# Türkiye'de laiklik
> Source: https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye'de_laiklik
> Last updated: 2026-10-05
> License: CC BY-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/). Credit "Turkipedia contributors" and link to the source.
> Based on: Türkiye'de laiklik, https://tr.wikipedia.org/wiki/T%C3%BCrkiye%27de_laiklik (CC-BY-SA-4.0)
*Mustafa Kemal Atatürk, Cumhuriyet Halk Partisi'nin Mayıs 1935'teki kurultayında konuşma yaparken (public-domain)*
**Türkiye'de laiklik**, [Osmanlı İmparatorluğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu) zamanında yargı ve devlet yönetiminde kısmen kendini göstermeye başlamış, [Cumhuriyet Devrimi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Atat%C3%BCrk_Devrimleri) ile anayasanın temel unsurlarından biri haline gelmiş, [din](https://turkipedia.org/tr/wiki/Din) ve [siyaset](https://turkipedia.org/tr/wiki/Siyaset)in birbirine karışmaması [ilke](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0lke)sidir. Laiklik terimi [Fransızca](https://turkipedia.org/tr/wiki/Frans%C4%B1zca)daki karşılığı *Laïcité* kelimesinden [Türkçe](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk%C3%A7e)ye uyarlanmıştır.
Osmanlı'da laikliğin ilk belirtileri [II. Mahmud](https://turkipedia.org/tr/wiki/II._Mahmud) zamanında görülmüştür. [Tanzimat dönemi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tanzimat)ndeki reformlarla laik [Nizamiye mahkemeleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Nizamiye_mahkemeleri)nin ve Batılı tarzda eğitim için [Maarif Nezareti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ma%C3%A2rif-i_Um%C3%BBmiye_Nez%C3%A2reti)'nin kurulması, [II. Meşrutiyet döneminde](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0kinci_Me%C5%9Frutiyet) [Şeyhülislam](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eeyh%C3%BClislam)ın kabineden çıkarılması gibi adımlarla Osmanlı'da devlet kurumları kısmen laikleşmiştir. [Türkiye Cumhuriyeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye)'nin kurulmasıyla laiklik ilkesi devlet tarafından tamamen benimsenmiştir.
Laiklik ilkesi toplumun kimi kesimlerince benimsenirken, bazı kesimler buna tepki göstermiştir. 2017 yılında uluslararası bir şirket tarafından %1,97 hata payıyla yapılan ankete göre Türk halkının %70'i Türkiye'nin laik bir devlet olmasını desteklediğini, %24'ü ise buna karşı olduğunu belirtmiştir.[^1]
Karşıtları din adına devlete etki etme ve bu şekilde devleti ve toplumu idare etme amacını taşırlarken, [*seküler*](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sek%C3%BClerite)* yaşam biçimi*ni tercih edenler kişisel ve vicdani kanaatlerini devlete mal etme ve bunlar vasıtası ile devleti veya toplumu idare etme çabası içinde bulunmazlar. [Laiklik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Laiklik), bir [devlet](https://turkipedia.org/tr/wiki/Devlet) ve [toplum](https://turkipedia.org/tr/wiki/Toplum) yönetimi biçimi olduğundan varlığı veya yokluğu kişilerin yaşam biçimine doğrudan tesir eder. Bu öneminden dolayı [Laiklik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Laiklik), [T.C. Anayasası](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye_Cumhuriyeti_Anayasas%C4%B1)nın *değiştirilmesi teklif dahi edilemeyecek maddeleri*[^2] arasında sayılmıştır.
## Kelime kökeni
[Laiklik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Laiklik) terimi, [Fransızca](https://turkipedia.org/tr/wiki/Frans%C4%B1zca)daki karşılığı *Laïcité* kelimesinden [Türkçe](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk%C3%A7e)ye uyarlanmıştır. Bu kelime Fransızca diline eski [Grekçe](https://turkipedia.org/tr/wiki/Grek%C3%A7e) bir kelime olan ve din adamları dışındaki "halk" anlamında kullanılmış olup *Laos* kökünden gelen *Laicus* kelimesinden geçmiştir. Aynı terimin [İngilizce](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0ngilizce) karşılığı *secularity* olup, [Latince](https://turkipedia.org/tr/wiki/Latince) bir kelime olan *çağ* anlamına gelen *saeculum* kelimesinden geçmiştir. Adlandırılmada çağ sözcüğünün kullanımı kurallarının dogmatik değil çağa göre değişebilir olduğuna işaret etmek içindir. Kavramlar, her iki biçimde de cismi ve [bilim](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bilim)sel olan ile soyut ve [din](https://turkipedia.org/tr/wiki/Din)sel olanın birbirine karıştırılmamasını ifade etmektedirler.
Aynı sözcük, Türk yazınında başlangıçta [Ziya Gökalp](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ziya_G%C3%B6kalp)'in *La-Dinî*, [Ahmet İzzet Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ahmed_%C4%B0zzet_Pa%C5%9Fa)'nın *La-Ruhbanî* ve [Ubeydullah Efendi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mehmet_Ubeydullah_Hatipo%C4%9Flu)'nin *İş Hükümeti* deyişleri ile ifade olunmaya çalışılmıştır. Daha sonraları kullanılan *layisizm* terimi yerini tümüyle [laiklik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Laiklik) sözcüğüne bıraktı.
Özellikle, [Ziya Gökalp](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ziya_G%C3%B6kalp)'in *Lâ-Dinî* deyişi anlam bakımından karşıt olanlarca çarpıtılmaya çalışılarak *dinsizlik* anlamı kazandırılmak istenilmiştir. Oysa [Arapça](https://turkipedia.org/tr/wiki/Arap%C3%A7a) bir olumsuzluk ön eki durumunu alan *la* ile birlikte kelime *dinsel olmayan* anlamına gelmektedir. [Laiklik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Laiklik), Türk yazınında, din ve devlet işlerinin ayrı tutulması ve özellikle [devlet](https://turkipedia.org/tr/wiki/Devlet) işlerinin, toplum idari yapısının ve [hukuk](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hukuk) aygıtının dinsel ahkamdan tümüyle bağımsız biçimde akıl ve bilime dayandırılması olarak terim anlamı kazandı.
## Yapı
*Ayrıca bakınız: *[*Dünyada laiklik*](https://turkipedia.org/tr/wiki/D%C3%BCnyada_laiklik)
### Laik devletlerin tarihsel süreçte oluşturdukları tipik özellikler
Tarihsel olarak, devletlerin laikleşmelerinde sağladıkları tipik özellikler:[^3][^4]
- Dinsel özgürlüklerin garanti edilmesi,
- Devlet dinlerine dayanan idari mekanizmaların iptal edilmeleri,
- Kamusal fonların herhangi bir din için kullanımının engellenmesi,
- Yasal dizgelerin dinsel kaynaklı otoriteler tarafından belirlenmesinin önlenmesi,
- Eğitim sistemi (dinsel görüşlerden bağımsız) özgürlüğünün ilerletilmesi,
- Yurttaşların din değiştirme veya dinden kaçınmalarına hoşgörü gösterilmesi,
- Politik önderlerin dinsel inanışlarına dikkat edilmeksizin iktidara gelişlerinin temin edilmesi.
### Laik düşüncenin felsefî temelleri
[Laikliğin](https://turkipedia.org/tr/wiki/Laiklik) felsefi temelleri; [Rönesans](https://turkipedia.org/tr/wiki/R%C3%B6nesans), [hümanizm](https://turkipedia.org/tr/wiki/H%C3%BCmanizm) ve [Reform](https://turkipedia.org/tr/wiki/Reform_%28tarih%29) hareketleri ile bu akım düşünürlerinin eserlerinde kaynaklarını bulur.
16. yüzyılda [İtalya](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0talya)'da doğan Rönesans; [sanat](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sanat) ve [edebiyat](https://turkipedia.org/tr/wiki/Edebiyat)ta [Katolik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Katolik_Kilisesi) [Vatikan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Vatikan) [Papalığından](https://turkipedia.org/tr/wiki/Papal%C4%B1k_Devleti) ve onun dinsel temalarından uzaklaşarak antik Roma ve Yunan [sanat](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sanat) ve [felsefe](https://turkipedia.org/tr/wiki/Felsefe)cilerinden beslendi. Yayıldığı ülkelere göre içerdiği sanat ve edebiyat tarzının farklı alanlarda oluşmasına yol açtı. Sanatta olduğu gibi edebiyat ve felsefe alanlarında da antik dönem eserlerine dönüşü simgelemesi *Yeniden Doğuş* olarak nitelenmesini sağladı. Rönesans, [skolastik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Skolastik_felsefe) öğretileri yıkıma uğrattığı gibi canlandırdığı hümanist ve [akılcı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ak%C4%B1lc%C4%B1l%C4%B1k) akımları, [Avrupa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Avrupa) ülkelerinin 18. yüzyıl [Aydınlanma Çağı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ayd%C4%B1nlanma_%C3%87a%C4%9F%C4%B1) düşünürlerine miras bırakarak ve kökleri MÖ 6. yüzyıla kadar dayandırılan [Hümanizm](https://turkipedia.org/tr/wiki/H%C3%BCmanizm)'in tekrar canlanmasını hazırlayarak insan aklına duyulan ilgi ve saygının başlatıcısı oldu.
