# Türk halkları > Source: https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_halklar%C4%B1 > Last updated: 2026-10-05 > License: CC BY-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/). Credit "Turkipedia contributors" and link to the source. > Based on: Türk halkları, https://tr.wikipedia.org/wiki/T%C3%BCrk_halklar%C4%B1 (CC-BY-SA-4.0) ![](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fa/Turkic_Languages_distribution_map.png/1280px-Turkic_Languages_distribution_map.png) * (GalaxMaps, CC-BY-SA-4.0)* - **Grup:** Türk halkları - **Toplam:** 200 milyon (1995) - **Bölge:** Türkiye; Özbekistan; İran; Rusya; Çin; Kazakistan; Azerbaycan; Avrupa Birliği; Kırgızistan; Türkmenistan; Afganistan; Irak; Suriye; Tacikistan; Bulgaristan; Ukrayna; Gürcistan; Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti; Moldova; Yunanistan; Moğolistan; Kuzey Makedonya; Güney Kore; Kosova; Amerika Birleşik Devletleri - **Nüfus:** 60.000.000-68.000.000; 34.600.000; 32.000.000 – 40.000.000; 11.760.285 – 15.000.000; 14.849.837; 16 250 872; 10.047.000; 8.000.000 – 10.000.000; 7.000.000; 7.000.000; 4,600,000-5,300,000 (2017); 1.500.000-3.000.000; 750.000-1.500.000; 1.200.000; 585.000; 300.000; 300.000; 280.000; 158.000; 130.000; 110.000; 82.000; 73.800; 69.297; 1.000.000+ - **Diller:** Türk dilleri - **Dinler:** Çoğunluk:; İslam (Çoğunluk Hanefi Sünnilik, bir kısmı Şiilik, azınlık Alevilik-Bektaşilik); Azınlık:; Ortodoks Hristiyanlık • Tibet Budizmi • Tengricilik • Diğer dinler **Türk halkları** veya **Türkî halklar** ([Eski Türkçe](https://turkipedia.org/tr/wiki/Eski_T%C3%BCrk%C3%A7e): 𐱅𐰇𐰼𐰰, *Türük*; [Şatuo](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eatuo): 突厥, [Pinyin](https://turkipedia.org/tr/wiki/Pinyin): *Tūjué;* [Eski Tibetçe](https://turkipedia.org/tr/wiki/Eski_Tibet%C3%A7e):[^1] *drugu*), [Avrasya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Avrasya)'da geniş bir coğrafyada dağınık olarak yaşayan ve çeşitli [Türk dilleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_dilleri)ni konuşan etnik Türk gruplarıdır. ## Coğrafî dağılım ![Türkmenler Ahalteke atında](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/da/Independence_Day_Parade_-_Flickr_-_Kerri-Jo_%28208%29.jpg/1280px-Independence_Day_Parade_-_Flickr_-_Kerri-Jo_%28208%29.jpg) *Türkmenler Ahalteke atında (Kerri-Jo Stewart from Vancouver, Canada, CC-BY-2.0)* ![Gümrü Azerileri](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/f/fc/Azerbaijanis_from_Aleksandropol.jpg) *Gümrü Azerileri (public-domain)* ![Özbek bir kız](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/67/Uzbeki_girl.jpg/1280px-Uzbeki_girl.jpg) *Özbek bir kız (Jabez at İngilizce Vikipedi, public-domain)* ![Kırgız manasçı Shaabay Azizov (Karakol)](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/a/a4/Kyrgyz_Manaschi%2C_Karakol.jpg) *Kırgız manasçı Shaabay Azizov (Karakol) (No machine-readable author provided. SiGarb assumed (based on copyright claims)., public-domain)* ![Dönem kıyafetiyle bir Türkiye Türkü](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/0b/Turkish_woman_in_Ottoman_costume_6.jpg/1280px-Turkish_woman_in_Ottoman_costume_6.jpg) *Dönem kıyafetiyle bir Türkiye Türkü (quinn.ayna, CC-BY-SA-2.0)* Türk halklarının 1995 yılındaki verilere göre toplam nüfusu 200 milyona ulaşmıştır.[^2] [Sovyetler Birliği'nin dağılması](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sovyetler_Birli%C4%9Fi%27nin_da%C4%9F%C4%B1lmas%C4%B1) ile [Azerbaycan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Azerbaycan), [Özbekistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%96zbekistan), [Kazakistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kazakistan), [Kırgızistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1rg%C4%B1zistan) ve [Türkmenistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkmenistan) bağımsızlıklarını kazandılar ve Türk dillerini egemen ve resmî dil olarak kabul eden devletlerin sayısı, [Türkiye](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye) ve [Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kuzey_K%C4%B1br%C4%B1s_T%C3%BCrk_Cumhuriyeti) ile birlikte yediye çıkmıştır. Bunların dışında [Rusya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rusya), [İran](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0ran) ([Doğu Azerbaycan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Do%C4%9Fu_Azerbaycan), [Batı Azerbaycan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bat%C4%B1_Azerbaycan_%28il%29), [Erdebil](https://turkipedia.org/tr/wiki/Erdebil_%28il%29), [Zencan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Zencan_%28il%29), [Hamedan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hemedan_%28il%29) ve [Fars](https://turkipedia.org/tr/wiki/Fars_%28il%29) eyaletleri ile [Türkmensahra](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkmen_Sahra) bölgesi), [Çin](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87in) ([Sincan Uygur Özerk Bölgesi (Doğu Türkistan)](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sincan_Uygur_%C3%96zerk_B%C3%B6lgesi), [Kansu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kansu)), [Tacikistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tacikistan) ve [Afganistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Afganistan) ([Mezar-ı Şerif](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mez%C3%A2r-%C4%B1_%C5%9Eer%C3%AEf) çevresi), [Gürcistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCrcistan) ([Ahıska](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ah%C4%B1ska), [Ahılkelek](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ah%C4%B1lkelek), [Borçalı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bor%C3%A7al%C4%B1) ([Kvemo Kartli](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kvemo_Kartli)) bölgeleri)'da [Türk dilleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_dilleri) konuşan azınlıklar yaşamaktadırlar. [Osmanlı Devleti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu)'nin yayılma alanında bulunan [Yunanistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yunanistan) ([Trakya Bölgesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bat%C4%B1_Trakya)), [Bulgaristan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bulgaristan) ([Rodop](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rodop_Da%C4%9Flar%C4%B1) ve [Deliorman](https://turkipedia.org/tr/wiki/Deliorman) bölgeleri), [Romanya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Romanya) ([Dobruca](https://turkipedia.org/tr/wiki/Dobruca)'nın batısında), [Kosova](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kosova), [Kuzey Makedonya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kuzey_Makedonya), [Suriye](https://turkipedia.org/tr/wiki/Suriye), [Mısır](https://turkipedia.org/tr/wiki/M%C4%B1s%C4%B1r) ve [Irak](https://turkipedia.org/tr/wiki/Irak)'ta da ([Musul](https://turkipedia.org/tr/wiki/Musul), [Kerkük](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kerk%C3%BCk), [Erbil](https://turkipedia.org/tr/wiki/Erbil) bölgeleri) [Türkler](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkler) ve [Türkçe](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk%C3%A7e) konuşan topluluklar bulunur. Ayrıca modern dönemdeki işçi göçleri sonucunda, [Almanya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Almanya), [Hollanda](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hollanda), [Fransa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Fransa), [Belçika](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bel%C3%A7ika), [Avusturya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Avusturya), [İsviçre](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0svi%C3%A7re), [İsveç](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0sve%C3%A7), [Danimarka](https://turkipedia.org/tr/wiki/Danimarka), [Norveç](https://turkipedia.org/tr/wiki/Norve%C3%A7), [Büyük Britanya](https://turkipedia.org/tr/wiki/B%C3%BCy%C3%BCk_Britanya), [ABD](https://turkipedia.org/tr/wiki/Amerika_Birle%C5%9Fik_Devletleri), [Kanada](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kanada), [Avustralya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Avustralya), [Libya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Libya), [Suudi Arabistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Suudi_Arabistan) ve [Yeni Zelanda](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yeni_Zelanda) gibi birçok ülkede [Türk](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkler) toplulukları oluşmuştur. [Avrupa Birliği](https://turkipedia.org/tr/wiki/Avrupa_Birli%C4%9Fi)'nde en çok Türk nüfusu bulunduran ülke Almanya'dır. Aşağıda [Türk dilleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_dilleri)ni anadili olarak konuşan toplulukların başlıca yerleşim alanları ve yaklaşık nüfusları gösterilmiştir. ## Etimoloji *Türk* sözcüğü [Çin](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87in) kaynaklarında MÖ 3. yüzyılda geçmektedir. Çin yıllıklarında [*Ting-ling*](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tiele) (丁零 Pinyin: dīng líng, 丁霊, dīng líng), *T’ieh-lê* (鉄勒 tiě lè), *T’u-cüeh*, 敕勒, (chì lè) şeklinde değişik biçimlerle ifade edilmiştir.[^3] Türk adının bilim çevrelerince kabul edilen Avrupa'da ilk kullanımı ise MS 1. yüzyılda [Pomponius Mela](https://turkipedia.org/tr/wiki/Pomponius_Mela) ve [Plinius](https://turkipedia.org/tr/wiki/Gaius_Plinius_Secundus) adlı Romalı tarihçilerce kaydedilmiştir. [Azak](https://turkipedia.org/tr/wiki/Azak) bölgesinde yaşayan insanlar Turcae/Tyrcae adı ile kayda geçmiştir.[^4][^5][^6][^7][^8][^9][^10] Türk adı 6. yüzyılda da resmî olarak [Göktürk](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_Ka%C4%9Fanl%C4%B1%C4%9F%C4%B1) Kağanlığı'nda kullanılmıştır.[^11][^12] [Orhun Abideleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Orhun_Yaz%C4%B1tlar%C4%B1)'ndeki edebi dil ve Türk adının yoğun kullanımı da Türk sözcüğünün sözlü ve yazılı olarak daha önceden kullanıldığını gösterir.[^13] Türk sözcüğü Orhun Yazıtlarında **𐱅𐰇𐰼𐰰** olarak geçer. 10. yüzyıla ait [Uygur Türkçesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Uygurca) metinlerde Türk, "güç, kuvvet" anlamında kullanılmıştır.[^14] ## Dil ![Türk dillerinin resmî dil statüsüne sahip olduğu ülke ve bölgeler.](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/0a/Map-TurkicLanguages.png/1280px-Map-TurkicLanguages.png) *Türk dillerinin resmî dil statüsüne sahip olduğu ülke ve bölgeler. (Atilim Gunes Baydin, CC-BY-2.5)* ![Türk dillerinin yeryüzündeki diğer dil ailelerinin arasındaki yeri.](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/65/Sprachfamilien_der_Welt_%28non_Altai%29.png/1280px-Sprachfamilien_der_Welt_%28non_Altai%29.png) *Türk dillerinin yeryüzündeki diğer dil ailelerinin arasındaki yeri. (lorn10, CC-BY-SA-3.0)* Türk dilleri, [Doğu Avrupa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Do%C4%9Fu_Avrupa) ve [Akdeniz](https://turkipedia.org/tr/wiki/Akdeniz)'den [Sibirya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sibirya) ve [Mançurya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Man%C3%A7urya)'ya ve [Orta Doğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Orta_Do%C4%9Fu)'ya kadar geniş bir alanda konuşulan yaklaşık 40 dilden oluşan bir dil ailesini oluşturmaktadır. Yaklaşık 170 milyon insan anadili olarak bir Türk dili konuşmaktadır;[^15] ek olarak 20 milyon civarında insan da ikinci dil olarak bir Türk dili konuşmaktadır. En fazla konuşulan Türk dili [Anadolu Türkçe](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk%C3%A7e)'sidir ve bu Türk dil grubunun yaklaşık %40'ını oluşturmaktadır.[^16] Türk halkının geri kalanı [Orta Asya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Orta_Asya), [Rusya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rusya), [Kafkaslar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kafkasya), [Çin](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87in) ve [kuzey Irak](https://turkipedia.org/tr/wiki/Irak)'ta yoğunlaşmıştır. ### Alfabe [Türk alfabeleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrklerin_kulland%C4%B1%C4%9F%C4%B1_yaz%C4%B1_sistemleri), çoğunlukla Türk dillerini yazmak için kullanılan alfabelerdir (eski adıyla [Runik yazı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Runik_yaz%C4%B1) olarak bilinir). Moğolistan'da Türk alfabeleri ile yazılmış [yazıtlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Orhun_Yaz%C4%B1tlar%C4%B1) bulunmuştur. Korunmuş yazıtların çoğu MS 8. ve 10. yüzyıllar arasında tarihlendirilmiştir. En eski tarihlendirilmiş ve okunan Türk yazıtları 8. yüzyıla tarihlenmekte olup alfabelerin yerini genellikle Orta Asya'da [Eski Uygur alfabesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Eski_Uygur_alfabesi), Orta ve Batı Asya'da [Arap alfabesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Arap_harfleri), Doğu Avrupa ve Balkanlar'da [Kiril alfabesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kiril_alfabesi) ve Orta Avrupa'da [Latin alfabesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Latin_harfleri) almıştır. Türk alfabesinin en son kaydedilen kullanımı 1699 yılında Orta Avrupa [Macaristan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Macaristan)'da kaydedilmiştir. ## Tarihçe ![Türklerin, Göktürk devletinden önce en yaygın olduğu 5.yy dönemi.](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/91/T%C3%BCrk_Tarihi_y%C4%B1l400.jpg/1280px-T%C3%BCrk_Tarihi_y%C4%B1l400.jpg) *Türklerin, Göktürk devletinden önce en yaygın olduğu 5.yy dönemi. (Erdall at Türkçe Vikipedi, CC-BY-SA-3.0)* ### Köken ![Türk göçü ve yayılması (Uchiyama et al. 2020).](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/c/c3/Turkic_origin_and_expansion.png) *Türk göçü ve yayılması (Uchiyama et al. 2020). (Junzo Uchiyama, J. Christopher Gillam, Alexander Savelyev, Chao Ning, CC-BY-SA-4.0)* Türk halklarının kökenleri tarihsel olarak tartışılmış ve çeşitli teori öne sürülmüştür. [Proto-Türkler](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%96n_T%C3%BCrkler) Orta Asya halkıydı ve Doğu Asyalılar ile Sibirya halkı ile yakından ilgiliydi.