# Türk dilleri tarihi > Source: https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_dilleri_tarihi > Last updated: 2026-10-05 > License: CC BY-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/). Credit "Turkipedia contributors" and link to the source. > Based on: Türk dilleri tarihi, https://tr.wikipedia.org/wiki/T%C3%BCrk_dilleri_tarihi (CC-BY-SA-4.0) **Türk dili tarihi**, çivi yazılı [Sümerce](https://turkipedia.org/tr/wiki/S%C3%BCmerce) tabletlerdeki alıntı kelimeler[^1] şeklinde bilinen ilk örneklerine rastlanan, coğrafya olarak [Moğolistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mo%C4%9Folistan) ve [Çin](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87in) içlerinden [Avrupa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Avrupa)’nın ortalarına, Sibirya’dan Hindistan ve Kuzey Afrika sahasına kadar yayılmış olan Türk dilinin tarihidir. Günümüzde [Asya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Asya) ve [Avrupa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Avrupa) kıtalarında konuşulan ve yazılan [Türk yazı dilleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_dilleri) ve bunların ağızlarının tarihî süreçlerini kapsar. Türk dilinin tarihî dönemleri, alt dönemleri dünya çapında çeşitli çalışmalarda anlatılmıştır. Altay dönemi, Türk dilinin kaynağı olarak belirtilir. Dilin ailesi de zaten bu sebeple aynı adla (*Altay*) anılır. Günümüz yazı dilleri ve onların ağızlarına gelinceye kadar birçok dönem yaşanmıştır. Bu dönemleri belirtmek üzere yapılan nitelikli çalışmaların toplamını da veren Ahmet Bican Ercilasun’un eserinde, Türk dilinin tarihten günümüze dönemleri tabloyla gösterilmiştir.[^2] Türk yazı dilleri ve ağızları hakkında ilk bilgileri söz varlığı verileriyle ve sözlü edebiyat ürünleriyle sunan, Türk dilinin ilk sözlüğü ve dil bilgisi kitabı [Divânu Lügati't-Türk](https://turkipedia.org/tr/wiki/D%C3%AEv%C3%A2nu_Lug%C3%A2ti%27t-T%C3%BCrk)’te, [Kutadgu Bilig](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kutadgu_Bilig) adlı ünlü eserde, [Ali Şir Nevai](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ali_%C5%9E%C3%AEr_Neva%C3%AE)’nin [Muhakemetü'l-Lugateyn](https://turkipedia.org/tr/wiki/Muh%C3%A2kemet%C3%BC%27l-Lugateyn)’inde, Harezm-Kıpçak, Anadolu ve Çağatay sahasında XIX. yüzyıla kadar bu dilin adı *Türk tili*, *Türkî*, *Türkçe* şekillerinde kaydedilmiştir.[^3] ## Ana Altay dili Dilbilgisinde bir ‘dil ailesi’ veya ‘topluluğu’ için kullanılan Altay dilleri adıyla, dar olarak üç ([Türk](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk%C3%A7e), [Moğol](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mo%C4%9Folca), [Tunguz](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tunguz_dilleri)), geniş olarak bunlarla birlikte [Kore](https://turkipedia.org/tr/wiki/Korece) ve kısa bir süreden beri [Japon dili](https://turkipedia.org/tr/wiki/Japonca)nin de yeniden katılması ile, beş dil kastedilir.[^4] Bu teori; Türk, Moğol, Tunguz, Kore ve Japon dillerinin ortak bir kökten çıktığını ve bunların akraba olduğunu kabul eden teorinin adıdır. Teoriye göre bu diller ortak bir ata dilden iniyordu. Ortak ata dil, farazi bir dildi ve tabiatıyla bir adı yoktu. Akrabalık teorisine inananlar bu farazi dile Altay dili (Altayca) adını verdiler.[^5] Teorik olarak kurgulanan bu Altay dilinden ayrılmalar sonucunda ortaya çıkan Türk dili ile Türkiye Türkçesinin tarihi başlar. ## Ana Türk dili Ana Altay dilinden zamanla çıkan kollardan birisi Ana Türk dilidir. Bu dil, Altay özelliklerinin yanında artık kendisine has yapılar kazanmış bir hâlde düşünülmektedir. Türk dilinin bu ilk dönemine dair yazılı belgeler yoktur, görüşler ve belli dil ilkeleriyle dönem tarifi yapılmıştır. ## Sümerce-Türkçe ilişkisi ![Sümer zamanı Lagaş kralı Eannatum'a ait bir stel ve buradaki çivi yazısı örneği](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/8/84/Stele_of_Vultures_detail_02.jpg) *Sümer zamanı Lagaş kralı Eannatum'a ait bir stel ve buradaki çivi yazısı örneği (CC-BY-SA-3.0)* Aşağı yukarı MÖ 3500-MÖ 1700 yılları döneminde bugünkü [Mezopotamya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mezopotamya) bölgesinde konuşulmuş olan [Sümerce](https://turkipedia.org/tr/wiki/S%C3%BCmerce), döneminde büyük bir medeniyetin temsilcisi, yazının kullanıldığı dil olmuştur. 1947-1948 akademik yılı sırasında İstanbul Üniversitesi Türkoloji Bölümünde öğrenci iken, eline geçen tercüme Eti Dili Sözlüğü'nde rastladığı **gud** “sığır, öküz” kelimesi Türkolog [Osman Nedim Tuna](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osman_Nedim_Tuna)’nın Sümerce ile derin ilgisini başlatmıştır. Bu kelime ile Eski Türkçe **ud** “öküz” kelimesi arasındaki benzerlik dikkatini çekmiştir. Bunun üzerine, Sümerce hakkında çok çeşitli okumalar yapan Tuna, “[Sümer ve Türk Dillerinin Tarihî İlgisi ve Türk Dilinin Yaşı Meselesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/S%C3%BCmer_ve_T%C3%BCrk_Dillerinin_Tarih%C3%AE_%C4%B0lgisi_ve_T%C3%BCrk_Dilinin_Ya%C5%9F%C4%B1_Meselesi)” adlı eserinde, yaklaşık olarak son kırk yılda tespit ettiği 32 ses denkliğinin, karakteristik olan ve maksada yeter 16'sını sunmuştur.[^6] Türkoloji, Sümeroloji ve daha birçok bilim dalında büyük çığır açan bu çalışmadan çıkarılan sonuçlar şu şekilde verilmiştir: “Sonuç 1. Sümerce ve Türkçe çok daha eski bir devirde birbiri ile akraba olmuş olabilir veya olmayabilir. Bu konu bizi burada ilgilendirmiyor. Fakat, Sümerlerle Türkler arasında dil bakımından tarihî bir ilgi bulunduğu hususu bu 168 kelime ve gerekli açıklamalarla ispatlanmıştır. 2. Türklerin en az MÖ 3500'lerde Türkiye'nin Doğu bölgesinde bulunduğu tespit edilmiştir. Bunun Kuzey, Doğu ve Batı sınırlarının ne olduğunu başka bir çalışmamda açıklayacağım. 3. Türk dilinin zamanımızdan 5500 yıl önce müstakil ve iki kollu bir dil olarak varlığı ispatlanmıştır. Eğer doğuştan, Sümerlerle temasa geldikleri zamana kadarki çözülme hızı sabit ise, İlk Türkçe veya Ana Türkçenin muazzam bir zaman önce yaşamış olması gerekir. Bu sonuç, benim 1978 yılı sonunda tamamlayıp 1983 Ağustosunda yayımladığım Altay Dilleri Teorisi adlı çalışmamda, Türk dilinin, *archeology* ve *glottochronology* araştırmalarından hareketle ileri sürdüğüm ‘yaşı, en pinti hesaplara göre 8500’dür’ (s. 52-55) ifademle karşılaştırılabilir. Şimdi, bu rakam doğrulanmaktadır. Çünkü Ana Türkçeden Ana Doğu ve Batı Türkçesine kadar geçen zamanı da hesaba katarsak, bu devreden zamanımıza kadar geçen 5500 yılın ikiye katlanması mümkündür. 4. Bugün, yaşayan Dünya dilleri arasında, en eski yazılı belgelere sahip olan dil, Türk dilidir. Bunlar, çivi yazılı Sümerce tabletlerdeki alıntı kelimelerdir. 5. Altay dili teorisindeki en önemli meselelerden biri olan **l2/ş**, **r2/z**’ye ait misallerdeki *anachronism*, bu konuda aksi istikamette bir düzeltme yapılmasını gerektirir.”[^7] **Liste notu:** ## Hun dönemi ![Hun toprakları ve çevresi](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/f/f0/Huns450.png) *Hun toprakları ve çevresi (Slovenski Volk, CC-BY-SA-3.0)* ![Ana dili Hunca olan en meşhur tarihî şahsiyetlerden Attila’nın bir Orta Çağ madalyonunda şekli ve “Atila, Flagelum Dei” (Tanrı’nın kırbacı) yazısı](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/6/6e/Atilla_fl%C3%A9au_de_dieu.jpg) *Ana dili Hunca olan en meşhur tarihî şahsiyetlerden Attila’nın bir Orta Çağ madalyonunda şekli ve “Atila, Flagelum Dei” (Tanrı’nın kırbacı) yazısı (\_, public-domain)* Huncanın [Lir Türkçesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ogur_%C3%B6be%C4%9Fi) veya [Şaz Türkçesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eaz_T%C3%BCrk%C3%A7esi) aidiyeti konusunda çeşitli çalışmalar vardır. Tabii, bu çalışmalar, tarihî vesikalardaki verilerin yorumlamalarındaki farklar ve verilerin çeşitliliğiyle alakalıdır. [Hunlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hunlar)a ait birçok kelime [Çince](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87ince)de, bu dile özgü biçimleriyle tespit edilmiş ve bu kelime biçimleri farklı araştırmacılar tarafından Türkçe olarak açıklanmıştır. Türkolog [Talat Tekin](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tal%C3%A2t_Tekin), sözü edilen kelimelerde 17'sini görüşleriyle beraber belirtmiştir:[^8] Yukarıdaki sözlerden son dokuzu Tabgaç dönemine (MS 338-557) aittir. Çincede /r/ sesi bulunmadığı için Türkçe sözlerdeki /r/, ya /l/ ile gösterilir veya hiç gösterilmez: *çeng-li / tengri, king-lu / kıngrak, wo-lu-to / ordu* vb. Çin sülalesi tarihinde, MS 329'da geçen bir olay vesilesiyle, Çin karakterleriyle tespit edilmiş iki cümle vardır. Çin sülalesi tarihi- Çin-şu, 10 karakterden oluşan bu cümlelerin (beytin) Hunca olduğunu belirttiği gibi her karakterin Çince anlamını da vermiştir. Olay Çin-şu'da şöyle anlatılmıştır: “Hükümdar Şi Lo, Hsiung-nu’lara mensup Ho kabilesinden geliyordu. Başka bir Hsiung-nu lideri Liu Yao da Şi Lo’nun rakibi idi. Liu Yao, Kuangçu’nunu on birinci yılında (329) ordusu ile geldi ve Lo-yang’ı kuşattı. Şi Lo, hemen Liu Yao ile savaşmak istiyordu. Fakat buyruğu altındaki kumandanların hiçbiri bu fikri uygun bulmadı. Şi Lo, bunun üzerine çok sevdiği ve saydığı Hint rahip Fo-t’u-teng’e danıştı. Fo-t’u-teng daire biçimindeki bir çanı salladı ve çıkan sese göre Ho dilince şu kehanette bulundu:[^9] siu-k’i t’i-li-kang puh-koh kü-t’u-tang *Siu-k’i* Ho dilinde “ordu”, *t’i-li-kang* da “çıkmak” anlamındadır; *puh-koh* Liu Yao'nun unvanıdır, *kü-t’u-tang* da “tutmak, yakalamak” demektir. Bu sözcükler toplu olarak ‘Ordu savaşmak için çıkacak ve Liu Yao’yu tutacak’ anlamına gelir.” Bu Çince karakterler, iki ünlü [Sinolog](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sinoloji) tarafından aşağıdaki şekilde seslendirilmiştir: siog tieg t’iei lied kang b’uok kuk g’iu t’uk-tang (B. Karlgren) sux-keh the-let-kang buk-kok goh-thok-tang (E. G. Pulleyblank)[^10] Şiratori (1902), Ramstedt (1922), Bazin (1948), Gabain (1950), Tekin (1993) gibi Türkologlar, 10 karakterlik bu ibarenin Hun Türkçesindeki biçim ve anlamını bulmaya çalışmışlardır. Tamstedt'in bulduğu biçim ve anlam şöyledir: Süke talıkıng (talıkang) bügüg (ügeg) tutang = Savaşa çıkın, bügüyü (düşman hükümdarını) tutun! Talat Tekin'in bulduğu biçim ve anlam şöyledir: Sü:ke tılıkang bugukgı tuktang = Savaşa çıkın, Buguk’u (küçük geyiği veya liderciği) tutun![^11] Gerek Ramstedt, gerek Tekin, Doğu Huncaya ait bu ibarenin **l-r** (Bulgar-Çuvaş) Türkçesine ait olduğu görüşündedirler; çünkü KökTürkçedeki *taşıkmak* (çıkmak) kelimesi burada *talıkmak / tılıkmak* biçiminde, yani *ş* yerine *l* ile geçmektedir. Türkler ve Türk dili için bu ibarenin önemi şöyle belirtilmiştir: 1. Çinceleşmiş bir söylenişle de kaydedilmiş olsa, bu iki cümle Türkçe olarak tespit edilmiş bulunan en eski (MS 329) cümlelerdir; üstelik kelimelerin anlamları da Çince olarak verilmiştir. 