[Aydınlanma Çağı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ayd%C4%B1nlanma_%C3%87a%C4%9F%C4%B1)'nın ilk düşünürleri olarak kabul edilen [Descartes](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ren%C3%A9_Descartes) ve [Leibniz](https://turkipedia.org/tr/wiki/Gottfried_Leibniz)'in yanı sıra [Hollandalı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hollandal%C4%B1lar) hümanist [Erasmus](https://turkipedia.org/tr/wiki/Desiderius_Erasmus), [David Hume](https://turkipedia.org/tr/wiki/David_Hume), [John Locke](https://turkipedia.org/tr/wiki/John_Locke), [Voltaire](https://turkipedia.org/tr/wiki/Voltaire), [Diderot](https://turkipedia.org/tr/wiki/Denis_Diderot), [Montesquieu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Montesquieu) ile [Rousseau](https://turkipedia.org/tr/wiki/Jean-Jacques_Rousseau) gibi birçok [Aydınlanma Çağı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ayd%C4%B1nlanma_%C3%87a%C4%9F%C4%B1) filozofları çağdaş laik düşünce altyapılarının [Avrupa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Avrupa) ülkelerine yayılmasını sağlayan etkin eserleri ile insanların düşünce ve ideal dünyalarına hitap ederek bunları kuvvetlendirdiler. Bu kişilerin başarısı ve ortak özellikleri; din adamlarınca yüzyıllardır edilgen bir karaktere büründürülen [insan](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0nsan) ve [düşünce](https://turkipedia.org/tr/wiki/D%C3%BC%C5%9F%C3%BCnce)sinin özgürleştirilmesine rehberlik etmeleri oldu. Bu da [bilim](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bilim), [teknoloji](https://turkipedia.org/tr/wiki/Teknoloji) ve [sanayi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sanayi) alanlarında bir sonraki yüzyıl yaşanacak patlamaya zemin hazırladı.
[Hümanist](https://turkipedia.org/tr/wiki/H%C3%BCmanizm) görüş aynı zamanda [ahlâkl](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ahlak)ı ve [erdem](https://turkipedia.org/tr/wiki/Erdem)li olmanın tek dayanağının dinsel inanışlar olmadığını da kabul etmektedir. Kaynaklarını [insan](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0nsan)da, insan ahlak ve vicdanında arayan *laik ahlak felsefesi* hümanist düşüncenin ahlak felsefesini yansıtmaktadır. Genel anlamda doğrunun ancak [akıl](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ak%C4%B1l) aracılığı ile bulunabileceğini öne süren [Kıbrıslı Zenon](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1br%C4%B1sl%C4%B1_Zenon)'un kurucusu olduğu [Stoa Okulu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Stoac%C4%B1l%C4%B1k)'nun antik çağın [laik ahlak](https://turkipedia.org/tr/wiki/Laik_ahlak) öğretisini temsil ettiği kabul edilmektedir.
### Atatürkçü Laiklik Anlayışı veya Türk Laikliği
[Laik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Laiklik) toplum ve devlet yapısına verdiği önemle [Ziya Gökalp](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ziya_G%C3%B6kalp), [Fuat Köprülü](https://turkipedia.org/tr/wiki/Fuat_K%C3%B6pr%C3%BCl%C3%BC), [Atatürkçü](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kemalizm) düşünceyi başarı ile edebiyat alanına kazandıran [Falih Rıfkı Atay](https://turkipedia.org/tr/wiki/Falih_R%C4%B1fk%C4%B1_Atay), *Türk Hümanizmi* eseri ile [Suat Sinanoğlu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Suat_Sinano%C4%9Flu), [Atatürk](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mustafa_Kemal_Atat%C3%BCrk) döneminin efsane Millî Eğitim Bakanı olan ve Dünya Klasikleri'nin Türk diline kazandırılmasını sağlayan [Hasan Âli Yücel](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hasan_%C3%82li_Y%C3%BCcel), *Tonguç Baba* olarak anılan ve [Köy Enstitüleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C3%B6y_enstit%C3%BCs%C3%BC) alanındaki üstün çalışmaları ile bilinen [İsmail Hakkı Tonguç](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0smail_Hakk%C4%B1_Tongu%C3%A7), [Cumhuriyet](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye)in 50. Yılına armağan ettiği [''Türkiye’de Çağdaşlaşma''](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye%27de_%C3%87a%C4%9Fda%C5%9Fla%C5%9Fma_%28kitap%29) isimli kitabı [Türkiye](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye) tarihinin 75 adetlik ender kitapları arasında gösterilen [Niyazi Berkes](https://turkipedia.org/tr/wiki/Niyazi_Berkes) daha gerilere gidilecek olursa [Yunus Emre](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yunus_Emre) gibi tarihi kişilikler Türkiye'de [Hümanist](https://turkipedia.org/tr/wiki/H%C3%BCmanizm) değer yargısının gelişmesine rehberlik eden saygın düşünürler oldular. *Türk Hümanizmi* adlı eserinde Suat Sinanoğlu, [Atatürk Devrim](https://turkipedia.org/tr/wiki/Atat%C3%BCrk_Devrimleri) ve reformlarının getirdiği kurum ve kuruluşların [Hümanist](https://turkipedia.org/tr/wiki/H%C3%BCmanizm) ruhu taşıdıklarını ve bu ruhun [TBMM](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye_B%C3%BCy%C3%BCk_Millet_Meclisi), [Medeni Kanun](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_Medeni_Kanunu) gibi eserleri taşıdığını belirtti. Bir *İnsani Değerler Sistemi* olarak tanımlanan [Hümanizm](https://turkipedia.org/tr/wiki/H%C3%BCmanizm); cinsiyet, inanış veya başka bir fark gözetmeyen ulusçu ve eşitlikçi yapısı ile [Laik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Laiklik) [Cumhuriyet](https://turkipedia.org/tr/wiki/Cumhuriyet)'in temel felsefesi olduğu biçiminde yorumlandı.
3 Mart 1924'te kabul edilen bir yasayla [Türkiye](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye) sınırları içinde bütün öğretim ve eğitim kurumları Maarif Vekâleti'ne ([Eğitim Bakanlığı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mill%C3%AE_E%C4%9Fitim_Bakanl%C4%B1%C4%9F%C4%B1_%28T%C3%BCrkiye%29)) bağlandı. [Tevhid-i Tedrisat Kanunu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tevh%C3%AEd-i_Tedr%C3%AEs%C3%A2t_Kanunu)'yla (Öğretimin Birleştirilmesi Yasası) [dinî eğitim](https://turkipedia.org/tr/wiki/Din%C3%AE_e%C4%9Fitim) ya da dinsel temellere göre eğitim yapan okullar kapatıldı. Şer'iye ve Evkaf Vekâleti (Din İşleri ve Vakıflar Bakanlığı) kaldırılarak din işleriyle ilgili olarak [Diyanet İşleri Başkanlığı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Diyanet_%C4%B0%C5%9Fleri_Ba%C5%9Fkanl%C4%B1%C4%9F%C4%B1) kuruldu. Böylece Türkiye'de din hizmetleri, devlet kontrolü dışında değil, devletin denetimiyle yürütülecekti. 1924'te [halifeliğin kaldırılması](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hil%C3%A2fetin_kald%C4%B1r%C4%B1lmas%C4%B1), 1925'te tekke, zaviye ve türbelerin kapatılması, Türkiye Cumhuriyeti'nin laikleşme yolunda attığı öteki adımlardır. Yine 1926'da yürürlüğe giren [Medeni Kanun](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_Medeni_Kanunu) ile hukuk alanında da laiklik ilkesi geçerli kılındı. [Lise](https://turkipedia.org/tr/wiki/Lise) ders programlarından [Arapça](https://turkipedia.org/tr/wiki/Arap%C3%A7a) ve [Farsça](https://turkipedia.org/tr/wiki/Fars%C3%A7a) dersleri kaldırıldı. 1928'de çıkarılan yeni bir yasayla anayasanın ikinci maddesinde yer alan "Türk Devleti'nin dini, İslam dinidir" cümlesi çıkarıldı. [Laiklik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Laiklik), yeni kurulan Türkiye Cumhuriyeti'nin tek partisi olan [Cumhuriyet Halk Partisi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Cumhuriyet_Halk_Partisi)'nin programında altı okla simgelenen ilkelerden biri olarak 1931'de yer aldı.
Bu dönemde zorunlu din derslerinin kabul edilmeyişi 14 Mayıs 1931 tarihli [CHP](https://turkipedia.org/tr/wiki/Cumhuriyet_Halk_Partisi) Kongresinde parti programına ilave olunan ek maddede, *Din telakkisi vicdan işi olduğundan fırka din fikirlerini devlet ve dünya işlerinden ve siyasetten ayrı tutmayı milletimizin muassır telakkisinde başlıca muvaffakiyet olarak görür.* biçiminde ifade olundu ve din dersleri 1933'te okul programlarından çıkarıldı. 1949'da ilköğretim, 1956'da ortaöğretim programlarına "seçmeli ders" olarak yeniden konuldu. Din dersleri 1982 Anayasasının 24. Maddesi ile ilk ve ortaöğrenim kurumlarında zorunlu dersler arasına girdi.