[^17][^18][^19] Bilim adamlarına göre, Proto-Türkler, MÖ 6000 civarında [Güney Sibirya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sibirya) çevresinde yaşayan ve [Hongshan Kültürü](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hongshan_K%C3%BClt%C3%BCr%C3%BC) ile özdeşleştirilebilen [Altay Dağları](https://turkipedia.org/tr/wiki/Altay_Da%C4%9Flar%C4%B1) halkından geliyor. Tarımcılar olarak yaşadılar ve daha sonra [göçebe](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%B6%C3%A7ebelik) bir yaşam tarzını benimsediler ve batıya göç başlattılar.[^20][^21][^22] Peter Benjamin Golden, varsayımsal Proto-Türk Urheimat'ında iklim, topoğrafya, flora, fauna, insanların geçim biçimleriyle ilgili Proto-Türkçe sözlük öğelerini sıraladı ve Proto-Türk Urheimat'ın Moğolistan'ın kuzeyindeki Sayan-Altay bölgesinde bulunduğunu öne sürdü.[^23] Martine Robbeets, Türk halklarının, [Xinglongwa kültürü](https://turkipedia.org/tr/wiki/Xinglongwa_k%C3%BClt%C3%BCr%C3%BC) ve onu takip eden Hongshan kültürü ile ilişkilendirilmesi gereken kuzeydoğu Çin'de yerleşik bir Trans-Avrasya tarım topluluğunun soyundan geldiğini öne sürüyor. Türk halklarının Doğu Asya tarımsal kökeni, yakın zamanda yapılan birçok çalışmada doğrulanmıştır.[^24][^25] MÖ 2200 civarında, kuzeydoğu Çin'in çölleşmesi nedeniyle, Türk halklarının tarımsal ataları muhtemelen batıya, pastoral bir yaşam tarzı benimsedikleri Moğolistan'a göç etti.[^26] Tarihçi ve Türklog Osman Karatay (2022), Proto-Türklerin, Moğollar ve Tunguz halklarından ziyade eski Urallar ile daha yakın bir ilişkisi olduğu sonucuna varmıştır. Zamanla, Türk halkları hem İranlılar hem de Moğollarla uzun süreli temas halinde olmuş ve Orta Asya Bozkırı çobanları arasında baskın grup haline gelmiştir.[^27][^28] Dilbilimsel ve genetik kanıtlar, Doğu Moğolistan'da Türk halklarının erken bir varlığını güçlü bir şekilde göstermektedir.[^29][^30] Genetik çalışmalar, ilk Türk halklarının ağırlıklı olarak Doğu Asya kökenli olduğunu ve Orta Çağ'daki Türk örneklerinin daha heterojen olduğunu ve Türk kültürünün ve dilinin elit hakimiyeti yoluyla batıya doğru yayıldığını göstermiştir.[^31][^32] Genetik kanıtlar, Orta Asya'nın Türkleştirilmesinin Moğolistan'dan göç eden Doğu Asyalı baskın azınlıklar tarafından gerçekleştirildiğini gösteriyor.[^33][^34] ### Göktürklerden önce ![Çinliler, ülkelerini kuzeyden ve batıdan saldıranlara karşı koruyabilmek için Çin Seddi'ni inşa ettiler.](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/9d/Map_of_the_Great_Wall_of_China.jpg/1280px-Map_of_the_Great_Wall_of_China.jpg) *Çinliler, ülkelerini kuzeyden ve batıdan saldıranlara karşı koruyabilmek için Çin Seddi'ni inşa ettiler. (Maximilian Dörrbecker ( Chumwa ), CC-BY-SA-2.5)* [Doğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Do%C4%9Fu_Asya) ve [Orta Asya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Orta_Asya)'nın "[Bozkır İmparatorlukları](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bozk%C4%B1r_imparatorlu%C4%9Fu)" içinde Türk halkları daima belirleyici bir rol oynadılar; çoğu zaman bu imparatorlukların kurucu ve yönetici zümresini oluşturdular. [Wei Kitabı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Wei_Kitab%C4%B1)na göre, [Tiele](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tiele) halkı Türklerin atalarından ve ilkbahar ve sonbahar döneminde Çin'in kuzeydoğusundaki kırmızı Di halkı olan Chidi'nin (赤 狄) kalıntılarıydı. Tarihsel olarak MÖ 6. yüzyıldan sonra kurulmuşlardı ve [Hiung-nu](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eyung-nu) üyesiydi.[^35] Hiung-Nu yazısının bilinen en eski Türk alfabesi olan Orhun alfabesi olduğu kabul edilir. Bu son zamanlarda Yinshan ve Helan Dağları'nın kaya sanatı olan tek olası Hiung-Nu yazıları kullanılarak tartışıldı.[^36] [Asya Hun İmparatorluğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eyung-nu) [Teoman](https://turkipedia.org/tr/wiki/Teoman) tarafından kurulmuştur. Bu imparatorluğu Türk boyları kurmuş, yönetmiş; [Türk kültürü](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_k%C3%BClt%C3%BCr%C3%BC) devlete şeklini vermiştir.[^37] Asya Hunlarının en önemli hükümdarı olan [Mete Han](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mete), Turanlı uluslardan olan [Tunguzlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tunguz_halklar%C4%B1)ı ve [Yüeçiler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Y%C3%BCe%C3%A7iler)i tamamen itaat altına almış ve Çin'i baskı altına alan bir politika izlemiştir. Çin seddi bu dönemde Türklerden korunabilmek amacıyla yapılmıştır. [Chicago Üniversitesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Chicago_%C3%9Cniversitesi) bünyesinde 2003'te yapılan bir araştırmada, [Moğolistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mo%C4%9Folistan)'da [Egiin Gol](https://turkipedia.org/tr/wiki/Egiin_Gol)'de bulunan Asya Hunları dönemine ait insan kalıntılarıyla Anadolu'da Türklerden alınan genetik verilerin birbiriyle uyuştuğu tespit edilmiştir.[^38] Asya Hun İmparatorluğu'nun yıkılmasından birkaç yüzyıl sonra Hunların bir bölümü daha batıya göç etmiş burada Avrupa merkezli bir devlet kurmuşlardır. Kama Tarkan, bölgedeki Hun topluluklarını yönetimi altında toplayarak 352 yılında [Avrupa Hun İmparatorluğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hun_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu)nu resmen kurmuş ve yönetimi 370 yılına kadar elinde bulundurarak [Hazar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hazar_Denizi) ve çevresinde önemli bir güç haline gelerek hakimiyet alanını batıya doğru ilerletmiştir. Geçen 18 yıl, Hazar bölgesinde yaşayan Hun Türklerinin teşkilatlanmasını ve Devlet düzeninde ilerlemesini sağlamıştır. Kama Tarkan'ın ölümüyle yönetime geçen [Balamir](https://turkipedia.org/tr/wiki/Balamir) batıya doğru ilerlemeye başlamış ve Hunlar gibi batıya yönelen Türk halklarından biri olan [Alanlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Alanlar)ın ülkesini ele geçirmiştir. Balamir, [İdil Nehrini](https://turkipedia.org/tr/wiki/Volga) geçerek bu bölgede bulunan [Gotlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Gotlar)a baskı kurmaya başlamıştır. Gotlarla ilk savaş 375 yılında gerçekleşmiştir. Savaşı kazanan Balamir, Gotların Avrupa'nın içlerine, Roma'ya doğru ilerlemelerini sağlamıştır. [Kavimler Göçü](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kavimler_G%C3%B6%C3%A7%C3%BC) olarak tarihe geçen süreç bu savaşla başlamıştır. Balamir döneminde Hunlar, hakimiyet alanlarını genişleterek Avrupa içlerine doğru ilerlemişlerdir. Alipbi'nin ölümüyle tahta geçen [Uldız](https://turkipedia.org/tr/wiki/Uld%C4%B1z) ise [Karpat Dağlarını](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karpatlar) aşarak bugünkü Macaristan'a kadar ulaşmıştır. Roma'nın ikiye bölünmesiyle Uldız, Trakya ve Balkanlar üzerine yürümüş ve aynı dönemde, bir diğer koldan da bugünkü Urfa ve Lübnan'a kadar hızla ilerleyip Akdeniz'e ulaşmıştır. Batı Roma ile iyi ilişkiler içerisinde olan Uldız, Doğu Roma'yla mücadele halinde olmuştur. Uldız, Doğu Romanın gönderdiği elçiye “Güneşin Battığı Yere Kadar Her Yeri Zaptedebilirim” diyerek meydan okuduğu tarih kaynaklarında geçmektedir. 