tarafından merkezî bir devlet sistemiyle kontrol edilir. 2003 yılında hükûmet, sağlık hizmetlerine ayrılan bütçe oranını artıran ve nüfusun büyük bir bölümünü sağlık hizmetlerinden düşük masrafla yararlanabilir hâle getirmeyi amaçlayan geniş kapsamlı bir sağlık reformu programı başlattı. [Türkiye İstatistik Kurumu](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye_%C4%B0statistik_Kurumu), 2012 yılında sağlık hizmetleri kapsamında 76,3 milyar TL harcandığını açıkladı; hizmet bedellerinin %79,6'sı [Sosyal Güvenlik Kurumu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sosyal_G%C3%BCvenlik_Kurumu) tarafından karşılanırken geriye kalan %15,4'ü hastalar tarafından doğrudan ödendi.[^300] 2018 yılı rakamlarına göre Türkiye'de 34.559 sağlık kurumu bulunmaktadır ve doktor başına ortalama 536 hasta düşmektedir.[^301][^302] Ayrıca 1000 kişi başına düşen yatak sayısı 2,83'tür.[^303]

Türkiye'de [beklenen yaşam süresi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Beklenen_ya%C5%9Fam_s%C3%BCresi) erkeklerde 71,1 yıl ve kadınlarda 75,2 yıl olmakla birlikte, toplam nüfus ortalamasının beklenen yaşam süresi 73,2 yıldır.[^304] Ülkede ölümlere en çok neden olan hastalıklardan ilk üçü şunlardır: dolaşım sistemi hastalıkları (%39,8), kanser (%21,3), solunum hastalıkları (%9,8).[^305]

Türkiye, 2020 yılı ortası itibarıyla Numbeo sağlık araştırmaları şirketine göre 100 üzerinden 70.36 puan ile [ülkelere göre sağlık endeksi](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%9Clkelere_g%C3%B6re_sa%C4%9Fl%C4%B1k_endeksi) sıralamasında 28. sırada yer almaktadır.[^306]

## Kültür

![Mevlevi semazenler bir Sema törenindeyken. Mevlevi Sema Törenleri, UNESCO Somut Olmayan Kültürel Miras Listeleri'nde yer almaktadır.](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/b/bf/Whirlingdervishes.JPG)
*Mevlevi semazenler bir Sema törenindeyken. Mevlevi Sema Törenleri, UNESCO Somut Olmayan Kültürel Miras Listeleri'nde yer almaktadır. (myself, public-domain)*

Türkiye; [Oğuz](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_halklar%C4%B1), [Anadolu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Anadolu), [Osmanlı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_k%C3%BClt%C3%BCr%C3%BC) ([Greko-Romen](https://turkipedia.org/tr/wiki/Greko-Romen) ve [İslami kültürl](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0slam_k%C3%BClt%C3%BCr%C3%BC)erin bir devamıydı) ve [Avrupa kültürü](https://turkipedia.org/tr/wiki/Avrupa_k%C3%BClt%C3%BCr%C3%BC) ile geleneklerinin karışımıyla ortaya çıkan çok çeşitli kültürleri barındırır. Ülke coğrafyasındaki kültürel kaynaşma, [Orta Asya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Orta_Asya)'dan Anadolu'ya doğru gerçekleşen [Türk göçleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_g%C3%B6%C3%A7leri) sırasında Türklerin göç yolları üzerindeki kültürlerle kendi kültürlerini birleştirmesi sonucunda başladı. Ülkedeki [Batılılaşma](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bat%C4%B1l%C4%B1la%C5%9Fma) hareketi ise [Osmanlı İmparatorluğu'nun Tanzimat döneminde](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tanzimat) başladı ve bugüne kadar sürmeye devam etti.[^307][^308] Sonuç olarak günümüz [Türk kültürü](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_k%C3%BClt%C3%BCr%C3%BC), geleneksel inançları ve tarihî değerleri koruyarak "çağdaş" bir Batı devleti olma çabası sonucunda şekillendi.[^309] Özellikle 16. ve 18. yüzyıllar arasında Türk kültürü, Osmanlı İmparatorluğu'nun zirvede olduğu dönemde [*Turquerie*](https://turkipedia.org/tr/wiki/Turquerie) adıyla bir fenomen hâline gelerek Avrupa sanatını ve modasını da etkilemiştir.

### Sanat

![Osman Hamdi Bey'in çizdiği Kaplumbağa Terbiyecisi](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4a/Osman_Hamdi_Bey_-_The_Tortoise_Trainer_-_Google_Art_Project.jpg/1280px-Osman_Hamdi_Bey_-_The_Tortoise_Trainer_-_Google_Art_Project.jpg)
*Osman Hamdi Bey'in çizdiği Kaplumbağa Terbiyecisi (Osman Hamdi Bey, public-domain)*

Batılı anlamda [Türkiye'de resim](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye%27de_resim) sanatı, 19. yüzyılın ortalarından itibaren etkin bir gelişme göstermeye başladı. Resim dersleri ilk olarak teknik ihtiyaçlar için 1793 yılında şu anki [İstanbul Teknik Üniversitesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0stanbul_Teknik_%C3%9Cniversitesi)'nde verilmeye başlandı.[^310] 19. yüzyılın sonlarında, Batılı anlamda insan tasvirleri özellikle [Osman Hamdi Bey](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osman_Hamdi_Bey) ile birlikte Türk resminde kullanılmaya başlandı. Çağdaş eğilimlerle birlikte [empresyonizm](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0zlenimcilik) de gelişim gösterdi ve [Halil Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ressam_Halil_Pa%C5%9Fa) resimlerinde empresyonizmi kullandı. 1926'da Avrupa'ya gönderilen Türk sanatçılar, Türkiye'ye geri döndüklerinde çalışmalarında [Fovizm](https://turkipedia.org/tr/wiki/Fovizm), [Kübizm](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C3%BCbizm) ve hatta [Ekspresyonizm](https://turkipedia.org/tr/wiki/D%C4%B1%C5%9Favurumculuk) akımlarından yararlandılar. Sonraki yıllarda [D Grubu](https://turkipedia.org/tr/wiki/D_Grubu) sanatçılarından [Abidin Dino](https://turkipedia.org/tr/wiki/Abidin_Dino) ve [Cemal Tollu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Cemal_Tollu) dâhil olmak üzere [Fikret Mualla](https://turkipedia.org/tr/wiki/Fikret_Muall%C3%A2), [Fahrelnisa Zeid](https://turkipedia.org/tr/wiki/Fahr%C3%BCnnisa_Zeyd), [Bedri Rahmi Eyüboğlu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bedri_Rahmi_Ey%C3%BCbo%C4%9Flu), [Adnan Çoker](https://turkipedia.org/tr/wiki/Adnan_%C3%87oker) ve [Burhan Doğançay](https://turkipedia.org/tr/wiki/Burhan_Do%C4%9Fan%C3%A7ay) gibi sanatçılar son 30 yıl boyunca Batı'da gelişen bazı eğilimleri tanıttılar. Bunların yanı sıra [Yeniler Grubu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yeniler_Grubu) 1930'larda, [Onlar Grubu](https://turkipedia.org/tr/wiki/10%27lar_Grubu) 1940'larda, Yeni Dal Grubu 1950'lerde ve [Siyah Kalem Grubu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Siyah_Kalem_Grubu) 1960'larda ortaya çıkarak çağdaş Türk resminin diğer önemli hareketleri olarak tanındılar.[^311]

[Türk müziği](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_m%C3%BCzi%C4%9Fi) ve [edebiyatı](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_edebiyat%C4%B1), çeşitli kültürlerin izlerini taşır. Osmanlı İmparatorluğu'nun yanı sıra [İslam](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0slam) dünyası ile [Avrupa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Avrupa_Birli%C4%9Fi)'nın etkileşimi sonucunda Türk, İslam ve Avrupa gelenekleri birleşerek günümüz Türk müziğini ve edebiyatını ortaya çıkarmıştır.[^312] Osmanlı döneminde Türk edebiyatı, [İran](https://turkipedia.org/tr/wiki/Fars_edebiyat%C4%B1) ve [Arap](https://turkipedia.org/tr/wiki/Arap_edebiyat%C4%B1) edebiyatlarının fazlasıyla etkisi altında kaldı. [Tanzimat](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tanzimat)'taki yeniliklerle birlikte daha önceden bilinmeyen [roman](https://turkipedia.org/tr/wiki/Roman) ve [öykü](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hik%C3%A2ye) gibi edebi türler Türk edebiyatına giriş yaptı. Çeşitli yazarlar Türk edebiyatındaki ilkleri bu dönemde verdiler; [Namık Kemal](https://turkipedia.org/tr/wiki/N%C3%A2m%C4%B1k_Kemal) ilk edebi roman olan [*İntibah*](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0ntibah)ı (1876) yazarken, gazeteci [Şinasi](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Ein%C3%A2si) ilk özel gazeteyi çıkardı ve ilk tiyatro olan [*Şair Evlenmesi*](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eair_Evlenmesi)ni (1860) yazdı. Batı etkisinde gelişen modern Türk edebiyatının şekillenmesi 1896 ve 1923 arasında da sürdü. Bu arada [Servet-i Fünûn](https://turkipedia.org/tr/wiki/Servet-i_F%C3%BCn%C3%BBn_edebiyat%C4%B1), [Fecr-i Ati](https://turkipedia.org/tr/wiki/Fecr-i_%C3%82t%C3%AE) ve [Millî Edebiyat](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mill%C3%AE_Edebiyat) gibi çeşitli edebiyat hareketleri ortaya çıktı. 20. yüzyılda [Nâzım Hikmet](https://turkipedia.org/tr/wiki/N%C3%A2z%C4%B1m_Hikmet), [serbest nazım](https://turkipedia.org/tr/wiki/Serbest_%C3%B6l%C3%A7%C3%BC)la şiirler yazarak Türk şiirine radikal değişiklikler getirdi. Şiirdeki bir başka devrim ise 1941'de [Garipçiler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Garip_hareketi) tarafından yapıldı. Çeşitli kültürlerin karışımı olan Türk edebiyatında, bu durumun bir sonucu olarak, işlenen konular arasında kültür çatışması önemli bir yer tutar. Örneğin romanlarında "kültürlerin birbiriyle çatışması ve örülmesi için yeni simgeler bulan" [Orhan Pamuk](https://turkipedia.org/tr/wiki/Orhan_Pamuk), 2006 yılında [Nobel Edebiyat Ödülü](https://turkipedia.org/tr/wiki/Nobel_Edebiyat_%C3%96d%C3%BCl%C3%BC)'ne layık görülmüştür.[^313] [2003 Eurovision Şarkı Yarışması](https://turkipedia.org/tr/wiki/2003_Eurovision_%C5%9Eark%C4%B1_Yar%C4%B1%C5%9Fmas%C4%B1)'na Türk müziğindeki çeşitli kültürlerin izlerini taşıyan "[Everyway That I Can](https://turkipedia.org/tr/wiki/Everyway_That_I_Can)" şarkısıyla katılan [Sertab Erener](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sertab_Erener) ise yarışmanın birincisi olarak Avrupa'da adından bahsettirmiştir.[^314]

Türk kültüründe [halk oyunları](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_halk_oyunlar%C4%B1) önemli bir yer tutar. [Doğu Trakya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Do%C4%9Fu_Trakya)'da [Hora](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hora); [Ege](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ege_B%C3%B6lgesi), [Güney Marmara](https://turkipedia.org/tr/wiki/Marmara_B%C3%B6lgesi) ve [İç Anadolu](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0%C3%A7_Anadolu_B%C3%B6lgesi)'da [Zeybek](https://turkipedia.org/tr/wiki/Zeybek_%28oyun%29); [Batı Akdeniz](https://turkipedia.org/tr/wiki/Akdeniz_B%C3%B6lgesi)'de [Teke](https://turkipedia.org/tr/wiki/Teke_zortlatmas%C4%B1); İç-Batı Anadolu, [Batı Karadeniz](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karadeniz_B%C3%B6lgesi), Güney Marmara ve Doğu Akdeniz'de [Kaşık oyunları](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ka%C5%9F%C4%B1k_oyunlar%C4%B1) ile [Karşılama](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kar%C5%9F%C4%B1lama_oyunlar%C4%B1); Orta ve Doğu Karadeniz'de [Horon](https://turkipedia.org/tr/wiki/Horon); [Doğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Do%C4%9Fu_Anadolu_B%C3%B6lgesi) ve İç Anadolu'da [Halay](https://turkipedia.org/tr/wiki/Halay); Kuzeydoğu Anadolu'da [Bar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bar_%28halk_oyunu%29) ve [Lezginka](https://turkipedia.org/tr/wiki/Lezginka) halk oyunları yaygındır.[^315]

### Mutfak

![Türk lokumu ile birlikte Türk kahvesi. Türk kahvesi, UNESCO tarafından Türklerin Somut Olmayan Kültürel Miraslar listesine alınmıştır.](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/56/Turkish_coffee_in_Istanbul.jpg/1280px-Turkish_coffee_in_Istanbul.jpg)
*Türk lokumu ile birlikte Türk kahvesi. Türk kahvesi, UNESCO tarafından Türklerin Somut Olmayan Kültürel Miraslar listesine alınmıştır. (Tema, CC-BY-SA-3.0)*

[Türk mutfağı](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_mutfa%C4%9F%C4%B1), [Çin](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87in_mutfa%C4%9F%C4%B1) ve [Fransız](https://turkipedia.org/tr/wiki/Fransa) mutfaklarıyla beraber dünyanın en zengin mutfaklarındandır. Coğrafyası ve tarihi gereği, Türk mutfağı çok büyük bir çeşitlilik oluşturur. Türk mutfağı, [Mezopotamya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mezopotamya) ve [Balkan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Balkanlar) mutfaklarıyla etkileşime girmiştir, [İstanbul](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0stanbul) [Osmanlı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu) saray mutfağı da Türk mutfağının önemli bir kısmını oluşturur.