İslamiyetten önce Türkler göçebeydi.[^5] Toplayıcı, avcı, göçebe topluluklar, düzenli ordu, töre ve yurt özellikleriyle pagan, politikon, teokratik ve barbarik değildiler. 10. yüzyılda Türkler, İslamiyeti benimsedikten ve ümmet kültürüne girdikten sonra, devlet ve din ilişkileri İslam dini ile bağlantılı olmuştur. Tanzimata kadar Osmanlı devleti teokrasiye yakın olmasına rağmen, bütün dinlere karşı inanç ve vicdan özgürlüğünü sağlamıştı. Tanzimat ile başlatılan yenileşme, çağdaşlaşma ve gerilemenin önlenmesi çalışmaları aynı zamanda yeni kurulacak [Türkiye](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye)'nin temel felsefelerinden olan [laik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Laiklik) [devlet](https://turkipedia.org/tr/wiki/Devlet) ve [toplum](https://turkipedia.org/tr/wiki/Toplum) yapısının oluşmasındaki dinamiğin başlangıcı olma özelliğini de taşıdı.
[Türkiye](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye)'de laikliğin başlangıcı *Tanzimat Dönemi*ne kadar uzanır. 18. yüzyılda başlayan yenileşme hareketleriyle birlikte toplumsal yaşayışın ve devlet düzeninin işleyişinde ikili bir durum ortaya çıktı. Osmanlı Üniversitesi olan Darülfünun'a II. Abdulhamit döneminde 1869 tarihli nizamname ile fıkıh (Şer'i Hukuk) derslerinin yanında Roma Hukuku ve Fransız Medeni Hukuku dersleri zorunlu ders olarak konulmuştu.[^6]
Özellikle 19. yüzyılda bu ikilik daha da belirginleşti. [İslam](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0slam) dininin gereklerine göre öğretim yapan medreselerin yanında çağdaş eğitim anlayışına göre kurulmuş okullar açıldı. Hukuk alanında da hem İslam hukukuna göre yargılamalar yapılıyor, hem çağdaş hukuk anlayışına göre kurulmuş mahkemeler görev yapıyordu. Padişah ise hem bütün Müslümanların halifesi, hem de Osmanlı Devleti sınırları içinde yaşayan başka dinlerden olan yurttaşların hükümdarı durumundaydı. Bu ikili durum [Kurtuluş Savaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_Kurtulu%C5%9F_Sava%C5%9F%C4%B1)'nın sonuna kadar sürdü.
[İlmiye](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0lmiye) Sınıfından olan bazı [ulema](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ulema) [III. Selim](https://turkipedia.org/tr/wiki/III._Selim)'e: *Askere setre pantolon giydirip imanına halel getiren, önlerine muallim diye Frenkleri düşüren padişaha Allah tevfikatını çok görür*, diye söylenmiş,[^7] bu dönemde başlayan ve ileride de sürecek olan [ıslahat](https://turkipedia.org/tr/wiki/Reform) çabalarında muhalif ve çeşitli isyanların kışkırtıcısı olmuşlar ise de zaman içinde değişime ayak uyduramadıklarından medreselerin tümüyle yok olmaları sonucu vaki olmuştur.
## Dostane ve düşmanca ayrım
Bilim insanları, din ve devlet ayrımında "dostane" ve "düşmanca" olarak adlandırılabilecek iki tür arasında ayrım yapmıştır. Dostane türde, dinin devlet işlerine müdahalesi sınırlandırıldığı gibi devletin de din işlerine müdahalesi sınırlandırılır. Buna karşın, düşmanca ayrım türü, dini tamamen ev veya ibadethaneyle sınırlamayı hedefler ve dini eğitimi, dini geçiş ayinlerini ve kamusal alanda inancın sergilenmesini kısıtlar.
Düşmanca laiklik modeli Fransız Devrimi ile ortaya çıkmış olup Meksika Devrimi ve sonucunda oluşturulan Anayasa, 1910'daki Birinci Portekiz Cumhuriyeti ve 1931 İspanya Anayasası'nda örneklendirilmiştir. Bu olaylarda sergilenen düşmanca model, totaliter devletlerde görülen türden bir siyasi dine yaklaşır olarak değerlendirilebilir.
1905 Fransız ayrımı ve 1931 İspanya ayrımı, yirminci yüzyılın en düşmanca ayrımları olarak nitelendirilmiştir, ancak günümüzde her iki ülkedeki din-devlet ilişkileri genel olarak dostane kabul edilmektedir. Buna rağmen, Fransa'nın eski Cumhurbaşkanı Nicolas Sarkozy, görev döneminin başında ülkesinin mevcut laiklik anlayışını "negatif laïcité" (olumsuz laiklik) olarak değerlendirmiş ve dine daha açık bir "pozitif laïcité" (olumlu laiklik) geliştirmek istemiştir. Devletin dine yönelik kaygılarının, bazıları tarafından İspanya ve Meksika'daki iç savaşların nedenlerinden biri olarak görüldüğü belirtilmiştir.
Evrensel İnsan Hakları Beyannamesi'nin yazarı ve Fransız Katolik filozof Jacques Maritain, Fransa ve yirminci yüzyıl ortası Amerika Birleşik Devletleri'nde bulunan modeller arasındaki farkı vurgulamıştır. Maritain, ABD modelini daha dostane bulmuş ve bunu hem din ile devlet arasında "keskin ayrım" hem de "fiili iş birliği" olarak tanımlamıştır. Maritain, bu modeli "tarihi bir hazine" olarak nitelendirerek ABD'ye şu uyarıda bulunmuştur: "Tanrı'nın izniyle bu modeli dikkatle koruyun ve ayrım kavramınızı Avrupa’dakine dönüştürmeyin." Bir diğer Fransız gözlemci Alexis de Tocqueville de aynı ayrımı yapmaya eğilimliydi: "ABD’de başlangıçtan itibaren siyaset ve din uyum içindeydi ve o zamandan beri bu uyum bozulmadı."
## Tarihsel gelişim
### Osmanlı dönemi
#### II. Mahmut dönemi 1808-1839 (Aydın Mutlakiyetçi Devlet)
*II. Mahmut (public-domain)*
[II. Mahmut](https://turkipedia.org/tr/wiki/II._Mahmud), [ulema](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0lmiye)ya yalnız [din](https://turkipedia.org/tr/wiki/Din) işleriyle uğraşmalarını, hükûmet işlerinin yalnız padişahın mutlak yetkisine ait bir alanda olduğunu eylemleriyle belirtmiştir. Örneğin, düşünülen vergiler, [medrese](https://turkipedia.org/tr/wiki/Medrese) softalarının askere alınması, [din](https://turkipedia.org/tr/wiki/Din) kurumunun izni alınmadan [haciz](https://turkipedia.org/tr/wiki/Haciz) ve [müsadere](https://turkipedia.org/tr/wiki/M%C3%BCsadere)lere girişilmesi, [vakıf](https://turkipedia.org/tr/wiki/Vak%C4%B1f) işlerini ele alması, [Frenk](https://turkipedia.org/tr/wiki/Frenk) âdetlerine karşı aşırı ilgi göstermesi gibi konularda [Şeyh'ül İslam](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eeyh%C3%BClislam)'ın verdiği bir muhtırayı yırtarak bu gibi işlerin yalnız hükümdar yetkilerine ait olduğunu belirtmiştir.[^8]
Bu dönemde *maarif*, *fen* ve *nafia* (Yararlı İşler / Bayındırlık) gibi yeni kavramların yenileşme hareketinin ilk önemli göstergelerinden olarak kullanım alanına dahil olmaya başladıkları görüldü. [Fen](https://turkipedia.org/tr/wiki/Fen) ve bunun çoğulu olan *fünun* kelimeleri ortaya çıkarıldı ve kullanıldı.
İlk bu dönemde kullanılmaya başlanan [eğitim](https://turkipedia.org/tr/wiki/E%C4%9Fitim), [bilgi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bilgi), [bilim](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bilim) alanları ile ilgili bulunan bu sözcükler ilgili bulundukları alanlardaki gelişme ihtiyacının bir göstergesi oldukları gibi [Tanzimat Dönemi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tanzimat) yazınına da miras olarak kalmış oldu.
Bu dönemde *ilim* kelimesi bugünkü anlamı ile [fen bilimleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Fen_bilimleri)ni değil [Kur'an](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kur%27an), [Sünnet](https://turkipedia.org/tr/wiki/S%C3%BCnnet_%28din%29), [İcma](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0cma) ve [Kıyas](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1yas) sıralamasını oluşturan [fıkıh](https://turkipedia.org/tr/wiki/F%C4%B1k%C4%B1h) vasıtası ile ortaya çıkarılan bir [din](https://turkipedia.org/tr/wiki/Din) bilgisi ve dinsel hukuk alanını ifade etmekte idi. Bu şekilde tesis olunan dinsel bir hukuk olan [şeriat](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eeriat)in kendisini [devlet](https://turkipedia.org/tr/wiki/Devlet) yönetimi üzerinde söz sahibi olmaktan öte bir idare hukuku biçiminde tanıtmakta olması da bu noktada oldukça önemli bir değerlendirmedir.