434 yılında, [Rua](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rua)'nın ölümüyle yönetim, Rua'nın kardeşi Muncuk'un iki oğluna kalmıştır. Bleda ve kardeşi Attila, bu dönemde imparatorluğun yönetimine geçmiştir. Bu dönem boyunca genelde savaşları yöneten kişi olan Attila 445 yılında Bleda'nın ölmesiyle yönetimi tek başına eline almıştır. Attila'nın amacı, hem Doğu hem Batı Roma'yı egemenliği altına almaktı. Daha önce Doğu Roma üzerine yürünmüş ve baskı altına alınmıştı. Doğu Roma hâlen Hunlara vergi ödüyordu. Ancak Doğu Roma'nın Hunlar üzerindeki oyunları hâlen devam ediyordu. Rua'nın ölümünden hemen sonra Attila, Doğu Roma'nın üzerine yürüyüp savaşı kazanmış ve Margos antlaşması imzalanmıştır. Bu antlaşmayla vergi iki katına çıkarılmıştır. Doğu Roma, antlaşmayı imzalasa da antlaşmanın şartlarına uymamıştır. Bunun üzerine Attila, 441 yılında tekrar Doğu Roma'nın üzerine yürümüştür. Trakya'ya kadar ilerlemiş ve vergi üç katına çıkarılmıştır. Doğu Roma, yine antlaşmaya aykırı hareket ederek Hunlara bağlı kavimleri isyana teşvik etmiştir. Ticaret kurallarını çiğneyerek tüccarlarını Hun topraklarına göndermiştir. Attila, bu kez Doğu Roma'nın üzerine iki koldan saldırıya geçmiştir. Bir koldan Yunanistan'dan girerek Tselya'ya kadar ilerlemiştir. Diğer koldan Sofya, Lüleburgaz, Flibe şehirlerini ele geçirmiştir. Bugünkü Büyük Çekmece yakınlarına kadar ulaşmıştır. Bu ilerleyişten sonra Doğu Roma tekrar barış istemiştir. Anatolyos antlaşması imzalanmış ve vergi üç katına çıkarılmıştır, savaş tazminatı ödetilmiş ve Tuna'nın güneyindeki bölge Doğu Roma askerlerinden arındırılmıştır. Attila, 451 yılında Batı Roma imparatorunun kızıyla evlenmiştir. Karısının çeyizi olarak Batı Roma topraklarının yarısını istemiştir. Bunun üzerine Batı Roma ve Hun İmparatorluğu büyük bir savaşa girmiştir. Attila ordularını, Batı Romanın asker deposu olarak görülen Galya'ya göndermiştir. Savaş daha sonuçlanmadan Batı Roma askerlerini geri çekip yenilgisini kabul etmiştir. Attila'nın amacı Doğu Roma'yı tamamen kendisine bağlamaktır. Kesin sonuç almak için 452 yılında bir sefer daha düzenlemiştir. Roma'nın artık karşı koyacak gücü yoktur. Attila, ordusuyla Alpleri aşarak Po ovasına inmiş ve İtalya'nın kuzey kentlerini ele geçirerek Roma önüne kadar ilerlemiştir. Papa II. Leo, Attila'nın huzuruna çıkarak Attila'nın Roma'ya zaten hakim olduğunu söyleyerek Hristiyanlığın merkezi olarak kabul edilen Roma'nın yıkılmamasını talep etmiştir. Bu dönemde bölgede [veba salgını](https://turkipedia.org/tr/wiki/Veba) sorunu vardır. Attila bu seferle Batı Roma'yı egemenliği altına almıştır. Bölgedeki veba salgını nedeniyle daha fazla ilerlememiş ve vergiyi arttırarak geri dönmüştür. Attila, 453 yılında şüpheli bir şekilde ölmüştür. Bazı tarih kaynaklar Attila'nın karısı tarafından zehirlendiğini ifade ederken bazıları da hançerlenerek öldürüldüğünü belirtir.[^39] #### Göktürklerden sonra ![Tanrı Dağlarında Bogda Shan ve T'ien-ch'ih (Fukang, Sanci Hui Özerk İli, Sincan Uygur Özerk Bölgesi)](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/8/8c/Tianshan_tianchi.jpg) *Tanrı Dağlarında Bogda Shan ve T'ien-ch'ih (Fukang, Sanci Hui Özerk İli, Sincan Uygur Özerk Bölgesi) (No machine-readable author provided. Yaoleilei assumed (based on copyright claims)., CC-BY-SA-3.0)* ![Timur, Belh Kuşatması'nı komuta ediyor.](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/8a/Timur_during_attack_on_Balkh_1370.jpg/1280px-Timur_during_attack_on_Balkh_1370.jpg) *Timur, Belh Kuşatması'nı komuta ediyor. (public-domain)* ![Kanuni Sultan Süleyman'ı Mohaç Savaşı'nı komuta ederken betimleyen bir Türk minyatürü.](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/7/79/1526-Suleiman_the_Magnificent_and_the_Battle_of_Mohacs-Hunername-large.jpg) *Kanuni Sultan Süleyman'ı Mohaç Savaşı'nı komuta ederken betimleyen bir Türk minyatürü. (Lokman, public-domain)* ![Nadir Şah, Delhi'ye girerken.](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/3/32/Nadir_Shah_at_the_sack_of_Delhi_-_Battle_scene_with_Nader_Shah_on_horseback%2C_possibly_by_Muhammad_Ali_ibn_Abd_al-Bayg_ibn_Ali_Quli_Jabbadar%2C_mid-18th_century%2C_Museum_of_Fine_Arts%2C_Boston.jpg) *Nadir Şah, Delhi'ye girerken. (possibly by Muhammad Ali ibn Abd al-Bayg ibn Ali Quli Jabbadar, public-domain)* Göktürk Kağanlığı'nu kuran Türk halkının köken efsanesine 8. yüzyıla ait olan [Orhun Yazıtları](https://turkipedia.org/tr/wiki/Orhun_Yaz%C4%B1tlar%C4%B1)'nda ve daha sonraki birçok kaynakta yer verilmiştir. Buna göre Türk halklarının anayurdu [Altay dağları](https://turkipedia.org/tr/wiki/Altay_Da%C4%9Flar%C4%B1) yakınında, [Selenga](https://turkipedia.org/tr/wiki/Selenge_Irma%C4%9F%C4%B1) ve [Orhun](https://turkipedia.org/tr/wiki/Orhun_Nehri) ırmakları arasında bulunan [Ötüken](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%96t%C3%BCken) Ormanı idi. Bu yer [Baykal Gölü](https://turkipedia.org/tr/wiki/Baykal_G%C3%B6l%C3%BC)'nin güney ucunun 250 km kadar güneyinde olup, günümüzde [Moğolistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mo%C4%9Folistan) sınırları içinde bulunmaktadır. Dilsel verilerden hareket eden bazı araştırmacılar Türk dillerinin nihai kökeninin daha kuzeyde, belki Baykal Gölü'nün kuzeyinde veya doğu [Sibirya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sibirya)'da olabileceğini ileri sürmüşlerdir. Türk dillerinde ılıman ve soğuk iklim ormanlarına ilişkin kelimeler bozkır kuşağına ilişkin kelimelerden daha eski ve daha zengindir.) Göktürk Kağanlığı'nın 8. yüzyılda yıkılmasından sonra [Uygurlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Uygurlar), bugünkü Moğolistan ve Batı Çin'i kapsayan güçlü bir imparatorluk kurdular. 10. yüzyılda Orta Asya'nın Batısında bir imparatorluk kuran [Karahanlılar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karahanl%C4%B1lar), Müslümanlığı benimseyen ilk [Türk](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkler) hanedanıydı. Yine 10. yüzyılda, Türk asıllı olan [Gazneli Mahmut](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mahmud_Gaznev%C3%AE), Afganistan'ın [Gazne](https://turkipedia.org/tr/wiki/Gazne) kentinde bir imparatorluk kurarak [Hindistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hindistan)'ın büyük bir bölümüne egemen oldu. [Orta Doğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Orta_Do%C4%9Fu)'nun İslam ülkelerinde Türk halkları 8. yüzyıldan itibaren profesyonel paralı asker olarak önemli bir yer edinmişlerdi. 