[Osmanlı saray mutfağı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_saray_mutfa%C4%9F%C4%B1)nda çok çeşitli çorba, zeytinyağlı sebze, etli yemek, balık, börek, tatlı menüleri mevcuttur. Saray mutfağı, [Bizans İmparatorluğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bizans_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu)'ndan [Osmanlı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu)'ya yüzyılların saray zevki ve tecrübesiyle oluşan elit bir mutfaktır. O dönemlerde, halk ve köy mutfağı ise sade ve basittir.

Günümüzde, saray kültürü ile halk kültürünün karışımı bir "Türk mutfağı" ortaya çıkmıştır. Birçok saray yemeği, halk tarafından benimsenmiştir.

Türk mutfağı;

- Akdeniz kültürü
- Doğu kültürü
- Saray kültürü
- Bozkır kültürü olarak sınıflandırılmıştır.

### Medya

![Cumhuriyet yazarlarının tutuklanması protesto ediliyor. Türkiye'de basın özgürlüğü tartışmalı bir konudur.](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/3/37/Cumhuriyet_protests_%283%29.jpg)
*Cumhuriyet yazarlarının tutuklanması protesto ediliyor. Türkiye'de basın özgürlüğü tartışmalı bir konudur. (Hilmi Hacaloğlu, public-domain)*

Yüzlerce televizyon kanalı, binlerce yerel ve ulusal radyo istasyonu, onlarca gazetesi, kâr sağlayan üretken [yerli sineması](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_sinemas%C4%B1) ve hızlı büyüyen [geniş bant](https://turkipedia.org/tr/wiki/Geni%C5%9F_bant) internet kullanımı ile Türkiye'nin oldukça canlı bir medya sektörü vardır.[^316] 2014 yılında ülkede faal durumda olan radyo ve televizyon kurumu sayısı 1.190 olarak açıklanmıştır. Bunlardan %77,7'si karasal yayın yaparken geriye kalanı sadece uydu, kablolu veya internet üzerinden yayın yapmıştır.[^317] Devlet kanalı [TRT](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye_Radyo_Televizyon_Kurumu) ile [Kanal D](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kanal_D), [Show TV](https://turkipedia.org/tr/wiki/Show_TV), [Atv](https://turkipedia.org/tr/wiki/Atv_%28T%C3%BCrkiye%29) ve [Star TV](https://turkipedia.org/tr/wiki/Star_TV) gibi özel kanallar, izleyici tarafından en çok takip edilen kanallardır. Bu kanallarda gösterilen [televizyon dizileri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Dizi_%28televizyon%29), Türkiye sınırlarının dışında son yıllarda popülerleşmeye başlayarak ülkenin dış ilişkilerine ve tanınırlığına katkı sağlamaktadır.[^318] Ülkedeki yayın kuruluşları, [uydu antenleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Anten_%28elektronik%29) ve [kablo](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kablolu_televizyon) sistemi ile geniş bir alana yayılarak erişilebilir hâle gelmiştir.[^319] [Radyo ve Televizyon Üst Kurulu (RTÜK)](https://turkipedia.org/tr/wiki/Radyo_ve_Televizyon_%C3%9Cst_Kurulu), ülkenin televizyon ve radyolarını hükûmet gözetiminde denetleyen yetkili kuruluştur.[^320] Tiraj rakamlarına göre ülkenin en popüler ilk beş gazetesi [*Hürriyet*](https://turkipedia.org/tr/wiki/H%C3%BCrriyet_%28gazete%29), [*Sabah*](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sabah_%28gazete%29), [*Posta*](https://turkipedia.org/tr/wiki/Posta_%28gazete%29), [*Sözcü*](https://turkipedia.org/tr/wiki/S%C3%B6zc%C3%BC_%28gazete%29) ve [*Habertürk*](https://turkipedia.org/tr/wiki/Habert%C3%BCrk_%28gazete%29)***tür.***[^321]*** ***[***Freedom House***](https://turkipedia.org/tr/wiki/Freedom_House)***, Türkiye'de basından "***[***Özgür Değil***](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye%27de_sans%C3%BCr)***" şeklinde bahsederken internet ortamından "Kısmen Özgür" şeklinde bahseder.***[^322]

### Spor

![Türkiye, 2016 Avrupa Futbol Şampiyonası'nda](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/34/AUT_vs._TUR_2016-03-29_%28001%29.jpg/1280px-AUT_vs._TUR_2016-03-29_%28001%29.jpg)
*Türkiye, 2016 Avrupa Futbol Şampiyonası'nda (Steindy ( Tartışma ) 17:20, 30 March 2016 (UTC), CC-BY-SA-3.0)*

![Türkiye millî basketbol takımı 2010 FIBA Dünya Basketbol Şampiyonası'nda gümüş madalya kazandı.](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/5c/La_selecci%C3%B3n_turca_de_baloncesto_tras_recibir_la_medalla_de_plata.jpg/1280px-La_selecci%C3%B3n_turca_de_baloncesto_tras_recibir_la_medalla_de_plata.jpg)
*Türkiye millî basketbol takımı 2010 FIBA Dünya Basketbol Şampiyonası'nda gümüş madalya kazandı. (Christopher Johnson from Tokyo, Japan, CC-BY-SA-2.0)*

Türkiye'de en çok sevilen sporlardan biri [futbol](https://turkipedia.org/tr/wiki/Futbol)dur. Futbol ligler hâlinde oynanmaktadır ve bunların en büyüğü [Süper Lig](https://turkipedia.org/tr/wiki/S%C3%BCper_Lig)'dir. Lig şampiyonu olabilmiş olan takımların dördü ([Galatasaray](https://turkipedia.org/tr/wiki/Galatasaray_%28futbol_tak%C4%B1m%C4%B1%29), [Fenerbahçe](https://turkipedia.org/tr/wiki/Fenerbah%C3%A7e_%28futbol_tak%C4%B1m%C4%B1%29), [Beşiktaş](https://turkipedia.org/tr/wiki/Be%C5%9Fikta%C5%9F_%28futbol_tak%C4%B1m%C4%B1%29) ve [İstanbul Başakşehir](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0stanbul_Ba%C5%9Fak%C5%9Fehir_FK)) [İstanbul](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0stanbul) takımı, iki tanesi ([Trabzonspor](https://turkipedia.org/tr/wiki/Trabzonspor_%28futbol_tak%C4%B1m%C4%B1%29) ve [Bursaspor](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bursaspor_%28futbol_tak%C4%B1m%C4%B1%29)) ise [Anadolu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Anadolu) takımıdır. Futbol kulüpleri [Türkiye Futbol Federasyonu](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye_Futbol_Federasyonu) çatısı altında toplanmıştır.[^323] Galatasaray [Avrupa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Avrupa)'da kupa kazanan ilk ve tek Türk futbol takımıdır. 2000 yılında [UEFA Kupası](https://turkipedia.org/tr/wiki/UEFA_Avrupa_Ligi) ve [UEFA Süper Kupası](https://turkipedia.org/tr/wiki/UEFA_S%C3%BCper_Kupas%C4%B1)'nı kazanmıştır. [Türkiye millî futbol takımı](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye_mill%C3%AE_futbol_tak%C4%B1m%C4%B1) [2000 Avrupa Futbol Şampiyonası](https://turkipedia.org/tr/wiki/2000_Avrupa_Futbol_%C5%9Eampiyonas%C4%B1)nda altıncı, [2002 FIFA Dünya Kupası](https://turkipedia.org/tr/wiki/2002_FIFA_D%C3%BCnya_Kupas%C4%B1)'nda ve [2003 FIFA Konfederasyonlar Kupası](https://turkipedia.org/tr/wiki/2003_FIFA_Konfederasyonlar_Kupas%C4%B1)'nda üçüncü olmuş, [2008 Avrupa Futbol Şampiyonası](https://turkipedia.org/tr/wiki/2008_Avrupa_Futbol_%C5%9Eampiyonas%C4%B1)nda yarı final oynamış, [2024 Avrupa Futbol Şampiyonası](https://turkipedia.org/tr/wiki/2024_Avrupa_Futbol_%C5%9Eampiyonas%C4%B1)nda yedinci olmuştur. Türkiye, [UEFA](https://turkipedia.org/tr/wiki/UEFA) tarafından düzenlenen birçok önemli futbol organizasyonuna ev sahipliği yapmıştır. [2005](https://turkipedia.org/tr/wiki/2005_UEFA_%C5%9Eampiyonlar_Ligi_finali) ve [2023](https://turkipedia.org/tr/wiki/2023_UEFA_%C5%9Eampiyonlar_Ligi_finali) yıllarında [UEFA Şampiyonlar Ligi](https://turkipedia.org/tr/wiki/UEFA_%C5%9Eampiyonlar_Ligi) finalleri İstanbul'daki [Atatürk Olimpiyat Stadyumu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Atat%C3%BCrk_Olimpiyat_Stadyumu)'nda oynanmıştır. [2009](https://turkipedia.org/tr/wiki/2009_UEFA_Kupas%C4%B1_finali) yılında UEFA Kupası finali [Şükrü Saracoğlu Stadyumu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Fenerbah%C3%A7e_%C5%9E%C3%BCkr%C3%BC_Saraco%C4%9Flu_Stadyumu)'nda düzenlenmiştir. [2019](https://turkipedia.org/tr/wiki/2019_UEFA_S%C3%BCper_Kupas%C4%B1) yılında ise UEFA Süper Kupa mücadelesi [Beşiktaş Park](https://turkipedia.org/tr/wiki/Be%C5%9Fikta%C5%9F_Park)'ta gerçekleştirilmiştir. [2013](https://turkipedia.org/tr/wiki/2013_FIFA_20_Ya%C5%9F_Alt%C4%B1_D%C3%BCnya_Kupas%C4%B1) yılında [FIFA 20 Yaş Altı Dünya Kupası](https://turkipedia.org/tr/wiki/FIFA_20_Ya%C5%9F_Alt%C4%B1_D%C3%BCnya_Kupas%C4%B1) Türkiye'de düzenlenmiş, turnuvanın [final](https://turkipedia.org/tr/wiki/2013_FIFA_20_Ya%C5%9F_Alt%C4%B1_D%C3%BCnya_Kupas%C4%B1_finali) maçı İstanbul'daki [Ali Sami Yen Spor Kompleksi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ali_Sami_Yen_Spor_Kompleksi)'nde oynanmıştır. [2032](https://turkipedia.org/tr/wiki/2032_Avrupa_Futbol_%C5%9Eampiyonas%C4%B1) yılında düzenlenecek olan Avrupa Futbol Şampiyonasının Türkiye ve [İtalya](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0talya) ile ortaklaşa düzenleneceği açıklanmıştır.