Bahsedilen yeni sözcükler ise böyle bir yapıyla iç içe olan ortamda müstakil bir [bilimsel bilgi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bilimsel_bilgi) alanının doğuş habercileri olması nedeni ile önem taşımaktadır. [Şeyh’ül İslam](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eeyh%C3%BClislam), din bilginleri olan [ulema](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ulema) adına devlet işlerinde [fetva](https://turkipedia.org/tr/wiki/Fetva) makamı olarak bulunsa da Batı ülkelerinin tarihinde olduğu gibi tümüyle bağımsız bir yapı yerine ataması ve azli padişah tarafından yapılan bir devlet makamı olarak sultanın emirleri altında olmuşlardır.
*Münevver* yani *aydın* kelimesinin bu sözcüklerin ardından aynı dönemde ortaya çıkışı, bu çabaların düşün alanında sistemleşmeye başlaması olarak değerlendirilebilir.
1824 yılında [II. Mahmut](https://turkipedia.org/tr/wiki/II._Mahmud) tarafından çıkarılan [ferman](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ferman), ilköğretimi zorunlu hale getirmiş olmakla birlikte ilk eğitim alanında [II. Mahmut](https://turkipedia.org/tr/wiki/II._Mahmud) döneminde başka bir gelişme olmamıştır. Ancak o zamana kadar [yaygın eğitim](https://turkipedia.org/tr/wiki/E%C4%9Fitim); devletin doğrudan ilgilenmediği ve [vakıf](https://turkipedia.org/tr/wiki/Vak%C4%B1f)lar eline bırakılmış bir alan olarak bulunmakta idi. Fermanda dikkat çeken bir husus, bu zorunlu eğitimin amacının çocukların, dünya hayatına değil ahret hayatına hazırlanmaları amacını belirtiyor olmasıdır. Bu nedenle [Tanzimat Dönemi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tanzimat) boyunca dahi ilköğretim tümüyle [medrese](https://turkipedia.org/tr/wiki/Medrese) çıkışlı din adamlarının elinde bulundu.
1827 yılında ilk Tıp Okulu ve [Tıbbiye](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C4%B1bbiye)nin ilk biçimi olan Tıphane, 1835'te [Yeniçeri Ocağı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yeni%C3%A7eri)'nın yerine [Harbiye](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kara_Harp_Okulu) okulları açıldı.
1838 yılındaki ferman ile ilk defa 1839'da açılan [Rüşdiye](https://turkipedia.org/tr/wiki/R%C3%BC%C5%9Ftiye) (Orta) Mektepleri ile rüşt yaşında bulunan çocukların devlet memuriyetine hazırlanmaları sağlandı.
[II. Mahmut](https://turkipedia.org/tr/wiki/II._Mahmud) döneminde, devlet ve din işleri ayrılmaya çalışılırken yeni ve [bilimsel bilgi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bilimsel_bilgi) ağırlıklı eğitim veren okullar açılmış olmakla birlikte eğitimde ilköğrenim [vakıf](https://turkipedia.org/tr/wiki/Vak%C4%B1f)lara bağlı [medrese](https://turkipedia.org/tr/wiki/Medrese)ler elinde bırakıldığından köklü bir değişim olmamıştır.
#### Tanzimat dönemi 1839-1876
*Sultan I. Abdülmecit (public-domain)*
[Tanzimat](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tanzimat) öncesinde, [II.Mahmut](https://turkipedia.org/tr/wiki/II._Mahmud)'un yıllarına kadar Osmanlı eğitim sistemi; [Topkapı Sarayı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Topkap%C4%B1_Saray%C4%B1)nda bulunan [Enderun Okulu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ender%C3%BBn), ordu içinde bulunan [Yeniçeri Ocağı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yeni%C3%A7eri) (1826'ya kadar) ve yaygın olarak ise [İlmiye Sınıfı](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0lmiye)nın elinde bulunan [medrese](https://turkipedia.org/tr/wiki/Medrese)lerden oluşmakta idi.
[Rönesans](https://turkipedia.org/tr/wiki/R%C3%B6nesans) ile birlikte [Avrupa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Avrupa)'da başlayan yeni dönemde; inceleme, araştırma ve deneysel yöntemlere dayanan öğrenim biçimleri geliştirildi. Kilisenin dinsel öğretisi ile birleşmiş [skolastik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Skolastik_felsefe) yöntemlere karşı duruldu, [akılcılık](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ak%C4%B1lc%C4%B1l%C4%B1k) öne çıkarıldı. Bunu, [bilim](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bilim) alanında yeni buluşlar ve idare alanında yeni yöntemler takip etti.
[II. Mahmut](https://turkipedia.org/tr/wiki/II._Mahmud)ʼun 1 Temmuz 1839'da vefatından bir gün sonra tahta çıkan oğlu [I. Abdülmecit](https://turkipedia.org/tr/wiki/Abd%C3%BClmecid)'in 4 ay sonra 3 Kasım 1839'da [Gülhane Parkı](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BClhane_Park%C4%B1)nda ilan ettirdiği [Gülhane Hatt-ı Hümayunu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tanzimat_Ferman%C4%B1) ile [Tanzimat Dönemi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tanzimat) başladı.
Tanzimat sözcüğü, düzen (nizam) verme anlamına gelen tanzimin çoğulu olup *düzenlemeler* anlamına gelmektedir. Bu ferman ülkenin zayıflama ve geri kalmasını açık bir biçimde şeri yasalardan uzaklaşılmış olmasına bağlamaktadır.[^9]
Bununla birlikte veya buna rağmen, ferman ile ilan olunan yenileşme hareketlerinde ilk işlemin [ceza hukuku](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ceza_hukuku) alanında başlamış olması konunun anayasallaşma sürecinin bir parçası olması kadar [din](https://turkipedia.org/tr/wiki/Din) ve [devlet](https://turkipedia.org/tr/wiki/Devlet) ilişkilerinde yeni bir sürecin yasal yapıda başlangıcı olması bakımından da dikkat çekicidir.
*Ahmet Cevdet Paşa (Osman Nuri, public-domain)*
#### Din ve hukuk alanına ilişkin reformlar
[Tanzimat Fermanı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tanzimat_Ferman%C4%B1)'nın ilan olunmasından bir yıl sonra 1840'ta dönemin ilk yenileşme hareketlerinden olarak fermanda belirtilen suç ve cezalarda yasallık vurgusunun[^10] sonucu olarak ceza alanında yasalaşmanın temini için bazı maddeleri Fransız Ceza Hukukundan alınan Ceza Kanunu kabul edildi. 1850 yılında ilk *Ticaret Kanunu* çıkarıldı. Bu kanun, mevzuat açısından ticari yaşamı bir düzene kavuşturdu ve daha önce ticari teamül kurallarının uygulanmasının yarattığı keyfiliğe son verdi.[^11] Geleneksel yargı organı olarak korunan [Şer'iye Mahkemeleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eer%27iye_Mahkemeleri)nin yanında ticaret ve ceza davalarını görmek üzere [laik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Laiklik) yapısı ile [Nizamiye Mahkemeleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Nizamiye_Mahkemeleri) tesis edildi. Bundan önce, 1801'de gümrüklerde kurulmuş olan Ticaret Meclisleri Gümrük Emini'nin başkanlığında ticaret davalarına bakmaya başlamıştı. İşlerin düzenlenmesi için gerekli olan mevzuat [Ahmet Cevdet Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ahmed_Cevdet_Pa%C5%9Fa) tarafından [Mecelle](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mecelle) adı altında derlendi. Önceden beri ecnebi taraflar arasında ortaya çıkan uyuşmazlıklara bakmakta olan Konsolosluk Mahkemeleri ile farklı inanışlardan olan yurttaşların aile ve miras işlerindeki uyuşmazlıklarını götürebildikleri, kendi ruhani önderleri tarafından görülen Cemaat Mahkemeleri de varlıklarını sürdürdü. Ayrıca vakıflarla ilgili davalara bakmak üzere Evkaf Mahkemesi kuruldu. Tanzimat döneminde önceden var olan çok hukuklu sisteme bir de iç işler olarak tanımlanabilecek yapıdaki ikileşme; *Şer'iye ve Nizamiye Mahkemeleri* olarak eklenmiş oldu.