9. yüzyıl sonunda [Abbasi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Abb%C3%A2s%C3%AEler) İmparatorluğu'nun zayıflamasıyla Türk kökenli [Memlûk](https://turkipedia.org/tr/wiki/Meml%C3%BBk) askerleri [Mısır](https://turkipedia.org/tr/wiki/M%C4%B1s%C4%B1r), [Bağdat](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ba%C4%9Fdat) ve İran'da bağımsız veya yarı bağımsız devletler kurdular. 1040 yılı dolayında, [Oğuz](https://turkipedia.org/tr/wiki/O%C4%9Fuzlar) boyuna mensup olan [Selçuklu Hanedanı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sel%C3%A7uklu_Hanedan%C4%B1) İran'ı ele geçirerek [Büyük Selçuklular](https://turkipedia.org/tr/wiki/B%C3%BCy%C3%BCk_Sel%C3%A7uklu_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu)ı kurdular. 1071 yılında [Selçuklu Hanedanı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sel%C3%A7uklu_Hanedan%C4%B1) [Bizans İmparatorluğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bizans_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu)'nu ağır bir yenilgiye uğratarak, [Anadolu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Anadolu), [Suriye](https://turkipedia.org/tr/wiki/Suriye) ve [Kafkaslar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kafkasya)'da çok sayıda [Anadolu Beylikleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Anadolu_beylikleri)nin ortaya çıkmasına zemin hazırladılar. Ancak [Türk](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkler) halklarının kitle halinde Anadolu'ya yerleşmesi daha çok 13. yüzyılda, [Moğol istilası](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mo%C4%9Fol_istilalar%C4%B1)ndan batıya kaçmalarıyla gerçekleşti. 13. yüzyıl sonunda Anadolu'da kurulan [Türk](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkler) devletlerinden biri olan [Osmanlı Devleti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu), İslam dünyasının en güçlü imparatorluğu haline geldi. [Balkan Yarımadası](https://turkipedia.org/tr/wiki/Balkanlar)'nı fethetti; 16. yüzyılda bir yandan [Viyana](https://turkipedia.org/tr/wiki/Viyana)'ya dayandı ve diğer yandan [Cezayir](https://turkipedia.org/tr/wiki/Cezayir)'i himaye altına aldı. ![Sibir Hanlığı](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/5/59/Khanate_of_Sibir.png) *Sibir Hanlığı (CodeOne, public-domain)* [Sibir Hanlığı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sibir_Hanl%C4%B1%C4%9F%C4%B1), parçalanmaya başlamış olan Altın Ordu'dan daha kuzeye göç eden Tatar Türkleri tarafından 15. yüzyılın ikinci yarısında kurulmuş bir devletti. Turan Hanlığı olarak da bilinen[^40][^41] [Sibir Hanlığı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sibir_Hanl%C4%B1%C4%9F%C4%B1), İslam'ı resmî din olarak kullanarak hüküm sürdüğü bölgedeki yerli Türklerin ve Ural halklarının da Müslümanlaşmasını sağlamıştı. Sibir Hanlığı, tarihten bu yana en kuzeydeki Müslüman devlettir ve 1598'de Rusya Çarlığı tarafından ortadan kaldırılmasına kadar varlığını sürdürmüştür. [Timurlu İmparatorluğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Timur_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu), 14. yüzyılın ikinci yarısında [Timur](https://turkipedia.org/tr/wiki/Timur) tarafından kurulan, Özbekistan merkezli bir Türk devletiydi. Timurlu İmparatorluğu, Timur döneminde en güçlü zamanlarını yaşarken etrafındaki Türk-İslam devletlerini kendi bünyesine katarak Müslüman Türkleri büyük ölçüde birleştirmiş oldu. Timur, Orta Asya'da büyük bir rönesans yapmış, zaten bilim dünyasının merkezi olan Özbekistan'da bilimin daha da ilerlemesini sağlamış ve bilim adamlarını bu bölgede toplamıştı. Ayrıca Timur, Türkçeyi yüksek bir kültür dili haline getirerek dönemin en saygın dili haline gelmesini sağlamıştı. [Safevi Devleti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Safev%C3%AEler), [Azeri Türkü](https://turkipedia.org/tr/wiki/Azeriler) kökenliydi.[^42][^43][^44] Safeviler Türkçe konuşuyordu[^45][^46] ve şahlar kendi anadilleri Türkçeyi kullanarak şiirler yazıyordu. Safeviler tüm İran ve çevresini yaklaşık iki yüzyıl boyunca egemenliği altında tuttu[^47][^48][^49][^50] ve hüküm süresi boyunca [Onikici](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0mamet_%28%C4%B0sn%C3%A2a%C5%9Feriyye_%C3%B6%C4%9Fretisi%29) [Şii İslam](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eiilik)'ı yaşattı.[^51] Safevilerin, Onikici Şii İslam'ı resmî din olarak kullanan ilk devlet olması, İslam tarihinin en önemli dönüm noktalarından biri oldu. [Babür İmparatorluğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bab%C3%BCrl%C3%BCler), Hindistan'ı yöneten Türk devletlerinden biriydi. En güçlü dönemlerini yaşadığı 16. yüzyılın ilk yarısından 18. yüzyılın ilk yarısına kadar olan dönem arasında sınırları Özbekistan, Hindistan, Afganistan, Pakistan, Bangladeş ve dolay bölgeleri kapsıyordu. Babür Hanedanlığı, Çağatay Türklerinin önderi [Babür](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bab%C3%BCr) tarafından kurulmuştu. Babür Şah'ın soyu Timur'a dayanıyordu, Babür Şah'ın annesinin soyu ise Cengiz Han'a dayanıyordu.[^52][^53] Babür İmparatorluğu, sınırları içerisinde Müslümanları ve Hinduları birleştirmiş[^54][^55][^56][^57] ama [şeriat](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eeriat) yönetiminden vazgeçmemişti. [Afşar İmparatorluğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Af%C5%9Far_Hanedan%C4%B1), adını Oğuz Türklerinin [Afşar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Af%C5%9Far_boyu) boyundan alıyordu. Safevi komutanı olan Nadir Şah, 1736'da son Safevi hükümdarını devirerek imparatorluğunu kurdu ve hükümdarlığını ilan etti. Nadir Şah, Afşar boyunun Kırklu oymağına mensuptu.[^58] ## Demografi ve antropoloji Türk halkları günümüzde [Doğu Sibirya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sibirya)'dan [Orta Asya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Orta_Asya)'ya, [Anadolu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Anadolu)'dan, [Balkanlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Balkanlar)'a kadar geniş yayılım göstermektedir. Türk halklarının yoğun olarak yaşadığı başlıca ülkeler [Kazakistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kazakistan), [Kırgızistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1rg%C4%B1zistan), [Özbekistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%96zbekistan), [Türkmenistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkmenistan), [Türkiye](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye), [Azerbaycan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Azerbaycan) ve [İran](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0ran)'dır. [Irak](https://turkipedia.org/tr/wiki/Irak), Çin ([Doğu Türkistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Do%C4%9Fu_T%C3%BCrkistan)), [Rusya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rusya), [Balkanlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Balkanlar) ve diğer çeşitli Avrupa ülkelerinde de [muhtar cumhuriyet](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%96zerk_cumhuriyet) vatandaşı veya azınlık konumunda bulunan Türk kökenli halklar yaşamaktadır. Bugün nüfusları yaklaşık 150-200 milyonu bulan[^59] Türk halkları, etnik olarak yayılım sahaları içerisinde Doğu'ya gittikçe "mongoloid" (sarı), Batıya gittikçe de "europid" (beyaz) ırk özellikleri göstermektedir.