[Basketbol](https://turkipedia.org/tr/wiki/Basketbol) Türkiye'de en çok ilgi gören sporlardan biridir. Basketbolun en büyük ligi [Basketbol Süper Ligi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Basketbol_S%C3%BCper_Ligi)'dir. [Anadolu Efes](https://turkipedia.org/tr/wiki/Anadolu_Efes_SK), [Fenerbahçe](https://turkipedia.org/tr/wiki/Fenerbah%C3%A7e_%28basketbol_tak%C4%B1m%C4%B1%29), [Galatasaray](https://turkipedia.org/tr/wiki/Galatasaray_%28basketbol_tak%C4%B1m%C4%B1%29), [Beşiktaş](https://turkipedia.org/tr/wiki/Be%C5%9Fikta%C5%9F_%28basketbol_tak%C4%B1m%C4%B1%29) ve [Karşıyaka](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kar%C5%9F%C4%B1yaka_%28basketbol_tak%C4%B1m%C4%B1%29) gibi takımlar [EuroLeague](https://turkipedia.org/tr/wiki/EuroLeague)'de, [Basketbol Şampiyonlar Ligi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Basketbol_%C5%9Eampiyonlar_Ligi) ve diğer özel turnuvalarda çok büyük başarılar göstermişlerdir. Ayrıca Anadolu Efes 1996 yılında [Koraç Kupası](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kora%C3%A7_Kupas%C4%B1)'nı kazanarak, Avrupa Kupası kazanan ilk Türk takımı olma unvanını elde etmiştir. 2012 yılında [FIBA EuroChallenge](https://turkipedia.org/tr/wiki/EuroChallenge) Şampiyonluğu kupasını kazanan Beşiktaş Milangaz Avrupa'da kupa kazanabilen ikinci Türk takımıdır. Galatasaray [2016](https://turkipedia.org/tr/wiki/2015-16_ULEB_EuroCup) yılında, [Darüşşafaka](https://turkipedia.org/tr/wiki/Dar%C3%BC%C5%9F%C5%9Fafaka_%28basketbol_tak%C4%B1m%C4%B1%29) ise [2018](https://turkipedia.org/tr/wiki/2017-18_EuroCup) yılında [EuroCup](https://turkipedia.org/tr/wiki/EuroCup_%28basketbol%29)'u kazanmıştır. Fenerbahçe, 2017 yılında EuroLeague kupasını kazanarak Avrupa Kupalarında spor kulüplerinin kazanabileceği en büyük kupayı kazanan ilk Türk erkek basketbol takımı olmuştur. Ayrıca Anadolu Efes de 2021 ve 2022 yılında EuroLeague kupasını kazanmıştır.[^324] [Türkiye millî basketbol takımı](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye_mill%C3%AE_basketbol_tak%C4%B1m%C4%B1) da turnuvalarda büyük başarı elde etmiştir. Örneğin [2001 Avrupa Basketbol Şampiyonası](https://turkipedia.org/tr/wiki/2001_Avrupa_Basketbol_%C5%9Eampiyonas%C4%B1) gümüş madalya ve [2010 FIBA Dünya Basketbol Şampiyonası](https://turkipedia.org/tr/wiki/2010_FIBA_D%C3%BCnya_Basketbol_%C5%9Eampiyonas%C4%B1) gümüş gibi. 2010 FIBA Dünya Basketbol Şampiyonası, 28 Ağustos ve 12 Eylül tarihleri arasında Türkiye'de gerçekleştirilmiştir. Şampiyonayı FIBA, [Türkiye Basketbol Federasyonu](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye_Basketbol_Federasyonu) ve 2010 Organizasyon Komitesi ortaklaşa organize etmiştir ve ikinci olmuştur. 1986'dan beri üçüncü defa 24 ülkenin katıldığı turnuvanın takım karşılaşmaları İstanbul, Ankara, İzmir ve Kayseri'de, bitiş aşaması İstanbul [Sinan Erdem Spor Salonu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sinan_Erdem_Spor_Salonu)'nda oynanmış, kazanan ise bitişte Türkiye'yi 64-81 mağlup eden [Amerika Birleşik Devletleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Amerika_Birle%C5%9Fik_Devletleri) olmuştur.

[Türkiye kadın millî basketbol takımı](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye_kad%C4%B1n_mill%C3%AE_basketbol_tak%C4%B1m%C4%B1) 2011 Avrupa Kadınlar Şampiyonası'nda ikinci olmuştur. Ayrıca 2013 Akdeniz Oyunları'nda erkek millî basketbol takımı altın madalya almıştır. [Galatasaray](https://turkipedia.org/tr/wiki/Galatasaray_%28kad%C4%B1n_basketbol_tak%C4%B1m%C4%B1%29) kadın basketbol takımı 2008-09 ve 2017-18 sezonlarında [EuroCup Women](https://turkipedia.org/tr/wiki/EuroCup_Kad%C4%B1nlar)'ı kazandı. [2013-14 EuroLeague Women](https://turkipedia.org/tr/wiki/2013-14_EuroLeague_Women) finali iki Türk takımı Galatasaray ve [Fenerbahçe](https://turkipedia.org/tr/wiki/Fenerbah%C3%A7e_%28kad%C4%B1n_basketbol_tak%C4%B1m%C4%B1%29) arasında oynandı ve Galatasaray kazandı. Fenerbahçe, [2022-23](https://turkipedia.org/tr/wiki/2022-23_EuroLeague_Women) ve [2023-24](https://turkipedia.org/tr/wiki/2023-24_EuroLeague_Women) sezonlarında üst üste iki [Euroleague Women](https://turkipedia.org/tr/wiki/EuroLeague_Women) şampiyonluğunun ardından 2023 [FIBA Europe SuperCup Women](https://turkipedia.org/tr/wiki/SuperCup_Kad%C4%B1nlar)'ı kazandı.

[Türkiye'de voleybol](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye%27de_voleybol), özellikle de kadın voleybolu, popüler bir [spor](https://turkipedia.org/tr/wiki/Spor)dur. *Filenin Sultanları* olarak da bilinen [Türkiye kadın millî voleybol takımı](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye_kad%C4%B1n_mill%C3%AE_voleybol_tak%C4%B1m%C4%B1) 2023 yılı millî takım sezonunda; [Milletler Ligi Şampiyonluğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/2023_FIVB_Kad%C4%B1nlar_Voleybol_Milletler_Ligi) kupası,[^325] [Avrupa Şampiyonluğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/2023_Avrupa_Kad%C4%B1nlar_Voleybol_%C5%9Eampiyonas%C4%B1) kupası[^326] ve [Dünya Kupası](https://turkipedia.org/tr/wiki/FIVB_Kad%C4%B1nlar_Voleybol_D%C3%BCnya_Kupas%C4%B1_%281973-2019%29) adıyla oynanan [Olimpiyat Elemelerinde](https://turkipedia.org/tr/wiki/2023_FIVB_Kad%C4%B1nlar_Voleybol_Olimpiyat_Eleme_Turnuvalar%C4%B1) kazandığı kupa[^327] olmak üzere 3 kupa birden kazanmıştır. [VakıfBank S.K.](https://turkipedia.org/tr/wiki/Vak%C4%B1fBank_SK), [Fenerbahçe](https://turkipedia.org/tr/wiki/Fenerbah%C3%A7e_%28kad%C4%B1n_voleybol_tak%C4%B1m%C4%B1%29) ve [Eczacıbaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Eczac%C4%B1ba%C5%9F%C4%B1_%28kad%C4%B1n_voleybol_tak%C4%B1m%C4%B1%29) gibi kadın voleybol kulüpleri çok sayıda Avrupa şampiyonluğu ve madalya kazanmıştır.

Geleneksel bir Türk sporu olan [güreş](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCre%C5%9F)in en önemli karşılaşması [Kırkpınar Yağlı Güreşleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1rkp%C4%B1nar_Ya%C4%9Fl%C4%B1_G%C3%BCre%C5%9Fleri)'dir. Türklerin MÖ 4. yüzyıldan beri güreş yaptıkları bilinmektedir. İlkbahar aylarında doğanın canlanışı için yapılan kutlamalarda, evlenme merasimlerinde ve zafer şölenlerinde hep güreş müsabakaları yapılırdı. 1996 yılında Geleneksel Spor Dalları Federasyonu kurulmuş ve yağlı güreş için önemli bir adım atılmıştır.

[Tenis](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tenis)e olan ilginin de zamanla arttığı Türkiye, Avrupa Tenis Federasyonu verilerine göre tenis adına 141 turnuva ile Avrupa'da 2022 yılında en fazla uluslararası turnuva düzenleyen ikinci ülke oldu. 2023 Avrupa Tenis Federasyonu Genel Kurulunda Türkiye'ye "En Fazla Gelişen Ülke Ödülü" verildi.[^328]

## Ayrıca bakınız

- [Türkiye'nin ana hatları](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye%27nin_ana_hatlar%C4%B1)