#### Din ve eğitim alanına ilişkin diğer reformlar
İlk örnekleri 1839 yılında açılan [Rüşdiye](https://turkipedia.org/tr/wiki/R%C3%BC%C5%9Ftiye) (Orta) Mekteplerine ek olarak 1840'ta [Adli Maarif](https://turkipedia.org/tr/wiki/Adli_Maarif) Okulu açıldı. Bu okul iki bölüme ayrılarak birincisi *Maarif-i Adliye*, ikincisi edebi bilimler ile ilgili [eğitim](https://turkipedia.org/tr/wiki/E%C4%9Fitim) vermek üzere *Maarif-i Edebiyye* Mektebi adını aldı. Bu okullar ve diğer rüştiye mektepleri bu dönemde adından çokça bahsedilen *fen*, *sanayi*, *nafia*, *maarif* alanlarında uzmanlaşmaya yönelik değil, ortaeğitim üzerinden [memur](https://turkipedia.org/tr/wiki/Memur) yetiştirme amacına hizmet ettiler. Rüşdiye Mekteplerinden mezun olmak memur olmak için getirilen koşullardan oldu. Bu dönemde açılan okullardan en çok [mülkiye](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ankara_%C3%9Cniversitesi_Siyasal_Bilgiler_Fak%C3%BCltesi) ve [hariciye](https://turkipedia.org/tr/wiki/D%C4%B1%C5%9Fi%C5%9Fleri_bakanl%C4%B1%C4%9F%C4%B1) memurları yetiştirildi.
Eğitimin çağdaşlaştırılması çabalarının ürünü olarak ortaya çıkan öğretmen yetiştirme ihtiyacına cevap vermek üzere 1848'de [Darül Muallemin](https://turkipedia.org/tr/wiki/Dar%C3%BCl_Muallemin) Mektebi ve kız öğretmen yetiştirmek üzere 1870'te [Darül Muallemat](https://turkipedia.org/tr/wiki/Dar%C3%BCl_Muallemat) adı ile öğretmen okulları kuruldu. Bu zamana kadar kızların [mahalle mektebi](https://turkipedia.org/tr/wiki/S%C4%B1byan_mektebi)nde sadece dinsel nitelikli eğitim almaları biçiminde sürdürülen geleneksel uygulamaya son verilmiş oldu. [Tıbbiye](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C4%B1bbiye) adını alan Tıp Okulu ilk mezunlarını 1843 yılında verdi.
1869'da çıkarılan [Maarif-i Umumiye Nizamnamesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/1869_Ma%C3%A2rif-i_Um%C3%BBmiye_Nizamn%C3%A2mesi)nin 79 ve 129. Maddelerine göre [İstanbul](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0stanbul)'da çağdaş anlamda teşkil edilecek ilk üniversitenin kurulması ve bu üniversitenin [Edebiyat](https://turkipedia.org/tr/wiki/Edebiyat), [Hukuk](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hukuk) ve [Fen](https://turkipedia.org/tr/wiki/Fen) Fakültelerini barındırması kararlaştırıldı. 20 Şubat 1870'te [Darülfünun](https://turkipedia.org/tr/wiki/D%C3%A2r%C3%BClf%C3%BCn%C3%BBn) adı ile açılışı yapılan üniversitenin açılışında konuşan [Safvet Efendi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mehmed_Esad_Safvet_Pa%C5%9Fa), ülkenin geri kalmış olmasını ilk iki yüzyılı içinde [bilim](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bilim) ve [fen](https://turkipedia.org/tr/wiki/Fen) alanlarına gösterilen ilgi, saygı ve teşvikin sonraları devam etmemiş olmasına bağlayarak [Darülfünun](https://turkipedia.org/tr/wiki/D%C3%A2r%C3%BClf%C3%BCn%C3%BBn)'un işte bu eksikliği kapatacak nitelikte olacağını belirtti. Başvurular arasından tespit edilen 450 öğrencinin çoğunluğunu [medrese](https://turkipedia.org/tr/wiki/Medrese) çıkışlı talebeler oluşturdu.
Ancak açılışta konuşan, kendisini *Afgani* lafzı ile tanıtan bir [İranlı](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0ranl%C4%B1lar) olan [Cemaleddin Afgani](https://turkipedia.org/tr/wiki/Cemaleddin_Efgan%C3%AE)'nin heretik olarak yorumlanan konuşması [medrese](https://turkipedia.org/tr/wiki/Medrese) talebeleri ve [ilmiye](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0lmiye)nin tepkilerine neden olduğundan *Cemaleddin* ülke dışına sürgün edildi, ardından okul kapatıldı. [Medrese](https://turkipedia.org/tr/wiki/Medrese)lilerin *Cemaleddin* üzerinden gösterdiği tepkilerin gerçek hedefinin [fen](https://turkipedia.org/tr/wiki/Fen) okulları olduğu yorumları yapıldı. *Cemaleddin*in ülke dışına gönderilmesine rağmen okul kapatıldı. [İstanbul](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0stanbul)'dan gittiği [Mısır](https://turkipedia.org/tr/wiki/M%C4%B1s%C4%B1r)'da ünlü Mısırlı talebesi [Muhammed Abduh](https://turkipedia.org/tr/wiki/Muhammed_Abduh)'u yetiştirdi.
[Tanzimat Dönemi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tanzimat)nde, [sibyan (ilk) mektepleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/S%C4%B1byan_mektebi) ve [medrese](https://turkipedia.org/tr/wiki/Medrese)ler devam etmekle birlikte yeni kurulan [Rüşdiye](https://turkipedia.org/tr/wiki/R%C3%BC%C5%9Ftiye) (Orta), [İdadi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Lise) (Lise), [Sultani](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sult%C3%A2n%C3%AE)ler (Lise ve Yüksekokul) ve [Darül Fünun](https://turkipedia.org/tr/wiki/D%C3%A2r%C3%BClf%C3%BCn%C3%BBn) (Üniversite) gibi eğitim kurumları [Maarif Nezareti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ma%C3%A2rif-i_Um%C3%BBmiye_Nez%C3%A2reti)ne bağlandığından bu dönemin eğitim alanında da hukuk alanında olduğu gibi ikili bir yapı doğdu. [Din](https://turkipedia.org/tr/wiki/Din) işleri ve kısmen [Şer'iye Mahkemeleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eer%27iye_Mahkemeleri)nce görülmeye devam eden [adliye](https://turkipedia.org/tr/wiki/Adalet) işleri gibi, [sibyan mektepleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/S%C4%B1byan_mektebi) ve [medrese](https://turkipedia.org/tr/wiki/Medrese)ler eliyle görülen [eğitim](https://turkipedia.org/tr/wiki/E%C4%9Fitim) işleri önceden olduğu gibi Meşihat'a yani [Şeyhülislam](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eeyh%C3%BClislam)a bağlı bulunmaya devam etti. Şeyhülislama bağlı okullar dini ağırlıklı eğitim vermeye devam ederken [Maarif Nezareti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ma%C3%A2rif-i_Um%C3%BBmiye_Nez%C3%A2reti)ne bağlanan yeni okullarda [dinî eğitim](https://turkipedia.org/tr/wiki/Din%C3%AE_e%C4%9Fitim) de bulunmakla birlikte yeni düzene göre Batılı tarzda eğitim verildi.
#### Kanun-u Esasi Dönemi, 23 Aralık 1876-20 Nisan 1924
*Kanun-u Esasi'nin mimarı Mithat Paşa (public-domain)*
[V. Murat](https://turkipedia.org/tr/wiki/V._Murad)'ın akıl rahatsızlığının baş göstermesi üzerine, Şehzade olan [II. Abdülhamit](https://turkipedia.org/tr/wiki/II._Abd%C3%BClhamid) kendisi ile görüşmeye gelen [Mithat Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Midhat_Pa%C5%9Fa)'ya tahta çıkma karşılığı bir temel yasanın oluşturulması yani [Kanuni Esasi](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C3%A2n%C3%BBn-%C4%B1_Es%C3%A2s%C3%AE)'yi ilan etme sözü verdi. Hatta şartsız bir sultanlığı kabul etmeyeceğini de görüşmesinde sözlerine ekledi.
Tahta çıktığında [Kanun-u Esasi](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C3%A2n%C3%BBn-%C4%B1_Es%C3%A2s%C3%AE)'nin hazırlanması işini [Mithat Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Midhat_Pa%C5%9Fa)'nın başında bulunduğu bir komisyona havale etti. [Mithat Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Midhat_Pa%C5%9Fa), yaklaşan [Tersane Konferansı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tersane_Konferans%C4%B1)'nda katılımcı ülkelerin [Osmanlı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu)'ya karşı uygulayacakları baskıyı durdurmak için Konferanstan önce [Kanun-u Esasi](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C3%A2n%C3%BBn-%C4%B1_Es%C3%A2s%C3%AE)'yi hazırlama işini tamamlamaya çalıştı.
23 Aralık 1876'da ilan olunan [Kanun-u Esasi](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C3%A2n%C3%BBn-%C4%B1_Es%C3%A2s%C3%AE)'ye rağmen [Tersane Konferansı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tersane_Konferans%C4%B1)'nda çıkan kararların Osmanlı tarafından kabul edilmemesi üzerine 24 Nisan 1877'de *93 Harbi* olarak bilinen [Osmanlı-Rus Savaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/93_Harbi) başladı. Ruslar [Yeşilköy](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ye%C5%9Filk%C3%B6y)'e kadar geldiklerinde imzalanan barış andlaşmasından sonra [II. Abdülhamit](https://turkipedia.org/tr/wiki/II._Abd%C3%BClhamid), [Kanun-u Esasi](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C3%A2n%C3%BBn-%C4%B1_Es%C3%A2s%C3%AE)'yi yine aynı kanunun 7. Maddesine göre 31 Ocak'ta Ruslarla imzalanan [Edirne Mütarekesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Edirne_M%C3%BCtarekesi)'nden sonra 13 Şubat 1878'de tatil ettiğini açıkladı. [Osmanlı-Rus Savaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/93_Harbi) ile geçen iki yıllık süre [I. Meşrutiyet](https://turkipedia.org/tr/wiki/Birinci_Me%C5%9Frutiyet) dönemi olarak anıldı.