[^60] Türk halkları tarihte sıklıkla "sarı" (mongoloid) ırkın bir alt kolu olan ve "beyaz" (europid) ırkla karışmış ırkı tanımlamak için kullanılan[^61][^62] "Turanid" terimi ile anılmışlardır.[^63] Lee & Kuang (2017) tarafından analiz edilen tarihsel tanımlamalar ve genetik veriler, en eski Türkler'in farklı fenotiplere sahip olduğunu ancak çoğunlukla Avrupa halkına ve Orta Doğu halkına benzediğini göstermiştir. Çin tarihleri, en eski Türkleri "karışık barbarlar" olarak tanımladı ve sık sık "derin gözlere, yüksek köprülü buruna ve ağır yüz kıllarına" sahipti. Bazı Türkler de Çinliler tarafından Wusun'a benzeyen sarı veya kızıl saçlı ve mavi gözlü olarak tanımlanmıştır. Bununla birlikte, diğer Türk boyları, Çinlilerden farklı olmayan, tipik Doğu Asya özelliklerine sahip olarak tanımlanmıştır.[^64] [Ming hanedanlığından](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ming_Hanedan%C4%B1) Çin tarihleri, Kıpçakları sarı/kızıl saçlı ve mavi/yeşil gözlü olarak tanımladı. Tüylü ve büyük burunlu olarak tanımlandılar. Ming hanedanlığı döneminde, Kıpçakların Han Çinlileriyle evlenmeleri istenmedi, çünkü fiziksel görünümleri itici ve garip olarak kabul edildi.[^65] Eski Türkler büyük olasılıkla Güney Sibirya'dan geliyorlardı. Önerilen vatan, batı Orta Asya'dan batı Moğolistan'a kadar uzanmaktadır. Proto-Türkler Orta Asya halkıydı ve Doğu Asyalılar ile Sibirya halkı ile yakın akrabaydı.[^66][^67][^68] Proto-Türkler'de Doğu Asyalı fenotipleri vardı.[^69][^70] Orta Çağ Müslüman yazarları, Tibetlilerle Türklerin birbirine benzediğini ve çoğu zaman Türkler ile Tibetliler arasındaki farkı anlayamadıklarını belirtmişlerdir.[^71] Göktürk ve [Hiung-nu](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eyung-nu) örnekleri de dahil olmak üzere eski Avrasya örneklerinin ilk genetik analizi (Jeong vd. 2020), Türklerin çoğunun ağırlıklı olarak "Doğu-Avrasyalı" (Doğu Asyalılar, Güneydoğu Asyalılar ve Sibiryalılar) olduğunu göstermiştir. Proto-Türklerin Türkmenistan'daki [Sayan Dağları](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sayan_Da%C4%9Flar%C4%B1) kaynaklandığı ve daha sonra [Altay Dağları](https://turkipedia.org/tr/wiki/Altay_Da%C4%9Flar%C4%B1)'na göç ettikleri öne sürülmektedir.[^72][^73] ### Bilimsel görüşler Türk halklarının dilleri, kültürleri ve tarihi ile meşgul olan bilim dalının adı [Türkoloji](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkoloji)'dir. Bu anlamda görüş bildiren [Fransız](https://turkipedia.org/tr/wiki/Frans%C4%B1zlar) tarihçi ve Türkolog [Jean-Paul Roux](https://turkipedia.org/tr/wiki/Jean-Paul_Roux) [Türkler](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkler)le ilgili olarak: *"Türkler dışarıdan evlenme eğiliminde oldukları ve eşlerini Türk olmayanlar arasından seçtikleri, rastladıkları her kavimle kaynaştıkları, dilleri çok büyük bir çekim gücüne sahip olduğu ve pek çok topluluk da bu dili ve kültürü benimsediği için Türklerle ilgili karakteristik denilebilecek (..) herhangi bir özellik saptama olanağı kalmamıştır. (...)*[^74]* Çünkü dünyada en çok yayılan ve gittikleri bölgelerdeki yerli halklarla en çok karışan millet Türkler'dir. Türklerle ilgili olarak kabul edilebilecek tek tanım dilbilimsel olandır. Türk; Türk diliyle konuşandır;*" tarifinden sonra, "*İnsanlık tarihinde baştan beri var olan bu millet;kendine özgü yasaları, ayırt edici özellikleri olan canlı bir organizma, çok çeşitli ögelerden oluşmuş; ancak matematiksel bir bütün oluşturmuş ve kesin ve net tanımla Türk adını almış, aynı kültürden olan,aynı dili konuşan insan topluluğudur;* ifadesini kullanmıştır.[^75] ## Çağdaş özerk cumhuriyetler ve bölgeler ## Dinler Türk halklarının büyük çoğunluğu 10. yüzyıldan itibaren İslam dinini kabul etmiştir. Ancak Gagavuzlar ve Çuvaşlar gibi Hristiyanlığın Ortodoks koluna mensup olan, Kırımçaklar ve Karaylar gibi Yahudilik dinine mensup olan, Tıvalar gibi Budizm dinine mensup olan ve Altaylar ve Yakutlar gibi geleneksel Gök-Tanrı veya Şamanizm inancını sürdüren Türk toplulukları da vardır. **Erken Türk mitolojisi ve Tengricilik** İslam öncesi Türk mitolojisinde Şamanizm, [Animizm](https://turkipedia.org/tr/wiki/Animizm) ve Tengricilik hakimdi. Türk animistik gelenekleri daha çok ata ibadeti, çok tanrılı-animizm ve şamanizm üzerine yoğunlaşmıştır. Daha sonra bu animistik gelenek daha örgütlü Tengriciliği oluşturacaktı.[^76] Baş Tanrı, 763'te [Uygur İmparatorluğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Uygur_Ka%C4%9Fanl%C4%B1%C4%9F%C4%B1)'nun resmi dini olarak [Maniheizm](https://turkipedia.org/tr/wiki/Maniheizm) ortaya çıkana kadar erken Türk toplumunun üst sınıfları tarafından ibadet edilen bir gök tanrısı olan [Tengri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tengri) idi. Kurt, onuru sembolize eder ve aynı zamanda çoğu Türk halkının annesi olarak kabul edilir. [Asena](https://turkipedia.org/tr/wiki/Asena) (Aşina Tuwu), [Göktürklerin](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_Ka%C4%9Fanl%C4%B1%C4%9F%C4%B1) ilk Hanı olan [Tümen İl-Kağan](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0llig)'ın kurt annesidir. Kartal veya Şahin gibi at ve yırtıcı kuşlar da Türk mitolojisinin ana figürleridir. ### Dini dönüşümler **Budizm** [Tengri Bögü Han](https://turkipedia.org/tr/wiki/B%C3%B6g%C3%BC_Ka%C4%9Fan), 763 yılında artık soyu tükenmiş olan Maniheizmi Uygur Kağanlığı'nın devlet dini haline getirmiştir ve [Karluklar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karluklar) arasında da popüler hale gelmiştir. Yavaş yavaş [Mahayana Budizmine](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mahayana) geçiş yapmışlardır. [Tibet Budizmi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tibet_Budizmi) veya [Vajrayana](https://turkipedia.org/tr/wiki/Vajrayana), [Maniheizm](https://turkipedia.org/tr/wiki/Maniheizm)'den sonra ana dindi.