# Türk Kurtuluş Savaşı Batı Cephesi > Source: https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_Kurtulu%C5%9F_Sava%C5%9F%C4%B1_Bat%C4%B1_Cephesi > Last updated: 2026-10-05 > License: CC BY-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/). Credit "Turkipedia contributors" and link to the source. > Based on: Türk Kurtuluş Savaşı Batı Cephesi, https://tr.wikipedia.org/wiki/T%C3%BCrk_Kurtulu%C5%9F_Sava%C5%9F%C4%B1_Bat%C4%B1_Cephesi (CC-BY-SA-4.0) ![](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/e/ea/Greco-Turkish_War_of_1919-1922_collage.jpg) * (Crasyy, CC-BY-SA-4.0)* - **Çatışma:** Batı Cephesi - **Parçası:** Türk Kurtuluş Savaşı - **Tarih:** 15 Mayıs 1919 - 14 Ekim 1922; () - **Bölge:** Batı Anadolu - **Sebep:** Mondros Ateşkes Antlaşması - **Sonuç:** Kesin Türk zaferi; Yunanistan'da 11 Eylül 1922 Devrimi; Birleşik Krallık'ta David Lloyd George hükûmetinin düşmesi; Mudanya ve Lozan Antlaşması'nın imzalanması; 1923'te Türkiye-Yunanistan nüfus mübadelesi - **Coğrafi değişiklikler:** Batı Anadolu ve Doğu Trakya tekrar Türklerin eline geçti. - **Savaşan:** Anadolu Hareketi; Yunanistan; Küçük Asya Ordusu - **Komutan:** Mustafa Kemal Paşa; Fevzi Paşa; Çerkes Ethem; İsmet Paşa; Yakub Şevki Paşa; Ali İhsan Paşa; Nureddin Paşa; Fahreddin Paşa; Refet Paşa; I. Konstantin; Elefterios Venizelos; Leonidas Paraskevopulos; Anastasios Papulas; Yeoryos Hacıanestis; Nikolaos Trikupis; Nikolaos Plastiras; Süleyman Şefik Paşa - **Güç:** 19 Mayıs 1919: ~35.000 savaşçı; 1922: 18 piyade tümeni, 5 süvari tümeni ve 3 bağımsız alay; 208.000 asker; 100.352 tüfek; 2.025 hafif ve 839 ağır makineli tüfek; 323 savaş topu; 5.282 kılıç; 198 kamyon; 67.974 hayvan; 33 oto ve ambulans; 10 uçak; Temmuz 1919: 65.305 asker; Aralık 1919: 80.000 asker; Eylül 1920: 107.500 asker; 1922: 12 piyade tümeni, 1 süvari tümeni ve 9 bağımsız alay; 225.000-250.000 asker; 90.000 tüfek; 3.139 hafif ve 1.280 ağır makineli tüfek; 418 savaş topu; 1.300 kılıç; 4.036 kamyon; 63.721 hayvan; 1.776 oto ve ambulans; 50 uçak - **Kayıp:** Askerî: 9.121 ölü; 15.965 kayıp; 33.685 yaralı; +48.000 asker firari; 7.000-22.000 esir; Toplam zayiat: ~113.771; 42.335 ölü ve kayıp; 48.880 yaralı; 4.878 muharebe dışı ölen; 13.740 esir; Toplam zayiat: 120.000-130.000 ya da 200.000; 640.000 Türk ve Müslüman sivil, Yunan ordusu ve Rum isyancılar tarafından öldürüldü.; 860.000 Türk ve Müslüman mülteci durumuna düşürüldü.; 30.000'den fazla bina ve 250'den fazla köy Yunan ordusu ve Rum isyancılar tarafından yakıldı.; 264.000 Yunan sivil, Türk askerleri ve çeteleri tarafından öldürüldü.; ----; Toplam:364.000-453.000 ölü **Türk Kurtuluş Savaşı Batı Cephesi** (غرب جبهه‌سی), [Yunan ordusunun](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yunanistan_Silahl%C4%B1_Kuvvetleri) 15 Mayıs 1919'da [İzmir](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0zmir)'e çıkmasıyla açılmış ve 9 Eylül 1922'de aynı kentin [Ankara Hükûmeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ankara_H%C3%BCk%C3%BBmeti) [ordusu](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_Silahl%C4%B1_Kuvvetleri) tarafından geri alınmasıyla kapanmıştır. Bu cephe, askerî tarih açısından, savaş sırasında [Batı Anadolu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bat%C4%B1_Anadolu)'da Yunan ordusunun genel taarruzuna karşı 25 Haziran 1920'de kurulup 1923'te kaldırılan askerî birimlerden birine verilen addır. Yunanistan'ın İzmir'i işgali İngilizlerin, kısa süre önce [I. Dünya Savaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/I._D%C3%BCnya_Sava%C5%9F%C4%B1)'nda yenilmiş olan Osmanlı İmparatorluğu üzerinde, Yunanlara toprak vadetmesi üzerine gerçekleşti. İşgal, Yunan kuvvetlerinin 15 Mayıs 1919'da [İzmir'e](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0zmir%27in_%C4%B0%C5%9Fgali) girmesiyle başladı. İşgal kuvvetleri Anadolu'da ilerledi ve [Manisa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Manisa), [Balıkesir](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bal%C4%B1kesir), [Aydın](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ayd%C4%B1n), [Kütahya](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C3%BCtahya), [Bursa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bursa) ve [Eskişehir](https://turkipedia.org/tr/wiki/Eski%C5%9Fehir) gibi şehirleri işgal etti. Bu ilerleme sırasında [Urla](https://turkipedia.org/tr/wiki/Urla_Olaylar%C4%B1), [Malgaç](https://turkipedia.org/tr/wiki/Malga%C3%A7_Bask%C4%B1n%C4%B1), [Bergama](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bergama_Bask%C4%B1n%C4%B1), [Erbeyli](https://turkipedia.org/tr/wiki/Erbeyli_Bask%C4%B1n%C4%B1), [Erikli](https://turkipedia.org/tr/wiki/Erikli_Bask%C4%B1n%C4%B1), [Tellidede](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tellidede_muharebeleri) ve [Aydın](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ayd%C4%B1n_Savunmas%C4%B1)'da [Kuvâ-yi Milliye](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kuv%C3%A2-yi_Milliye) birliklerinin gösterdiği direniş Yunan kuvvetlerinin ağır kayıplar vermesine neden oldu. Bu direnişler çoğunlukla Yunan askerlerinin sert tepkisiyle karşılaştı ve bunun sonucunda [Menemen Katliamı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Menemen_Katliam%C4%B1) gibi olaylar meydana geldi, aynı zamanda yaklaşık 2 yıl boyunca Yunanları oyaladı.