#### I. Meşrutiyet Dönemi, 23 Aralık 1876 - 13 Şubat 1878
*Meclis-i Mebûsan'ın açılışı, 1876. (The Illustrated London News, 7 April 1877., public-domain)*
23 Aralık 1876'da [Beyazıt Meydanı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Beyaz%C4%B1t_Meydan%C4%B1)'nda [Çorluluzade Celaleddin Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/D%C3%A2mad_Mahmud_Cel%C3%A2leddin_Pa%C5%9Fa_%281836-1884%29) tarafından okunarak ilân olunan [Kanun-u Esasi](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C3%A2n%C3%BBn-%C4%B1_Es%C3%A2s%C3%AE), [Osmanlı İmparatorluğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu)'nun ilk temel yasası olması ve buna dayanarak [meclis](https://turkipedia.org/tr/wiki/Meclis)li bir dönemin başlamış olması nedenleri ile ilk anayasal dönem olarak kabul edilmektedir.
[Kanun-u Esasi](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C3%A2n%C3%BBn-%C4%B1_Es%C3%A2s%C3%AE), [anayasallaşma süreci](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye%27de_anayasal_s%C3%BCre%C3%A7)nde taşıdığı önemle birlikte din devlet ilişkilerinde ileriye dönük belirgin bir gelişme sağlamadı. Daha çok din ve devlet işlerini iç içe geçiren bir yapı getirdi. [Kanun-u Esasi](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C3%A2n%C3%BBn-%C4%B1_Es%C3%A2s%C3%AE) toplam 121 maddeden müteşekkil olarak oluşturuldu. [II. Abdülhamit](https://turkipedia.org/tr/wiki/II._Abd%C3%BClhamid) komisyonun çalışmaları bitirmeye yaklaştığı anlarda, sultana sakıncalı gördüğü kişileri herhangi bir yargılama olmaksızın sürgün etme hakkı veren bir maddenin ilave olunmasını istedi. Bu madde ilave olunmadan taslağı onaylamayacağını da belirtti. Böylece 113. Madde ilave olundu. 4. Madde padişahı dinin hamisi olarak tanıtıyordu. 35. Madde ise padişaha seçimle gelecek [Meclis-i Mebûsan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Meclis-i_Meb%C3%BBsan) ile Vükela arasında ihtilaf olması halinde Vükela heyetini değiştirme ve/veya [Meclis-i Mebûsan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Meclis-i_Meb%C3%BBsan)'ı fesh etme yetkisini veriyordu. 5 Şubat 1877'de [II. Abdülhamit](https://turkipedia.org/tr/wiki/II._Abd%C3%BClhamid) daha önce Sadrazamlığa getirdiği [Mithat Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Midhat_Pa%C5%9Fa)'yı azlettiğini bildirerek sürgüne gönderdi.
[II. Abdülhamid](https://turkipedia.org/tr/wiki/II._Abd%C3%BClhamid), [Kanun-u Esasi](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C3%A2n%C3%BBn-%C4%B1_Es%C3%A2s%C3%AE)'de yer alan 7. maddeye dayanarak 1878'de [Kanun-u Esasi](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C3%A2n%C3%BBn-%C4%B1_Es%C3%A2s%C3%AE)'yi tatil ettiğini bildirince [I. Meşrutiyet](https://turkipedia.org/tr/wiki/Birinci_Me%C5%9Frutiyet) olarak anılan dönem sona erdi.
#### II. Meşrutiyet Dönemi 24 Temmuz 1908-11 Nisan 1920
*Mithat Paşa'nın Şişli'de Abide-i Hürriyet'teki anıt mezarı. (Hbasak, CC-BY-SA-3.0)*
[II. Meşrutiyet](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0kinci_Me%C5%9Frutiyet) döneminde padişaha bağlılık anlayışından padişahın [anayasa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Anayasa)ya bağlılığı esasına geçildi. [II. Meşrutiyet](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0kinci_Me%C5%9Frutiyet)'i hazırlayan *Türkçülük*, *muasırlaşma* ve *Batılılaşma* gibi akımların, [II. Abdülhamid](https://turkipedia.org/tr/wiki/II._Abd%C3%BClhamid)'in gelenekçiliği temsil eden ve bunu kuvvetlendiren [Arapça](https://turkipedia.org/tr/wiki/Arap%C3%A7a)cılık ve [İslamcı](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0slamc%C4%B1l%C4%B1k)lığına tepki ile geliştiğini belirtmek yerinde bir tespit olur. 1916'da [Şeyhülislam](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eeyh%C3%BClislam) kabineden çıkarıldı. *Tek eşlilik* halen gündem konusu olamasa da erkeklerin ikinci bir kadınla evlenebilmeleri için ilk eşin rızasının şart koşulduğu yeni aile hukuku nizamnamesi 1917'de çıkarıldı. Kız liseleri açıldığı gibi kızların üniversiteye gidebilmeleri sağlandı. Kadın devlet memuriyetine girmeye başladı.
13 Nisan 1909'da çıkan [31 Mart Vakası](https://turkipedia.org/tr/wiki/31_Mart_Vakas%C4%B1) isyanında gelişmelerden ve yönetimden memnun olmayanlar [Meclis-i Mebûsan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Meclis-i_Meb%C3%BBsan)'ı bastılar. Din elden gidiyor propagandasının etkisinde kalanlar Adliye Nazırı ile bazı milletvekillerini katlettiler ve şeriat yönetimine dönülerek meşrutiyete ve uygulamalarına son verilmesini istediler. Bu olay üzerine [Selanik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Selanik)'te oluşturulan [Hüseyin Hüsnü Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/H%C3%BCseyin_H%C3%BCsn%C3%BC_Pa%C5%9Fa)'nın komutanı ve [Mustafa Kemal](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mustafa_Kemal_Atat%C3%BCrk)'in de Kurmay Subayı olduğu [Hareket Ordusu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hareket_Ordusu), [İstanbul](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0stanbul) yakınlarında komuta değişikliğine giderek [Mahmut Şevket Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mahmud_%C5%9Eevket_Pa%C5%9Fa)'nın komutasında ve [Enver Bey](https://turkipedia.org/tr/wiki/Enver_Pa%C5%9Fa)'in Kurmaylığında şehre girdi ve asileri tedip etti. 22 Ağustos'ta [Kanun-u Esasi](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C3%A2n%C3%BBn-%C4%B1_Es%C3%A2s%C3%AE)'nin 21. Maddesinde değişiklikler yapılarak parlamenter yönetime geçildi. Padişahın yetkilerinde kısıtlamalar yapılarak Padişahın da anayasaya yani [Kanun-u Esasi](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C3%A2n%C3%BBn-%C4%B1_Es%C3%A2s%C3%AE)'ye bağlılığı getirildi. Padişaha yargı kararına gerek duymadan sürgün yetkisi tanıyan 113. Madde kaldırıldı. [Yasama](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yasama_organ%C4%B1), [yürütme](https://turkipedia.org/tr/wiki/Y%C3%BCr%C3%BCtme_erki) ve [yargı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yarg%C4%B1) güçlerinin birbirinden ayrıldığı [Kuvvetler Ayrılığı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kuvvetler_ayr%C4%B1l%C4%B1%C4%9F%C4%B1) ilkesi benimsendi. Ancak bu ilkenin tam olarak yerleşebilmesi [1961 Anayasası](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye_Cumhuriyeti_Anayasas%C4%B1_%281961%29) ile sağlandı.