[^1]: Türkiye. UNESCO. <https://www.unesco.org/en/countries/tr>
[^2]: Clauson, Gerard. An etymological dictionary of pre-thirteenth-century Turkish. Oxford, Clarendon Press, 1972, s. 542-543. <http://archive.org/details/etymologicaldict0000clau>
[^3]: Scharlipp, Wolfgang (2000). An Introduction to the Old Turkish Runic Inscriptions. Verlag auf dem Ruffel., Engelschoff. ISBN 3-933847-00-1, 9783933847003.
[^4]: Harper, Douglas. Turkey. Online Etymology Dictionary, 2001. <http://www.etymonline.com/index.php?term%20=%20Turkey>
[^5]: Türkiye'nin adı. Milliyet, 17 Mayıs 2008. <http://www.milliyet.com.tr/-/ilber-ortayli/pazar/yazardetay/18.05.2008/545561/default.htm>
[^6]: Türkiye'nin adı. Milliyet, 17 Mayıs 2008. <http://www.milliyet.com.tr/-/ilber-ortayli/pazar/yazardetay/18.05.2008/545561/default.htm>
[^7]: Jenkins, Romilly James Heald. De Administrando Imperio by Constantine VII Porphyrogenitus. Dumbarton Oaks Center for Byzantine Studies, 1967, s. 65. <https://books.google.com/books?id=3al15wpFWiMC>
[^8]: Byzanz und Ostmitteleuropa 950–1453: Beiträge zu einer table-ronde des XIX. International Congress of Byzantine Studies, Copenhagen 1996. Otto Harrassowitz Verlag, 1999, s. 46.
[^9]: Henry Hoyle Howorth. History of the Mongols from the 9th to the 19th Century: The So-called Tartars of Russia and Central Asia. Cosimo, Inc., 2008, s. 3.
[^10]: Öztürk, Özhan. Pontus: Antik Çağ'dan Günümüze Karadeniz'in Etnik ve Siyasi Tarihi. Genesis Yayınları, 2011, s. 364. <http://www.karalahana.com/makaleler/kitap/pontus-antik-cagdan-gunumuze-karadeniz-etnik-siyasi-tarihi.htm>
[^11]: Imber, Colin. The Ottoman Empire, 1300-1650, The Structure of Power. <http://www.fatih.edu.tr/~ayasar/HIST236/Colin%20_Imber.pdf>
[^12]: Marka Olarak “Türkiye” İbaresinin Kullanımı. T.C. Resmî Gazete, 4 Aralık 2021. <https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2021/12/20211204-5.pdf>
[^13]: Marka Olarak “Türkiye” İbaresinin Kullanımı. T.C. Resmî Gazete, 4 Aralık 2021. <https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2021/12/20211204-5.pdf>
[^14]: Exports to be labeled ‘Made in Türkiye’ - Latest News. 6 Aralık 2021. <https://www.hurriyetdailynews.com/exports-to-be-labeled-made-in-turkiye-169885>
[^15]: Ürünlerde "Made in Türkiye" ibaresi kullanılmaya başlayacak. 4 Aralık 2021. <https://www.trthaber.com/haber/gundem/urunlerde-made-in-turkiye-ibaresi-kullanilmaya-baslayacak-632675.html>
[^16]: Marka Olarak “Türkiye” İbaresinin Kullanımı. T.C. Resmî Gazete, 4 Aralık 2021. <https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2021/12/20211204-5.pdf>
[^17]: Turkey to register its new name Türkiye to UN in coming weeks. <https://www.middleeasteye.net/news/turkey-turkiye-new-name-register-un-weeks>
[^18]: Topchi, Ali. UN to use 'Türkiye' instead of 'Turkey' after Ankara's request. <https://www.trtworld.com/turkey/un-to-use-t%C3%BCrkiye-instead-of-turkey-after-ankara-s-request-57633>
[^19]: Turkey wants to be called Türkiye in rebranding move. 2 Haziran 2022. <https://www.bbc.com/news/world-europe-61671913>
[^20]: BM'de ilk kez "Turkey" yerine "Türkiye" ifadesi kullanıldı. 3 Haziran 2022. <https://medyascope.tv/2022/06/03/bmde-ilk-kez-turkey-yerine-turkiye-ifadesi-kullanildi/>
[^21]: Maddy, D.. The earliest securely-dated hominin artefact in Anatolia?. Quaternary Science Reviews, 2015, s. 68-75.
[^22]: Stiner, Mary C.. Early Upper Paleolithic shell beads at Üçağızlı Cave I (Turkey): Technology and the socioeconomic context of ornament life-histories. Journal of Human Evolution, Mayıs 2013, s. 380-398.
[^23]: The History of Turkey. Greenwood Press, 2001, s. xiv-xx. <http://books.google.com/books?id=Ay-IkMqrTp4C>
[^24]: Steadman, Sharon R.. The Oxford Handbook of Ancient Anatolia. Oxford University Press, 2011, s. 3-11, 37. <http://books.google.com/books?id%20=%207ND_CE9If3kC>
[^25]: Anadolu'nun Epi-Paleolitik Dönem buluntu toplulukları: Sorunlar, öneriler, değerlendirmeler ve çeşitli yaklaşımlar. Anatolia, 2003, s. 35-43.
[^26]: Gresky, Julia. Modified human crania from Göbekli Tepe provide evidence for a new form of Neolithic skull cult. Science Advances, 28 Haziran 2017, s. e1700564.
[^27]: Çatalhöyük added to UNESCO World Heritage List. Küresel Miras Fony, 3 Temmuz 2012. <http://globalheritagefund.org/onthewire/blog/catalhoyuk_world_heritage_list>
[^28]: Troy. ancient.eu. <http://www.ancient.eu/troy/>
[^29]: Steadman, Sharon R.. The Oxford Handbook of Ancient Anatolia. Oxford University Press, 2011, s. 3-11, 37. <http://books.google.com/books?id%20=%207ND_CE9If3kC>
[^30]: The Position of Anatolian. <http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/The%20Position%20of%20Anatolian.pdf>
[^31]: Balter, Michael. Search for the Indo-Europeans: Were Kurgan horsemen or Anatolian farmers responsible for creating and spreading the world's most far-flung language family?. Science, 27 Şubat 2004, s. 1323. <https://archive.org/details/sim_science_2004-02-27_303_5662/page/1323>
[^32]: Casson, Lionel. The Thracians. The Metropolitan Museum of Art Bulletin, 1977, s. 2-6. <http://www.metmuseum.org/pubs/bulletins/1/pdf/3258667.pdf.bannered.pdf>
[^33]: Palaeoanthropology: Disputed ground. Nature, 2010, s. 176-178.
[^34]: Ziyaret Tepe – Turkey Archaeological Dig Site. uakron.edu. <http://www3.uakron.edu/ziyaret/timeline_3period.html>
[^35]: Assyrian Identity In Ancient Times And Today'. <http://www.aina.org/articles/assyrianidentity.pdf>
[^36]: Zimansky, Paul. Urartian Material Culture As State Assemblage: An Anomaly in the Archaeology of Empire, s. 103.
[^37]: Roux, Georges. Ancient Iraq, s. 314.
[^38]: The Metropolitan Museum of Art, New York. Anatolia and the Caucasus, 2000–1000 B.C. in Timeline of Art History.. New York: The Metropolitan Museum of Art, 2000. <http://www.metmuseum.org/toah/ht/03/waa/ht03waa.htm>
[^39]: About Turkey - Etymology And Climate. ktu.edu.tr. <http://www.ktu.edu.tr/obsen-aboutturkeyetymologyandclimate>
[^40]: The Cambridge Ancient History. Cambridge University Press, 1994, s. 444. <http://books.google.com/books?id%20=%20vx251bK988gC&pg%20=%20PA462>
[^41]: Hooker, Richard. Ancient Greece: The Persian Wars. Washington State University, Washington, United States, 6 Haziran 1999. <http://www.wsu.edu/~dee/GREECE/PERSIAN.HTM>
[^42]: Steadman, Sharon R.. The Oxford Handbook of Ancient Anatolia. Oxford University Press, 2011, s. 3-11, 37. <http://books.google.com/books?id%20=%207ND_CE9If3kC>
[^43]: The Metropolitan Museum of Art, New York. Anatolia and the Caucasus (Asia Minor), 1000 B.C. – 1 A.D. in Timeline of Art History.. New York: The Metropolitan Museum of Art, Ekim 2000. <http://www.metmuseum.org/toah/ht/04/waa/ht04waa.htm>
[^44]: Eerdmans Dictionary of the Bible. Wm. B. Eerdmans Publishing, 2000, s. 61. <http://books.google.com/books?id%20=%20P9sYIRXZZ2MC&pg%20=%20PA61>
[^45]: Theo van den Hout. The Elements of Hittite. Cambridge University Press, 27 Ekim 2011, s. 1. <http://books.google.com/books?id%20=%20QDJNg5Nyef0C&pg%20=%20PA1>
[^46]: Daniel C. Waugh. Constantinople/Istanbul. University of Washington, Seattle, Washington, 2004. <http://depts.washington.edu/silkroad/cities/turkey/istanbul/istanbul.html>
[^47]: Wink, Andre. Al Hind: The Making of the Indo Islamic World, Vol. 1, Early Medieval India and the Expansion of Islam, 7th–11th Centuries. Brill Academic Publishers, 1990, s. 21.
[^48]: THE SELJUK TURKS. peter.mackenzie.org. <http://peter.mackenzie.org/history/hist2021.htm>
[^49]: Rafis Abazov. Culture and Customs of Turkey. Greenwood Publishing Group, 2009, s. 1071. <http://books.google.com/books?id%20=%20kx-hnRY6E94C>
[^50]: Turkey: A Country Study. United States Government Publishing Office for the Federal Research Division of the Library of Congress, 1996.
[^51]: Rafis Abazov. Culture and Customs of Turkey. Greenwood Publishing Group, 2009, s. 1071. <http://books.google.com/books?id%20=%20kx-hnRY6E94C>
[^52]: Mehmet Fuat Köprülü&Gary Leiser. The origins of the Ottoman Empire, s. 33.
[^53]: Kinross, Patrick. The Ottoman Centuries: The Rise and Fall of the Turkish Empire. Morrow, 1977. <https://archive.org/details/ottomancenturies0000kinr_d1b1>
[^54]: TheOttomans.org - Discover The Ottomans. <http://www.theottomans.org/english/history/history1800_2.asp>
[^55]: Stanford J. Shaw. History of the Ottoman Empire and Modern Turkey. Cambridge University Press, 29 Ekim 1976, s. 213. <http://books.google.com/books?id%20=%20Xd422lS6ezgC&pg%20=%20PA213>
[^56]: Kirk, George E.. A Short History of the Middle East. Brill Academic Publishers, 2008, s. 58.
[^57]: Yavuz, Erdal. The Industrial Revolution and Consequences. <https://www.yeditepe.edu.tr/dotAsset/74101.pdf>
[^58]: Yalçın, Özgür. Reformation_of_Ottoman_Bureaucracy_A_Failed_Attempt. academia.edu. <http://www.academia.edu/3118454/Reformation_of_Ottoman_Bureaucracy_A_Failed_Attempt>
[^59]: Douglas Arthur Howard: "The History of Turkey", sayfa 71.
[^60]: Krasner, Stephen D.. Sovereignty: Organized Hypocrisy. books.google.com.tr. <http://books.google.com.tr/books?id%20=%20tHJ5m56sBX4C&pg%20=%20PA135&lpg%20=%20PA135&dq%20=%20the+Ottoman+Empire+took+its+first+foreign+loans&source%20=%20bl&ots%20=%20z8eQRDEkwj&sig%20=%20zTCxdqm0YkHcjhb9skWZ-IIIFKU&hl%20=%20tr&sa%20=%20X&ei%20=%20kdr8U_mCN8fNygOqlYC4BQ&ved%20=%200CCsQ6AEwAg>
[^61]: The Ottoman Empire. <http://www.globaled.org/nyworld/materials/ottoman/modernization.html>
[^62]: İsmail Hakkı Göksoy, "Ottoman-Aceh relations as documented in Turkish sources" in Michael R. Feener, Patrick Daly, and Anthony Reid, Mapping the Acehnese Past (Leiden: KITLV, 2011),65-95.
[^63]: Todorova, Maria. Imagining the Balkans. Oxford University Press, 18 Mart 2009, s. 175. <http://books.google.com/books?id%20=%20WZweAIJI0ZwC&pg%20=%20PA175>
[^64]: Mann, Michael. The Dark Side of Democracy: Explaining Ethnic Cleansing. Cambridge University Press, 2005, s. 118. <http://books.google.com/books?id%20=%20cGHGPgj1_tIC&pg%20=%20PA118>
[^65]: Collapse of the Ottoman Empire, 1918-1920. <http://www.nzhistory.net.nz/war/ottoman-empire/collapse>
[^66]: Chambers, Robert. Liberty and The Ottoman. University of Toronto. <http://www.archive.org/stream/universityoftoro10univuoft#page/14/mode/2up>