[^1] [Gediz Muharebeleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Gediz_Muharebeleri)'nin ardından Türk tarafında düzenli ordu kuruldu. Yunan kralı [I. Konstantin](https://turkipedia.org/tr/wiki/I._Konstantin_%28Yunanistan_kral%C4%B1%29)'in emri ile yapılan keşif taarruzu [Birinci İnönü Muharebesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Birinci_%C4%B0n%C3%B6n%C3%BC_Muharebesi)'nde durduruldu. [İkinci İnönü Muharebeleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0kinci_%C4%B0n%C3%B6n%C3%BC_Muharebesi)'yle Yunan ilerleyişinin önüne geçildi, ancak Türk kuvvetlerinin temmuz ayında [Kütahya-Eskişehir Muharebeleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C3%BCtahya-Eski%C5%9Fehir_Muharebeleri)'nde aldığı yenilgi sonucu Yunan ordusu yeniden ilerlemeye başladı. [Sakarya Meydan Muharebesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sakarya_Meydan_Muharebesi)'nde Yunan ilerlemesi kesin olarak durduruldu. Ağustos 1922'de Türk kuvvetleri tarafından [Büyük Taarruz](https://turkipedia.org/tr/wiki/B%C3%BCy%C3%BCk_Taarruz) başlatıldı. [Dumlupınar'daki muharebe](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ba%C5%9Fkomutanl%C4%B1k_Meydan_Muharebesi) ve ardından [İzmir'in Kurtuluşu](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0zmir%27in_Kurtulu%C5%9Fu) ile birlikte savaş sona erdi. [Şehirde çıkan yangın](https://turkipedia.org/tr/wiki/1922_%C4%B0zmir_Yang%C4%B1n%C4%B1) da sürecin önemli bir sonucu oldu. Savaşın sonucunda işgal altındaki [Batı Anadolu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bat%C4%B1_Anadolu) ve [Doğu Trakya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Do%C4%9Fu_Trakya) yeniden Türklerin eline geçti, [Mudanya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mudanya_M%C3%BCtarekesi) ve [Lozan Antlaşması](https://turkipedia.org/tr/wiki/Lozan_Antla%C5%9Fmas%C4%B1) ile yeni kurulacak olan [Türkiye Cumhuriyeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye)'nin egemenliği tanındı, Yunanistan'da [11 Eylül 1922 Devrimi](https://turkipedia.org/tr/wiki/11_Eyl%C3%BCl_1922_Devrimi) gerçekleşti, [Birleşik Krallık](https://turkipedia.org/tr/wiki/B%C3%BCy%C3%BCk_Britanya_ve_%C4%B0rlanda_Birle%C5%9Fik_Krall%C4%B1%C4%9F%C4%B1)'ta [Lloyd George hükûmeti düştü](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87anakkale_Krizi) ve 1923'te Türkiye ile Yunanistan arasında [bir nüfus mübadelesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye-Yunanistan_n%C3%BCfus_m%C3%BCbadelesi) gerçekleştirildi. Savaş sırasında iki tarafın da gerçekleştirdiği etnik temizlik ve katliamlar 640.000 Türk ve 264.000 Rum olmak üzere yüzbinlerce sivilin ölümüne yol açtı, buna ek olarak Yunanların gerçekleştirdiği tahribat ile 250'den fazla köy yandı ve 860.000 Türk mülteci durumuna düştü. ## Arka plan ![Megali İdea'nın bir haritası](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a3/Great_Greece_Map_Claimed_by_Venizelos_at_Paris_Peace_Conference_1919.jpg/1280px-Great_Greece_Map_Claimed_by_Venizelos_at_Paris_Peace_Conference_1919.jpg) *Megali İdea'nın bir haritası (Published by The New York Times Company, New York City, N.Y. 1919, public-domain)* Batı Cephesi'nin jeopolitik bağlamı, [Birinci Dünya Savaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/I._D%C3%BCnya_Sava%C5%9F%C4%B1)'nın doğrudan bir sonucu olarak Osmanlı İmparatorluğu'nun dağılması ile [Mondros Mütarekesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mondros_M%C3%BCtarekesi)'nden sonra Yunanistan'a vadedilen topraklara dayanmaktadır.[^2] [Üçlü İtilaf](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%9C%C3%A7l%C3%BC_%C4%B0tilaf) üyeleri, Osmanlı'nın bulunduğu topraklarla ilgili gizli antlaşmalar yapmışlardı. Bu antlaşmalarda aynı zamanda Yunanistan ile ilgili Osmanlı Topraklarında birbiri ile çelişmekte olan sözler de vermişlerdi.[^3] [İtilaf Devletleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0tilaf_Devletleri), özellikle de Yunan hayranı olarak bilen David Lloyd George, Yunanlıların eğer kendi saflarında savaşa girerler ise Anadolu'daki toprakları alabileceklerini söylemişti. Bu topraklar [Doğu Trakya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Do%C4%9Fu_Trakya)'yı, [Gökçeada](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%B6k%C3%A7eada)'yı, [Bozcaada](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bozcaada)'yı, ve de [İzmir](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0zmir) ile çevresindeki bölgeleri de içeriyordu.[^4] Bu toprak talepleri ayrıca [Saint-Jean-de-Maurienne Anlaşması](https://turkipedia.org/tr/wiki/Saint-Jean-de-Maurienne_Anla%C5%9Fmas%C4%B1) ile İtalyanların elde ettiği kazanımlarıyla çakışmaktaydı. ### Yunan kurtarımcılığı ![Yunanistan'ın Paris Barış Konferansı'nda Batı Anadolu'da iddia ettiği nüfus dağılımı](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d6/Hellenism_in_the_Near_East_1918.jpg/1280px-Hellenism_in_the_Near_East_1918.jpg) *Yunanistan'ın Paris Barış Konferansı'nda Batı Anadolu'da iddia ettiği nüfus dağılımı (George Soteriadis, 1852-1942, Professor of History at the University of Athens, public-domain)* Yunan ordusunun Küçük Asya serüvenine başlamasının bir diğer nedeni de "korunması gerektiği" iddia edilen Yunan azınlıktı, fakat bu azınlığın miktarı ile ilgili raporlar birbirleriyle çelişmekteydi. 1906-07 Osmanlı Nüfus Sayımına göre toplamda 2.8 milyon Yunan yaşarken[^5] [1914 Nüfus sayımı](https://turkipedia.org/tr/wiki/1914_Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu_n%C3%BCfus_say%C4%B1m%C4%B1)na göre ise yaklaşık 1.7 milyondu.[^6] Ayrıca Yunan iddiaları, bazı tarihçiler tarafından da eleştirilmişti, örneğin Cedric Lowe ile Michael Dockrill, Yunanların azınlık olduğunu ve İzmirle çevresinin büyük oranda Türk olduğunu söylemişti. Bölgeyi gezen [Arnold J. Toynbee](https://turkipedia.org/tr/wiki/Arnold_Joseph_Toynbee)'nin hazırladığı bir rapora göre İzmir'in hiçbir yönden Anadoludan koparılamayacağı, [Venizelos](https://turkipedia.org/tr/wiki/Eleftherios_Venizelos)'un verilerinin doğruluğunun tartışmalı olup taleplerinin [Wilson İlkeleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Wilson_%C4%B0lkeleri)ni ihlal ettiğini belirtmekteydi.[^7] Yunan başbakan Venizelos'un Haziran 1920'de verdiği bir demeçte "Yunanların İslamla savaşmadığını, ancak anakronistik Osmanlı yönetimiyle savaştıklarını" ifade edecekti.[^8] Fakat söz konusu tehlikenin [İtilaf](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0tilaf_Devletleri) desteğini alabilmek için abartıldığı söylenebilir. Savaş sürecinde [jön Türkler](https://turkipedia.org/tr/wiki/J%C3%B6n_T%C3%BCrkler)in yönetimde olmaması ve liderlerinin Birinci Dünya Harbi sonrası ülkeyi terk edişi de iddiayı azaltmaktaydı, o dönemin İstanbul Hükümeti de İngiliz güdümündeydi. Dahası Venizelos, Osmanlı topraklarını ilhak etme amacını Birinci Dünya Harbinin başlarında zaten bildirmişti. Hatta Ocak 1915'de [I. Konstantin](https://turkipedia.org/tr/wiki/I._Konstantin_%28Yunanistan_kral%C4%B1%29)'e verdiği bir mektupta da niyeti belli olmaktaydı. Bazı kaynaklar, -başarısızlığından dolayı- Yunan işgalinin Yunanların önlemeyi iddia ettikleri vahşetleri daha da kötü hale getirdiğini belirtmiştir. Örneğin Arnold J. Toynbee'ye göre savaş sırasında her iki taraftan da işlenen suçların baş mimarının [David Lloyd George](https://turkipedia.org/tr/wiki/David_Lloyd_George) ile Venizelos olduğunu söyler.