2. Hükümdar Şi-lo'nun Hyung-nu'ların Ho boyundan olduğu ve cümlelerinde de Ho dilinde söylendiği Çin kaynağında açıkça ifade edilmiştir. Dört kelimelik iki cümle Türkçe olarak okunup açıklanabildiğine göre Hyung-nu'ların Türklüğünden de şüphe etmeye gerek yoktur. 3. Hükümdar Şi-lo, büyük Hun hanedanı 216'da yıkıldıktan sonra Kuzey Çin'de kurulan küçük ve kısa ömürlü Hun devletlerinden biri olan 2. Cao devletinin hükümdarıdır. Şi-lo, doğu Hunlarından idi. Demek ki büyük Hun hanedanından sonraki küçük Hun devletlerinde de Hun Türkçesi kullanılmaya hiç olmazsa bir süre devam etmiştir. 4. Bütün Hunların olmasa bile en azından Doğu Hunlarının Türkçesi bir **l-r** Türkçesi idi. *Ş* yerine *l*, *z* yerine *r* kullanılması daha sonraki Bulgar ve Çuvaş Türklerinin özelliğidir. Moğolca da bir l-r dilidir. Bulgar ve Çuvaşlar dışındaki bütün Türklerin dili **ş-z** Türkçesidir.[^12] ## Lir Türkçesi Lir Türkçesi veya Batı Türkçesi, Macar Türkologları, lehçeler tasnifi için z \> r (=*rhotacisme*) ve ş \> l (=*lambdaisme*) değişimlerini daha esaslı saydıklarından, Türk lehçelerini bu esasa göre ikiye ayırmışlar ve z-ş esaslı lehçeler grubuna “Doğu Türkçesi” (A. Zeki Velidi Togan'a göre: Şaz Türkçesi), r-l esaslı lehçelere de “Batı Türkçesi” (aynı müellife göre: Lir Türkçesi) demişlerdir.[^13] L-r paralelliğini çok basitçe anlatmak gerekirse Şaz Türkçesindeki *kız* kelimesi Lir Türkçesinde *kır* şeklindedir. ### Tuna Bulgarcası ![MS 710 civarına tarihlenen Tuna Bulgarlarına ait kaya kabartmalarından Madara Atlısı (Şumnu yakınları, Bulgaristan)](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/18/JE%C5%B9DZIEC_Z_MADARY.JPG/1280px-JE%C5%B9DZIEC_Z_MADARY.JPG) *MS 710 civarına tarihlenen Tuna Bulgarlarına ait kaya kabartmalarından Madara Atlısı (Şumnu yakınları, Bulgaristan) (No machine-readable author provided. Dom2002 assumed (based on copyright claims)., public-domain)* [Altayistik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Altay_dilleri) ve karşılaştırmalı Türk dili araştırmalarına göre bugünkü Türk dili ve lehçeleri, [Çuvaşça](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87uva%C5%9F%C3%A7a) dışında, bir z- ve ş- dili olan Proto-Türkçeye gider. Bir Türk dili olan, fakat z yerine r, ş yerine l bulunduran Çuvaşça ise Proto-Türkçeye değil, yine bir r ve l dili olan Proto-Çuvaşçaya veya Proto-Bulgarcaya gider. Kuban, İdil (Volga) ve Tuna Bulgarlarına ait dil malzemesi faza değildir. Kuban Bulgarcası hakkındaki bilgilerimizi daha çok VIII. yüzyıldan önce bu dilden [Macarca](https://turkipedia.org/tr/wiki/Macarca)ya geçmiş 300 küsur ödünç kelimeye borçluyuz. Tuna Bulgarcası hakkındaki bilgilerimiz de bize kadar gelen fakat çok sınırlı olan dil malzemesine dayanmaktadır. Bununla birlikte, bu dil malzemesi Tuna Bulgarcasının mahiyeti ve onun Kuban ve İdil (Volga) Bulgarcasına olan yakınlığı konusunda bizi yeterince aydınlatacak niteliktedir.[^14] ### İdil diyalektleri [İdil](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0dil) bölgesinde yaşamış olan Türk boylarının 13. yüzyıl öncesi dil yapılarına dair bilgiler yoktur. Bunda bölgedeki Türk boylarının dağınık yapısı, göçler etkili olmuş olabilir. Yazılı belge kalmaması sebebiyle, o yüzyıllarda konuşulan ve muhtemelen yazılan dil hakkında bilgiler edinilememektedir. #### İdil Bulgarcası İdil (Volga) Bulgarcasını XIII. ve XIV. yüzyıldan kalma Arap harfli 90 kadar mezar kitabesindeki sınırlı dil malzemesi aracılığı ile bir dereceye kadar biliyoruz.[^15] 13. ve 14. yüzyıllarda Yukarı İdil (bugünkü [Tataristan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tataristan)) sahasında bulunan mezar kitabelerinin dili [İdil Bulgarcası](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0dil_Bulgarcas%C4%B1) idi. İkincisi Mısır ve kısmen Suriye idi. Buradaki yazı dili [Harezm Türkçesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Harezm_T%C3%BCrk%C3%A7esi)ne çok yakındı ve [Kıpçak Türkçesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1p%C3%A7ak_grubu) adını taşıyordu. Üçüncü saha [Azerbaycan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Azerbaycan) ve [Anadolu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Anadolu) sahasıydı. 13. yüzyılda bu alanda [Oğuz](https://turkipedia.org/tr/wiki/O%C4%9Fuzlar) ağzına dayanan yeni bir yazı dili doğmuştu. Bu yazı dili [Balkanlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Balkanlar)’a doğru sahasını genişleterek kesintisiz şekilde bugüne dek sürmüştür. Sadece mezar kitabelerinde gördüğümüz İdil Bulgarcası 14. asırdan sonra yerini Kıpçakçaya bırakır.[^16] #### Çuvaşça Çuvaşça, çağdaş dönem Türk yazı dillerinden biridir. [Rusya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rusya)'nın orta kesiminde, [Ural Dağları](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ural_Da%C4%9Flar%C4%B1)’nın batısında konuşulan Çuvaşça, Lir Türkçesinin günümüzdeki tek temsilcisidir. Çuvaşça, [Çuvaşlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87uva%C5%9Flar)ın [anadili](https://turkipedia.org/tr/wiki/Anadili) ve [Çuvaşistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87uva%C5%9Fistan)’ın [resmî dil](https://turkipedia.org/tr/wiki/Resm%C3%AE_dil)idir. Yaklaşık iki milyon kişi tarafından konuşulur. 2002 verilerine göre Çuvaşistan’da bu dili konuşan nüfusun % 92 etnik olarak Çuvaş, % 8’i ise başka etnik kökenlidir. ## Şaz Türkçesi ![13. yüzyılda (1200-1241 dönemi) Kuman-Kıpçak ülkesi](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/66/State_of_Cuman-Kipchak_%2813.%29_tr.png/1280px-State_of_Cuman-Kipchak_%2813.%29_tr.png) *13. yüzyılda (1200-1241 dönemi) Kuman-Kıpçak ülkesi (Photo Balkan, CC-BY-SA-3.0)* Şaz Türkçesi veya Doğu Türkçesi, Macar Türkologları, lehçeler tasnifi için z \> r (=*rhotacisme*) ve ş \> l (=*lambdaisme*) değişimlerini daha esaslı saydıklarından, Türk lehçelerini bu esasa göre ikiye ayırmışlar ve z-ş esaslı lehçeler grubuna “Doğu Türkçesi” (A. Zeki Velidi Togan'a göre: Şaz Türkçesi), r-l esaslı lehçelere de “Batı Türkçesi” (aynı müellife göre: Lir Türkçesi) demişlerdir.[^17] Şaz Türkçesi, günümüzde [Türk yazı dilleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_dilleri)nin [Çuvaşça](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87uva%C5%9F%C3%A7a) dışında kalan bütün kollarının çıktığı ana koldur. Nüfus ve yayılma alanı açılarından büyük kesimi oluşturur. ### Hazar dönemi Hazarca, [Orta Çağ](https://turkipedia.org/tr/wiki/Orta_%C3%87a%C4%9F)da konuşulmuş olan bu tarihî dönemin, Türk dili tarihinde hangi kola ait olduğu kesinleştirilmemiştir. Türkçenin Eski Türkçe dönemi (6-10. yüzyıl) içinde değerlendirilen Hazarcanın eldeki en belirgin örneği 1912 yılında bilim dünyasına tanıtılan ve *Cambridge Belgesi* (ya da daha önceki adıyla *Schlechter Mektubu*) olarak bilinen mektubun kenarına [Göktürk Alfabesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Eski_T%C3%BCrk_yaz%C4%B1s%C4%B1)nin Hazar versiyonuyla yazılmış tek kelimelik cümledir. İbranice mektubun sol alt köşesine yazılmış olan bu runik yazının sağdan sola [transliterasyon](https://turkipedia.org/tr/wiki/Transliterasyon)u HWQWRWM olup [transkripsiyon](https://turkipedia.org/tr/wiki/Transkripsiyon)u *hukurim* anlamı da "ben onu okudum" demektir. Bu tek kelimelik cümle dışında Hazar Türkçesiyle elde kabile, kale, [12 Hayvanlı Takvim](https://turkipedia.org/tr/wiki/12_hayvanl%C4%B1_takvim)in ay adları kalmıştır. Bunların dışında Hazar şahıs adları da tespit edilmiştir.