[^67]: Death toll of the Armenian Massacres. Encyclopædia Britannica. <http://www.britannica.com/EBchecked/topic/35323/Armenian-massacres/35323suppinfo/Supplemental-Information>
[^68]: Fact Sheet: Armenian Genocide. Michigan Üniversitesi. <http://www.umd.umich.edu/dept/armenian/facts/genocide.html>
[^69]: Freedman, Jeri. The Armenian genocide. Rosen Pub. Group, 2009. <http://books.google.com/books?id%20=%20cuqxYldvClQC>
[^70]: Totten, Samuel, Paul Robert Bartrop, Steven L. Jacobs (eds.) Dictionary of Genocide. Greenwood Publishing Group, 2008, s. 19. ISBN 0-313-34642-9.
[^71]: Patrick J. Roelle, Sr.. Islam's Mandate- a Tribute to Jihad: The Mosque at Ground Zero. AuthorHouse, 27 Eylül 2010, s. 33. <http://books.google.com/books?id%20=%20KL0RTx77lrwC&pg%20=%20PA33>
[^72]: Schaller, Dominik J; Zimmerer, Jürgen (2008). "Late Ottoman genocides: the dissolution of the Ottoman Empire and Young Turkish population and extermination policies – introduction". Journal of Genocide Research 10 (1): 7–14. doi:10.1080/14623520801950820
[^73]: Roderic H. Davison; Review "From Paris to Sèvres: The Partition of the Ottoman Empire at the Peace Conference of 1919–1920" by Paul C. Helmreich in Slavic Review, Vol. 34, No. 1 (Mar. 1975), ss. 186–187
[^74]: Donald Bloxham. The Great Game of Genocide: Imperialism, Nationalism, And the Destruction of the Ottoman Armenians. Oxford University Press, 2005, s. 150. <http://books.google.com/books?id%20=%20TSRkGNoEPFwC&pg%20=%20PA150>
[^75]: Levene, Mark. Creating a Modern 'Zone of Genocide': The Impact of Nation- and State-Formation on Eastern Anatolia, 1878–1923. Holocaust and Genocide Studies, Kış 1998, s. 393–433. <http://hgs.oxfordjournals.org/cgi/content/abstract/12/3/393>
[^76]: Ferguson, Niall. The War of the World: Twentieth-Century Conflict and the Descent of the West. Penguin Group (USA) Incorporated, 2007, s. 180. <https://archive.org/details/warofworldhistor0000ferg_w3s6>
[^77]: Ottoman/Turkish Visions of the Nation, 1860–1950.
[^78]: Kinross, Patrick. The Ottoman Centuries: The Rise and Fall of the Turkish Empire. Morrow, 1977. <https://archive.org/details/ottomancenturies0000kinr_d1b1>
[^79]: Atay, Mehmet. 19 Mayıs-Türk Ulusal Kurtuluş Hareketinin Başlangıcı. Türkiye Cumhuriyeti Millî Eğitim Bakanlığı. <http://www.meb.gov.tr/belirligunler/19mayis/makaleler/1919a_bakis.html>
[^80]: Mango, Andrew. Atatürk: The Biography of the Founder of Modern Turkey. Overlook, 2000, s. lxxviii. <https://archive.org/details/ataturk0000mang_b0t1>
[^81]: Robert H. Hewsen. Armenia: A Historical Atlas, p. 237.
[^82]: Psomiades, Harry J.. The Eastern Question, the Last Phase: a study in Greek-Turkish diplomacy. Pella, 2000, s. 27-38.
[^83]: Macfie, A. L.. The Chanak affair (September–October 1922). Balkan Studies, 1979, s. 309-41.
[^84]: Heper, Criss. Historical Dictionary of Turkey. Scarecrow Press, 2009. <https://books.google.com/books?id%20=%20mKoanep9aBEC&q%20=%2018+september+1922+turkey&pg%20=%20PA317>
[^85]: Darwin, J. G.. The Chanak Crisis and the British Cabinet. History, Feb 1980, s. 32-48. <https://archive.org/details/sim_history-us_1980-02_65_213/page/32>
[^86]: Dawson, Robert MacGregor. William Lyon Mackenzie King: A Political Biography, 1874-1923. University of Toronto Press, 1958, s. 401-416. <https://archive.org/details/williamlyonmacke0000daws>
[^87]: Axiarlis, Evangelia. Political Islam and the Secular State in Turkey: Democracy, Reform and the Justice and Development Party. I.B. Tauris, 2014, s. 11. <https://archive.org/details/politicalislamse0000axia>
[^88]: Turkey, Mustafa Kemal and the Turkish War of Independence, 1919–23. Encyclopædia Britannica, 2007. <http://www.britannica.com/eb/article-44425/Turkey>
[^89]: Clogg, Richard. A Concise History of Greece. Cambridge University Press, 20 Haziran 2002, s. 101. <http://books.google.com/books?id%20=%20H5pyUIY4THYC>
[^90]: The Princeton Encyclopedia of Islamic Political Thought. Princeton University Press, 28 Kasım 2012, s. 49. <http://books.google.com/books?id%20=%20JHcZlo12SGoC&pg%20=%20PA49>
[^91]: Kemal Öz Adlı Cumhur Reisimize Verilen Soyadı Hakkında Kanun. <http://www.nvi.gov.tr/Files/File/Mevzuat/Nufus_Mevzuati/Kanun/pdf/kemal_oz_kanun.pdf>
[^92]: Çağaptay, Soner. Reconfiguring the Turkish nation in the 1930s. Yale Üniversitesi, 2002.
[^93]: Growth in United Nations membership (1945–2005). United Nations, 3 Temmuz 2006. <http://www.un.org/Overview/growth.htm>
[^94]: Huston, James A.. Outposts and Allies: U.S. Army Logistics in the Cold War, 1945–1953. Susquehanna University Press, 1988, s. 134. <http://books.google.com/?id=ID4E3Lm8TsgC&pg=PA198&lpg=PA198&dq=turkey+cold+war>
[^95]: Members and partners. OECD. <http://www.oecd.org/about/membersandpartners/list-oecd-member-countries.htm>
[^96]: Uslu, Nasuh. The Cyprus question as an issue of Turkish foreign policy and Turkish-American relations, 1959-2003. Nova Publishers, 2003, s. 119. <http://books.google.com/books?id%20=%20RYHWMKL2-CQC&pg%20=%20PA119>
[^97]: Timeline: Cyprus. BBC, 12 Aralık 2006. <http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/1021835.stm>
[^98]: Hale, William Mathew. Turkish Politics and the Military. Routledge, UK, 1994, s. 161, 215, 246. <https://archive.org/details/turkishpoliticsm00hale>
[^99]: Arsu, Sebsem. Turkish Military Leaders Held for Role in ’97 Coup. The New York Times, 12 Nisan 2012. <http://www.nytimes.com/2012/04/13/world/middleeast/turkey-detains-military-leaders-for-role-in-1997-coup.html>
[^100]: Economics and Politics of Turkish Liberalization. Lehigh University Press, 1992, s. 12. <https://archive.org/details/bwb_P3-CHY-585>
[^101]: Turkey's PKK peace plan delayed. BBC, 10 Ekim 2009. <http://news.bbc.co.uk/2/hi/8352934.stm>
[^102]: Sebnem Arsu. Kurdish Rebel Group to Withdraw From Turkey. The New York Times, 25 Nisan 2013. <http://www.nytimes.com/2013/04/26/world/europe/kurdish-rebel-group-to-withdraw-from-turkey.html?_r=0>
[^103]: Murat Karayilan announces PKK withdrawal from Turkey. BBC, 25 Nisan 2013. <http://www.bbc.co.uk/news/world-europe-22293966>
[^104]: Turkish jets target Kurds in Iraq, Islamic State militants in Syria. <http://www.foxnews.com/world/2015/07/25/turkish-jets-target-kurds-in-iraq-islamic-state-militants-in-syria/>
[^105]: Mullen, Jethro; Cullinane, Susannah. What's driving unrest and protests in Turkey?. CNN, 4 Haziran 2013. <http://www.cnn.com/2013/06/03/world/europe/turkey-conflict-explainer/?hpt=hp_t1>
[^106]: Cunningham, Erin. Turkey rounds up thousands of suspected participants in coup attempt. 16 Temmuz 2016. <https://www.washingtonpost.com/world/after-bloody-night-turkeys-president-declares-coup-attempt-foiled/2016/07/16/9b84151e-4af7-11e6-8dac-0c6e4accc5b1_story.html>
[^107]: General Structure of Turkish Public Administration. Ministry of Justice. <http://www.justice.gov.tr/judicialsystem.pdf>
[^108]: Mülki İdare Bölümleri. <https://www.e-icisleri.gov.tr/Anasayfa/MulkiIdariBolumleri.aspx>
[^109]: Yiğit, Ali. Geçmişten Günümüze Türkiye'yi Bölgelere Ayıran Çalışmalar ve Yapılması Gerekenler. <http://web.sakarya.edu.tr/~ayigit/ESERLER/TRbolgeayirm.pdf>
[^110]: Turkey (Turkiye). CIA. <https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/turkey-turkiye/>
[^111]: Mevzuat. anayasa.gov.tr. <https://www.anayasa.gov.tr/tr/mevzuat/anayasa/>
[^112]: Seçim kanununda değişiklik Resmi Gazete'de: Seçim barajı yüzde 7'ye indi. 6 Nisan 2022. <https://www.trthaber.com/haber/gundem/secim-kanununda-degisiklik-resmi-gazetede-secim-baraji-yuzde-7ye-indi-670068.html>
[^113]: The Cambridge History of Turkey. Cambridge University Press, 17 Nisan 2008, s. 357–358.
[^114]: YSK Seçim İstatistikleri. Yüksek Seçim Kurulu, 14 Mayıs 2023. <https://www.ysk.gov.tr/doc/dosyalar/docs/14Mayis2023CBSecimIstatistik.pdf>
[^115]: Turkish Legal System. www.mymerhaba.com/. <http://www.mymerhaba.com/Turkish-Legal-System-in-Turkey-213.html>
[^116]: THE JUDICIAL SYSTEM OF TURKEY. Ministry of Justice. <http://www.uhdigm.adalet.gov.tr/THE_JUDICIAL_SYSTEM_OF_TURKEY_AND_ORGANISATION_OF_THE_MINISTRY_OF_JUSTICE.pdf>
[^117]: THE JUDICIAL SYSTEM OF TURKEY. Ministry of Justice. <http://www.uhdigm.adalet.gov.tr/THE_JUDICIAL_SYSTEM_OF_TURKEY_AND_ORGANISATION_OF_THE_MINISTRY_OF_JUSTICE.pdf>
[^118]: Cezaevleri nüfusu 100 bin kişiyi aştı. Sabah, 15 Aralık 2008. <http://arsiv.sabah.com.tr/2008/12/15/haber,8870970522F94848B2AA3FA509EC80C3.html>
[^119]: The Economist: "Turkey in the Balkans: The good old days?". <http://www.economist.com/node/21536647>
[^120]: Turkey and Russia on the Rise. Stratfor, 17 Mart 2009. <http://www.stratfor.com/weekly/20090317_turkey_and_russia_rise>
[^121]: Can Turkey Be a Source of Stability in the Middle East?. heptagonpost.com, 18 Aralık 2010. <http://www.heptagonpost.com/Dessi/can_turkey_be_a_source_of_stability_in_the_middle_east>
[^122]: Turkey: A Welcome Return To The Balkans?. eurasiareview.com, 3 Ocak 2012. <http://www.eurasiareview.com/03012012-turkey-a-welcome-return-to-the-balkans-analysis/>
[^123]: The Political Economy of Regional Power: Turkey. giga-hamburg.de. <http://www.giga-hamburg.de/de/system/files/publications/wp204_bank-karadag.pdf>
[^124]: Turkey: From regional to global player. dw.de. <http://www.dw.de/turkey-from-regional-to-global-player/a-16036132>
[^125]: International Organisations. mfa.gov.tr. <http://www.mfa.gov.tr/sub.en.mfa?7cafe2ef-78bd-4d88-b326-3916451364f3>
[^126]: Theoretical Analysis of Turkey as a Regional Power. isanet.org. <http://web.isanet.org/Web/Conferences/FLACSO-ISA%20BuenosAires%202014/Archive/3bae0df8-d05d-4837-9811-73216a2a95bf.pdf>
[^127]: Birleşmiş Milletler Teşkilatı ve Türkiye. mfa.gov.tr. <http://www.mfa.gov.tr/birlesmis-milletler-teskilati-ve-turkiye.tr.mfa>
[^128]: İktisadi İşbirliği ve Gelişme Teşkilatı (OECD). mfa.gov.tr. <http://www.mfa.gov.tr/iktisadi-isbirligi_ve-gelisme-teskilati-_oecd_.tr.mfa>
[^129]: İslam İşbirliği Teşkilatı (İİT). mfa.gov.tr. <http://www.mfa.gov.tr/islam-isbirligi-teskilati.tr.mfa>
[^130]: Türkiye ve Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Teşkilatı (AGİT). mfa.gov.tr. <http://www.mfa.gov.tr/turkiye-ve-avrupa-guvenli-ve-isbirligi-teskilati-_agit_.tr.mfa>
[^131]: Ekonomik İşbirliği Teşkilatı (EİT). mfa.gov.tr. <http://www.mfa.gov.tr/ekonomik-isbirligi-teskilati-_eit_.tr.mfa>
[^132]: Karadeniz Ekonomik İşbirliği Örgütü (KEİ). mfa.gov.tr. <http://www.mfa.gov.tr/karadeniz-ekonomik-isbirligi-orgutu-_kei_.tr.mfa>