[^9] ### Ulusal bölünme Yunanistan'daki ulusal bölünme, I: Dünya Savaşı'nda Yunan halkı ile siyasetinin iki kutuplu olarak ayrılıp (bir taraf [Eleftherios Venizelos](https://turkipedia.org/tr/wiki/Eleftherios_Venizelos) yanlısı, diğer taraf ise [Kral Konstantin](https://turkipedia.org/tr/wiki/I._Konstantin_%28Yunanistan_kral%C4%B1%29) yanlısı) savaşta kimin desteklenmesi gerektiği konusunda oluşan derin bir ayrılıktı. Birleşik Krallık kral Konstantin'in İtilaf safında savaşa katılacağını düşünüyordu ama kral ile destekçileri, savaşın sonucunun belirsiz olduğu bir dönemde, savaşa girmeyip tarafsız kalma konusunda karar vermişlerdi. [II. Wilhelm](https://turkipedia.org/tr/wiki/II._Wilhelm)le olan akrabalık bağı da Konstantin'in hangi tarafa geçeceği konusunda kararsız kalmasına neden oluyordu. Kralın yaşadığı bu kararsızlık, o dönemde Yunanistan'ın en büyük düşmanlarından olan [Osmanlı İmparatorluğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu) ile [Bulgaristan Krallığı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bulgaristan_Krall%C4%B1%C4%9F%C4%B1)'nın [İttifak Devletleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0ttifak_Devletleri) yanında savaşa girmesiyle arttı.[^10] Kralın tarafsızlığına rağmen başbakan Venizelos, Yunanistan'ın İtilaf Devletlerine katılmasının ülkenin çıkarları için daha iyi olacağını savunmaktaydı ve olası bir zaferin ardından tavizler için zemin hazırlamak üzere Müttefiklerle diplomatik çabalara başlamıştı. Bu anlaşmazlık daha sonrasında kral tarafından başbakanın görevden alınması daha da derinleşip kuzeyde Selanik merkezli ayrı bir hükümet, güneyde ise kral yanlısı ile atina merkezli bir yönetim kurulacaktı. Mayıs 1917'de ise kral konstantin sürgüne gönderilip Venizelos'un öncülüğünde olan Yunanistan [Birinci Dünya Harbi](https://turkipedia.org/tr/wiki/I._D%C3%BCnya_Sava%C5%9F%C4%B1)'ne girecekti.[^11] Savaşa girilmesi [I. Dünya Savaşı sonrası](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sava%C5%9F_sonras%C4%B1) Yunan halkında oldukça derin etkiler bırakmıştı. Bu etkiler, Kurtuluş Savaşı'nın batı cephesinde de önemli rol oynayacaktı.[^12] ## Yunan ilerlemesi ### İzmir'in istilası ![17 Mayıs 1919 tarihli "İzmir Türklerden alındı" başlıklı New York Times haberi](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/9/92/Smyrna_is_Taken_Away_from_Turkey.png) *17 Mayıs 1919 tarihli "İzmir Türklerden alındı" başlıklı New York Times haberi (New York Times, public-domain)* 15 Mayıs 1919'da, yaklaşık 20.000 askerden oluşan bir Yunan gücü; Yunan, Fransız, İngiliz ve ABD donanmasının[^13][^14][^15][^16] da desteğiyle birlikte [İzmir](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0zmir)'e çıktı. İzmir'in işgalini haklı çıkarmak için ise [Mondros Mütarekesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mondros_M%C3%BCtarekesi)'nin 7. maddesi gösterilmişti.[^17] Bu kararın alıınmasında Lloyd George'un Yunan yanlısı siyasetiyle Venizelos'un baskıları da etkiliydi. İzmir'deki Hristiyan nüfus, farklı kaynaklara göre ya neredeyse Türklerle aynıydı[^18] ya da daha fazlaydı.[^19] Yunan ordusu ileriki zamanlarda 2.500 Ermeni gönüllüyü de bünyesinde bulunduracaktı.[^20] İzmir'deki Yunan nüfus ise kente gelen işgal güçlerini "kurtarıcı" olarak görüyordu. İşgal'in daha ilk günü bile kanlı geçmişti, bölgede bulunan bir İngiliz 15 Mayıs'da 300 ila 400 arası Türk sivilin öldürüldüğünü ve yaklaşık 100 Yunan sivilin de öldüğünü ya da yaralandığını yazmıştı.[^21] İleride Britanya siyasetinde önemli bir rol oynayacak [Winston Churchill](https://turkipedia.org/tr/wiki/Winston_Churchill), İzmir'in işgali ile ilgili şunu diyecekti: “Venizelos İzmir'e girerken dört büyük gücün yetkili temsilcisi gibi davranmakta, ancak oraya suya dalacak bir ördek kadar hevesle gitti.[^22]” ### Yunan Ordusundaki dış gönüllüler ![15 Mayıs 1919'da İzmir'deki Yunan askerlerini gösteren fotoğraf](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d3/Izmir15Mayis1919.jpg/1280px-Izmir15Mayis1919.jpg) *15 Mayıs 1919'da İzmir'deki Yunan askerlerini gösteren fotoğraf (public-domain)* Yunan ordusunda 7.265 [Pontus](https://turkipedia.org/tr/wiki/Pontus_Rumlar%C4%B1), Kafkas, Kıbrıs ve Anadolu Rum'u da gönüllü olarak katılmıştı..[^23] Ayrıca yaklaşık 2.500 Ermeni gönüllü de Yunan saflarındaydı. Bu gönüllüleri doğrudan orduyta katmak yerine ayrı bir "Ermeni lejyonu" birliği oluşturuldu.[^24][^25][^26] Yunan ordusundaki dış gönüllüler ayrıca [Fransız](https://turkipedia.org/tr/wiki/Frans%C4%B1zlar), [Bulgar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bulgarlar), [Sırp](https://turkipedia.org/tr/wiki/S%C4%B1rplar), [Rumen](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rumenler), [Arnavut](https://turkipedia.org/tr/wiki/Arnavutlar), [Suriyeli](https://turkipedia.org/tr/wiki/Suriyeliler), [Mısırlı](https://turkipedia.org/tr/wiki/M%C4%B1s%C4%B1rl%C4%B1lar), [Gürcü](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCrc%C3%BCler) hatta [Osmanlı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu) bileşenleri bile içeriyordu.[^27] Yunan ordusunda, sayıları tam olarak bilinmese de, yaklaşık 20.000 [Çerkes](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87erkesler) gönüllü olduğu tahmin edilmektedir. Ayrıca 1923'de Türk ordusunun [Trakya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Trakya)'ya olası bir harekatı sırasında Trakya'yı elde tutmak için bir Çerkes ordu birimi bile kurulmuştu.[^28] Batı cephesindeki Çerkesler aynı zamanda ilerlemekte olan Yunan ordusuna istihbarat bilgileri de sağlayacaklardı.[^29] Ayrıca Yunan ordusunda Rus [Beyaz Ordu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Beyaz_Ordu) gönüllüleri de vardı, bunun nedeni ise Türklerle birlikte olan Sovyet [Kızıl Ordu](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1z%C4%B1l_Ordu)'suydu. Bu Beyaz Ruslardan bazıları özellikle bir [Pontus Devleti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Pontus) kurulması için Yunanların yanında savaşmaktaydı.