[^77] [Gotama Buda](https://turkipedia.org/tr/wiki/Gotama_Buda),[^78] [Guan Yin](https://turkipedia.org/tr/wiki/Guan_Yin) ve [Maitreya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Maitreya)'ya[^79] tapıyorlardı. [Hint yarımadası](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCney_Asya) ve [Batı Sincan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sincan_Uygur_%C3%96zerk_B%C3%B6lgesi)'daki Türk Müslüman Fethi, [Kuzey Hindistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kuzey_Hindistan) ve [Orta Asya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Orta_Asya)'daki diğer dinlerin hızla ve neredeyse tamamen ortadan kalkmasıyla ilişkilendirildi. Batı [Çin](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87in)'in [Sarı Uygurları](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sar%C4%B1_Uygurlar) "Sarı Yuğurlar" ve [Rusya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rusya)'nın [Tıvalar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tuvalar)ı geriye kalan tek Budist Türk halklarıdır. **Hristiyanlık** *Ana madde: *[*Hıristiyan Türkler*](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hristiyan_T%C3%BCrkler) Başlıca [Hristiyan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hristiyanl%C4%B1k)-Türk halkları [Çuvaşistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87uva%C5%9Fistan) [Çuvaşlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87uva%C5%9Flar)ı ve [Moldova](https://turkipedia.org/tr/wiki/Moldova)'nın [Gagavuzlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Gagavuzlar)ıdır. Rusya Çuvaşlarının geleneksel dini, birçok eski Türk kavramını içermekle birlikte, [Zerdüştlük](https://turkipedia.org/tr/wiki/Zerd%C3%BC%C5%9Ft%C3%A7%C3%BCl%C3%BCk), [Hazar Yahudiliği](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hazar_Yahudili%C4%9Fi) ve [İslam](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0slam) ile de bazı unsurları paylaşmaktadır. Çuvaşlar, çoğunlukla 19. yüzyılın ikinci yarısında [Doğu Ortodoks](https://turkipedia.org/tr/wiki/Do%C4%9Fu_Ortodoks_Kilisesi) Hristiyanlığına geçiş yaptılar. Sonuç olarak, festivaller ve ayinler Ortodoks bayramlarıyla çakışacak şekilde yapıldı ve Hristiyan ayinleri geleneksel törenlerin yerini aldı. Çuvaşların bir azınlığı hala geleneksel inançlarını devam ettirmektedir. Doğu Kilisesi, [Naymanlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Naymanlar) gibi Türkler arasında popülerdi.[^80] Hatta Gaochang'da yeniden canlandı ve [Yuan Hanedanı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yuan_Hanedan%C4%B1) döneminde [Sincan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sincan_Uygur_%C3%96zerk_B%C3%B6lgesi)'da genişledi. Hanedanlığın çöküşünden sonra ortadan kayboldu. **İslam** İslamiyet'i kabul etmeden önce [politeizm](https://turkipedia.org/tr/wiki/Politeizm) temeline dayanan [Tengricilik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tengricilik) dinine tabi olan bu Asya topluluğu, önce yönetici kesiminin, daha sonra da halk tabakasının Müslümanlığı kabul etmesiyle [İslam](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0slam)'ı inanç dünyalarının merkezine yerleştirmişlerdir. Bunun dışında Orta Asya'da [Şamanist](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eamanizm) geleneğin bazı yönlerini İslam ve Hristiyanlıkla bir biçimde bağdaştırarak sürdüren toplumlar olduğu gibi, bir inanç sistemi olarak Kamlık (Türk-Moğol Şamanizm'i) dışında başka bir din kabul etmeyen topluluklar da -sayıları çok az da olsa- günümüzde dahi mevcuttur. Bu toplumların bugünkü uygulamaları bile geçmiş çağlardaki inançları hakkında pek çok kıymetli bilgiler içerir. Bunun dışında geçmiş dönem inançlarına ait pek çok uygulama ve anlayışın örtülü bir biçimde günümüzde varlığını sürdürdüğü de görülmektedir. Ancak istisnalar (mesela Gagavuzlarda Hristiyanlık, Karaylarda Musevilik, Moğollarda Budizm, kimi Sibirya ve Altay boylarında Kamlık) dışında İslam Dini tüm Türk Dünyasının ortak paydalarından ve değerlerinden birisidir. Türklerin devlet kurarak yayılmış oldukları alanların tamamında nüfusun en az yüzde 90'ı İslamiyet'i benimsemiş durumdadır. ## Etnik grup listesi ## Ayrıca bakınız - [Türk dilleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_dilleri) - [Türk Dünyası](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_d%C3%BCnyas%C4%B1) - [Türk devletleri listesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_devletleri_listesi) - [Türk Birliği](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_birli%C4%9Fi) - [Türkistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkistan) ## Dış bağlantılar - [Texas Tech University Turk Öyküleri](http://aton.ttu.edu) - [İran'daki Türkler - Video](http://www.youtube.com/watch?v=MTaCn59n2AI) [^1]: Golden, Peter B. (August 2018). "The Ethnogonic Tales of the Türks". The Medieval History Journal. 21 (2): 291–327. doi:10.1177/0971945818775373. S2CID 166026934. [^2]: M1. [^3]: Prof. Dr. Tuncer Baykara, Türk, Türklük ve Türkler, s. 371-387, İstanbul, IQ yayınları. [^4]: Sevan Nişanyan, Çağdaş Türkçenin Etimolojik Sözlüğü, İstanbul, 2009 ISBN : 9789752896369 [^5]: Abdulkadir İnan, Urartu yazıtında ve Romalı Plinius'un tarihinde «Türk Adı» var mı? Belleten, TTK, Cilt. XlI, S. 45, 1948, s. 277 - 278 [^6]: dile Ayda, Une Theorle Sur L'Orlglne Du Mot «Türk», «Türk» kelimesinin Menşei Hakkında Bir Nazariye, TTK, Belleten. Cilt. XL., No. 158, Türk Tarih Kurumu Basımevi, Nisan 1976, s. 229 - 247 [^7]: Hamit Koşay, ldil - Ural bölgesindeki Türkler'In Menşei Hakkında, V. Türk Tarih Kongresi: 12-17 Nisan 1956, TTK. Basımevi. Ankara 1960. s. 232-243 [^8]: Türk Adının Anlamı nedir Kaynağı Tarihi Kökeni Etimoloji Dünya. 2 Eki 2013. [^9]: Laszlo Rasonyi, Dünya'da Türklük, Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü Yayınları. Ayyıldız Matbaası, Ankara 1974 [^10]: Prof. Dr. Ercümend Kuran, Türk Adı ve Türklük Kavramı, Türk Kültürü Dergisi, Yıl, XV, S. 174, Nisan 1977. s. 18-20. [^11]: aton.ttu.edu/pdf/Eski_Turk_Yazitlari_Part_1.pdf [^12]: aton.ttu.edu/pdf/Eski_Turk_Yazitlari_Part_4.pdf [^13]: eogrenme.anadolu.edu.tr/eKitap/EDB201U.pdf [^14]: Müller, Friedrich Wilhelm Karl. Uigurica II, von F.W.K. Müller. G. Reimer, 1910. [^15]: M1. [^16]: Golden, Peter B. (August 2018). "The Ethnogonic Tales of the Türks". The Medieval History Journal. 21 (2): 291–327. doi:10.1177/0971945818775373. S2CID 166026934. [^17]: Yunusbayev et al. (2015-04-21). "The Genetic Legacy of the Expansion of Turkic-Speaking Nomads across Eurasia". PLoS Genetics. 11 (4): e1005068. doi:10.1371/journal.pgen.1005068. ISSN 1553-7390. PMC 4405460. PMID 25898006. The origin and early dispersal history of the Turkic peoples is disputed, with candidates for their ancient homeland ranging from the Transcaspian steppe to Manchuria in Northeast Asia, (https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4405460 ) [^18]: Structure of Transeurasian language family revealed by computational linguistic methods. [^19]: Damgaard, Peter de Barros. 137 ancient human genomes from across the Eurasian steppes. Mayıs 2018, s. 369-374. [^20]: Robbeets et al. Transeurasian ancestry:https://www.researchgate.net/publication/320915864_Austronesian_influence_and_Transeurasian_ancestry_in_Japanese_A_case_of_farminglanguage_dispersal [^21]: Lee (18 Oct 2017). Brill. 