[^133]: Gelişen Sekiz Ülke (D-8). mfa.gov.tr. <http://www.mfa.gov.tr/gelisen-sekiz-ulke-_d-8_.tr.mfa>
[^134]: G-20 ÜLKELERİ. mfa.gov.tr. <http://www.mfa.gov.tr/g-20-ulkeleri.tr.mfa>
[^135]: Türkiye'nin üyeliği kabul edildi. Hürriyet, 17 Ekim 2008. <http://hurarsiv.hurriyet.com.tr/goster/haber.aspx?id=10149253&tarih=2008-10-17>
[^136]: Chronology of Turkey-EU relations. Turkish Secretariat of European Union Affairs. <http://www.abgs.gov.tr/en/tur-eu_relations_dosyalar/chronology.htm>
[^137]: Mardell, Mark. Turkey's EU membership bid stalls. BBC, 11 Aralık 2006. <http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6170749.stm>
[^138]: Türkiye-AB İlişkileri. Türkiye Cumhuriyeti Dışişleri Bakanlığı. <http://www.mfa.gov.tr/turkiye-ab-iliskilerine-genel-bakis.tr.mfa>
[^139]: Avrupa Birliği üyeliği stratejik hedef. Doğan Haber Ajansı, 9 Mayıs 2015. <http://www.dha.com.tr/avrupa-birligi-uyeligi-stratejik-hedef_929080.html>
[^140]: AB üyeliği 50 yıllık bir devlet politikası. Adalet ve Kalkınma Partisi. <https://www.akparti.org.tr/site/haberler/ab-uyeligi-50-yillik-bir-devlet-politikasi/44635#1>
[^141]: Ziya Öniş, ŞuhnazYılmaz. Turkey-EU-US Triangle in Perspective: Transformation or Continuity?. istanbul2004.ku.edu.tr/. <http://istanbul2004.ku.edu.tr/syilmaz/public_html/doc/03.pdf>
[^142]: Mitrovic, Marija. Turkish Foreign Policy towards the Balkans. edoc.hu-berlin.de. <http://edoc.hu-berlin.de/series/getmaseries/2014-10/PDF/10.pdf>
[^143]: İdris Bal. Turkish Foreign Policy in Post Cold War Era. Universal-Publishers, 2004, s. 269. <http://books.google.com/books?id%20=%20vDzjkrTDKjYC&pg%20=%20PA269>
[^144]: Kardas, Saban. Turkey Develops Special Relationship with Azerbaijan. Eurasia Daily Monitor Volume. <http://www.jamestown.org/single/?no_cache%20=%201&tx_ttnews%5Btt_news%5D%20=%2034116>
[^145]: Katik, Mevlut. Azerbaijan and Turkey Coordinate Nagorno-Karabakh Negotiation Position. EurasiaNet. <http://www.eurasianet.org/departments/insight/articles/eav042304.shtml>
[^146]: The Baku-Tbilisi-Ceyhan Pipeline: Implications for Turkey. The Central Asia-Caucasus Institute, Silk Road Studies Program, 2005, s. 103–118. <http://www.silkroadstudies.org/BTC_6.pdf>
[^147]: Ağrı Dağı’nın ötesi!. 11 Haziran 2012. <http://haber.gazetevatan.com/agri-daginin-otesi/457164/1/gundem>
[^148]: Taşpınar, Ömer. Turkey's Middle East Policies: Between Neo-Ottomanism and Kemalism. Carnegie Endowment for International Peace, Eylül 2008. <http://www.carnegieendowment.org/publications/index.cfm?fa%20=%20view&id%20=%2022209>
[^149]: Murinson, Alexander. Turkey's Entente with Israel and Azerbaijan: State Identity and Security in the Middle East and Caucasus (Routledge Studies in Middle Eastern Politics). Routledge, Aralık 2009, s. 119.
[^150]: Syria ratchets up tension with Turkey – warning it of dangers of rebel support. Euronews, 4 Ekim 2013. <http://www.euronews.com/2013/10/04/syria-ratchets-up-tension-with-turkey-warning-it-of-dangers-of-rebel-support/>
[^151]: Turkey, Egypt recall envoys in wake of violence. Bloomberg, 16 Ağustos 2013. <http://www.businessweek.com/ap/2013-08-16/turkey-egypt-recall-ambassadors>
[^152]: Richmond, Oliver P.. Mediating in Cyprus: The Cypriot Communities and the United Nations. Psychology Press, 1998, s. 260. <http://books.google.com/books?id%20=%20_6wRdE2ZH4gC&pg%20=%20PA260>
[^153]: Türk Silahlı Kuvvetlerinin Barışı Destekleme Harekâtlarına Katkıları. Türk Silahlı Kuvvetleri. <http://www.tsk.tr/4_uluslararasi_iliskiler/4_1_turkiyenin_barisi_destekleme_harekatina_katkilari/konular/turk_silahli_kuvvetlerinin_barisi_destekleme_harekatina_katkilari.htm>
[^154]: Enter the EU Battle Groups. European Union Institute for Security Studies, Şubat 2007, s. 88. <http://www.iss.europa.eu/uploads/media/cp097.pdf>
[^155]: Turkish General Staff. Turkish Armed Forces Defense Organization. Türk Silahlı Kuvvetleri, 2006. <http://www.tsk.mil.tr/eng/genel_konular/savunmaorganizasyonu.htm>
[^156]: Türkiye Cumhuriyeti Anayasası, s. 37. <https://www.mevzuat.gov.tr/MevzuatMetin/1.5.2709.pdf>
[^157]: Bakanlıklara Bağlı, İlgili, İlişkili Kurum ve Kuruluşlar ile Diğer Kurum ve Kuruluşların Teşkilatı Hakkında Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi (Kararname Numarası: 4). T.C. Cumhurbaşkanlığı İdari İşler Başkanlığı Hukuk ve Mevzuat Genel Müdürlüğü, 15 Temmuz 2018, s. Madde 799. <https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2018/07/20180715-1.pdf>
[^158]: Turkish General Staff. Turkish Armed Forces Defense Organization. Türk Silahlı Kuvvetleri, 2006. <http://www.tsk.mil.tr/eng/genel_konular/savunmaorganizasyonu.htm>
[^159]: United Nations High Commissioner for Refugees (UNHCR), Directorate for Movements of Persons, Migration and Consular Affairs – Asylum and Migration Division. Turkey/Military service. UNHCR, 2001. <http://www.unhcr.org/home/RSDCOI/3c1622484.pdf>
[^160]: EBCO – European Bureau for Conscientious Objection. Ebco-beoc.eu. <http://www.ebco-beoc.eu/>
[^161]: Financial and Economic Data Relating to NATO Defence. NATO, 13 Nisan 2012. <http://www.nato.int/nato_static/assets/pdf/pdf_2012_04/20120413_PR_CP_2012_047_rev1.pdf>
[^162]: Der Spiegel: Foreign Minister Wants US Nukes out of Germany (10 April 2009). 30 Mart 2009. <http://www.spiegel.de/international/germany/0,1518,618550,00.html>
[^163]: Hans M. Kristensen. NRDC: U.S. Nuclear Weapons in Europe. Natural Resources Defense Council, 2005. <http://www.nrdc.org/nuclear/euro/euro_pt1.pdf>
[^164]: Human rights in Turkey: still a long way to go to meet accession criteria. Avrupa Parlamentosu İnsan Hakları komitesi, 26 Ekim 2010. <http://www.europarl.europa.eu/en/pressroom/content/20101025IPR90072>
[^165]: Türkiye'nin Basın Özgürlüğü Krizi. Gazetecileri Koruma Komitesi. <http://cpj.org/tr/2012/10/turkiyenin-basin-ozgurlugu-krizi.php>
[^166]: Türkiye'nin Basın Özgürlüğü Krizi. Gazetecileri Koruma Komitesi. <http://cpj.org/tr/2012/10/turkiyenin-basin-ozgurlugu-krizi.php>
[^167]: Türkiye utanç listesinde yine birinci sırada. 18 Aralık 2013. <http://www.cnnturk.com/turkiye/-turkiye-utanc-listesinde-yine-birinci-sirada>
[^168]: Russia, China and Turkey top yearly list of music freedom violations. <http://freemuse.org/archives/9534>
[^169]: Turkey. <https://freedomhouse.org/country/turkey#.VMnmzS7D8uk>
[^170]: Immerfall, Stefan. Handbook of European Societies: Social Transformations in the 21st Century. Springer, 1 Ağustos 2009, s. 417. <http://books.google.com/books?id%20=%20880rr6t5POQC&pg%20=%20PA417>
[^171]: Turkey. Turkish Odyssey, 2 Şubat 2000. <http://www.turkishodyssey.com/turkey/turkey.htm>
[^172]: National Geographic Atlas of the World. National Geographic, 1999.
[^173]: US Library of Congress. Geography of Turkey. US Library of Congress. <http://countrystudies.us/turkey/18.htm>
[^174]: UN Demographic Yearbook. <http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/DYB2004/Table03.pdf>
[^175]: US Library of Congress. Geography of Turkey. US Library of Congress. <http://countrystudies.us/turkey/18.htm>
[^176]: Geography of Turkey. Turkish Ministry of Tourism, 2005. <http://www.turizm.net/turkey/info/geography.html>
[^177]: Geography of Turkey. Turkish Ministry of Tourism, 2005. <http://www.turizm.net/turkey/info/geography.html>
[^178]: Mount Ararat (Ağrı Dağı), Turkey. NASA: Earth Observatory, 2001. <http://earthobservatory.nasa.gov/Newsroom/NewImages/images.php3?img_id%20=%204996>
[^179]: Geography of Turkey. Turkish Ministry of Tourism, 2005. <http://www.turizm.net/turkey/info/geography.html>
[^180]: About Turkey - Etymology And Climate. ktu.edu.tr. <http://www.ktu.edu.tr/obsen-aboutturkeyetymologyandclimate>
[^181]: Biodiversity in Turkey. <http://iucn.org/about/union/secretariat/offices/europe/?9778/Biodiversity-in-Turkey>
[^182]: Turkey's flora and fauna. allaboutturkey.com. <http://www.allaboutturkey.com/turkfauna.htm>
[^183]: Couzens, Dominic. Top 100 Birding Sites of the World. University of California Press, 2008, s. 73–75.
[^184]: Pontic Mountains and highlands. <http://www.karalahana.com/english/rize-travel-highlands.htm>
[^185]: Statistics. Ministry of Forest and Water - General Directorare of Nature Conservation and National Parks. <http://www.milliparklar.gov.tr/Anasayfa/istatistik.aspx?sflang%20=%20tr>
[^186]: Specific Animals of Turkey. gateofturkey.com. <http://www.gateofturkey.com/section/tr/741/5/turizm-nature-tourism-endemic-animals>
[^187]: Climate of Turkey. General Directorate of Meteorology. <http://www.dmi.gov.tr/files/en-US/climateofturkey.pdf>
[^188]: İktisadi İşbirliği ve Gelişme Teşkilatı (OECD). mfa.gov.tr. <http://www.mfa.gov.tr/iktisadi-isbirligi_ve-gelisme-teskilati-_oecd_.tr.mfa>
[^189]: G-20 ÜLKELERİ. mfa.gov.tr. <http://www.mfa.gov.tr/g-20-ulkeleri.tr.mfa>
[^190]: Bartolomiej Kaminski. Turkey's evolving trade integration into Pan-European markets. World Bank, 1 Mayıs 2006, s. 3. <http://www-wds.worldbank.org/external/default/WDSContentServer/WDSP/IB/2006/05/03/000016406_20060503112446/Rendered/PDF/wps3908.pdf>
[^191]: İhracatta cumhuriyet tarihinin rekoru kırıldı. Hürriyet, 3 Ocak 2014. <http://www.hurriyet.com.tr/ekonomi/27877460.asp>
[^192]: Yıllara göre dış ticaret. <http://www.tuik.gov.tr/PreIstatistikTablo.do?istab_id%20=%20621>
[^193]: Dış açık 2014'te 84,5 milyar dolar. 30 Ocak 2015. <http://www.cnbce.com/hsbc/haberler/ekonomi/dis-acik-2014-te-845-milyar-dolar>
[^194]: 2012 Production Statistics. Organisation Internationale des Constructeurs d'Automobiles. <http://oica.net/category/production-statistics/>
[^195]: Gemi ve yat ihracatı 1,3 milyar dolara dayandı. Bugün, 3 Ocak 2015. <http://www.bugun.com.tr/son-dakika/gemi-ve-yat-ihracati-13-milyar--haberi/1420585>
[^196]: Gemi İnşa Sektörü. 2012. <http://www.ekonomi.gov.tr/portal/content/conn/UCM/path/Contribution%20Folders/web/%C4%B0hracat/Sekt%C3%B6rler/Sanayi%20ve%20Hizmetler/gemi_insa_sanayi.pdf>
[^197]: Beko Avrupa'da üçüncülüğe oynuyor. 13 Ocak 2002. <http://arsiv.ntv.com.tr/news/129703.asp>
[^198]: GDP - Composition by Sector. 2013. <https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2012.html#tu>
[^199]: 100 insandan dörtte biri tarımda çalışıyor. 4 Aralık 2014. <http://www.trthaber.com/haber/yasam/100-insandan-dortte-biri-tarimda-calisiyor-154144.html>
