# Türkiye'de millî burjuvazi > Source: https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye'de_mill%C3%AE_burjuvazi > Last updated: 2026-10-05 > License: CC BY-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/). Credit "Turkipedia contributors" and link to the source. > Based on: Türkiye'de millî burjuvazi, https://tr.wikipedia.org/wiki/T%C3%BCrkiye%27de_mill%C3%AE_burjuvazi (CC-BY-SA-4.0) **Türkiye'de millî burjuvazi**, [Osmanlı İmparatorluğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu)'nun son dönemlerinden itibaren devlet eliyle ve [iktisadi milliyetçilik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ekonomik_milliyet%C3%A7ilik) politikaları doğrultusunda oluşturulmaya çalışılan [Müslüman](https://turkipedia.org/tr/wiki/M%C3%BCsl%C3%BCman)-[Türk](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkler) sermayedar sınıfını ifade eden kavram.[^1][^2][^3] ## Tarihsel gelişim ### Osmanlı İmparatorluğu dönemi [Batı Avrupa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bat%C4%B1_Avrupa)'da [burjuvazi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Burjuvazi)nin [feodal](https://turkipedia.org/tr/wiki/Feodalizm) [aristokrasi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Aristokrasi)ye ve [monarşi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Monar%C5%9Fi)lere karşı yürüttüğü [sınıfsal mücadeleler](https://turkipedia.org/tr/wiki/S%C4%B1n%C4%B1f_m%C3%BCcadelesi) sonucunda organik bir biçimde doğmasına karşın, Osmanlı toplum yapısında feodalizmin, merkezden bağımsız kentlerin ve belirgin sınıfsal ayrımların bulunmayışı bu tür bir [sermaye](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sermaye) sınıfının yetişmesini engellemiştir.[^4] Klasik Osmanlı düzeninde Türk-Müslüman ahali çoğunlukla [tarım](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tar%C4%B1m), [askerlik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Askerlik_hizmeti) ve [bürokrasi](https://turkipedia.org/tr/wiki/B%C3%BCrokrasi) alanlarında yoğunlaşırken, [ticaret](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ticaret) ve [sanayi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sanayi) faaliyetleri büyük ölçüde [gayrimüslim](https://turkipedia.org/tr/wiki/Gayrim%C3%BCslim) tebaa ile yabancıların elinde toplanmıştır.[^5][^6] [İkinci Meşrutiyet](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0kinci_Me%C5%9Frutiyet)'in ilanı (1908) ve [Balkan Savaşları](https://turkipedia.org/tr/wiki/Balkan_Sava%C5%9Flar%C4%B1) sonrasında [İttihat ve Terakki](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0ttihat_ve_Terakki) yönetimi, devleti çöküşten kurtarmanın ve iktisadi bağımsızlığı kazanmanın yolunu [Millî İktisat](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mill%C3%AE_%C4%B0ktisat) anlayışında görmüştür.[^7] [Yusuf Akçura](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yusuf_Ak%C3%A7ura) ve [Ziya Gökalp](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ziya_G%C3%B6kalp) gibi düşünürlerin teorik çerçevesini çizdiği bu yaklaşım doğrultusunda, gayrimüslimlerin ekonomideki hakimiyeti azaltılarak sermayenin Müslüman-Türk unsurların elinde biriktirilmesi hedeflenmiştir.[^8][^9] [I. Dünya Savaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/I._D%C3%BCnya_Sava%C5%9F%C4%B1) yıllarında [kapitülasyon](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kapit%C3%BClasyon)ların tek taraflı kaldırılması, korumacı gümrük tarifeleri, millî anonim şirketler ile bankaların kurulması gibi uygulamalarla yerli girişimciler desteklenmiş;[^10][^11][^12] ancak savaş ortamının yarattığı [karaborsa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karaborsa), fiyat spekülasyonları ve hızlı servet artışları kamuoyunda harp zenginleri tartışmalarını ve sert eleştirileri beraberinde getirmiştir.