[^18] ### Kuman dönemi ![9. yüzyılda Orhun alfabesiyle yazılmış olan Irk Bitig eserinin ilk iki sayfası (5b ve 6a)](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f7/Irk_bitig_06.jpg/1280px-Irk_bitig_06.jpg) *9. yüzyılda Orhun alfabesiyle yazılmış olan Irk Bitig eserinin ilk iki sayfası (5b ve 6a) (The International Dunhuang Project, public-domain)* ![Uygur hükümdarı ve hizmetçileri (11-13. yüzyıl) (Mogao mağarası 409)](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/4/43/Dunhuang_Uighur_king.jpg) *Uygur hükümdarı ve hizmetçileri (11-13. yüzyıl) (Mogao mağarası 409) (public-domain)* Kumanca, [Kumanlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kumanlar) tarafından konuşulmuş olan tarihî bir Türk yazı dilidir. Kumanlar, 11. yüzyıl ile 14. yüzyıl arasında, [Doğu Avrupa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Do%C4%9Fu_Avrupa)’da yaşamış bir [Türk](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkler) boyudur. Tarihte [Kıpçaklar](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1p%C3%A7aklar) ile aynı birlik içinde bulunmuş, bu yüzden de zamanla Kıpçaklar ile aynı sayılabilmişlerdir. Kuman Türkçesi, Doğu Avrupa’da [Karadeniz](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karadeniz)’in kuzeyinde, kısmen [Balkanlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Balkanlar)’da konuşulmuştur. ### Peçenek dönemi Peçenekçe, 12. yüzyılda yok olana kadar [Peçenekler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Pe%C3%A7enekler) tarafından konuşulmuş [Oğuz grubu](https://turkipedia.org/tr/wiki/O%C4%9Fuz_dil_grubu)na ait [ölü](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%96l%C3%BC_dil) bir [Türk](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_dilleri) dilidir. [Karadeniz](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karadeniz)’in kuzeyi ve [Balkanlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Balkanlar)’da konuşulmuştur. ### Göktürkçe GökTürkçe, Türk dilinin bilinen ve yazılı metinleri ele geçirilebilen en eski dönemine verilen isimdir. [Eski Türkçe](https://turkipedia.org/tr/wiki/Eski_T%C3%BCrk%C3%A7e) adlı dönemin ilk kısmını oluşturur. Devamında [Eski Uygur](https://turkipedia.org/tr/wiki/Eski_Uygur_T%C3%BCrk%C3%A7esi) dönemi yaşanmıştır. MS [7. yüzyıl](https://turkipedia.org/tr/wiki/7._y%C3%BCzy%C4%B1l)da [Moğolistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mo%C4%9Folistan)'da yaşayan [Göktürkler](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%B6kt%C3%BCrkler)in konuşup yazdığı dildir. GökTürkçe yazılı belgeler [2. Göktürk Devleti](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%B6kt%C3%BCrkler) döneminden kaldığından GökTürkçe kağanlığın resmî dili hâlinde olmuştur. Kısacası, bu dönem, [Göktürk Kağanlığı](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_Ka%C4%9Fanl%C4%B1%C4%9F%C4%B1)’nın hüküm sürdüğü dönemin sonuna kadar süren evreyi kapsar. #### Eski Uygur Türkçesi Türk dilinin eski dönemlerinde konuşulmuş ve yazılmış olan Türk dilinin tarihî dönemlerinden biridir. [Eski Türkçe](https://turkipedia.org/tr/wiki/Eski_T%C3%BCrk%C3%A7e) adlı dil döneminin [Göktürkçe](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%B6kt%C3%BCrk%C3%A7e)den sonraki ikinci kısmını oluşturmuştur. Eski Uygur Türkçesi dönemi için asıl fark, Göktürk metinlerinde bozkır yaşayışı, savaşçılık ve devlet düzeniyle ilgili kelimeler ağırlıktadır. Uygur metinlerinde ise Maniheizm ve Burkancılıkla ilgili kelimeler hâkimdir. Bunlar da [Sanskrit](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sanskrit)çe, [Çince](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87ince) ve [Soğdakça](https://turkipedia.org/tr/wiki/So%C4%9Fdca)dan alınmıştır. Çok defa da kavramlara Türkçe karşılıklar bulunmuştur. Temel söz varlığı ise her iki dönem metinlerinde aynıdır.[^19] #### Karahanlı Türkçesi Türk dilinin tarihinde konuşulmuş ve yazılmış olan tarihî dönemlerinden biridir. Türk dilini, eski, orta, yeni olarak üç döneme ayıran Türkologlara göre Karahanlı Türkçesi, [Orta Türkçe](https://turkipedia.org/tr/wiki/Orta_T%C3%BCrk%C3%A7e)nin ilk dönemini oluşturur. Böyle düşünen Türkologlara göre 10-15. yüzyıllar arası, Orta Türkçe dönemidir. 13. yüzyıldan itibaren Türk yazı dilinin (Kuzey-) Doğu ve (Güney-) Batı olarak iki ayrı kol hâlinde geliştiğini göz önünde bulunduran diğer bir kısım Türkolog, Karahanlı Türkçesini [Eski Türkçe](https://turkipedia.org/tr/wiki/Eski_T%C3%BCrk%C3%A7e) içine alır. Bugüne ulaşan metinleri 11. ve 12. yüzyıllara ait olan Karahanlı Türkçesi, [Eski Uygur Türkçesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Eski_Uygur_T%C3%BCrk%C3%A7esi)yle çağdaştır.[^20] #### Harezm Türkçesi Türk dilinin tarihinde konuşulmuş ve yazılmış olup [Karahanlı Türkçesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karahanl%C4%B1_T%C3%BCrk%C3%A7esi) sonrasında gelen tarihî dönemlerinden biridir. [Ceyhun](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ceyhun)'un [Aral Gölü](https://turkipedia.org/tr/wiki/Aral_G%C3%B6l%C3%BC)'ne döküldüğü bölgede yer alan ve 12. yüzyılda bir kültür merkezi olarak sivrilen Harezm'in, [Çengizliler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mo%C4%9Fol_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu) ve [Altın Ordu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Alt%C4%B1n_Orda_Devleti) çağında da bu durumu devam etti. Altın Ordu çağında (1241-1502) Harezm, Aşağı Seyhun boyları, [İdil](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0dil)’in [Hazar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hazar_Denizi)'a döküldüğü yerde bulunan başkent [Saray](https://turkipedia.org/tr/wiki/Saray_Berke) başlıca kültür merkezleriydi. Harezm Türkçesine ait eserler işte bu kültür muhitinde yazıldı.[^21] #### Çağatay Türkçesi Kuzey-Doğu Türkçesinin ikinci döneminin adıdır. 15. yüzyıl başlarında başlar, 20. yüzyıl başlarına kadar devam eder.[^22] Çağatayca yalnızca Orta Asya Türk devletlerinde yazı ve diploması dili olarak kullanılmakla kalmamış, Avrupa Rusya'sında [Oğuzlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/O%C4%9Fuzlar)-[Kayılar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kay%C4%B1lar) dışındaki Müslüman Türkler arasında da [19. yüzyıl](https://turkipedia.org/tr/wiki/19._y%C3%BCzy%C4%B1l)a değin kullanılmıştır. Harezm Türkçesinin devamı olarak Timurlular devrinde oluşmuştur. Çağatayca yazılmış eserlerin hemen hemen tümü Arap kaynaklı alfabeyle olmuştur. Bununla birlikte [Eski Uygur alfabesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Eski_Uygur_alfabesi)yle yazılmış bazı metinlere de rastlanmıştır. #### Özbekçe Tarihî Çağatay Türkçesinin çağdaş devamı olan [Türk yazı dilleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_dilleri)nden birisi olan Özbekçe, Türk lehçelerinin [Karluk](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karluk_grubu) grubunun içinde yer alır. Özbekistan'ın resmî dili konumundadır. [Orta Asya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Orta_Asya) genelinde en çok konuşulan Türk lehçesi olan Özbekçe; Kıpçak, Karluk ve Oğuz lehçelerine ait unsurları bünyesinde birleştiren tek Türk lehçesidir. Özbekistan'ın Fergana vadisi, Taşkent ve etrafı ile Semerkant, Buhara, Karşı, Şehrisebz ve Termez şehirlerinde Karluk lehçesi, Surhanderya, Kaşkaderya, Semerkant vilayetlerinde Kıpçak lehçesi, Harezm vilayetinde ise Oğuz lehçesinde konuşulmasına rağmen, Özbek edebi dilinde ağırlıklı olarak Fergana ve Taşkent ağızlarının ağırlık kazandığı Karluk lehçesi hâkimdir. [Orta Çağ](https://turkipedia.org/tr/wiki/Orta_%C3%87a%C4%9F)'da Orta Asya'nın en önemli kültür ve bilim dili olmuştur. Özbek Türkçesi [Türkistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkistan) coğrafyasında [Özbekistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%96zbekistan) dışına yayılmış olan Özbek Türkleri arasında; [Kırgızistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1rg%C4%B1zistan), [Kazakistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kazakistan), [Tacikistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tacikistan), [Afganistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Afganistan), [Türkmenistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkmenistan) cumhuriyetlerinde de kullanılır. Söz konusu bazı bölgelerde, bölgenin resmî dilinden de çok kullanılır. #### Yeni Uygurca Uygurca veya Yeni Uygurca, [Uygurlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Uygurlar) tarafından konuşulan [Türk yazı dilleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_dilleri)nden biridir. Uygur grubunda yer alır. Türkçe literatürde “Uygurca” veya “Uygur Türkçesi” kullanımı, aynı zamanda tarihî [Eski Uygur Türkçesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Eski_Uygur_T%C3%BCrk%C3%A7esi)ni de kapsayabildiği için, ayırmak için bu çağdaş yazı dil yayınlarda Yeni Uygur Türkçesi olarak da kullanılır. Türk dili tarihi içerisinde önemli bir yeri olan Uygur Türkçesi, kendi içinde iki döneme ayrılır. Birincisi, ‘Eski Uygurca’ denilen ve Göktürk yazı dilinden sonra eser vermeye başlayan tarihî dönemdir. İkincisi ise, XX. yüzyılda yeniden yazı dili olarak kullanılan ve ‘Yeni Uygurca’ dediğimiz dönemdir.