[^30] ### İlk direnişler ![Yörük Ali Efe ile müfrezesi, 1919](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/f/f2/Yoruk_Ali_Efe_and_his_detachment.jpg) *Yörük Ali Efe ile müfrezesi, 1919 (NA, public-domain)* Yunan istilasına karşılık ilk direniş 15 Mayıs 1919 günü [Hasan Tahsin](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hasan_Tahsin) tarafından işgalci Yunan ordusuna silah sıkılarak başlatılmıştı.[^31] Hasan Tahsin'in bu direnişinden [Demirci Mehmet Efe](https://turkipedia.org/tr/wiki/Demirci_Mehmet_Efe) de etkilenmişti.[^32] Bir sonraki direniş ise 16 Mayıs'da [Urla](https://turkipedia.org/tr/wiki/Urla)'da, 173. Alay komutanı Kazım bey tarafından gerçekleştirilmişti.[^33] [Yörük Ali Efe](https://turkipedia.org/tr/wiki/Y%C3%B6r%C3%BCk_Ali_Efe) komutası altındaki [Kuva-yı Milliye](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kuv%C3%A2-yi_Milliye) birlikleri 16 Haziran'da Malgaç'daki bir Yunan karakolunu [bastı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Malga%C3%A7_Bask%C4%B1n%C4%B1).[^34] 15-16 Haziran arasında ise [Yusuf İzzet](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yusuf_%C4%B0zzet) emrinde 500 direnişçi Bergama'da geçici olarak tutunarak Yunan ordusunu geri püskürttü. Yunanlar ise bu yenilginin intikamı olarak Menemen'de [katliam yaptı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Menemen_Katliam%C4%B1).[^35] Daha sonra Yunan ordusu 19 Haziran'da ilçeyi geri işgal etti.[^36] 22 Haziran'da ise 40 kişilik bir Türk kuvveti 700 kişilik 3 Yunan bölüğünü Erikli'de yenmişti.[^37] Bu olaylardan sonra ise Yunan ordusu Aydın'daki Türk mevzilerini yıkmak için 24 Haziran'da [Tellidede'ye saldırdı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tellidede_muharebeleri), Kuva-yı milliye ise 29 Haziran'da çekildi.[^38] Daha sonra da ilk Yunan birlikleri 27 Haziran'da Aydın'a girdi, uzun süren çatışmalar sonrası Temmuz'un 4'ünde [Aydın](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ayd%C4%B1n)'ın tamamı Yunanlar tarafından işgal edildi.[^39] Temmuz 1919'un sonuna gelindiğinde Anadolu'da toplam Yunan askeri sayısı 65.305'di. ### Milne Hattı'nın çizilmesi ![Milne Hattı'nın harita üzerinde resmi (kırmızı renkte olan çizgi)](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/0/09/Guerre_Gr%C3%A9co-Turque_1922.jpg) *Milne Hattı'nın harita üzerinde resmi (kırmızı renkte olan çizgi) (Praxinoa, CC-BY-SA-3.0)* 1919 Ağustosunun ortalarında, Türklerle Rumlar arasındaki toplumlararası şiddeti sona erdirmek için geçici olarak bir hat çizilmesi kararı alındı. [George Milne](https://turkipedia.org/tr/wiki/George_Milne) tarafından çizilen Bu sınır 3 Kasım'da [Harbiye Nezâreti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Harbiye_Nez%C3%A2reti)'ne bildirildi. Ayvalık'ın kuzeyindeki Aymazdağı'ndan güneye doğru Tatarköy, Keşelli, Sart, Bademlik, Umurlu ve Selçuk'tan geçen bu hat büyük tepkiler görmüştü. Yunanların bu hattı ilk aşma çabası 18 Ocak 1920'de gerçekleşse de başarısız olmuşlardı ve 22 Haziran 1920'ye dek Batı Cephesinde yeni bir şey olmayacaktı.[^40] ### Haziran 1920'e kadar Kurtuluş Savaşı'nda yaşanan diğer olaylar 19 Mayıs 1919'da Mustafa Kemal Paşa [Samsun'a çıktı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mustafa_Kemal%27in_Samsun%27a_%C3%A7%C4%B1k%C4%B1%C5%9F%C4%B1) ve Millî mücadeleyi başlattı.[^41] [Kuva-yı Milliye](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kuv%C3%A2-yi_Milliye) batıda Yunan ordusunu oyalarken [Erzurum](https://turkipedia.org/tr/wiki/Erzurum_Kongresi) ile [Sivas Kongresi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sivas_Kongresi) yapıldı.[^42] 12 Ocak 1920 tarihinde, 1918'de dağıtılan [son Osmanlı Mebusan Meclisi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Meclis-i_Meb%C3%BBsan_6._d%C3%B6nem_mebuslar%C4%B1_listesi) yeniden toplandı ve oy çokluğuyla birlikte [Misak-ı Milli](https://turkipedia.org/tr/wiki/M%C3%AEs%C3%A2k-%C4%B1_Mill%C3%AE) kararnamesi kabul edildi. Bu olaydan sonra [İtilaf Devletleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0tilaf_Devletleri) Osmanlı İmparatorluğunun başkenti olan [İstanbul](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0stanbul)'u 16 Mart 1920'de resmî olarak işgal edeceklerdi. İstanbul'dan kaçmayı başaran Mebuslar ise [Ankara](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ankara)'da kurulacak olan [yeni meclise](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ankara_H%C3%BCk%C3%BBmeti) çağrıldı.[^43] Daha sonra ise işgal altındaki İstanbul'da İtilaf Devletleri güdümünde bir [kukla devlet](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kukla_devlet) kurulacaktı. Daha sonra ise bu İtilaf Devletleri güdümündeki Osmanlı hükümetine [Kuva-yi İnzibatiye](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kuv%C3%A2-yi_%C4%B0nzib%C3%A2tiye) ordusu ile [Geyve](https://turkipedia.org/tr/wiki/Geyve) ve İzmit'deki Türk birliklerini yok etmeye görevlendirilmişti, ancak başarısız olmuşlardı. Durum bir çıkmaza dönmüştü, bu yüzden İngilizler Yunan ordusunu hem [Sevr Antlaşması](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sevr_Antla%C5%9Fmas%C4%B1)nı Osmanlı'ya kabul ettirmek hem de direnen Türkleri cezalandırmak için kullanmaya karar vermişlerdi.[^44] ### Yunan Yaz Taarruzu ![25 Haziran 1920 Tarihli, Mudanya'ya çıkarma yapmış İngiliz askerlerini gösteren görsel](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/5/57/British_landing_on_Mudanya.jpg) *25 Haziran 1920 Tarihli, Mudanya'ya çıkarma yapmış İngiliz askerlerini gösteren görsel (NA, public-domain)* 22 Haziran 1920'de, [Milne Hattı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Milne_Hatt%C4%B1)'nı yararak Yunan ordusu, İngiliz ve Osmanlı güçleriyle birlikte, Anadolu'nun içine doğru ilerlemeye başlamıştı.