[^13] ### Türkiye Cumhuriyeti dönemi [Cumhuriyet'in kurulmasıyla](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye%27de_cumhuriyetin_ilan%C4%B1) birlikte [Kemalist](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kemalizm) kadro, İttihat ve Terakki'den devraldığı millî burjuvazi oluşturma hedefini tarihsel bir süreklilik içerisinde benimsemiş ve sürdürmüştür.[^14][^15] 1923 [İzmir İktisat Kongresi](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0zmir_%C4%B0ktisat_Kongresi) ile yeni rejimin ekonomik ve sosyal tabanı olarak [tüccar](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCccar), sanayici ve büyük toprak sahipleri öne çıkarılmış; [özel teşebbüs](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eirket)e dayalı bir kalkınma modeli benimsenmiştir.[^16] Bu dönemde [Teşvik-i Sanayi Kanunu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sanayi_Te%C5%9Fvik_Kanunu) (1927) ile sağlanan [vergi muafiyetleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Vergi_muafiyeti) ve ucuz arsa tahsisleri, [İş Bankası](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye_%C4%B0%C5%9F_Bankas%C4%B1) (1924) ile [Ziraat Bankası](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ziraat_Bankas%C4%B1) üstünden sağlanan [kredi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kredi)ler, tekel imtiyazları ve devlet ihaleleri aracılığıyla sermayenin yerli girişimcilere aktarılması hedeflenmiştir.[^17] [1929 Dünya Ekonomik Bunalımı](https://turkipedia.org/tr/wiki/B%C3%BCy%C3%BCk_Buhran) sonrasında benimsenen [devletçilik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Atat%C3%BCrk_%C4%B0lkeleri) ilkesi ve [Birinci Beş Yıllık Sanayi Planı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Birinci_Be%C5%9F_Y%C4%B1ll%C4%B1k_Sanayi_Plan%C4%B1), sermaye birikiminin yetersiz kaldığı alanlarda sanayi altyapısını devlet eliyle kurarak millî burjuvaziyi desteklemeyi amaçlamıştır.[^18] [Türkiye](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye)'deki millî burjuvazinin en belirgin niteliği, batıdaki emsallerinin aksine tabandan gelen bağımsız bir sınıf mücadelesiyle değil, doğrudan devlet eliyle ve himayesiyle yukarıdan aşağıya yaratılmış olmasıdır.[^19][^20] Varoluşunu ve sermaye birikimini devlet desteğine, ihalelere ve korumacı politikalara borçlu olan bu sınıf; siyasi alanda [devrimci](https://turkipedia.org/tr/wiki/Devrimci), [muhalif](https://turkipedia.org/tr/wiki/Muhalif) veya özerk bir hat izlemek yerine merkezî devlet yapısı ve bürokrasiyle uyumlu, [pragmatik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Pragmatizm) bir ilişki kurmuştur.[^21] Ayrıca bu sınıfın yüksek risk içeren uzun vadeli sınai üretim yatırımları yerine çoğunlukla kısa vadeli ve yüksek kârlılığa sahip ticaret, [ithalat](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0thalat) ve spekülasyon alanlarına yönelmesi, Türkiye'de sermaye birikiminin ve burjuva kimliğinin biçimlenmesinde belirleyici olmuştur.[^22] ## Ayrıca bakınız - [Beşli çete](https://turkipedia.org/tr/wiki/Be%C5%9Fli_%C3%A7ete) - [Ahbap çavuş kapitalizmi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ahbap_%C3%A7avu%C5%9F_kapitalizmi) - [Türkiye ekonomi tarihi](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye_ekonomi_tarihi) [^1]: Demir, Zekeriya. Türkiye'de Milli Burjuvazinin Oluşturulmasına Yönelik Olarak Yapılan Çalışmalar (1923-1946). Sakarya Üniversitesi, 2022. [^2]: Demirkol, Mustafa. Bir kamu politikası olarak milli burjuvazi ve sanayi burjuvazisini Cumhuriyetin 100. yılında