[^23] Uygurca [Çin](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87in)'de 8.5 milyon kişi tarafından çoğunlukla uzak batı otonom bölgesi [Sincan Uygur Özerk Bölgesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sincan_Uygur_%C3%96zerk_B%C3%B6lgesi)nde konuşulur. Uygurca ayrıca 300,000 kişi tarafından [Kazakistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kazakistan)'da konuşulur ve [Afganistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Afganistan), [Arnavutluk](https://turkipedia.org/tr/wiki/Arnavutluk), [Avustralya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Avustralya), [Belçika](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bel%C3%A7ika), [Kanada](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kanada), [Almanya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Almanya), [Endonezya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Endonezya), [Kırgızistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1rg%C4%B1zistan), [Moğolistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mo%C4%9Folistan), [Pakistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Pakistan), [Suudi Arabistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Suudi_Arabistan), [İsveç](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0sve%C3%A7), [Tayvan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tayvan), [Tacikistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tacikistan), [Türkiye](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye), [Birleşik Krallık](https://turkipedia.org/tr/wiki/Birle%C5%9Fik_Krall%C4%B1k), [Birleşik Devletler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Amerika_Birle%C5%9Fik_Devletleri) ve [Özbekistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%96zbekistan)'da da Uygurca konuşan topluluklar vardır. #### Kıpçak Türkçesi ![14. yüzyılda yazılan Codex Cumanicus](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/9/9f/Codex_Cumanicus_58.jpg) *14. yüzyılda yazılan Codex Cumanicus (public-domain)* Kıpçakça veya Eski Kıpçakça, [Orta Türkçe](https://turkipedia.org/tr/wiki/Orta_T%C3%BCrk%C3%A7e) dönemine ait [Deşt-i Kıpçak](https://turkipedia.org/tr/wiki/De%C5%9Ft-i_K%C4%B1p%C3%A7ak) sahası ile [Mısır](https://turkipedia.org/tr/wiki/M%C4%B1s%C4%B1r) ve [Suriye](https://turkipedia.org/tr/wiki/Suriye)'de 13. yüzyıldan 17. yüzyıla kadar kullanılmış [Türk](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_dilleri) dillerinin [Kıpçak](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1p%C3%A7ak_grubu) grubundan ölü dil. Eski Kıpçakça günümüzde Yeni Kıpçakça adıyla da anılan Kıpçak grubundan Türk dillerinin oluşumuna kaynaklık eden dillerden biridir. Günümüzde geriye dönük dil sınıflandırmalarında Eski Kıpçakça, Kıpçak grubunun *Kıpçak-Kuman* alt grubunda ele alınır. Bugüne gelebilmiş eserler sınırlı sayıda olup en çok incelenen eser Bozkır Kıpçakçasına (Kumancaya) ait [*Codex Cumanicus*](https://turkipedia.org/tr/wiki/Codex_Cumanicus) adlı eserdir.[^24] Eski Kıpçak Türkçesine ait eserlerin büyük çoğunluğu [Memlûkler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Meml%C3%BBk_Devleti) döneminde kaleme alınmıştır. #### Tatarca Tatarca veya Kazan Tatarcası, çağdaş [Türk yazı dilleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_dilleri)ndedir. [Türk dilleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_dilleri)nin [Kıpçak Grubu](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1p%C3%A7ak_grubu)na bağlı bir dildir. Aynı aileden bir lehçe olan [Kırım Tatarcası](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1r%C4%B1m_Tatarcas%C4%B1)dan ayırmak için “Kazan Tatarcası” olarak da adlandırılır. Çoğunluğu Rusya Federasyonu içindeki [Tataristan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tataristan)'da yaşayan [Tatarlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tatarlar) tarafından konuşulur. [Tataristan Cumhuriyeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tataristan)'nin [Rusça](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rus%C3%A7a) ile birlikte iki resmî dilinden biridir. #### Başkurtça Çağdaş Türk yazı dillerinden biri olarak [Kıpçak grubu](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1p%C3%A7ak_grubu) içinde yer alır. Çoğunluğu [Başkurdistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ba%C5%9Fkurdistan)'da yaşayan [Başkurtlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ba%C5%9Fkurtlar)ın konuştuğu bu dil [Kazan Tatarcası](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tatarca)na oldukça yakındır #### Kazakça [Kıpçak öbeği](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1p%C3%A7ak_grubu)ne ait, [Kazakistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kazakistan)'da konuşulan çağdaş Türk yazı dillerinden biridir. [Kırgız Türkçesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1rg%C4%B1zca)ne yakındır. Dünyada yaklaşık 16 milyon kişi tarafından, Kazakistan'da da 10 milyon kişi tarafından konuşulmaktadır. Moğolistan'ın batı bölgesindeki Bayan Ölke (diğer adı Bayan Ölgey) eyaletinde yaşayan Kazak Türkleri Kazakistan'ın kullandığı alfabeyi kullanarak Kazak Türkçesi yazmaktadırlar. Bayan Ölgey'de oturanların çoğu %88.7 oranla Kazak Türkleridir. Bu bakımdan eyalet nüfusunun %98'i kadarını Türk halkları oluşturmaktadır. İldeki önemli bir nüfus Kazak Türkçesi konuşmaktadır. #### Kırgızca Türk yazı dillerinin [Kıpçak grubu](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1p%C3%A7ak_grubu)na ait bir koludur. [Kazakça](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kazak%C3%A7a) ile yakın özellikler gösteren Kırgızca yaklaşık 5 milyon kişi tarafından konuşulmakta olup, [Kırgızistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1rg%C4%B1zistan)'ın birinci resmî dilidir. Sözcük başı Ortak Türkçe asıllı kelimelerdeki **y**'ler Kırgızca **c**lidir; yol: жол (col), yıldız: жылдыз (cıldız) vb. Eklerde de değişme olur, yuvarlak ünlüler kendinden sonraki ünlüleri etkiler: bölmö: бөлмэ (bölme), köpölöklördön: кэлэбэклэрдэн (kelebeklerden), bazı **b** ile başlayan kelimeler **m** olabilir: boyun: боюн (moyun), bun (sıkıntı): муң (muñ; *ñ* nazal n, *ŋ* ve *ng* sesi verir). #### Karakalpakça Diğerlerine göre daha az konuşura sahip çağdaş [Türk yazı dilleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_dilleri)nden biridir. [Kıpçak grubu](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1p%C3%A7ak_grubu)na ait bu lehçe. Bazı araştırmacılar tarafından [Kazakça](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kazak%C3%A7a)nın bir ağzı olarak görülür. Çünkü [Kazakça](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kazak%C3%A7a)ya oldukça benzemektedir. Alfabe, Kazak [Kiriline](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kiril_alfabesi) çok benzemektedir. [Özbekistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%96zbekistan)'ın kuzeyinde [Karakalpaklar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karakalpaklar) tarafından konuşulur. Karakalpakça'yı bir Kazak ağzı olarak gören [Türkolog](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkoloji)lar Karakalpakça'ya “Güney Kazakçası” da derler. #### Nogayca [Türk lehçeleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_dilleri)nin [Kıpçak öbeğine](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1p%C3%A7ak_grubu) bağlı, [Nogaylar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Nogaylar) tarafından konuşulan lehçe. Ağırlıklı olarak [Rusya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rusya)'nın güney kesiminde konuşulur. Günümüzde [Kiril alfabesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kiril_alfabesi)yle yazılmaktadır. Nogaycanın diyalektlerinden Kara Nogayca [Dağıstan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Da%C4%9F%C4%B1stan)'da, Ak Nogayca [Kuban Irmağı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kuban_Nehri) boylarında, o yöredeki [Karaçay-Çerkesya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kara%C3%A7ay-%C3%87erkesya) ve Mineralnye Vody bölgesinde, asıl Nogayca ise [Stavropol Kray](https://turkipedia.org/tr/wiki/Stavropol_Kray%C4%B1)'da konuşulur. Ak Nogay ve Asıl Nogay diyalektleri birbirine çok yakındır, Ak Nogayca ise daha çok farklılık gösterir. #### Kumukça Çağdaş Türk yazı dillerinin [Kıpçak öbeği](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1p%C3%A7ak_grubu)ne ait bir lehçedir. Ancak Batı Türk dillerinden de özellikler taşımaktadır ve çok kez Güney Türk dillerine de kategorize edilir. Kumukça [Dağıstan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Da%C4%9F%C4%B1stan)'daki resmî dillerden biridir. Günümüze kadar Kumukçanın birçok ağzına rastlamak mümkündür: Kuzeyde *Kasav Yurt*, ortada *Buynak* ve güneyde *Kaytak* lehçesine rastlanılır. Ancak Kumukçanın lehçeleri hakkında tüm dil bilimcileri aynı görüşde değildir; *Kasav Yurt* lehçesi Kumukça ile [Nogayca](https://turkipedia.org/tr/wiki/Nogayca) arasındaki bağlantıyı oluşturur ve bu yüzden aslında Nogaycanın lehçesi de olabilir. #### Karaçay-Balkarca Kuzey [Kafkasya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kafkasya)'da yaşayan [Karaçaylar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kara%C3%A7aylar) ve [Balkarlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Balkarlar)ın konuştukları lehçenin ortak adıdır. Karaçayca ve Balkarca birbirine çok yakın lehçeler olduğu için ortak bir adla da adlandırılmaktadır. Karaçayca ve Balkarca, [Türk lehçeleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_dilleri)nin [Kıpçak öbeği](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1p%C3%A7ak_grubu)ne bağlıdır. Karaçayca, çoğunluğu [Karaçay-Çerkesya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kara%C3%A7ay-%C3%87erkesya)'da yaşayan [Karaçaylar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kara%C3%A7aylar)ın lehçesidir. Balkarca konuşan [Balkarlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Balkarlar)ın çoğunluğu ise, [Kabardey-Balkarya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kabardino-Balkarya)'da yaşar. #### Kırım Tatarcası Türk yazı dillerinin [Kıpçak koluna](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1p%C3%A7ak_grubu) ait bir koldur. Ancak bazı [Oğuz grubu](https://turkipedia.org/tr/wiki/O%C4%9Fuz_dil_grubu)na ait özelliklere de sahiptir. [Romanya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Romanya)'nın [Dobruca](https://turkipedia.org/tr/wiki/Dobruca) yöresinde konuşulan şekline [Romanya Tatarcası](https://turkipedia.org/tr/wiki/Dobruca_Tatarcas%C4%B1) adı verilir. Ana unsurlarını [Kıpçak](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1p%C3%A7aklar)çadan almış, ama başka Türk lehçeleriyle de etkileşimde bulunmuştur. [Osmanlı Devleti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu) ile olan sıkı ilişkileri olan Kırım Hanlarının ve ileri gelenlerinin genellikle [İstanbul](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0stanbul)'da eğitim almaları [Oğuz lehçelerinin](https://turkipedia.org/tr/wiki/O%C4%9Fuz_dil_grubu) etkilerini getirmiştir. [Gaspıralı](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0smail_Gasp%C4%B1ral%C4%B1)'nın çalışmaları ile bu etkiler iyice yerleşmiştir. Rus idaresine girilmesi ile de [Rusça](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rus%C3%A7a)dan etkilenmiştir. Ayrıca sürgün zamanından dolayı [Özbekçe](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%96zbek%C3%A7e)den alınmış etkileri de görülmüştür. #### Romanya Tatarcası [Romanya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Romanya)'da [Dobruca](https://turkipedia.org/tr/wiki/Dobruca) bölgesinde yaşayan [Romanya Tatarları](https://turkipedia.org/tr/wiki/Romanya_Tatarlar%C4%B1) tarafından konuşulan [Kıpçak](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1p%C3%A7ak_grubu) ve [Oğuz](https://turkipedia.org/tr/wiki/O%C4%9Fuz_dil_grubu) grubundan [Kırım Tatarcası](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1r%C4%B1m_Tatarcas%C4%B1)nın bir lehçesidir.