[^45] Yunan ordusu sırasıyla şu kentleri işgal etmişti:[^46][^47][^48] 1. [Akhisar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Akhisar) (22 Haziran) 2. [Kırkağaç](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1rka%C4%9Fa%C3%A7), [Soma](https://turkipedia.org/tr/wiki/Soma), [Salihli](https://turkipedia.org/tr/wiki/Salihli) (24 Haziran) 3. [Alaşehir](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ala%C5%9Fehir) (25 Haziran) 4. [Kula](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kula) (28 Haziran) 5. [Bandırma](https://turkipedia.org/tr/wiki/Band%C4%B1rma), [Kirmasti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mustafakemalpa%C5%9Fa) ve [Karacabey](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karacabey) (2 Temmuz) 6. [Nazilli](https://turkipedia.org/tr/wiki/Nazilli) (3 Temmuz) 7. [Gemlik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Gemlik), [İzmit](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0zmit%27in_i%C5%9Fgali) ile [Mudanya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mudanya) (6 Temmuz) 8. [Bursa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bursa%27n%C4%B1n_i%C5%9Fgali) (8 Temmuz) 9. [Karamürsel](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karam%C3%BCrsel) (11 Temmuz) 10. [İznik](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0znik) (12 Temmuz) 11. [Gediz](https://turkipedia.org/tr/wiki/Gediz%2C_K%C3%BCtahya) ile [Ulubey](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ulubey) (28 Ağustos) 12. [Uşak](https://turkipedia.org/tr/wiki/U%C5%9Fak) (29 Ağustos) 13. [Simav](https://turkipedia.org/tr/wiki/Simav) (3 Eylül) ![Sevr'e göre Osmanlı İmparatorluğu'nun dağılımı](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/16/Treaty_of_S%C3%A8vres_1920.svg/1280px-Treaty_of_S%C3%A8vres_1920.svg.png) *Sevr'e göre Osmanlı İmparatorluğu'nun dağılımı (English translation and updates: Spesh531 Derivate of File:Turkey map.svg : Thomas Steiner, CC-BY-SA-4.0)* 10 Ağustos 1920'de, [Damat Ferit Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/D%C3%A2mad_Ferid_Pa%C5%9Fa) önderliğindeki Osmanlı komitesi [Sevr Antlaşması](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sevr_Antla%C5%9Fmas%C4%B1)'nı imzaladı. İmzalanmasına karşın, antlaşma ne Yunanistan[^49][^50][^51] ne de \[Meclis-i Mebusan onayından geçemediğinden dolayı\] Osmanlı tarafından onaylandı.[^52][^53] Ekim 1920'ye gelindiğinde, Yunan ordusu Anadolu'nun içine iyice girmişti. Ancak yine de oldukça az bir Türk direnişiyle karşılaşmışlardı. Türkler ise bu taarruzlara karşı olarak Kütahya kentinin Gediz ilçesinde bir karşı saldırı başlatacaktı ve o ana dek ilk defa Yunan güçleri işgal ettikleri bir yeri terk edeceklerdi. ### Gediz Taarruzu ![Gediz Nehri yakınındaki Yunan piyadeler hücum ediyor](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/d/da/Ermoscharge.JPG) *Gediz Nehri yakınındaki Yunan piyadeler hücum ediyor (public-domain)* 1920 Yunan yaz taarruzundan sonra düzensiz [Ali Fuat Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ali_Fuat_Cebesoy) ile [Çerkes Ethem](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87erkez_Ethem) Türk birlikleri, 24 Kasım'da [Gediz](https://turkipedia.org/tr/wiki/Gediz%2C_K%C3%BCtahya) bölgesinde olan Constantinos Manetos komutası[^54] altında olan birliklere saldırıya geçti. Her ne kadar saldırı başarılı olup Yunan güçlerini [Gediz](https://turkipedia.org/tr/wiki/Gediz%2C_K%C3%BCtahya)'den çıkartmayı sağlasa da[^55] Çerkes Ethem'in komutasındaki [Kuva-yi Seyyare](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kuv%C3%A2-yi_Seyy%C3%A2re)'nin keyfi davranışları yüzünden 15.000 kişilik olan 13. Yunan piyade tümenini kuşatıp yok etme fırsatı kaçmıştı. Bu olaylar [Ankara Hükûmeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ankara_H%C3%BCk%C3%BBmeti)'nin gayrinizami orduyu kaldırıp yerine [düzenli ordu](https://turkipedia.org/tr/wiki/D%C3%BCzenli_ordu) kurmasına yol açacaktı.[^56][^57] Bazı kaynaklar, Gediz Taarruzunun o ana dek kemalistler tarafından ilk "büyük ve iyi planlanmış bir saldırı" olduğunu söylemektedirler. ### Yunanistan'da Kralın ölümü ile yönetim değişikliği Tüm bu olaylar yaşanırken 2 Ekim 1920'de Yunanistan kralı [Aleksandros](https://turkipedia.org/tr/wiki/Aleksandros_%28Yunanistan_kral%C4%B1%29), Kraliyet evinin bahçesinde [alman çoban köpeği](https://turkipedia.org/tr/wiki/Alman_%C3%A7oban_k%C3%B6pe%C4%9Fi) türünden olan evcil hayvanı ile evcil maymunu arasındaki bir kavgayı ayırmak isterken maymun tarafından ayağı ve gövdesinden derince ısırılarak yaralandı.[^58] Daha sonra ise kralın yaraları temizlense bile ağır bir enfeksiyon olmadığı düşünülerek kamuoyuna bu olayın açıklanmasını istemedi.[^59] Aynı günün akşamı ise yaraları ağır enfeksiyon kapıp yüksek ateş ile [sepsis](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sepsis) vücudunda etkili olmaya başladı. Doktorlar kralın ayağını ampute etmek isteseler de kimse bu sorumluluğu almak istememişti.[^60] 19 Ekim'de ise sayıklamaya başladı ve en sonunda 25 Ekim'de öldü.[^61] Kralın ölümü ile artık seçimlerin yapılması gerektiği kararlaştırılmıştı (ülke [1915'den beridir](https://turkipedia.org/tr/wiki/May%C4%B1s_1915_Yunanistan_genel_se%C3%A7imleri) seçimlere gitmemişti), ayrıca eski Alman yanlısı kral [I. Konstantin](https://turkipedia.org/tr/wiki/I._Konstantin_%28Yunanistan_kral%C4%B1%29)'in de ülkenin başına geçmemesi için Venizelos seçimleri yinelemeye karar vermişti.[^62] 14 Kasımda yapılan seçimler Venizelos için felaket olarak sonuçlanmıştı, öyle ki bir [milletvekili](https://turkipedia.org/tr/wiki/Milletvekili) olarak bile seçilemeyip meclise girememişti.[^63] Yunan halkının artık diktatörlüğe varmış [Venizelist](https://turkipedia.org/tr/wiki/Venizelizm) hükûmetten bıkmışlığı[^64] ve bölgedeki Türk oylarını alamaması da seçimlerin kaybedilmesinde önemli bir etken olmuştu.[^65] Seçimden sonra ise [Venizelos](https://turkipedia.org/tr/wiki/Eleftherios_Venizelos) siyasetten emekli olduğunu belirtip Fransa'ya gitti.[^66] ![Yeni hükûmetin başbakanı Dimitrios G. Rallis](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/4/44/Dimitrios_G._Rallis_thumb.JPG) *Yeni hükûmetin başbakanı Dimitrios G. Rallis (Dimitrios\_G.\_Rallis.JPG : Diomedes, Paulos derivative work: Mirmigaki ( talk ), public-domain)* Seçimler kazanıldıktan sonra Dimitrios Gunaris başkanlığındaki yönetim ölmüş kralın yerine geçmesi için [I. Konstantin](https://turkipedia.org/tr/wiki/I._Konstantin_%28Yunanistan_kral%C4%B1%29)'in tahta ülkeye dönüp tahta oturması için Aralık ayında ülkeyi [referandum](https://turkipedia.org/tr/wiki/Referandum)a götürdü ve sonuç olarak %99'a yakın oyla Konstantin'in geri gelmesi karar alındı.