yeniden düşünmek. Balıkesir Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 2023. [^3]: Vural, Mithat Kadri. Savaş Yıllarında Milli Bir Burjuvazi Oluşturma Çabası Olarak "Harp Zenginleri" ve Buna Yönelik Eleştiriler. Çağdaş Türkiye Tarihi Araştırmaları Dergisi, 2016. [^4]: Demirkol, Mustafa. Bir kamu politikası olarak milli burjuvazi ve sanayi burjuvazisini Cumhuriyetin 100. yılında yeniden düşünmek. Balıkesir Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 2023. [^5]: Demirkol, Mustafa. Bir kamu politikası olarak milli burjuvazi ve sanayi burjuvazisini Cumhuriyetin 100. yılında yeniden düşünmek. Balıkesir Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 2023. [^6]: Vural, Mithat Kadri. Savaş Yıllarında Milli Bir Burjuvazi Oluşturma Çabası Olarak "Harp Zenginleri" ve Buna Yönelik Eleştiriler. Çağdaş Türkiye Tarihi Araştırmaları Dergisi, 2016. [^7]: Vural, Mithat Kadri. Savaş Yıllarında Milli Bir Burjuvazi Oluşturma Çabası Olarak "Harp Zenginleri" ve Buna Yönelik Eleştiriler. Çağdaş Türkiye Tarihi Araştırmaları Dergisi, 2016. [^8]: Demirkol, Mustafa. Bir kamu politikası olarak milli burjuvazi ve sanayi burjuvazisini Cumhuriyetin 100. yılında yeniden düşünmek. Balıkesir Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 2023. [^9]: Vural, Mithat Kadri. Savaş Yıllarında Milli Bir Burjuvazi Oluşturma Çabası Olarak "Harp Zenginleri" ve Buna Yönelik Eleştiriler. Çağdaş Türkiye Tarihi Araştırmaları Dergisi, 2016. [^10]: Demir, Zekeriya. Türkiye'de Milli Burjuvazinin Oluşturulmasına Yönelik Olarak Yapılan Çalışmalar (1923-1946). Sakarya Üniversitesi, 2022. [^11]: Demirkol, Mustafa. Bir kamu politikası olarak milli burjuvazi ve sanayi burjuvazisini Cumhuriyetin 100. yılında yeniden düşünmek. Balıkesir Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 2023. [^12]: Vural, Mithat Kadri. Savaş Yıllarında Milli Bir Burjuvazi Oluşturma Çabası Olarak "Harp Zenginleri" ve Buna Yönelik Eleştiriler. Çağdaş Türkiye Tarihi Araştırmaları Dergisi, 2016. [^13]: Vural, Mithat Kadri. Savaş Yıllarında Milli Bir Burjuvazi Oluşturma Çabası Olarak "Harp Zenginleri" ve Buna Yönelik Eleştiriler. Çağdaş Türkiye Tarihi Araştırmaları Dergisi, 2016. [^14]: Demir, Zekeriya. Türkiye'de Milli Burjuvazinin Oluşturulmasına Yönelik Olarak Yapılan Çalışmalar (1923-1946). Sakarya Üniversitesi, 2022. [^15]: Demirkol, Mustafa. Bir kamu politikası olarak milli burjuvazi ve sanayi burjuvazisini Cumhuriyetin 100. yılında yeniden düşünmek. Balıkesir Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 2023. [^16]: Demir, Zekeriya. Türkiye'de Milli Burjuvazinin Oluşturulmasına Yönelik Olarak Yapılan Çalışmalar (1923-1946). Sakarya Üniversitesi, 2022. [^17]: Demir, Zekeriya. Türkiye'de Milli Burjuvazinin Oluşturulmasına Yönelik Olarak Yapılan Çalışmalar (1923-1946). Sakarya Üniversitesi, 2022. [^18]: Demir, Zekeriya. Türkiye'de Milli Burjuvazinin Oluşturulmasına Yönelik Olarak Yapılan Çalışmalar (1923-1946). Sakarya Üniversitesi, 2022. [^19]: Demir, Zekeriya. Türkiye'de Milli Burjuvazinin Oluşturulmasına Yönelik Olarak Yapılan Çalışmalar (1923-1946). Sakarya Üniversitesi, 2022. [^20]: Demirkol, Mustafa. Bir kamu politikası olarak milli burjuvazi ve sanayi burjuvazisini Cumhuriyetin 100. yılında yeniden düşünmek. Balıkesir Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 2023. [^21]: Demirkol, Mustafa. Bir kamu politikası olarak milli burjuvazi ve sanayi burjuvazisini Cumhuriyetin 100. yılında yeniden düşünmek. Balıkesir Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 2023. [^22]: Demir, Zekeriya. Türkiye'de Milli Burjuvazinin Oluşturulmasına Yönelik Olarak Yapılan Çalışmalar (1923-1946). Sakarya Üniversitesi, 2022.