[^25][^26][^27] 3 ana varyantı bulunur:[^28] - Dobruca Nogaycası, Köstence'nin yakın ve uzak kuzeyinde Tulça'da konuşulur ve Kıpçakça öğeleri korumakta en muhafazakâr olanıdır. - Dobruca Tatarcası, genellikle Köstence'nin güneyinde ve merkezinde konuşulur ve Oğuzcadan önemli ölçüde etkilenmiştir. - Dobruca Tatçası, Hacioğlu, Pazarcık şehirleri civarında konuşulur ve Oğuzcaya en yakın olanıdır. #### Karayca Türk lehçelerinin [Kıpçak öbeğine](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1p%C3%A7ak_grubu) ait bir lehçedir. [Kırım Tatarcası](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1r%C4%B1m_Tatarcas%C4%B1)na yakındır. Musevi inancına mensup bir Türk grubu tarafından konuşulması sebebiyle de ayrı öneme sahiptir. Konuşucusunun az olan Karayca, yok olma tehlikesi altında yer alan Türk yazı dillerinden biridir. 20. yüzyılda hala [Litvanya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Litvanya)'da [Trakai](https://turkipedia.org/tr/wiki/Trakai) ve [Panevėžys](https://turkipedia.org/tr/wiki/Panev%C4%97%C5%BEys) bölgelerinde, [Ukrayna](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ukrayna)'nın Luck ve Halicz bölgelerinde ve [Kırım](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1r%C4%B1m)'da bu dili konuşanlar vardır. Türkiye ve İsrail'de hala bu lehçeyi konuşanlara rastlamak mümkündür. #### Kırımçakça [Kırım](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1r%C4%B1m)'da [Kırımçaklar](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1r%C4%B1m%C3%A7aklar) tarafından konuşulan bir Türk dilidir. Türk dilleri arasında [Kıpçak](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1p%C3%A7aklar) grubundandır. Genellikle Kırım Tatarcasının bir lehçesi (diyalekt, ağız) olarak kabul görür. Uzun zaman Müslümanlarla beraber yaşadıkları için Kırımçakçada [Arapça](https://turkipedia.org/tr/wiki/Arap%C3%A7a) ve [Farsça](https://turkipedia.org/tr/wiki/Fars%C3%A7a) kelimeler çoktur. Şu anda konuşan sayısı 785 civarındadır. Konuşanların çoğunluğu [Yahudi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yahudiler) olduğundan bu dile [İbranice](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0branice) ve [Aramice](https://turkipedia.org/tr/wiki/Aramice)'den kelimeler girmiştir. Yahudilerin yanı sıra bu dili konuşanlar arasında [Müslüman](https://turkipedia.org/tr/wiki/M%C3%BCsl%C3%BCman)lar da vardır. #### Urumca [Urumlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Urumlar) tarafından konuşulan [Türk dilleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_dilleri)nin [Oğuz dilleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/O%C4%9Fuz_dil_grubu) grubundan dil.[^29] Urumca [Türkiye Türkçesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk%C3%A7e)ne çok benzeyen bir dildir. Bir Yunan dili olan [Rumeyce](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rumeyce) ile karıştırmamak gerekir. Urum Türkçesi, diğer Kıpçak Türk yazı dilleriyle ve Türkiye Türkçesiyle ortak pek çok atasözü ve deyime sahiptir.[^30] #### Memlûk Kıpçakçası ![Halep'ten bir Memlûk](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d2/A_Mamluk_from_Aleppo.jpg/1280px-A_Mamluk_from_Aleppo.jpg) *Halep'ten bir Memlûk (Page, William, born 1794 - died 1872 (painter), public-domain)* ![Ermeni Kıpçakçasıyla kaleme alınmış dua el yazması, (Millî Kütüphane / Paris, Fransa)](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/0/0c/Arm-100r.jpg) *Ermeni Kıpçakçasıyla kaleme alınmış dua el yazması, (Millî Kütüphane / Paris, Fransa) (public-domain)* Memlûk Kıpçakçası ya da Mısır Kıpçakçası,[^31] aşağı yukarı XIII. yüzyılın ortalarından XV. yüzyılın sonuna kadar [Mısır](https://turkipedia.org/tr/wiki/M%C4%B1s%C4%B1r) ve [Suriye](https://turkipedia.org/tr/wiki/Suriye)'de [Memlûk Sultanlığı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Meml%C3%BBk_Devleti)'nda kullanılmış [Eski Kıpçakça](https://turkipedia.org/tr/wiki/Eski_K%C4%B1p%C3%A7ak%C3%A7a)ya giren ölü bir [Türk](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_dilleri) dilidir.[^32] Eski Kıpçak Türkçesine ait eserlerin büyük çoğunluğu Memlûkler döneminde kaleme alınmıştır. Bu sahadaki eserlerin dili XV. yüzyılın sonlarına doğru yerini bütünüyle Oğuz Türkçesine bırakmıştır.[^33] #### Ermeni Kıpçakçası Ermeni Kıpçakçası ya da Ermeni harfli Kıpçak Türkçesi, [Eski Kıpçakça](https://turkipedia.org/tr/wiki/Eski_K%C4%B1p%C3%A7ak%C3%A7a)ya giren tarihî dönemlerden biridir. Hristiyanlığın [Gregoryen](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ermeni_Apostolik_Kilisesi) mezhebine mensup [Ermeniler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ermeniler)in [Orta Türkçe](https://turkipedia.org/tr/wiki/Orta_T%C3%BCrk%C3%A7e) dönemine ait[^34] 16-17. yüzyıllarda batı [Ukrayna](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ukrayna)'da [Ermeni alfabesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ermeni_alfabesi)ni kullanarak Kıpçak Türk dilinde meydana getirdikleri [vakayiname](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tarih)ler (kronikler), dinî ve hukuki belgelerle bilinir.[^35][^36][^37][^38] Ermeni Kıpçakçası Türk dili tarihinde önemli bir yere sahiptir. Bu edebî dilin 1559-1664 yıllarından kalma eserleri daha eski 12. yüzyılın [Codex Cumanicus](https://turkipedia.org/tr/wiki/Codex_Cumanicus) dilinin devamı niteliğindedir.[^39] Ses bilgisi ve gramer özellikleri bakımından [Karaimce](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karayca), [Kumanca](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kumanca), [Urumca](https://turkipedia.org/tr/wiki/Urumca) ve [Kırım Tatarcası](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1r%C4%B1m_Tatarcas%C4%B1)yla büyük bir benzerlik göstermektedir.[^40] ### Ana Oğuz Türkçesi ![Türk boylarından Oğuzların en önemli eserlerinden biri Dede Korkut Kitabı içindeki Basat depe gözi öldürdügi boyı beyan ider hanum hey (kırmızı yazı) kısmı](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/1/1f/Basat_kills_Tepegez_Dede_Korkut_manuscript_Dresden.jpg) *Türk boylarından Oğuzların en önemli eserlerinden biri Dede Korkut Kitabı içindeki Basat depe gözi öldürdügi boyı beyan ider hanum hey (kırmızı yazı) kısmı (public-domain)* Türk dilinin Milat sonrası dönemlerinden günümüze gelen en büyük kollarından biridir. GökTürkçe döneminde, Ötüken'de kullanılan yazı dilinin yanında, onunla beraber henüz yazı dili formu kazanmayan bir hâlde olduğu kabul edilir. [Divânu Lügati't-Türk](https://turkipedia.org/tr/wiki/D%C3%AEv%C3%A2nu_Lug%C3%A2ti%27t-T%C3%BCrk)'te Oğuzcaya dair belirtilen görüşler, bu kolun (en azından) Divandan birkaç yüzyıl önceki hâline dair fikirler verir. 10. yüzyıldan sonra [Maveraünnehir](https://turkipedia.org/tr/wiki/M%C3%A2ver%C3%A2%C3%BCnnehir), [İran](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0ran) ve [Anadolu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Anadolu) sahalarında yaygınlaşmış, yüzyıl boyunca yazı dili olma yönünde aşama kaydetmiştir. Eski Anadolu Türkçesi dönemi, bu sürecin yeni hâli olmuştur. #### Eski Anadolu Türkçesi Eski Anadolu Türkçesi, Türk dilinin [Oğuz](https://turkipedia.org/tr/wiki/O%C4%9Fuz_dil_grubu) koluna dayanan ve [Hazar Denizi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hazar_Denizi)'nin batısında, [Anadolu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Anadolu) coğrafyasında 11. yüzyıldan 15. yüzyıla kadar kullanılan bir tarihî yazı dilidir. [Anadolu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Anadolu)'nun [Türkleşme](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkle%C5%9Ftirme)si ile XIII-XV. yüzyıllar arasında bu bölgelerde Oğuzca temeline dayalı olarak kurulup gelişen yazı dilidir. Eski Anadolu Türkçesinin meydana gelişinde, Anadolu'daki birtakım ağız özelliklerinin zaman zaman metinlere girmiş olması, standart bir Eski Anadolu Türkçesinden bahsedilmesini güçleştirmektedir. Bu güçlük, gramer yazmada kendini iyice gösterir.