[^200]: Religious Women in Turkey Have Been Left Out of Emancipation Movement. 23 Mayıs 2013. <http://latitude.blogs.nytimes.com/2013/05/23/religious-women-in-turkey-have-been-left-out-of-emancipation-movement/>
[^201]: Gelir ve Yaşam Koşulları Araştırması, 2013. 22 Eylül 2014. <http://www.tuik.gov.tr/PreHaberBultenleri.do?id%20=%2016083>
[^202]: turkey-citizenship-by-investment. <https://getgoldenvisa.com/turkey-citizenship-by-investment>
[^203]: Economics and Politics of Turkish Liberalization. Lehigh University Press, 1992, s. 12. <https://archive.org/details/bwb_P3-CHY-585>
[^204]: Turkish quake hits shaky economy. 17 Ağustos 1999. <http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/422653.stm>
[^205]: 'Worst over' for Turkey. 4 Şubat 2002. <http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/1800869.stm>
[^206]: World Bank. Turkey Labor Market Study. World Bank, 2005. <http://siteresources.worldbank.org/INTTURKEY/Resources/361616-1144320150009/Labor_C2.pdf>
[^207]: OECD Reviews of Regulatory Reform – Turkey: crucial support for economic recovery : 2002. Organisation for Economic Co-operation and Development, 2002. <http://books.google.com/?id%20=%20ufYU_fR7mLgC&pg%20=%20PP1&lpg%20=%20PP1&dq%20=%20Turkey>
[^208]: Madslien, Jorn. Robust economy raises Turkey's hopes. 2 Kasım 2006. <http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/6103008.stm>
[^209]: Growth and economic crises in Turkey: leaving behind a turbulent past?. Directorate-General for Economic and Financial Affairs of the European Commission, 2009, s. 10. <http://ec.europa.eu/economy_finance/publications/publication16004_en.pdf>
[^210]: Turkey. The World Factbook. <https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/tu.html>
[^211]: Turkey knocks six zeros off lira. 31 Aralık 2004. <http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/4137469.stm>
[^212]: 2012 yılı enflasyonu yüzde 6,16. 3 Ocak 2013. <http://www.posta.com.tr/ekonomi/HaberDetay/2012-yili-enflasyonu-yuzde-6-16.htm?ArticleID%20=%20155531>
[^213]: İşsizlik 2012 yılında yüzde 9 oldu. 6 Mart 2013. <http://www.cnnturk.com/2013/ekonomi/03/06/issizlik.2012.yilinda.yuzde.9.2.oldu/698991.0/index.html>
[^214]: THE WORLD FACTBOOK: Turkey. cia.gov, 26 Nisan 2023. <https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/turkey-turkiye/#energy>
[^215]: Türkiye moves to fourth place in most-visited countries list - Latest News. 23 Haziran 2025. <https://www.hurriyetdailynews.com/turkiye-moves-to-fourth-place-in-most-visited-countries-list-210664>
[^216]: Gazetesi (www.turizmgazetesi.com), Turizm. UNWTO Barometresi’ne göre: Türkiye ziyaretçide 4. kişi başı gelirde 7. sırada - Haberler - Turizm Gazetesi. <https://www.turizmgazetesi.com/haber/unwto-barometresi-ne-gore-turkiye-ziyaretcide-4-kisi-basi-gelirde-7-sirada/84878>
[^217]: Manisa'daki Sardes Antik Kenti ve Lidya Tümülüsleri, UNESCO Dünya Miras Listesi'ne alındı. <https://www.aa.com.tr/tr/kultur/manisadaki-sardes-antik-kenti-ve-lidya-tumulusleri-unesco-dunya-miras-listesine-alindi/3629285>
[^218]: Centre, UNESCO World Heritage. UNESCO World Heritage Centre - Tentative Lists. <https://whc.unesco.org/en/tentativelists/action%3Dlisttentative%26order%3Dstates%26state%3Dtr>
[^219]: Blue Flag sites. <https://www.blueflag.global/site-map>
[^220]: Türkiye, dünyada en çok Mavi Bayrak plajına sahip 3. ülke oldu. <https://www.aa.com.tr/tr/gundem/turkiye-dunyada-en-cok-mavi-bayrak-plajina-sahip-3-ulke-oldu/3574033>
[^221]: Euromonitor International reveals world’s Top 100 City…. 4 Aralık 2024. <https://www.euromonitor.com/press/press-releases/december-2024/euromonitor-international-reveals-worlds-top-100-city-destinations-for-2024>
[^222]: Turkey - The World Factbook. 10 Ocak 2021. <https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/turkey>
[^223]: International Airports - Study in Turkey. 25 Aralık 2013. <http://www.studyinturkey.org/en/discover-turkey/first-step-to-turkey/international-airports/>
[^224]: Turkish Airlines' net profit triples in 9-month. 9 Kasım 2018. <https://www.aa.com.tr/en/economy/turkish-airlines-net-profit-triples-in-9-month-/1305435>
[^225]: Yeni uçuşlar yakında - Uğur CEBECİ. 23 Ağustos 2019. <http://www.hurriyet.com.tr/yazarlar/ugur-cebeci/yeni-ucuslar-yakinda-41307550>
[^226]: Stoate, Joey. ACI World Reveals Busiest Airports of 2025. 14 Nisan 2026. <https://airportindustry-news.com/aci-world-reveals-busiest-airports-of-2025/>
[^227]: Yol Ağı Bilgileri. <http://www.kgm.gov.tr/Sayfalar/KGM/SiteTr/Kurumsal/YolAgi.aspx>
[^228]: Dieser Artikel ist nicht verfügbar. <https://www.business-on.de/dieser-artikel-ist-nicht-verfuegbar>
[^229]: Türkiye Cumhuriyeti Devlet Demiryolları. 5 Temmuz 2014. <https://hizlitren.tcdd.gov.tr/home/detail/?id%20=%206>
[^230]: Ankara-Sivas YHT Hattı açıldı. 26 Nisan 2023. <https://www.trthaber.com/haber/gundem/ankara-sivas-yht-hatti-acildi-763013.html>
[^231]: Istanbul's $1.3BN Eurasia Tunnel prepares to open. <https://www.aa.com.tr/en/economy/istanbuls-13bn-eurasia-tunnel-prepares-to-open/709440>
[^232]: "İstanbul Metrosu Yolcu İstatistikleri". <https://www.metro.istanbul/Content/assets/uploaded/Y%C4%B1llara-G%C3%B6re-Hat-Bazl%C4%B1-Ayl%C4%B1k-Yolcu-Say%C4%B1lar%C4%B1.pdf>
[^233]: Çalışan Hatlar. <https://www.metro.istanbul/Hatlarimiz/TumHatlarimiz>
[^234]: Groundbreaking ceremony for bridge over Dardanelles to take place on March 18 - Latest News. <https://www.hurriyetdailynews.com/groundbreaking-ceremony-for-bridge-over-dardanelles-to-take-place-on-march-18-110948>
[^235]: Turkey - The World Factbook. 10 Ocak 2021. <https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/turkey>
[^236]: Serbia receives first gas from TurkStream pipeline. <https://www.aa.com.tr/en/europe/serbia-receives-first-gas-from-turkstream-pipeline/2094199>
[^237]: "BAKÜ-TİFLİS-CEYHAN BORUHATTI'NDA SON DURUM". <http://www.emreozgur.com/petrol.pdf>
[^238]: Energy pricing and non-market flows in Turkey’s energy sector • SHURA Enerji Dönüşümü Merkezi. 6 Ağustos 2020. <https://www.shura.org.tr/energy_pricing_and_non-market_flows_in_turkeys_energy_sector-2/>
[^239]: "Jeotermal enerjinin doğrudan uygulaması: 2005 Dünya çapında inceleme". <https://orkustofnun.is/gogn/Introductory_Lectures_2009/Direct%20application%20of%20geothermal%20energy%202005.pdf>
[^240]: Türkiye - Countries & Regions. <https://www.iea.org/countries/turkiye>
[^241]: Who We Are? The Scientific And Technological Research Council of Turkey. Tubitak.gov. <http://www.tubitak.gov.tr/en/about-us/content-who-we-are>
[^242]: Türkiye Bilimler Akademisi. Tuba.gov. <http://www.tuba.gov.tr/content/amac/id/212/pid/43/mid/49/>
[^243]: Turkish Atomic Energy Authority – Mission of TAEK. TAEK. <http://www.taek.gov.tr/en/institutional/mission-of-taek.html>
[^244]: Space Launch System Project. Undersecretariat for Defence Industries. <http://www.ssm.gov.tr/home/projects/Sayfalar/proje.aspx?projeID%20=%20222>
[^245]: Bekdil, Burak Ege. Turkey's Sat-Launcher Plans Raise Concerns. Defense News, 28 Temmuz 2013. <http://www.defensenews.com/article/20130728/DEFREG04/307280004/Turkey-s-Sat-Launcher-Plans-Raise-Concerns>
[^246]: Bekdil, Burak Ege. Turkey Spends Big on Innovation. Defense News, 12 Aralık 2013. <http://www.defensenews.com/article/20131212/DEFREG01/312120022/Turkey-Spends-Big-Innovation>
[^247]: Agencies, Daily Sabah with. Turkish professor, Aziz Sancar, part of the team that wins Nobel Chemistry Prize. Daily Sabah, 7 Ekim 2015. <https://www.dailysabah.com/science/2015/10/07/turkish-professor-aziz-sancar-part-of-the-team-that-wins-nobel-chemistry-prize>
[^248]: TÜİK / Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi Sonuçları, 2024. <https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p%20=%20Adrese-Dayali-Nufus-Kayit-Sistemi-Sonuclari-2024-53783>
[^249]: 28 Teşrîn-i Evvel 1927 Umûmî Nüfûs Tahrîri, Vilayet, kaza, şehir ve köyler itibarıyla Türkiye nüfusu / 1928, Ankara https://books.google.com.tr/books/about/28_te%C5%9Frinievvel_1927_umum%C3%AE_n%C3%BCfus_tahr.html?id=mdIcywAACAAJ&redir_esc=y <https://books.google.com.tr/books/about/28_te%C5%9Frinievvel_1927_umum%C3%AE_n%C3%BCfus_tahr.html?id=mdIcywAACAAJ&redir_esc=y>
[^250]: TÜİK / Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi Sonuçları, 2024. <https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p%20=%20Adrese-Dayali-Nufus-Kayit-Sistemi-Sonuclari-2024-53783>
[^251]: TÜİK / Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi Sonuçları, 2024. <https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p%20=%20Adrese-Dayali-Nufus-Kayit-Sistemi-Sonuclari-2024-53783>
[^252]: Avrupa'nın en kalabalık şehirleri belli oldu. <https://www.ntv.com.tr/dunya/avrupanin-en-kalabalik-sehirleri-belli-oldu,eZzLM2sSO0eWFKbEjHlbFg>
[^253]: Albayrak, Özlem. Herkes Türk müdür, Türk mü olmalıdır?. Yeni Şafak, 29 Mart 2013. <http://yenisafak.com.tr/yazarlar/OzlemAlbayrak/herkes-turk-mudur-turk-mu-olmalidir/36991>
[^254]: Turkey. The World Factbook. <https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/tu.html>
[^255]: Türkiye'nin yüzde 85'i 'anadilim Türkçe' diyor. Milliyet.com.tr. <http://www.milliyet.com.tr/2007/03/22/guncel/agun.html>
[^256]: Türkiye'deki Etnik Köken Dağılımı. <http://www.konsensus.com.tr/news/297/turkIyedekI-etnIk-koken-dagIlImI.html>
[^257]: Extra, Guus. The other languages of Europe: Demographic, Sociolinguistic and Educational Perspectives. Multilingual Matters, 2001. <http://books.google.com/?id%20=%20hvmy_skUPNYC&pg%20=%20RA1-PA422&lpg%20=%20RA1-PA422&dq%20=%20%22ethnic+groups+in+turkey%22>
[^258]: Türkiye'nin yüzde 85'i 'anadilim Türkçe' diyor. Milliyet.com.tr. <http://www.milliyet.com.tr/2007/03/22/guncel/agun.html>
[^259]: SP/1995/1. <https://siyasipartikararlar.anayasa.gov.tr/SP/1995/1/1>
[^260]: Garabet K Moumdjian, Ph D.. DERYA BAYIR, MINORITIES AND NATIONALISM IN TURKISH LAW. <https://www.academia.edu/37557239/DERYA_BAYIR_MINORITIES_AND_NATIONALISM_IN_TURKISH_LAW>
[^261]: Turkey Overview. <http://www.minorityrights.org/4387/turkey/turkey-overview.html>
[^262]: Erdem, Fazıl Hüsnü. Süryanice Anadilinde Eğitim Hakkı: Sorunlar ve Çözüm Önerileri. 30 Haziran 2021, s. 3-35. <https://dergipark.org.tr/en/pub/duhfd/issue/63313/959939>