[II. Abdülhamid](https://turkipedia.org/tr/wiki/II._Abd%C3%BClhamid) rejiminin sansürleri sona erdiğinden [II. Meşrutiyet](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0kinci_Me%C5%9Frutiyet) döneminde [eğitim](https://turkipedia.org/tr/wiki/E%C4%9Fitim) alanında birçok görüş ortaya koyan yazılar yazıldı. Nitekim [anayasa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Anayasa)l gelişmeler, [teokratik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Teokrasi) [saltanat](https://turkipedia.org/tr/wiki/Monar%C5%9Fi)tan [meşruti sistem](https://turkipedia.org/tr/wiki/Me%C5%9Frutiyet)e, oradan da [laik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Laiklik) [cumhuriyet](https://turkipedia.org/tr/wiki/Cumhuriyet)e doğru bir çizgi izlemiştir.[^12]
### Cumhuriyet dönemi ve Atatürk devrimleri
#### Devrimcilik niteliği
*Din Devleti* görüşüne karşılık *Ulus Devleti* görüşünün zaferi, çağdaşlaşma yolunda birbiri arkasından gelecek bir dizi reformun kapısını açmış oluyordu. Bunların başlıcaları hukuk, eğitim, yazı, dil ve genel olarak yaşam ve kültür alanındaki değişmeler olmuştur. Bunlar yeni perspektif içinde [Cumhuriyet](https://turkipedia.org/tr/wiki/Cumhuriyet) devrimleri olarak tanımlanırlar; çünkü onlara hâlâ karşı olanlar bulunduğu halde koşullar bu değişikliklere girişilmesini âdeta kendiliklerinden zorlar ve bir önderin kılavuzluğunun rotasını çizerler.[^13]
#### Saltanat ve Hilafetin Kaldırılması
*Türkiye'nin ilk cumhurbaşkanı Mustafa Kemal Atatürk, yanında İsmet İnönü, Fevzi Çakmak ve kadrosunun diğer üyeleriyle birlikte TBMM'den çıkıyor. (29 Ekim 1930) (public-domain)*
[Saltanat](https://turkipedia.org/tr/wiki/Monar%C5%9Fi), dünyasal bir egemenlikten başka bir şey değildi. Egemenlik ulusa geçtiği için [saltanat](https://turkipedia.org/tr/wiki/Monar%C5%9Fi) diye bir şey artık yoktu. [Mustafa Kemal](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mustafa_Kemal_Atat%C3%BCrk):
“Efendiler, egemenlik hiçbir ulusa hiçbir zaman ulemâ tartışmaları ile verilmemiştir. Egemenlik hep güç kullanılarak zorla alınır. Türk ulusu elinden alınan egemenliği şimdi kendi eline almış bulunuyor. Bu bir gerçek. Önümüzdeki sorun bunun ulusun elinde bırakılıp bırakılmayacağı sorunu değil, sadece bu gerçeği ilan etme sorunudur. Anlamazlarsa doğal olan nasılsa olacaktır; şu farkla ki belki birkaç kafa kesilecektir.[^14]”
25 Şubat 1924'te Mecliste din ve devlet ayrımı teklifi tartışılmaya başlandı. Önergede hilafetin kaldırılması, Şer'iye ve Evkaf Vekâleti'nin, [medrese](https://turkipedia.org/tr/wiki/Medrese)lerin kaldırılması maddeleri de vardı. 25 Şubat'tan 3 Mart'a kadar süren tartışmalardan ve Adliye Bakanı [Seyyid Bey](https://turkipedia.org/tr/wiki/Seyyid_Bey)'in hilafet hakkında bilgi veren söylevinden sonra bu teklifler [Meclis](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye_B%C3%BCy%C3%BCk_Millet_Meclisi)'te kabul edildi.
#### Hukuk devrimi ve çağdaş hukuk düzeninin oluşturulması
*Atatürk, Çankaya Köşkü'ndeki kütüphanede. 16 Temmuz 1929 (The original uploader was Shuppiluliuma at İngilizce Vikipedi ., public-domain)*
[Din](https://turkipedia.org/tr/wiki/Din) ve [devlet](https://turkipedia.org/tr/wiki/Devlet) işlerinin birbirinden ayrılması yolunda [hukuk](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hukuk) alanında yapılan devrimler ve yenilikler, [Cumhuriyet](https://turkipedia.org/tr/wiki/Cumhuriyet) döneminin ve yeni [Türkiye](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye)'nin en önemli çağdaşlaşma hamleleri olarak [ceza hukuku](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ceza_hukuku) ve [medeni hukuk](https://turkipedia.org/tr/wiki/Medeni_hukuk) düzenlemeleri ile gerçekleştirildi. Kadın veya erkek veya kişisel kanaatlerine bağlı olmaksızın tüm vatandaşların eşit yasal haklara sahip olmaları ve hukuk birliğinin tesis edilmesi bu alanlardaki düzenlemeler ile gerçekleştirildi. Gerçekleştirilen *Hukuk Devrimi* ile [Sened-i İttifak](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sened-i_%C4%B0ttifak)'tan bu yana devam eden *Anayasallaşma Süreci* tamamlandı, hem hukuk hem de eğitim alanlarında [Tanzimat](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tanzimat) ile birlikte oluşturulan ikili yapılara son verildi ve *Çağdaşlaşma Süreci* temellerine oturtuldu.
[Atatürk Devrimleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Atat%C3%BCrk_Devrimleri)'nin temel taşı olan [Laiklik Devrimi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Laiklik), 3 Mart 1924'te [hilafetin ilgası](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hil%C3%A2fetin_kald%C4%B1r%C4%B1lmas%C4%B1) ve Şer'iye ve Evkaf Vekâleti'nin kapatılması ile başlatıldı. Müteakiben, 8 Nisan 1924'te 469 sayılı yasa ile [Şer'iye Mahkemeleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eer%27iye_Mahkemeleri) kapatıldılar. Bunu 4 Ekim 1926'da [Türk Medeni Kanunu](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_Medeni_Kanunu)'nun kabul edilerek ek *864 sayılı Tatbikat Kanunu* ile [Mecelle](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mecelle)'nin lağvedilmesi takip etti ve böylece [Laiklik Devrimi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Laiklik) hukuki ve kurumsal bütünlüğe kavuşturuldu.
1924 Anayasasında 5 Aralık 1934 tarihinde yapılan değişiklik ile otuz yaşını tamamlayan kadın veya erkek her vatandaşın [milletvekili](https://turkipedia.org/tr/wiki/Milletvekili) olabileceği belirtilmiştir.
[Türkiye](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye), ulusal bir devlet olarak kurulmuştur. Yani toplum, kendi kaderi hakkında karar verebilme erkine sahiptir ki; buna “Türk Ulusu” denir. Ulus (devletin) ne bir tebaası ne bir ırk, ne de bir ümmettir. [Ulus](https://turkipedia.org/tr/wiki/Millet), haklarını akla göre düzenleyen toplumdur. Bu bakımdan egemenliğin kayıtsız şartsız ulusun olması demek, devletin “[lâik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Laiklik)” olması demektir. Bazı çevreler, Türk Hukuku'nda lâikliğin bir tanımının olmadığını iddia etmektedirler. Oysa Anayasanın 24. maddesi, lâikliği, [rasyonalist felsefe](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ak%C4%B1lc%C4%B1l%C4%B1k)nin çözümlemesine göre tanımlamıştır:[^15]
“Kimse, Devletin sosyal, ekonomik, siyasî veya hukukî temel düzenini kısmen de olsa, din kurallarına dayandırma veya siyasî veya kişisel çıkar yahut nüfuz sağlama amacıyla her ne suretle olursa olsun, dini veya din duygularını yahut dince kutsal şeyleri istismar edemez ve kötüye kullanamaz.”
#### Din ve laik eğitim
*20 Eylül 1928: Başöğretmen Gazi Mustafa Kemal, Kayseri'de halka yeni Türk alfabesini tanıtırken. (Presidency of the Republic of Turkey, public-domain)*
[Tevhidi Tedrisat](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tevh%C3%AEd-i_Tedr%C3%AEs%C3%A2t_Kanunu) yasası ile eğitimin tümüyle devlet ve yasa denetimi içinde bulunması sağlanmıştır.
[Cumhuriyet](https://turkipedia.org/tr/wiki/Cumhuriyet) dönemi devrimlerinin hukuk alanı yanında önemli bir yer tuttukları öteki alan [eğitim](https://turkipedia.org/tr/wiki/E%C4%9Fitim) alanıdır. Bu alanın devrimci ilkeye göre çağdaşlaştırılması işi hukuk alanında olduğundan daha çok sayıda sorunlarla doludur. [Hukuk](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hukuk) alanında olduğu gibi bu alanda da temel ilke, eğitimi birleştirme ve bütünleştirme ilkesidir. Bunun bir yanı müslüman halkın eğitim kurallarındaki ikiliğin kaldırılması, öteki yanı özellikle müslüman olan ya da olmayan ilkeğitimin devlet yetkisi alanı içine alınması, ulusal eğitim kavramının getirilmesidir. Bu yönün açılışında da [Atatürk](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mustafa_Kemal_Atat%C3%BCrk)'ün önderliği başta gelir. Haziran 1921 gibi erken bir tarihte bir eğitim kongresindeki konuşmasında söylediği şu sözler bunu iyi yansıtır:
“Bu savaş yılları içinde bile dikkatle hazırlanması gereken Ulusal Eğitim programları geliştirmeliyiz. Bütün eğitim sistemimizin verimli olarak çalışacağı temelleri hazırlamalıyız. Benim inancıma göre ulusumuzun geri kalışında geleneksel eğitim yöntemleri en büyük etken olmuştur. Ulusal eğitimden söz ettiğim zaman bütün geleneksel inançlardan, Doğu'dan ya da Batı'dan gelen bütün yabancı etkilerden arınmış, ulusal niteliğimize uyan eğitimi anlıyorum.[^16]”
#### Din ve laik hukuk
[Diyanet İşleri Başkanlığı Kanunu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Diyanet_%C4%B0%C5%9Fleri_Ba%C5%9Fkanl%C4%B1%C4%9F%C4%B1_Kanunu) ve [kurumu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Diyanet_%C4%B0%C5%9Fleri_Ba%C5%9Fkanl%C4%B1%C4%9F%C4%B1), Cumhuriyet döneminde dinin devlet, hukuk ve eğitim alanları ile ilişkisini net bir şekilde belirleyici olarak ortaya koyması bakımından oldukça önemlidir. Çünkü bu kanunun birinci maddesi Müslümanlık kurallarını muamelat yani işlemler ve inançlar ile ibadetler olarak iki biçimde değerlendirmiştir. Bahsedilen ilk alanın [Büyük Millet Meclisi](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye_B%C3%BCy%C3%BCk_Millet_Meclisi)'nin yasama yetkisi altında olduğunun belirtilmesi ile dinsel inanış ve esasların devlet ve idare alanı içinde belirleyici olmasının önüne geçilerek şeri hukuk sistemine son verilmiştir. Ancak ibadetler ve inanç esasları gibi diğer konular [Diyanet İşleri Başkanlığı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Diyanet_%C4%B0%C5%9Fleri_Ba%C5%9Fkanl%C4%B1%C4%9F%C4%B1)'nın konusu olmuştur.