[^41] Dönem içinde, Anadolu'da ve çevresinde yazılan eserlerde farklı kelime ve ek tercihleri, ilgili eserlerin yazar ve müstensihlerinin farklı coğrafyalara ait olmasıyla alakalıdır. #### Osmanlı Türkçesi [13](https://turkipedia.org/tr/wiki/13._y%C3%BCzy%C4%B1l) ile [20. yüzyıl](https://turkipedia.org/tr/wiki/20._y%C3%BCzy%C4%B1l)lar arasında [Anadolu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Anadolu)'da ve [Osmanlı İmparatorluğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu)'nun yayıldığı bütün sahalarda kullanılmış olan Osmanlı Türkçesi, Türk dili tarihi içinde geniş sahada ağızlarıyla beraber konuşulmuştur. Alfabe olarak [Arap alfabesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Arap_harfleri)nin [Farsça](https://turkipedia.org/tr/wiki/Fars%C3%A7a) ve [Türkçe](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk%C3%A7e) için uyarlanmış bir biçimi kullanılmıştır. XVII. yüzyılda Osmanlı İmparatorluğu'nun dünyada birçok alandaki üstünlüğü ve yaygınlığına bağlı olarak Osmanlı Türkçesi de İmparatorluk sınırlarını aşan bir yaygınlığa sahip olmuştur. İncil'in dili olan [Latince](https://turkipedia.org/tr/wiki/Latince) başta [Fransa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Fransa) olmak üzere [Avrupa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Avrupa)'da XVII. yüzyıl ortalarına kadar eğitim dili olarak varlığını korudu. Fransa'da anadilde eğitim ancak XVII. yüzyıl sonunda yapılabilmiştir ve yine söz konusu ülkede, Almanca ve İngilizce gibi yabancı dillerin öğrenim ve öğretimi ancak XIX. yüzyılda yaygın olarak gerçekleşebilmiştir. O nedenle Fransa'nın 1670'lerde Türkçenin yabancı dil olarak öğrenim ve öğretimine duyduğu ilgi, yabancı dil eğitimi tarihçileri açısından da dikkate alınması gereken bir durumdur. Fransa için XVII. ve XVIII. yüzyıllar, yoğun olarak Osmanlı medeniyeti ve kültürüne ilgi duyduğu yüzyıllar olarak tarihe geçmiştir. Bu eğilimin kaçınılmaz sonucu ise Osmanlı Türkçesiyle kaleme alınmış el yazmalarının Fransızcaya çevrilmesidir.[^42] #### Türkiye Türkçesi Türkiye Türkçesi, batıda [Balkanlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Balkanlar)'dan [Anadolu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Anadolu)'nun doğu sınırlarına kadar yazı dili ve ağızlarıyla konuşulan çağdaş Türk yazı dilidir. [Türk yazı dilleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_dilleri) içinde Oğuz sahası yazı dillerinden [Osmanlı Türkçesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1ca)nin devamını oluşturur. Başta [Türkiye](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye) olmak üzere, eski [Osmanlı İmparatorluğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu) coğrafyasında konuşulan Türkçe, dünyada en fazla konuşulan 15. dildir.[^43] Türkiye Türkçesi, [Türkiye](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye), [Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kuzey_K%C4%B1br%C4%B1s_T%C3%BCrk_Cumhuriyeti), [Kıbrıs Cumhuriyeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1br%C4%B1s_Cumhuriyeti), [Irak](https://turkipedia.org/tr/wiki/Irak), [Makedonya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kuzey_Makedonya), [Kosova](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kosova), [Romanya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Romanya) ülkelerinde çeşitli düzeylerde resmî kimliğe sahip bir dildir. Resmiyete sahip olduğu coğrafya, Türkiye Türkçesinin yayılım alanı içindedir; batıda [Balkanlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Balkanlar)'dan (orta ve kuzey) doğuda [Orta Doğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Orta_Do%C4%9Fu)'ya kadar bir alanı kapsar. #### Gagavuz Türkçesi Çoğunluğu [Moldova](https://turkipedia.org/tr/wiki/Moldova)'daki [Gagavuz Yeri Özerk Bölgesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Gagavuzya)'nde yaşayan [Gagavuzlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Gagavuzlar)ın konuştuğu çağdaş Türk yazı dilidir. Yaklaşık 300.000 kişi tarafından konuşulur. Gagavuzca, [Oğuz grubu](https://turkipedia.org/tr/wiki/O%C4%9Fuz_dil_grubu)na içinde yer alır. Komşu dillerden birçok ödünç sözcük almasına rağmen bir Türkiye Türkü ile Gagavuz Türkü kolayca anlaşabilir. Eskiden Gagavuzca [Yunan alfabesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yunan_alfabesi) ile yazılırdı, ancak 1957'de [Kiril abecesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kiril_alfabesi) kullanılmaya başlanınca Yunan alfabesinden vazgeçilmiştir. Moldova'nın bağımsızlığına kavuşması ve Gagavuzlara özerklik verilmesinden sonra Türk alfabesi üzerine biçimlendirilmiş bir yazı sistemi oluşturuldu. #### Klasik Azerbaycan Türkçesi 16. yüzyıl başlarından 19. yüzyıl ortalarına dek sürmüş olan Klasik Azerbaycan Türkçesi, Azerbaycan yazı dilinin ilk dönemidir. Eski Oğuz Türkçesi, [Azerbaycan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Azerbaycan) ve [Anadolu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Anadolu)'nun (14. yüzyılın ortalarından sonra aynı zamanda [Balkanlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Balkanlar)'ın) ortak yazı dili idi. Ancak 13, 14 ve nispeten 15. yüzyıllardaki Batı Türk yazı dili, oturmuş bir yazı dili değildi. Aynı işlev için farklı morfo-fonolojik biçimler (örnek olarak teklik birinci şahıs için -vAn, -vAnIn, -vAm, -Am, -In) kullanılabildiği gibi yazardan yazara değişebilen biçimler de kullanılabiliyordu. Söz gelişi Sivas'ta yazan [Kadı Burhaneddin](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kad%C4%B1_Burh%C3%A2neddin)'de, sonradan Azerbaycan yazı dili için standartlaşacak biçimler ağırlıkta iken daha doğudaki [Erzurumlu Darir](https://turkipedia.org/tr/wiki/Dar%C3%AEr)'de sonradan Osmanlı sahasında standartlaşacak biçimler ağırlıktaydı. Bu özellikler dolayısıyla Eski Oğuz Türkçesini Azerbaycan yazı diliyle Osmanlı yazı dilinin ortak atası kabul ediyoruz. Eski Oğuz Türkçesinde her iki yazı dilinin filizleri yeşermekteydi. [Karakoyunlu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karakoyunlular)-[Akkoyunlu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Akkoyunlular)-[Osmanlı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu) siyasi ayrılığı dolayısıyla 15. yüzyılda ayrışma sürecini yaşayan Eski Oğuz Türkçesi, 16. yüzyıl başında [Safevî Devleti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Safev%C3%AEler)’nin kuruluşuyla Azerbaycan ve Osmanlı yazı dillerine ayrıldı.[^44] #### Azerice 19. yüzyılın ortalarından 20. yüzyılın 30’lu yıllarına kadar bir geçiş dönemi yaşayan Azerbaycan yazı dili 1930’larda bugünkü Azerbaycan yazı dili dönemine girmiştir. Geçiş döneminin başlıca isimleri Mirza Fethali Ahuntzâde, Hasan Bey Zerdabî, Mirza Elekber Sâbir, Hüseyin Câvid, Mehemmed Hâdi, Celil Memmedguluzâde’dir.[^45] Bugün, çağdaş [Türk yazı dilleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_dilleri)nden biri olarak, [Kafkaslar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kafkasya), [Azerbaycan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Azerbaycan) ve [İran](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0ran) sahasında ağızlarıyla beraber konuşulmaktadır. #### Kaşkay Türkçesi [İran](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0ran)'da yaklaşık 3,5 milyon [Kaşkay](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ka%C5%9Fkay) tarafından konuşulan [Oğuz öbeği](https://turkipedia.org/tr/wiki/O%C4%9Fuz_dil_grubu)ne ait [Türk dili](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_dili)dir. [Azerbaycan Türkçesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Azerice)ne çok yakın olan bir dildir.[^46] Kaşkaylar genelde iki dilli olup anadilleri Kaşkay Türkçesi yanında resmî dil olan Farsçayı da konuşurlar.[^47] #### Eski Türkmen Türkçesi Eski Türkmen Türkçesi yazılı belgelerle takip edilemeyen tarihî dönem içinde [Ana Oğuz Türkçesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ana_O%C4%9Fuzca)nin içinden ayrıklaşan veya Ana Oğuz Türkçesiyle beraber yaşamış olan bir kol olarak düşünülmektedir. Özellikle 10. yüzyılda yoğunluk kazanan [Hazar Denizi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hazar_Denizi)’nin batısına göç eden kalabalık Oğuz boylarının dışında, Hazar’ın doğusunda yaşamını sürdürmüş olan Oğuzların konuşmuş oldukları diyalektlerdir. Yazı dili olmadığı için Eski Türkmen diyalektleri olarak da belirtilebilir. #### Türkmence [Oğuz öbeği](https://turkipedia.org/tr/wiki/O%C4%9Fuz_dil_grubu) içinde yer alan çağdaş [Türk yazı dilleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_dilleri)nden biridir. Türkmen Türkçesi, Oğuz grubu şivelerinin doğu kolundandır. Bundan dolayı Oğuz Türkçesinin özellikleri Türkmen Türkçesinin karakteristiğini oluşturur. Ayrıca, Doğu Türkçesinin etkisiyle Kıpçak ve Çağatay Türkçesinin özelliklerini de barındırır. Mesela, Oğuz grubu lehçelerinde görülen b- \> v- değişmesi, Türkmen Türkçesinde olmayıp b’ler korunmuştur. (bol- “ol-”, bar “var” vs.). Türkmen Türkçesinin en önemli özelliklerinden birisi de aslî uzun ünlüleri korumuş olmasıdır.[^48] #### Kafkas Türkmencesi [Rusya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rusya)'da [Stavropol Krayı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Stavropol_Kray%C4%B1)nda yaşayan [Kafkas Türkmenleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kafkasya_T%C3%BCrkmenleri) tarafından konuşulan [Oğuz](https://turkipedia.org/tr/wiki/O%C4%9Fuz_dil_grubu) grubundan bir Türk dili[^49] ya da [Türkmence](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkmence)nin bir lehçesidir.