[^263]: Akbulut, Olgun. For Centenary of the Lausanne Treaty: Re-Interpretation and Re-Implementation of Linguistic Minority Rights of Lausanne. 19 Ekim 2023, s. 1-24. <https://brill.com/view/journals/ijgr/aop/article-10.1163-15718115-bja10134/article-10.1163-15718115-bja10134.xml>
[^264]: Turkey. The World Factbook. <https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/tu.html>
[^265]: Türkiye'nin yüzde 85'i 'anadilim Türkçe' diyor. Milliyet.com.tr. <http://www.milliyet.com.tr/2007/03/22/guncel/agun.html>
[^266]: Türkiye'deki Etnik Köken Dağılımı. <http://www.konsensus.com.tr/news/297/turkIyedekI-etnIk-koken-dagIlImI.html>
[^267]: Watts, Nicole F.. Activists in Office: Kurdish Politics and Protest in Turkey (Studies in Modernity and National Identity). University of Washington Press, 2010, s. 167.
[^268]: Amikam Nachmani. Turkey: Facing a New Millenniium : Coping With Intertwined Conflicts. Manchester University Press, 2003, s. 90-. <https://books.google.com/books?id%20=%20Xxp61eBvGzMC&pg%20=%20PA90>
[^269]: Turkey. The World Factbook. <https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/tu.html>
[^270]: Nationalism, Globalization, and Orthodoxy: The Social Origins of Ethnic Conflict in the Balkans. Greenwood Publishing Group, 2001, s. 186. <http://books.google.com/books?id%20=%20I9p_m7oXQ00C&pg%20=%20PA186>
[^271]: MINORITY RIGHTS AND CULTURAL RIGHTS. <http://www.ab.gov.tr/files/tarama/tarama_files/23/SC23DET_Minority%20Rights%20and%20Cultural%20Rights.pdf>
[^272]: Türkiye'nin yüzde 85'i 'anadilim Türkçe' diyor. Milliyet.com.tr. <http://www.milliyet.com.tr/2007/03/22/guncel/agun.html>
[^273]: Interactive Atlas of the World's Languages in Danger. UNESCO. <http://www.unesco.org/culture/languages-atlas/index.php>
[^274]: International Migration and Development. <https://esa.un.org/unmigration/TIMSA2013/migrantstocks2013.htm>
[^275]: Situation Syria Regional Refugee Response. <https://data.unhcr.org/en/situations/syria/location/113>
[^276]: Axel Tschentscher. International Constitutional Law: Turkey Constitution. Servat.unibe.ch. <http://servat.unibe.ch/icl/tu00000_.html>
[^277]: Turkey: Islam and Laicism Between the Interests of State, Politics, and Society. Peace Research Institute Frankfurt. <http://www.hsfk.de/downloads/prif78.pdf>
[^278]: Steunebrink, Gerrit. Civil Society, Religion, and the Nation: Modernization in Intercultural Context : Russia, Japan, Turkey. Rodopi, 2004, s. 175–184. <http://books.google.com/books?id%20=%20KSbiKEhsxT0C&pg%20=%20PA175>
[^279]: Turkey Lifts Longtime Ban on Head Scarves in State Offices. NY Times, 8 Ekim 2013. <http://www.nytimes.com/2013/10/09/world/europe/turkey-lifts-ban-on-head-scarves-in-state-offices.html?_r=0>
[^280]: Arşivlenmiş kopya. <http://www.milliyet.com.tr/2007/03/22/guncel/agun.html>
[^281]: Turkey: International Religious Freedom Report 2007. State.gov. <http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2007/90204.htm>
[^282]: Turkey's Alevi strive for recognition. 18 Şubat 2010. <http://www.atimes.com/atimes/Middle_East/LB18Ak04.html>
[^283]: The Global Religious Landscape. <https://www.researchgate.net/publication/259938665>
[^284]: Azınlık İbadethaneleri. <https://www.indyturk.com/node/88486/haber/türkiye’de-hristiyan-ve-yahudilere-ait-439-ibadethane-ve-24-dernek-var>
[^285]: William G. Rusch. The Witness of Bartholomew I, Ecumenical Patriarch. Wm. B. Eerdmans Publishing, 2013, s. 31. <http://books.google.com/books?id%20=%20ZMgC0VsRee0C&pg%20=%20PA31>
[^286]: The Encyclopedia of Christianity. Wm. B. Eerdmans Publishing, 2001, s. 40. <http://books.google.com/books?id%20=%20yaecVMhMWaEC&pg%20=%20PA40>
[^287]: Dünyada Yahudiler. <https://www.salom.com.tr/haber-107968-dunyadaki_yahudi_nufusu_147_milyon.html>
[^288]: Turkish Jews - Brief History. www.science.co.il. <https://www.science.co.il/hi/turkish/>
[^289]: Education in Turkey. World Education Services. <http://www.wes.org/ewenr/12sept/feature.htm>
[^290]: Turkey's Education Reform Bill Is About Playing Politics With Pedagogy. <http://latitude.blogs.nytimes.com/2012/03/23/turkeys-education-reform-bill-is-about-playing-politics-with-pedagogy/>
[^291]: Education at a Glance: OECD Indicators 2012. OECD. <http://www.oecd.org/edu/EAG2012%20-%20Key%20Facts%20-%20Turkey.pdf>
[^292]: Improving The Quality And Equity of Basic Education in Turkey Challenges And Options. World Bank, 30 Haziran 2011, s. viii. <http://www-wds.worldbank.org/external/default/WDSContentServer/WDSP/IB/2013/02/20/000333037_20130220112531/Rendered/PDF/541310SR0P107700Quality0Report02011.pdf>
[^293]: Turkey's Education Reform Bill Is About Playing Politics With Pedagogy. <http://latitude.blogs.nytimes.com/2012/03/23/turkeys-education-reform-bill-is-about-playing-politics-with-pedagogy/>
[^294]: Improving The Quality And Equity of Basic Education in Turkey Challenges And Options. World Bank, 30 Haziran 2011, s. viii. <http://www-wds.worldbank.org/external/default/WDSContentServer/WDSP/IB/2013/02/20/000333037_20130220112531/Rendered/PDF/541310SR0P107700Quality0Report02011.pdf>
[^295]: Tüik. TÜİK. <http://tuik.gov.tr/PreTablo.do?alt_id%20=%201018>
[^296]: YÖK Üniversiteler. YÖK. <https://istatistik.yok.gov.tr/>
[^297]: Admission requirements. Karadeniz Technical University. <http://obs.ktu.edu.tr/en/?ofinaf%20=%20sub2&num%20=%20202>
[^298]: Guide for Foreign Students planning Education in Turkey. <http://www.educationinturkey.net/index.php?option%20=%20com_content&view%20=%20article&id%20=%2069&Itemid%20=%2075>
[^299]: Ranking 2025. University Rankings. <https://www.universityrankings.ch/en/results/Times/2025?ranking=Times&year=2025®ion=&q=Turkey>
[^300]: Sağlığa 76,3 milyar lira harcandı. Hürriyet, 10 Ekim 2013. <http://www.hurriyet.com.tr/ekonomi/24892271.asp>
[^301]: Turkish Statistical Institute: Number of medical institutions in Turkey. <http://www.tuik.gov.tr/PreIstatistikTablo.do?istab_id%20=%201613>
[^302]: Turkish Statistical Institute: Number of citizens per healthcare personnel in Turkey. <http://www.tuik.gov.tr/PreIstatistikTablo.do?istab_id%20=%20255>
[^303]: Turkish Statistical Institute: Number of medical institutions in Turkey. <http://www.tuik.gov.tr/PreIstatistikTablo.do?istab_id%20=%201613>
[^304]: Population and Development Indicators – Population and Demography. Turkish Statistical Institute, 18 Ekim 2004. <http://nkg.die.gov.tr/en/goster.asp?aile%20=%201>
[^305]: Cause of Death Statistics. TÜİK. <http://www.tuik.gov.tr/PreHaberBultenleri.do?id%20=%2016162>
[^306]: Health Care Index by Country 2020 Mid-Year. <https://www.numbeo.com/health-care/rankings_by_country.jsp?title%20=%202020-mid&displayColumn%20=%200>
[^307]: İbrahim Kaya. Social Theory and Later Modernities: The Turkish Experience. Liverpool University Press, 2004, s. 57-58. <http://books.google.com/books?id%20=%200Iy7pJBRgjYC&pg%20=%20PA57>
[^308]: Royal Academy of Arts. Turks – A Journey of a Thousand Years: 600–1600. Royal Academy of Arts, 2005. <http://www.turks.org.uk/index.php?pid%20=%208>
[^309]: İbrahim Kaya. Social Theory and Later Modernities: The Turkish Experience. Liverpool University Press, 2004, s. 57-58. <http://books.google.com/books?id%20=%200Iy7pJBRgjYC&pg%20=%20PA57>
[^310]: 10th International Congress of Turkish Art. Fondation Max Van Berchem, 1999. <http://books.google.com/books?id%20=%201CxNAAAAYAAJ>
[^311]: "10’LAR’ GRUBU", "YENİ DAL GRUBU", "SİYAH KALEM GRUBU". www.turkresmi.com. <http://www.turkresmi.com/klasorler/10lar_yenidal_siyahkalem/index.htm>
[^312]: Cinuçen Tanrıkorur. The Ottoman music. turkmusikisi.com. <http://www.turkmusikisi.com/osmanli_musikisi/the_ottoman_music.htm>
[^313]: 2006 Nobel Yazın Ödülü. 12 Ekim 2006. <http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/2006/pamuk-bibl-t.pdf>
[^314]: Eurovision'u ilk kez kazandırdı, dünyayı büyüledi. Sabah, 26 Mayıs 2003. <http://arsiv.sabah.com.tr/2003/05/26/s1408.html>
[^315]: TURKISH FOLK DANCES. <http://www.ncturkishfestival.com/index.php?option%20=%20com_content&view%20=%20category&layout%20=%20blog&id%20=%2019&Itemid%20=%20114>
[^316]: The Political Economy of the Media in Turkey: A Sectoral Analysis. tesev.org.tr. <http://www.tesev.org.tr/Upload/Publication/67e244dd-5c21-4d34-8361-4c7f3d003140/11461ENGmedya2WEB21_09_11.pdf>
[^317]: Türkiye'de 2014 yılında bin 190 radyo ve televizyon var. Hürriyet, 14 Aralık 2014. <http://www.hurriyet.com.tr/turkiyede-2014-yilinda-bin-190-radyo-ve-televizyon-var-40026702>
[^318]: Jenna Krajeski. Turkey: Soap Operas and Politics. Pulitzer Center. <http://pulitzercenter.org/reporting/turkey-diyarbakir-kurdish-roles-soap-opera-politics-ayrilik-olmasaydi>
[^319]: Turkey country profile . Kongre Kütüphanesi Federal Research Division (Ocak 2006). This article incorporates text from this source, which is in the public domain. <http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/profiles/Turkey.pdf>
[^320]: Turkey country profile . Kongre Kütüphanesi Federal Research Division (Ocak 2006). This article incorporates text from this source, which is in the public domain. <http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/profiles/Turkey.pdf>
[^321]: Gazete Tirajları. <http://www.gazeteciler.com/gazete-tirajlari.html>
[^322]: Turkey. <https://freedomhouse.org/country/turkey#.VMnmzS7D8uk>
[^323]: Türkiye Futbol Federasyonu resmi internet sitesi. <http://www.tff.org.tr/>
[^324]: Tarihi Zafer! Euroleague şampiyonu Fenerbahçe. NTV, 21 Mayıs 2017. <https://www.ntv.com.tr/spor/fenerbahce-olympiakos-maci-saat-kacta-hangi-kanalda-canli-ve-sifresiz-yayinlanac,6VsxOVw8ZUG81_tWKKh6pA>
[^325]: Filenin Sultanları Destan Yazdı: Milletler Ligi’nde Şampiyonuz. <https://tvf.org.tr/milli-takimlar/filenin-sultanlari-milletler-ligi-sampiyonu-dunya-1-numarasiyiz/>
[^326]: Filenin Sultanları Cumhuriyetin 100. Yılında Avrupa Şampiyonu. <https://tvf.org.tr/milli-takimlar/filenin-sultanlari-cumhuriyetin-100-yilinda-avrupa-sampiyonu/>
[^327]: Filenin Sultanları Dünya Kupası Adıyla Oynanan Olimpiyat Elemelerini Kupayla Noktaladı. <https://tvf.org.tr/milli-takimlar/filenin-sultanlari-olimpiyat-elemelerini-namaglup-zirvede-tamamladi/>
[^328]: Teniste "En fazla gelişen ülke" ödülü Türkiye'nin. <https://www.trtspor.com.tr/haber/tenis/teniste-en-fazla-gelisen-ulke-odulu-turkiyenin-272359.html>