[^67] Bu karar ve Konstantin'in dönüşü İtilaf Devletleri ile sorunlar yaşanmasına yol açacaktı. Kral'ın dönüşünden sonra Fransa, Aralık 1920'de Yunanistan'a finansal desteğini keseceğini duyurdu ve kralın kalacağı kesinleştikten sonra Ocak 1921'de Yunanistan'a desteğini tümden kesti.[^68] Fransa'nın desteğini kesmesi ani bir karar değildi, bu olayı bir bahane ve diplomatik kaçış amaçlı kullanmıştı.[^69] Öte yandan Fransa, desteği kesmesine rağmen [Kilikya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kilikya)'da Türklerle savaşmaya devam etti, örneğin Şubat 1921'de Antep'i ele geçirmişti.[^70] [Birleşik Krallık](https://turkipedia.org/tr/wiki/Birle%C5%9Fik_Krall%C4%B1k) ise başlangıçta tedirginliğe kapılsa da sonradan Yunanları desteklemeye devam etmişlerdi.[^71][^72] Daha sonra ise İngilizler savaşın sonuna dek Yunanları destekleyen tek ülke konumuna düşeceklerdi.[^73][^74][^75] Hatta [Sakarya Meydan Muharebesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sakarya_Meydan_Muharebesi) devam ederken [İngiltere Bankası](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0ngiltere_Bankas%C4%B1) tarafından Yunanlara kısa vadeli kredi bile açılacaktı.[^76][^77] ![Yunan kuvvetlerinin başına getirilen yeni komutan Anastasios Papulas](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/7/7b/Papoulas_Anastasios.JPG) *Yunan kuvvetlerinin başına getirilen yeni komutan Anastasios Papulas (public-domain)* Yönetim değişikliği sonrası Yunan ordusundaki bazı Venizelizm yanlısı subaylar görevden atılmıştı ve yerlerine kral yanlısı subaylar getirilmişti, yeni gelen subayların askerî tecrübeleri ise tartışmaya açık derecedeydi. Yunan [Küçük Asya Ordusu](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C3%BC%C3%A7%C3%BCk_Asya_Ordusu) başkomutanlığına ise [Anastasios Papulas](https://turkipedia.org/tr/wiki/Anastasios_Papulas) getirilecekti.[^78] Bu süreçte Mustafa Kemal Atatürk önderliğindeki Ankara Hükûmeti, [Kazım Karabekir Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C3%A2z%C4%B1m_Karabekir)'yı doğu cephesinde [Ermenistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ermenistan_Demokratik_Cumhuriyeti)'ı yenmeyle görevlendirmiş ve [Oltu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Oltu_Muharebesi), [Sarıkamış](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sar%C4%B1kam%C4%B1%C5%9F_Muharebesi_%281920%29), [Kars](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kars_Muharebesi) ve [Gümrü Muharebesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCmr%C3%BC_Muharebesi)'nde yenip Ermenileri Gümrü Antlaşmasına zorlamıştı. Aynı zamanda savaştan sonra İngilizler tarafından Ermeni ordusuna verilen 40.000 silah ele geçirilmişti (bu olay için ayrıca Mustafa Kemal Paşa tarafından alaycı bir mektup da yazılmıştır).[^79][^80] Böylece [Doğu Cephesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_Kurtulu%C5%9F_Sava%C5%9F%C4%B1_Do%C4%9Fu_Cephesi) kapanmış, Batı Cephesine silahlar kaydırılabilmişti. ## İlerlemenin durdurulması ### İnönü muharebeleri Aralık 1920'ye gelindiğinde, Yunanlar işgal bölgelerini genişleterek İzmir'den Eskişehir'e kadar ilerlemişlerdi, fakat Ocak 1921 itibarıyla karşılarında artık gayrinizami birlikler değil düzenli bir ordu (kuva-yı nizamiye) bulunmaktaydı. Yunan ordusunun yapacağı keşif operasyonları düzenli ordu ile durdurulacaktı. Bu muharebelerin sonucu ayrıca diğer cephelerdeki olayları da etkileyip iç ve dış basında yankı bulacaktı. #### Birinci İnönü muharebesi Ocak 1921'in başlarında Yunan ordusu komutanı [Papulas](https://turkipedia.org/tr/wiki/Anastasios_Papulas) tarafından emredilen keşif taarruzu (taarruz ayrıca Ankara Hükûmetine karşı yeni çıkmış olan [Çerkes Ethem ayaklanmasından](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87erkez_Ethem_Ayaklanmas%C4%B1) da faydalanmayı amaçlıyordu[^81]) sırasında Yunan ordusu [İnönü](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0n%C3%B6n%C3%BC%2C_Eski%C5%9Fehir) bölgesinde bulunan Türk birlikleriyle çatışmaya girdi.[^82] Yaklaşık 4 gün süren çatışmalar sonrasında Yunan harekâtı durdurulup yeni kurulmuş Türk düzenli ordusu Yunanlara karşı olan ilk muharebesinde ilk zaferini kazandı.[^83] Ocak 1921'de, Mayıs 1919'dan beri ilerleyen Yunan ordusu ilk kez durdurulmuştu, bu durum yerel halkta mutlulukla karşılanıp Anadolu Hareketinin savaşı kazanacağına dair güvenin artmasını sağlamıştı.[^84] Sovyet Rusya da [antiemperyalist](https://turkipedia.org/tr/wiki/Antiemperyalizm) olarak gördüğü Ankara Hükûmetinin zafer kazanmasını olumlu karşılamış ve Mart 1921'deki [Moskova Antlaşması](https://turkipedia.org/tr/wiki/Moskova_Antla%C5%9Fmas%C4%B1_%281921%29)'yla birlikte Türkleri askeri ile maddi olarak desteklemeye başlamıştı.[^85] Fransa ile *Kilikya Barış Antlaşması* ile çözüme varılmak istenilse de başarısız olunmuştu.[^86] Daha sonra [İtilaf Devletleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0tilaf_Devletleri) öncülüğünde toplanan [Londra Konferansı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Londra_Konferans%C4%B1_%281921%29)'nda ise herhangi bir sonuç alınamamıştı. #### İkinci İnönü Muharebesi ![II. İnönü Muharebesindeki zaferi konu alan karikatürk, 31 Mart 1935 tarihli](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/eb/1935_03_31_Cumhuriyet_II_Inonu.jpg/1280px-1935_03_31_Cumhuriyet_II_Inonu.jpg) *II. İnönü Muharebesindeki zaferi konu alan karikatürk, 31 Mart 1935 tarihli (Akşam, Cumhuriyet ve Kurun gazeteleri, public-domain)* Halen stratejik üstünlüğü ellerinde tuttuklarını düşünen Yunan ordusu 27 Mart'da [İnönü](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0n%C3%B6n%C3%BC%2C_Eski%C5%9Fehir) yöresinde ikinci bir saldırı başlattı, ilk başlarda [Metris Tepe](https://turkipedia.org/tr/wiki/Metris_Tepe) gibi yerler ele geçirilmesine rağmen uzun süren inatçı Türk direnişi Yunan ordusunu geri çekilmeye zorladı.[^87] Muharebe, 1 Nisan'da Yunan ordusunun geri çekilmesiyle Türk zaferiyle sonuçlandı.[^88] Böylece düzenli Türk ordusu Yunan birliklerine karşı ikinci zaferini kazanmış oldu.[^89] Artık Yunan ordusunun Türkleri yeneceğine dair inanç [İtilaf Devletleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0tilaf_Devletleri) arasında gitgide azalmaya başlamıştı.