[^50] #### Horasan Türkçesi [İran](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0ran)'ın kuzeydoğusunda ve komşu [Türkmenistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkmenistan)'ın [Amu Derya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ceyhun) ötesine kadar yaşayan [Horasan Türkleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Horasan_T%C3%BCrkleri) tarafından konuşulan [Oğuz öbeği](https://turkipedia.org/tr/wiki/O%C4%9Fuz_dil_grubu)ne ait yazı dili olmayan[^51] bir Türk lehçesidir. Anadili olarak konuşanların sayısı 1993 yılında bir milyondan fazla olarak tespit edilmiştir.[^52] Horasan Türkçesi, [Türkmence](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkmence) ve [Azerice](https://turkipedia.org/tr/wiki/Azerice) arasında olup Türkmenceye daha çok yakınlık göstermektedir.[^53] #### Salar Türkçesi [Çin](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87in)'de yaşayan [Salarlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Salarlar)ın konuştuğu [Oğuz grubu](https://turkipedia.org/tr/wiki/O%C4%9Fuz_dil_grubu)na ait Türk dilidir. Kökenleri [Salur boyu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Salur_boyu)ndan olan [Salarlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Salarlar) kendilerine *Salır*, dillerine de *Salırça* derler. Salarca yaygın olduğu bölgenin etrafında bulunan büyük Türk dillerinden farklı olarak [Uygur grubu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karluk_grubu)na değil Oğuz grubuna aittir. Konuşulan iki ayrı lehçesi vardır. Bunlar [Çince](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87ince) ve [Tibetçe](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tibet%C3%A7e)den etkilenen Kinhay lehçesi, [Uygur Türkçesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Uygurca) ve [Kazak Türkçesinden](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kazak%C3%A7a) etkilenmiş [İli](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0li_T%C3%BCrk%C3%A7esi) lehçeleridir. #### Tartışmalı kol Çağdaş dönemde [Halaçça](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hala%C3%A7%C3%A7a) ile devam eden bu tarihî Türk lehçesi kolunun bir Oğuz lehçesi mi yoksa başka bir lehçe kolu mu (G. Doerfer gibi bazılarına göre *Argu*) olduğu tartışmalıdır. Her iki yönde de ileri sürülen görüşler vardır. #### Halaç Türkçesi [İran](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0ran)'da konuşulan bir Türk lehçesidir. 1988 yılında konuşur sayısı 30.000 olarak belirtilmiştir.[^54] Yazı dili kimliği yoktur, ağız olarak konuşurlara sahiptir. Günümüzden yaklaşık 25 yıl önce [Alman](https://turkipedia.org/tr/wiki/Almanlar) bilim adamı G. Doerfer'in dikkatleri çekmesiyle o güne kadar dilleri açısından sıradan bir [Türk halkı](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_halklar%C4%B1) oldukları, [Azerice](https://turkipedia.org/tr/wiki/Azerice)nin bir ağzını konuştukları düşünülen [Halaçlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hala%C3%A7lar) ve dilleri Türk dilbilim araştırmalarında önemli bir yere sahip oldu. Buna göre Halaçlar bir [Azeri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Azeriler) halkı olmadığı gibi dilleri de Azericenin bir ağzı olmayıp Eski Türkçeden de eski özellikler gösteren bir Türk dilidir.[^55] ### Sibirya sahası diyalektleri #### Tarihî Sibirya Türkçesi Türk dili coğrafyasının [Sibirya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sibirya) bölgesinde, bu bölgenin güneyinde, Ötüken dolayında yaşayan kalabalık Türk gruplarından ayrılan bir veya birkaç Türk grubunun konuşmuş olduğu yazılı olmayan koldur. Bu kola dair fikirlerin çoğu [hipotetik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hipotez)tir. #### Altayca Altayca, çağdaş [Türk yazı dilleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_dilleri)nin [Sibirya grubu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sibirya_T%C3%BCrk_dilleri)nda yer alan kollardan biridir. [Rusya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rusya) içindeki [Altay Cumhuriyeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Altay_Cumhuriyeti)'nin resmî dilidir. Altayca, daha önce Oyrot dili olarak adlandırılıyordu. 2002 verilerine göre bu lehçeyi yaklaşık 75 bin kişi konuşmaktadır. Altayca, temel olarak [Altay Cumhuriyeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Altay_Cumhuriyeti)'nde (Güney Altay) ve [Altay Kray](https://turkipedia.org/tr/wiki/Altay_Kray%C4%B1)'da (Kuzey Altay) konuşulur. Bu yazı dili, [Rusça](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rus%C3%A7a) ile birlikte [Altay Cumhuriyeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Altay_Cumhuriyeti)'nin resmî dilidir. Resmî dil olarak Altay dili, Güney diyalekti üzerinde gelişmiştir. #### Tuvaca Tuvaca, [Rusya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rusya)'ya bağlı özerk [Tuva Cumhuriyeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tuva_Cumhuriyeti)nde [Tuvalar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tuvalar) tarafından konuşulan [Sayan dilleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sayan_dilleri) grubundan çağdaş [Türk yazı dilleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_dilleri)nden biridir. Tuva Cumhuriyeti'ndeki 250.000 civarındaki Tuva nüfusunun yanı sıra, kuzey-batı [Moğolistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mo%C4%9Folistan)'da 27.000 kişi ve [Çin](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87in)'in adlandırmasıyla [Sincan Uygur Özerk Bölgesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sincan_Uygur_%C3%96zerk_B%C3%B6lgesi)'ne Türk Dünyasındaki adlandırmayla [Doğu Türkistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Do%C4%9Fu_T%C3%BCrkistan)'a bağlı [Altay İli](https://turkipedia.org/tr/wiki/Altay_%28il%29)'nde 2.400 kişi bu dili konuşmaktadır.[^56] Ayrıca [Buryat Özerk Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Buryat_%C3%96zerk_Sovyet_Sosyalist_Cumhuriyeti)'nde ve [Kazakistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kazakistan)'da az sayıda Tuvaca konuşanlar vardır. #### Hakasça Hakasça, çağdaş [Türk yazı dilleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_dilleri)nden Sibirya kesiminde konuşulup yazılan kollarından biridir. [Hakas Türkleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hakaslar) tarafından konuşulmaktadır ve Hakaslar Hakasya adı verilen ülkede yaşamakta olup, Güney Sibirya bölgesindedir. Hakas Cumhuriyeti veya [Hakasya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hakasya), [Rusya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rusya)'da yer alır. Hakasların nüfusu 78,500 olup, bunun 60,168 kadarı Hakasça konuşmayı bilmektedir. #### Şorca Şorca, [Şorlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eorlar) tarafından konuşulan [Türk lehçeleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_dilleri)nin [Sibirya öbeğine](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sibirya_T%C3%BCrk_dilleri) ait kolu, çağdaş [Türk yazı dilleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_dilleri)nden biridir. [Tuva Türkçesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tuvaca)ne büyük benzerlik gösterir. [Hakas Türkleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hakaslar) gibi kendilerine Tadar (Tatar) kişi demektedirler. [Rusya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rusya)'nın [Kemerova](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kemerova) bölgesinde 9.800 kişi konuşmaktadır. Günümüzde Şorca Kemerovo Üniversitesi'nde öğretilmektedir. Alfabesi 19. yüzyılın ortalarında [Rus](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ruslar) [Hristiyan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hristiyanl%C4%B1k) misyonerleri tarafından oluşturulmuştur. 1929-1938 yılları arasında Latin alfabesi kullanan Şorlar, sonra tekrar Sovyet-Rus yönetiminin baskısı ile [Kiril alfabesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kiril_alfabesi)ne geçirilmişlerdir. #### Tofaca Tofaca, Rusya Federasyonu'nda yaşayan [Tofalar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tofalar) tarafından konuşulan [Sayan dilleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sayan_dilleri) grubundan bir çağdaş [Türk yazı dili](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_dilleri)dir. 2010 yılında yalnızca 93 kişi tarafından konuşulan Tofa dili [Tuvaca](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tuvaca)ya yakın olup [Soyot Tuka Türkçesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Soyot_Tuka_T%C3%BCrk%C3%A7esi) gibi tükenme tehlikesiyle karşı karşıyadır.[^57] #### Çulımca Çulımca, [Rusya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rusya)'da [Sibirya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sibirya)'nın ortasında genellikle Krasnoyarsk oblastı ve Tomsk oblastında konuşulan bir [Türk](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkler) lehçesidir. Bu lehçenin tüm konuşurları [Rusça](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rus%C3%A7a)yı da bilir. [Sovyetler Birliği](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sovyetler_Birli%C4%9Fi) zamanında Rusça konuşmaları için yapılan baskılar sonucunda çoğu [Çulım](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87ul%C4%B1m) Türkü, Çulımcayı öğrenememiş, unutmuş ve böylece Çulım Türkçesinin konuşanları azalmıştır. [Çulımlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87ul%C4%B1m_Tatarlar%C4%B1) Sibirya'da Kızılyar (Rusçası Krasnoyarsk) bölgesi ve Tom bölgesinde yaşarlar. #### Dolganca [Türk lehçeleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_dilleri)nin [Sibirya öbeğine](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sibirya_T%C3%BCrk_dilleri) ait, [Dolganlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Dolganlar)ın konuştuğu lehçe. Yok olmak üzere olan Türk lehçelerinden biridir. [Taymır](https://turkipedia.org/tr/wiki/Taym%C4%B1r) bölgesinde konuşulmaktadır. [Dolganlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Dolganlar) (Dolgan, tıa-kihi, saha) — [Rusya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rusya) içinde (tümü 7300 kişi, nüfuslu bir Türk soylu topluluktur. Taymır bölgesi Krasnoyarsk krayında yaklaşık 5500 kişi, [Yakutistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yakutistan)'da yaklaşık. 