Hukuk çerçevesi içinde, [Din](https://turkipedia.org/tr/wiki/Din) üzerinde üç alanda kısıtlama bulunduğu görülür. Birincisi, [1938 tarihli Cemiyetler Kanunu](https://turkipedia.org/tr/wiki/1938_tarihli_Cemiyetler_Kanunu)'na göre mezhep ya da tarikatlere dayalı cemiyet kurulamamasıdır. Bu madde, [Medeni Kanun](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_Medeni_Kanunu)'daki, *Dinsel Tesisler Kurulabileceği* ilkesinin, daha geniş bir çerçeve içinde bakılmadığı takdirde yanlış yorumlanmasını önleyecek niteliktedir. Bu madde ayrımcı olmayan, herkesin katılabileceği, örneğin cami yapımı ve onarımı için, hayrat işleri, meslek yardımlaşması, din yapıtları meydana getirme gibi amaçlarla [cemiyet](https://turkipedia.org/tr/wiki/Toplum) kurulmasını yasaklamaz. İkinci kısıtlama belirli bir din grubundan destek sağlama amacı olan [siyasal parti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Siyasi_parti) kurulamamasıdır. Örneğin bir [Katolik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Katolik_Kilisesi) partisi, bir [Müslüman](https://turkipedia.org/tr/wiki/M%C3%BCsl%C3%BCman) partisi, bir [İslam](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0slam) birliği ya da İslam devleti partisi, [Alevi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Alevilik) ya da [Yahudi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yahudilik) partisi gibi bir parti [Türkiye](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye)'de kurulamaz. Üçüncü kısıtlama 1949'da [Ceza Kanunu](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_Ceza_Kanunu)'nda yapılan değişiklerle de pekiştirilen ve *Anayasanın Laiklik İlkesine Aykırı olan,* *devletin sosyal, ekonomik, politik, hukuksal nizamlarını kısmen de olsa din esaslarına göre değiştirme*yi güden eylemlerin suç sayılmasıdır.[^17]
“Atatürk devrimlerinin iki temel taşı, Lâyisizm ve Eğitim Birliğidir. Millet bütün dünya işlerinde ne şeriat ne de herhangi bir ideolojinin baskısında olmayarak, yalnız günün şartları içinde kendisi için en yararlıyı düşünerek karar verir: Öz Atatürkçülük budur.[^18]”
[Türkiye](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye)'nin [laik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Laiklik) bir devlet olarak doğuşunun ilk aşaması olarak kabul edilebilecek [halifelik makamının](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hil%C3%A2fetin_kald%C4%B1r%C4%B1lmas%C4%B1) ve *Şer'iye (Din İşleri) ve Evkaf (Vakıflar) Vekâleti*nin 1921 tarihli [Teşkilat-ı Esasiye](https://turkipedia.org/tr/wiki/Te%C5%9Fk%C3%AEl%C3%A2t-%C4%B1_Es%C3%A2siye_Kanunu_%281921%29) isimli anayasası ile kaldırılmasından sonra, diğer pek çok reformun temeli olma niteliği kazandı. Devlet ve din işlerinin tam ayrımı, 5 Şubat 1937 tarihinde Türk Anayasasına dahil edilerek [laiklik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Laiklik) devrimi anayasal gelişimini kazandı.
## Atatürk dönemi devrim ve reformlarından bazıları
- [*Saltanat rejiminin kaldırılması*](https://turkipedia.org/tr/wiki/Saltanat%C4%B1n_kald%C4%B1r%C4%B1lmas%C4%B1)*, 1 Kasım 1922.*
- *Yeni *[*Türk Devleti*](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye)*'nin *[*cumhuriyet olarak ilanı*](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye%27de_cumhuriyetin_ilan%C4%B1)*, 29 Ekim 1923.*
- [*Halifelik makamının kaldırılması*](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hil%C3%A2fetin_kald%C4%B1r%C4%B1lmas%C4%B1)*, 3 Mart 1924.*
- *Dinsel eğitim sisteminin kaldırılması ve ulusal eğitim sistemine giriş, 3 Mart 1924.*
- *Dinsel mahkemelerin kapatılması, 1924-1937.*
- *Başta *[*Türk Medeni Kanunu*](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_Medeni_Kanunu)* ve *[*Türk Ceza Kanunu*](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_Ceza_Kanunu)*'nun kabul edilerek yasaların *[*laik*](https://turkipedia.org/tr/wiki/Laiklik)* devlet yapısına dönüştürülmesi, 1924-1937.*
- [*Şapka ve Kıyafet Devrimi*](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eapka_Devrimi)*, 25 Kasım 1925.*
- *Mezhep yanlısı manastır ve derviş localarının kapanması, 30 Kasım 1925.*
- *Uluslararası ölçü, saat ve takvime geçilmesi, 1925-1931.*
- *Cinsiyetler arası eşitliği tanıma, 1926-1931.*
- *Yeni *[*Türk alfabesi*](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_alfabesi)*ne geçiş, 1 Kasım 1928.*
- [*Soyadı Kanunu*](https://turkipedia.org/tr/wiki/Soyad%C4%B1_Kanunu)*, 21 Haziran 1934.*
- *Lakap ve takma adların kaldırılması, 26 Kasım 1934.*
- [*Laiklik*](https://turkipedia.org/tr/wiki/Laiklik)* ilkesinin anayasaya girişi, 5 Şubat 1937.*
## Ayrıca bakınız
- [Laiklik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Laiklik)
- [Sekülerizm](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sek%C3%BClerizm)
- [Laik ahlak](https://turkipedia.org/tr/wiki/Laik_ahlak)
- [Laik hukuk](https://turkipedia.org/tr/wiki/Laik_hukuk)
- [Laik devlet](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sek%C3%BCler_devlet)
- [Aydınlanma Çağı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ayd%C4%B1nlanma_%C3%87a%C4%9F%C4%B1)
- [Dünyada laiklik](https://turkipedia.org/tr/wiki/D%C3%BCnyada_laiklik)
- [Atatürk Devrimleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Atat%C3%BCrk_Devrimleri)
## Dış bağlantılar
- [Makale, Türkiye Cumhuriyetinin Temeli Laiklik](http://dergiler.ankara.edu.tr/dergiler/45/1142/13389.pdf)
- [Türkiye Cumhuriyetinin Meşruiyeti Temeli Olarak Laiklik](https://web.archive.org/web/20131214122251/http://auhf.ankara.edu.tr/dergiler/auhfd-arsiv/AUHF-2008-57-02/AUHF-2008-57-02-hafizogullari.pdf)
[^1]: Hoffman, Max. Turkey's 'New Nationalism' Amid Shifting Politics. Center for American Progress.
[^2]: Anayasa.gen.tr.
[^3]: Jean Baubérot Jean Baubérot, Secular Principle
[^4]: The Secular Principle.
[^5]: Afyon Kocatepe Üniversitesi, Türk Eğitim Tarihi.
[^6]: Hürriyet Gazetesi, Abdulhamit ve Roma Hukuku.
[^7]: Antel, Tanzimat Maarifi, İstanbul, 1940
[^8]: Engelhardt, Edouard. Tanzimat, çev. Ayda Düz (İstanbul, 1976) s. 22
[^9]: Tanzimat Fermanı, Viki Kaynak.
[^10]: Tanzimat Fermanı, Viki Kaynak.
[^11]: Makale, Durhan, İbrahim. Tanzimat Döneminde Osmanlı Yargı Teşkilâtındaki Gelişmeler
[^12]: Makale, Birecikli, İhsan Burak. Yüzüncü Yılında İkinci Meşrutiyetin İlanı Üzerine Bir İnceleme.
[^13]: Berkes, Niyazi (2002). Türkiye'de Çağdaşlaşma, 2. Basım, YKY yayımcı. S. 521.
[^14]: Gazi Mustafa Kemal, 421-422
[^15]: [[Türkiye Büyük Millet Meclisi]], TC. Anayasası, Madde 24.
[^16]: Atatürk'ün Maarife ait Direktifleri,3-10 ve 17
[^17]: Berkes, Niyazi (2002). Türkiye'de Çağdaşlaşma, 2. Basım, YKY yayımcı. S. 536.
[^18]: Atay, Falih Rıfkı. (2006) Atatürkçülük Nedir? Bateş Yayımcı. S. 18