[^90] Daha sonraları İtalya, Güneybatı Anadolu'da işgal ettiği bölgeleri terk etmeye başlamıştı. Yunan ordusunun Ocak-Nisan 1921 harekâtları; Türk ordusunun o dönem zayıf ve reform döneminden geçmesi, Kafkasya'da Ermeni/Gürcü güçleriyle çatışması, Kilikya'da Fransızlarla henüz barışa varılamayıp halen savaşın devam etmesi ve [TBMM yönetimi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ankara_H%C3%BCk%C3%BBmeti) karşıtı isyanların sürmesi nedeniyle "elden kaçmış bir fırsat" olarak görülmektedir.[^91] ### Kütahya-Eskişehir Muharebesi ![Yunan Kralı I. Konstantin Kütahya-Eskişehir Muharebeleri sırasında zafer bayraklarını süslüyor, Temmuz 1921](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/e/e3/Greek_Flags_1921.jpg) *Yunan Kralı I. Konstantin Kütahya-Eskişehir Muharebeleri sırasında zafer bayraklarını süslüyor, Temmuz 1921 (Uknown author, sourced by the Hellenic Army History Directorate., public-domain)* I. ve II. İnönü muharebelerindeki yenilgilerden sonra Yunan ordusu Türk birliklerini tümden bitirmek amacıyla genel bir taarruza hazırlandı. Hazırlıklar tamamlandıktan sonra ise Temmuz 1921'de [İsmet Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0smet_%C4%B0n%C3%B6n%C3%BC) komutasındaki Türk birliklerine Yunan ordusu saldırıya geçti.[^92][^93] Yunan ordusu Türk kuvvetlerini yardıktan sonra önce [Kütahya](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C3%BCtahya), ardından da [Eskişehir](https://turkipedia.org/tr/wiki/Eski%C5%9Fehir) Yunanların eline geçti.[^94][^95] Yunanlar her ne kadar bu iki şehri ele geçirmeyi başarsalar da, Türk güçleri son anda [Mustafa Kemal Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mustafa_Kemal_Atat%C3%BCrk) tarafından alınan bir karar ile geri çekilerek kuşatmadan kurtulmuşlardı.[^96][^97] Kütahya-Eskişehir Muharebelerinden sonra Yunan komutanlar arasında Türk güçlerine yeni bir saldırı yapılıp yapılmaması konusunda görüş ayrılıkları ortaya çıkmıştı. Savaş sonrası moralleri yükselmiş olan Yunanlar son bir saldırı ile Türkleri [Sevr Antlaşması](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sevr_Antla%C5%9Fmas%C4%B1)na zorlayabileceklerine inanmaktaydı. Yalnızca birkaç komutan, içlerinde ileride Yunan siyasetinde önemli bir rol tutacak olan [Metaxas](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0oannis_Metaksas) da dahil olmak üzere, saldırmanın mantıksız olup savunmanın daha uygun olduğunu belirtmişti; ancak sesleri pek duyulmamıştı.[^98] Özellikle Yunan Kral [Konstantin](https://turkipedia.org/tr/wiki/I._Konstantin_%28Yunanistan_kral%C4%B1%29) Ankara'ya saldırmak için savaş naraları atmaktaydı, hatta İngiliz subaylar [Ankara](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ankara) düştükten sonra kentin içinde Yunanlarla birlikte zafer yemeğine davet edilecekti. Türk tarafında ise son hazırlıklar yapılmaktaydı, [Tekâlif-i Milliye](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tek%C3%A2lif-i_Milliye) emirleri yayımlanarak Türk toplumundan savaşta kullanılacak olan gerekli nesneler (yiyecek, içecek, barut, silah vs.) sonrasında ödenmek karşılığıyla geçici olarak alınacaktı.[^99] Daha sonra ise İsmet Paşa Batı Cephesi Komutanı görevden alınıp yerine [Fevzi Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Fevzi_%C3%87akmak) getirilmişti.[^100] Sakarya savaşından önce Yunan ordusunun bölgede toplam 110.000 askeri vardı.[^101] ### Sakarya Meydan Muharebesi ![Sakarya Meydan Muharebesi'ni betimleyen bir Yunan taş basması görsel](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/4/4d/Battle_of_Sangarios_1921.png) *Sakarya Meydan Muharebesi'ni betimleyen bir Yunan taş basması görsel (Sotiri Hristidis, public-domain)* yaklaşık 1 aylık bir durgunluk döneminden sonra Yunan ordusu 23 Ağustos'da taarruza geçti. 23-30 Ağustos arası Yunan ordusu ilerledi ve Türk ordusunu kuşatmaya çalışsa da başarılı olamadı.[^102] 26 Ağustos'da Mustafa Kemal Paşa'ya şehrin Yunan güçlerine düşmesi olasılığında [Millet Meclisi](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye_B%C3%BCy%C3%BCk_Millet_Meclisi)'ni [Kayseri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kayseri)'ye taşıma teklifi gelse de reddedilmişti.[^103] Yunan ordusu yavaşça Ankara'ya oldukça yaklaşıp dağları birer birer ellerine geçiriyorlardı, ve 30 Ağustos 1921'de ise zirve noktalarına ulaştılar. Yunanlar muharebe boyunca sayısal üstünlüğe sahiptiler. Batı Cephesi Komutanlığı 30 Ağustos'dan itibaren "aşırı derecede yüksek tehlike" dönemine girmişti, çünkü savaş rezervleri tükenmiş olup Yunanlar saldırılarını sürdürmekteydi. Ancak aynı durum Yunanlar için de geçerliydi, kendi aleyhlerine olan dağlı bir arazide çatışmaktalardı.[^104] Aynı zamanda bir haftada neredeyse 120 mil (yaklaşık 200 kilometreye denk gelir) yol katetmişlerdi ve yiyecek malzemeleri de elverişli değildi.[^105] Yeniden toparlanan Türk birlikleri 9-10 Eylül tarihinde karşı taarruza geçti[^106] ve 13 Eylülde Yunan ordusunu Sakarya nehrinin batısına attılar. Böylece muharebe Türk zaferiyle bitmiş oldu.[^107] ### Donuk Çatışma (Eylül 1921-Ağustos 1922) 13 Eylül 1921'de [Sakarya Meydan Muharebesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sakarya_Meydan_Muharebesi)'nden sonra her iki taraf da saldırı gücünü kaybettiği için bulundukları mevzileri savunmaya karar vermişlerdi. Ekim 1921'e gelindiğinde ne Yunan ordusu Sakarya doğusundaki Türklere saldırabiliyordu ne de Türk ordusu Anadolu'dan Yunan ordusunu çıkaracak güce sahipti.[^108] Bundan dolayı Türk ordusu uzun bir hazırlanış sürecine girdi. 1 Ekim 1921'de geri çekilen Yunan birliklerini takip harekâtı başlatıldı. Baskın olarak plananan bu operasyon, Yunan birliklerinin fark edişiyle muharebeye döndü. Literatüre *Güzelim Dağı Muharebesi* ya da *Afyon Taarruzu* olarak da giren bu çatışma 8/10 Ekime kadar sürdü. Çatışma sonunda her iki taraf da kesin bir sonuç elde edemedi ve Türkler geri çekildi.[^109] ![Ankara Ulus Meydanı'nda savaşa katılacak son birliklerin cepheye uğurlanışı, 15 Ağustos 1922](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/8/8b/Ankara_Ulus_15_August_1922.jpg) *Ankara Ulus Meydanı'nda savaşa katılacak son birliklerin cepheye uğurlanışı, 15 Ağustos 1922 (NA, public-domain)* Yunanistan ise bu dönemde ağır bir ekonomik krize girmişti. Askerî kanatta ise işler daha da kötüydü. Ordu içindeki [Venizelist](https://turkipedia.org/tr/wiki/Venizelizm)ler ayrı bir grup kurmuş, hatta darbe teşebbüsünde bile bulunmuşlardı. Savaştan bıkmış olan Yunan halkı arasında Küçük Asya (yani [Anadolu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Anadolu)) bölgesinden çekilme sesleri de yükselmekteydi.