1300 kişi.). #### Fuyü Kırgızcası Fuyü Kırgızcası yaklaşık 600 konuşanı bulunan, Çin'de yaşayan bir Türk dilidir. Kırgızistan'daki Kırgızcayla çok yakın bir bağlantısı vardır. #### Batı Yugurca [Çin](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87in)'de [Yugurlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sar%C4%B1_Uygurlar) (Sarı Uygurlar)'ın yoğun olarak yaşadığı [Gansu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kansu) eyaletinde 4.600 kişi tarafından ana dili olarak konuşulan, [Türk dilleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_dilleri)nin [Sibirya öbeği](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sibirya_T%C3%BCrk_dilleri)ne ait bir dil koludur. ### Bilinmeyen Sibirya kolu #### Bilinmeyen Kuzey Sibirya kolu Yazı dili olmaması, yazılı belge bırakmaması sebebiyle varlığı hakkında kesin bilgilere sahip olunmayan bir dil koludur. Çok eski dönemlerde Sibirya sahasından daha da kuzey bölgelere yapılan göçlerle oluşmuş olduğu varsayılır. Bugünkü kollardan Yakutça ile Sibirya lehçeleri arasında var olan ortaklıklar da, söz konusu tarihî göç fikrini doğrular niteliktedir. #### Yakutça Yakutça, [Yakutlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yakutlar)ın (Saha Türklerinin) konuştuğu lehçedir. [Türk lehçeleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_dilleri)nin [Sibirya grubu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sibirya_T%C3%BCrk_dilleri)na bağlıdır. 456.288 kişi tarafından konuşulur. Ayrıca [Taymir Yarımadası](https://turkipedia.org/tr/wiki/Taym%C4%B1r_Yar%C4%B1madas%C4%B1)'nın doğusunda yaşayan halkların ticaret dilidir (Ruslar hariç). Yakutçaya Sahaca da denir. Bu lehçeyi konuşanların çoğunluğu [Rusya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rusya)'ya bağlı [Saha Cumhuriyeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yakutistan)'nde yaşar. ## Ayrıca bakınız - [Eynuca](https://turkipedia.org/tr/wiki/Eynuca) - [İli Türkçesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0li_T%C3%BCrk%C3%A7esi) - [Lop dili](https://turkipedia.org/tr/wiki/Lop_dili) - [Baraba dili](https://turkipedia.org/tr/wiki/Baraba_dili) - [Afşarca](https://turkipedia.org/tr/wiki/Af%C5%9Farca) [^1]: Osman Nedim Tuna, Sümer ve Türk Dillerinin Tarihî İlgisi ve Türk Dilinin Yaşı Meselesi, Türk Dil Kurumu Yayınları, Ankara 1997, s. 49. ISBN 975-16-0249-1 [^2]: Ahmet Bican Ercilasun, Başlangıçtan Günümüze Türk Dili Tarihi, Akçağ Yayınları, Ankara 2010, kitap sonu ISBN 978-975-338-589-3 [^3]: Şükrü Halûk Akalın, “Türk Dünyasında Dil”, Yeni Türkiye, Temmuz-Ağustos 2013, Yıl 9, Sayı 53-54, Ankara, s. 358-363. ISSN 1300-4174 [^4]: Osman Nedim Tuna, Altay Dilleri Teorisi, Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı, İstanbul 1983, s.1. (İlk varyant) [^5]: Ahmet Bican Ercilasun, Başlangıçtan Günümüze Türk Dili Tarihi, Akçağ Yayınları, Ankara 2010, s. 17. ISBN 978-975-338-589-3 [^6]: Osman Nedim Tuna, Sümer ve Türk Dillerinin Tarihî İlgisi ve Türk Dilinin Yaşı Meselesi, Türk Dil Kurumu Yayınları, Ankara 1997, s. 1-3. ISBN 975-16-0249-1 [^7]: Osman Nedim Tuna, Sümer ve Türk Dillerinin Tarihî İlgisi ve Türk Dilinin Yaşı Meselesi, Türk Dil Kurumu Yayınları, Ankara 1997, s. 49. ISBN 975-16-0249-1 [^8]: Talat Tekin, Hunların Dili, Doruk Yayınları, Ankara 1993 [^9]: Talat Tekin, Hunların Dili, Doruk Yayınları, Ankara 1993, s. 37, 40, 53. [^10]: Talat Tekin, Hunların Dili, Doruk Yayınları, Ankara 1993, s. 37, 40, 53. [^11]: Ahmet Bican Ercilasun, Başlangıçtan Yirminci Yüzyıla Türk Dili Tarihi, Akçağ Yayınları, Ankara 2010, s. 61-62. ISBN 978-975-338-589-3 [^12]: Ahmet Bican Ercilasun, Başlangıçtan Yirminci Yüzyıla Türk Dili Tarihi, Akçağ Yayınları, Ankara 2010, s. 61-62. ISBN 978-975-338-589-3 [^13]: Agop Dilâçar, Batı Türkçesi, TDAY Belleten (1953), s. [^14]: Talât Tekin, Tuna Bulgarları ve Dilleri, Türk Dil Kurumu Yayınları, Ankara 1987, s. 11. [^15]: Talât Tekin, Tuna Bulgarları ve Dilleri, Türk Dil Kurumu Yayınları, Ankara 1987, s. 11. [^16]: Prof. Dr. Ahmet Bican Ercilasun, Tarihten Geleceğe Türk Dili Çukurova Üniversitesi Türkoloji Araştırmaları Merkezi [^17]: Agop Dilâçar, Batı Türkçesi, TDAY Belleten (1953), s. [^18]: Pınar Özdemir, Hazar Türkçesi ve Hazar Türkçesi Leksikoloji Tespiti Denemesi, Karadeniz Araştırmaları, Kış 2013, Sayı: 36, s. 189-206. [^19]: Ahmet Bican Ercilasun, Başlangıçtan Günümüze Türk Dili Tarihi, Akçağ Yayınları, Ankara 2010, s. 226, 272-283. ISBN 978-975-338-589-3 [^20]: Ahmet Bican Ercilasun, Başlangıçtan Günümüze Türk Dili Tarihi, Akçağ Yayınları, Ankara 2010, s. 342. ISBN 978-975-338-589-3 [^21]: Ahmet Bican Ercilasun, Başlangıçtan Günümüze Türk Dili Tarihi, Akçağ Yayınları, Ankara 2010, s. 369. ISBN 978-975-338-589-3 [^22]: Ahmet Bican Ercilasun, Başlangıçtan Günümüze Türk Dili Tarihi, Akçağ Yayınları, Ankara 2010, s. 400. ISBN 978-975-338-589-3 [^23]: Çağdaş Türk Yazı Dilleri-II, Anadolu Üniversitesi Açıköğretim Fakültesi Yayınları, Eskişehir 2011, s. 4. [^24]: Lale Demirci, “Cumhuriyet'in 80. Yılında Türkiye'de Memlûk-Kıpçak Türkçesi Çalışmaları”. [^25]: Sinan Uyğur, Dobruca Tatar Türklerinde Abece ve Yazım Sorunu, Karadeniz Araştırmaları, Yaz 2011, Sayı 30, sayfa: 71-92 [^26]: Mehmet Naci Önal, “Dobruca Türkleri'nin Bilmeceleri”, folklor/edebiyat, 1997, Sayı: 10, s. 83-107. [^27]: Mehmet Naci Önal, “Romanya Dobrucası Tatar Halkının Sözlü Edebiyatları”, Problemı Filologii Narodov Povolzvya Sbornuk Smameu, Moskova 2010, s. 204-209. [^28]: Süer Eker, “Ekstra küçük bir dil olarak Romanya "Tatar Türkçesi"”, Hacettepe Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, 2006 / Cilt: 23, Sayı: 2, s. 85-100. [^29]: Osman Uyanık, “Urum Türkçesinin Türk Dili Sınıflandırmalarındaki Yeri”, Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 2010, (27), s. 45-56 [^30]: Hülya Kasapoğlu Çengel, “Ukrayna'daki Urum Türkleri ve Folkloru”, Millî Folklor, 2004, Yıl. 16, S. 16, s. 59. [^31]: Ali Fehmi Karamanlıoğlu, Seyf-i Sarâyî'nin Gülistan Tercümesi'nin Dil Hususiyetleri, Türkiyat Mecmuası, XV, 1968, s. 75-126. [^32]: Hugh N Kennedy, The Historiography of Islamic Egypt (C. 950-1800), Brill Academic Publishers, 2001. [^33]: Mustafa Yıldız, “Seyf-i Sarayi'nin Gülistan Tercümesinde Aynı İsim Unsurlarının Kıl- ve Et- Yardımcı Fiilleriyle Kullanımından Oluşan Eş Değer Birleşik Fiiller ve Oğuzca Etkisi”, Turkish Studies, Volume 5/1 Winter 2010, s. 687-706. [^34]: Ayşe Melek Özyetkin, “Tarihten Bugüne Türk Dili Alanı”, (Konferans) Chinese Academy of Social Science, Sino-Foreign Relationship Department of Institute of History, Beijing/CHINA (23 January 2006). [^35]: Hülya Kasapoğlu Çengel, “Ermeni Harfli Kıpçak Türkçesi”, Dil Araştırmaları, Sayı: 10, Bahar 2012, s. 17-81. [^36]: Gülnisa Aynakulova, “Ermeni Kıpçaklar mı, Gregoryen Kıpçaklar mı?”, Millî Folklor, C. 11, S. 84, Kış/2009. [^37]: Hülya Kasapoğlu Çengel, “Ermeni Harfli Kıpçak Türkçesiyle Yazılmış Töre Bitigi ve Bu Eserdeki töre, yargı, bitik Terimleri Üzerine”, Gazi Türkiyat 2007/1, s. 77 -96. [^38]: İbrahim Arıkan, “Ermeni Harfli Kıpçak Türkçesi”, Modern Türklük Araştırmaları Dergisi (2006), 3/4, s. 130-141. [^39]: Nadejda Chirli, “Ermeni Kıpçakçasında Edat Gibi Kullanılan Kelimeler”, Karadeniz Araştırmaları, Sayı: 12, Kış 2007, s. 15-24. [^40]: Merve Karakaya, Tarihî Kıpçak Metinlerinde Dini Terminoloji, TC. Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yüksek Lisans Tezi, Ankara 2010. [^41]: Gürer Gülsevin, Eski Anadolu Türkçesinde Ekler, TDK Yayınları, Ankara 2007, s. 1. ISBN 975-16-0850-3 [^42]: Suna Timur Ağıldere, “XVIII. Yüzyıl Avrupa’sında Yabancı Dil olarak Türkçe Öğretiminin Önemi: Osmanlı İmparatorluğu’nda İstanbul Fransız Dil Oğlanları Okulu (1669-1873)”, Turkish Studies, Volume 5/3, Summer 2010, s. 697, 700. [^43]: Prof. Dr. Doğan Aksan, Türkiye Türkçesinin Dünü, Bugünü, Yarını, Bilgi, s. 68. [^44]: Ahmet Bican Ercilasun, Başlangıçtan Günümüze Türk Dili Tarihi, Akçağ Yayınları, Ankara 2010, s. 429-430. ISBN 978-975-338-589-3 [^45]: Ahmet Bican Ercilasun, Başlangıçtan Günümüze Türk Dili Tarihi, Akçağ Yayınları, Ankara 2010, s. 429-430. ISBN 978-975-338-589-3 [^46]: ethnologue.com. [^47]: The Qashqai [^48]: Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I, Anadolu Üniversitesi Açıköğretim Fakültesi Yayınları, Eskişehir 2011, s. 99. [^49]: Michał Łabenda, Język kazachski, Wydawnictwo Akademickie DIALOG, Warsaw 2000, s. 6. ISBN 83-88238-59-0 [^50]: Языки мира. Тюркские языки, В. Н. Ярцев, Bişkek 1997, sayfa: 412. [^51]: Zemine Ziyayeva, “Horasan Ağızları”, Journal of Qafqaz University, Sayı 18, Bakü 2006, s. 91-97. [^52]: Turkic Languages Of Persia: An Overview Encyclopædia Iranica [^53]: Sultan Tulu, “Horasan Türkçesi ile İlgili Folklor Çalışmaları”, Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, Sayı 1, 1994, s. 48-51. [^54]: Cevat Heyet, “Torki-ye Kalaj”, وارليق Varlık, 70.4, 1988, s. 12-24. [^55]: Mehmet Ölmez, Halaçlar ve Halaçça, Türk Halkları ve Dilleri: 2, s. 15-22. [^56]: Ethnologue. [^57]: Население Российской Федерации по владению языками.