19 (2) (https://brill.com/view/journals/inas/19/2/article-p197_197.xml ) [^22]: The ethnogenesis of the modern Turkic peoples: A brief overview http://zti.hu/sipos_gyujtesek/pdf/3_TR.pdf [^23]: Golden, Peter B.. Studies on the Peoples and Cultures of the Eurasian Steppes. [^24]: Robbeets, Martine. Austronesian influence and Transeurasian ancestry in Japanese: A case of farming/language dispersal. 1 Ocak 2017, s. 210-251. [^25]: Robbeets, Martine. The Transeurasian homeland: where, what and when?. [^26]: Uchiyama, Junzo. Populations dynamics in Northern Eurasian forests: a long-term perspective from Northeast Asia. 2020. [^27]: The Genesis of the Turks: An Ethno-Linguistic Inquiry into the Prehistory of Central Eurasia - Book in Focus. [^28]: Karatay, Osman. Karatay, Osman, The Genesis of the Turks: An Ethno-Linguistic Inquiry into the Prehistory of Central Eurasia, trans. Mehmet Ciğerli, Cambridge Scholars Publishing, 2022. [^29]: Blench, Roger. Archaeology and Language II: Archaeological Data and Linguistic Hypotheses. Routledge, 2 Eylül 2003. [^30]: Yunusbayev, Bayazit. The Genetic Legacy of the Expansion of Turkic-Speaking Nomads across Eurasia. 21 Nisan 2015. [^31]: Uchiyama, Junzo. Populations dynamics in Northern Eurasian forests: a long-term perspective from Northeast Asia. 2020. [^32]: Lee, Joo-Yup. A Comparative Analysis of Chinese Historical Sources and y-dna Studies with Regard to the Early and Medieval Turkic Peoples. 18 Ekim 2017, s. 197-239. [^33]: Damgaard, Peter de Barros. 137 ancient human genomes from across the Eurasian steppes. Mayıs 2018, s. 369-374. [^34]: A dynamic 6,000-year genetic history of Eurasia’s Eastern Steppe. 26 Mart 2020, s. 2020.03.25.008078. [^35]: "丁零—铁勒的西迁及其所建西域政权". 15 July 2015. (https://web.archive.org/web/20150715184347/http://www.xjass.com/ls/content/2010-06/11/content_150662.htm) [^36]: MA Li-qing On the new evidence on Xiongnu's writings. (http://www.wanfangdata.com.cn/qikan/periodical.Articles/kgyww/kgyw2004/0402/040208.htm ) [^37]: Balaban, Ayhan. İskit, Hun ve Göktürklerde Sosyal ve Ekonomik Hayat. T.C. Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Eski Çağ Tarihi Bilim Dalı Yüksek Lisans Tezi. 2006. URL:http://fef.kafkas.edu.tr/sosyb/tde/halk_bilimi/makaleler/kultur_med/kultur_med%20(20).pdf . Erişim tarihi: 11.12.2011. (Archived by WebCite® at) [^38]: Christine Keyser-Tracqui, Eric Crubézy , Horolma Pamzsav, Tibor Varga, Bertrand Ludes, "Population origins in Mongolia: Genetic structure analysis of ancient and modern DNA", American Journal of Physical Anthropology, 2006 Apr 4. [^39]: Hun İmparatorluğu. 19 Temmuz 2020. [^40]: John Smith, A System of Modern Geography: Or, the Natural and Political History of the Present State of the World vol.1 p.321. [^41]: Tooke, William, A View of the Russian empire during the reign of Catharine the Second volume II p.60 [^42]: Tamara Sonn. A Brief History of Islam, Blackwell Publishing, 2004, p. 83, ISBN 1-4051-0900-9 [^43]: É. Á. Csató, B. Isaksson, C Jahani. Linguistic Convergence and Areal Diffusion: Case Studies from Iranian, Semitic and Turkic, Routledge, 2004, p. 228, ISBN 0-415-30804-6. [^44]: "Peoples of Iran" Encyclopædia Iranica. RN Frye. [^45]: Savory, Roger. Iran Under the Safavids. Cambridge University Press, 2007, s. 213. [^46]: E. Yarshater, "Iran", . Encyclopædia Iranica. "for all practical purposes they were Turkish-speaking and Turkic." [^47]: Helen Chapin Metz. Iran, a Country study. 1989. University of Michigan, p. 313. [^48]: Emory C. Bogle. Islam: Origin and Belief. University of Texas Press. 1989, p. 145. [^49]: Stanford Jay Shaw. History of the Ottoman Empire. Cambridge University Press. 1977, p. 77. [^50]: Andrew J. Newman, Safavid Iran: Rebirth of a Persian Empire, IB Tauris (March 30, 2006). [^51]: RM Savory, Safavids, Encyclopedia of Islam, 2nd ed. [^52]: Encyclopædia Britannica Article:Mughal Dynasty [^53]: Encyclopædia Britannica Article:Babur [^54]: Encyclopædia Britannica Article:Mughal Dynasty [^55]: the Mughal dynasty. [^56]: Kamat's Potpourri. [^57]: Babur: Encyclopædia Britannica Article [^58]: Cambridge History of Iran Volume 7, pp.2–4 [^59]: Brigitte Moser, Michael Wilhelm Weithmann, Landeskunde Türkei: Geschichte, Gesellschaft und Kultur, Buske Publishing, 2008, p.173 [^60]: Golden, "Türk halkları tarihine giriş." [^61]: Racial and cultural minorities: an analysis of prejudice and discrimination, Environment, development, and public policy, George Eaton Simpson, John Milton Yinger, Springer, 1985, ISBN 0-306-41777-4, p.32. [^62]: American anthropologist, American Anthropological Association, Anthropological Society of Washington (Washington, D.C,), 1984 v. 86, nos. 3-4, p. 741. [^63]: Eickstedt, Rassenkunde und Rassengeschichte der Menschheit , 1934, pp. 169-174. In: Maksim Grigorʹevich Levin, Ethnic origins of the peoples of northeastern Asia , Arctic Institute of North America by University of Toronto Press, 1963, p.31 . [^64]: A dynamic 6,000-year genetic history of Eurasia’s Eastern Steppe. 26 Mart 2020, s. 2020.03.25.008078. [^65]: Weiner, Michael. Routledge Handbook of Race and Ethnicity in Asia. Routledge, 30 Eylül 2021. [^66]: Yunusbayev et al. (2015-04-21). "The Genetic Legacy of the Expansion of Turkic-Speaking Nomads across Eurasia". PLoS Genetics. 11 (4): e1005068. doi:10.1371/journal.pgen.1005068. ISSN 1553-7390. PMC 4405460. PMID 25898006. The origin and early dispersal history of the Turkic peoples is disputed, with candidates for their ancient homeland ranging from the Transcaspian steppe to Manchuria in Northeast Asia, (https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4405460 ) [^67]: Structure of Transeurasian language family revealed by computational linguistic methods. [^68]: Damgaard, Peter de Barros. 137 ancient human genomes from across the Eurasian steppes. Mayıs 2018, s. 369-374. [^69]: BRILL. Mongols, Turks, and Others: Eurasian Nomads and the Sedentary World. Brill, 2005. [^70]: Wink, André. Al-Hind: The Slavic Kings and the Islamic conquest, 11th-13th centuries. BRILL, 2002. [^71]: Babayar, Gaybullah. Babayarov G. The Imperial Titles on the Coins of the Western Turkic Qaghanate // Марказий Осиё тарихи замонавий медиевистика талқинида: ЎзР ФА Тарих ин-ти. Т.: Янги нашр, 2013. P. 330-348. [^72]: Uchiyama, Junzo. Populations dynamics in Northern Eurasian forests: a long-term perspective from Northeast Asia. 2020. [^73]: A dynamic 6,000-year genetic history of Eurasia’s Eastern Steppe. 26 Mart 2020, s. 2020.03.25.008078. [^74]: Jean Paul Roux, çev.: Aykut Kazancıgil, Lale Arslan-Özcan, Türklerin Tarihi: Pasifik'ten Akdeniz'e 2000 Yıl, Kabalcı Yayınevi, Şubat 2007, ISBN 9759970910, Sayfa 29 [^75]: Jean Paul Roux, çev.: Aykut Kazancıgil, Lale Arslan-Özcan, Türklerin Tarihi: Pasifik'ten Akdeniz'e 2000 Yıl, Kabalcı Yayınevi, Şubat 2007, ISBN 9759970910, Sayfa 29 [^76]: mrreese. The Ancient Practice of Tengriism, Shamanism and Ancient Worship of the Sky Gods. [^77]: 元明时期的新疆藏传佛教 - 新疆哲学社会科学网. 4 Mart 2016. [^78]: 回鹘文《陶师本生》及其特点 - 新疆哲学社会科学. 6 Mayıs 2013. [^79]: 回鶻彌勒信仰考. [^80]: 西域文明的发现.