[^110] Mart 1922'de Yunan ekonomisi iflas etmişti. Yunan ordusunun başkomutanı [Populas](https://turkipedia.org/tr/wiki/Anastasios_Papulas) Haziran 1922'de istifa etmiş ve yerine [Yeoryos Hacıanestis](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yeoryos_Hac%C4%B1anestis) geçmişti. “Küçük Asya kabusundan kurtulmamız için çabucak bir şeyler yapılmalı.” Bu süreçteyse işler Türklerden yana gitmeye başladı. [Moskova Antlaşması](https://turkipedia.org/tr/wiki/Moskova_Antla%C5%9Fmas%C4%B1_%281921%29) kadar önemli olan [Kars Antlaşması](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kars_Antla%C5%9Fmas%C4%B1) 13 Ekim'de imzalandı. Fransızlar ile de 21 Ekim 1921 tarihinde [Ankara Antlaşması](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ankara_Antla%C5%9Fmas%C4%B1_%281921%29) imzalanarak Güney cephesi kapatıldı. Böylece gerekli malzemeler Batı Cephesine kaydırılabildi. Mart 1922'de İtilaf güçleri Yunanlar ve Türklere ateşkes için konferansa davet ettiler. [İstanbul Hükûmeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu) de konferansa katılmak istese de istekleri görmezden gelindi. Mustafa Kemal Paşa ise Yunan birliklerinin Anadolu'da bulunduğu her türlü barışı reddetti.[^111] Daha sonra ise Yunan hükûmeti, İtilaf birlikleri tarafından [işgal altında olan](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0stanbul%27un_%C4%B0%C5%9Fgali) İstanbul'u Yunan kuvvetleri tarafından işgal etmeye çalışsa da, ağır bir tepkiyle karşılaştıkları için vazgeçtiler.[^112][^113] Türkler tüm bu dönemde hazırlıklarını tamamlamıştı. Taarruz planı şuydu: Afyonkarahias bölgesindeki Yunan birliklerini kuşatıp yok etmek. Yunan komutanlar ise, Türklerin saldırı planından habersiz bir şekilde, Anadolu'da bulunan 3 tane [alay](https://turkipedia.org/tr/wiki/Alay)ı Trakya'ya kaydırmıştıki bu oldukça yanlış bir karar olacaktı.[^114] Hazırlıklarını tamamlamış olan Türk ordusu ise, 26 Ağustos'da saldırıya geçecekti. ## Türk karşı taarruzu ### Dumlupınar ![Başkomutanlık Meydan Muharebesinde esir alınmış Yunan generallerini gösteren görsel](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/d/de/Greek_POW_generals.jpg) *Başkomutanlık Meydan Muharebesinde esir alınmış Yunan generallerini gösteren görsel (T.C., public-domain)* Saat sabah 05:00'de, Türk birlikleri Afyon'daki Yunanlara taarruz etti. Öncelikle 1 saat ve 30 dakika Yunan iletişim ile savunma hatlarını top ateşine tuttuktan sonra [1. Ordu](https://turkipedia.org/tr/wiki/1._Ordu_%28T%C3%BCrkiye%29) harekete geçti. Türk top ateşleri o kadar isabetliydi ki Yunan siperlerini yerle bir etmekteydi.[^115] Ardından [Yakup Şevki bey](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yakup_%C5%9Eevki_Suba%C5%9F%C4%B1) komutasındaki [2. Ordu](https://turkipedia.org/tr/wiki/2._Ordu_%28T%C3%BCrkiye%29) da Yunan 15. Tümenine saldırdı. Diğer birliklerin de harekete geçmesiyle birlikte Afyon'daki Yunan ordusu kuşatıldı. Uzun süren çatışmalar sonrası [Başkomutanlık Meydan Muharebesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ba%C5%9Fkomutanl%C4%B1k_Meydan_Muharebesi) Türk zaferiyle sonuçlanarak Küçük Asya'daki Yunan ordusunun belini kırdı.[^116] 30 Ağustos'da tümgeneral [Trikupis](https://turkipedia.org/tr/wiki/Nikolaos_Trikupis) ile esir alındı. Trikupis, [Yeoryos Hacıanestis](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yeoryos_Hac%C4%B1anestis) yerine Yunan ordusunun başkomutanı olarak atandığını Mustafa Kemal Paşa tarafından tutsakken öğrendi.[^117] Birkaç Yunan tümeni kuşatmadan kaçabilse de Yunan kuvvetlerinin neredeyse tamamı Türklerin insafına kalmıştı. Tarih 30 Ağustos'a gelindiğinde Yunan ordusunun en önemli kısmı yok edilmişti ve Yunan orduları düzensizce geri çekilmekteydi.[^118] 1 Eylül'de [Mustafa Kemal Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mustafa_Kemal_Atat%C3%BCrk) ünlü "Ordular, ilk hedefiniz Akdeniz'dir, ileri!" sözünü demiştir.[^119] Dumlupınar'daki yenilgiden sonra Yunan ordusu, birer "[yakıp yıkma taktiği](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yak%C4%B1p_y%C4%B1kma_takti%C4%9Fi)" izlemiştir.[^120] ### Geri çekilen düşmanı takip harekatı ![Kaçan Yunan güçlerini temizlemekle görevlendirilmiş Türk süvarileri, Eylül 1922](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/5/57/Turkish_cavalry_during_mopping%E2%80%90up_operation_1922.jpg) *Kaçan Yunan güçlerini temizlemekle görevlendirilmiş Türk süvarileri, Eylül 1922 (NA, public-domain)* Yunan [Küçük Asya Ordusu](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C3%BC%C3%A7%C3%BCk_Asya_Ordusu)'nun kalıntıları kaotik ve düzensiz bir şekilde geri çekilmekteydi. Yunanlar için artık "Küçük Asya hayâli" tükenmişti.[^121] Geri çekilen Yunan ordusunun toparlanmasına izin vermemek için, [Atatürk](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mustafa_Kemal_Atat%C3%BCrk) tarafından geri çekilen düşmanı takip etme/kovalama ("*pursuit*") emri verildi.[^122] Bu geri çekilme harekatlarında [Fahrettin Altay](https://turkipedia.org/tr/wiki/Fahrettin_Altay) Paşa da oldukça önemli bir rol oynadı.[^123] Küçük Asya'daki Yunan ordusu neredeyse yok edilme raddesine gelecekti. 1 Eylül'de [Uşak](https://turkipedia.org/tr/wiki/U%C5%9Fak) kurtarıldı. Aynı gün [Eskişehir](https://turkipedia.org/tr/wiki/Eski%C5%9Fehir) de işgalden kurtuldu. 3 Eylül'de [Kula](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kula) ele geçirildi. 5 Eylül'de Yunan ordusu [Alaşehir](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ala%C5%9Fehir)'den geri çekilip bölgeye Türk ordusu girdi.[^124] 6 Eylül'de Balıkesir kurtuldu.[^125] [Manisa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Manisa) 8 Eylül'de geri alındı.[^126] 9 Eylül'de Türk ordusu [İzmir'e girerek](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0zmir%27in_Kurtulu%C5%9Fu) şehri yaklaşık 3 yıl süren [işgalden](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0zmir%27in_%C4%B0%C5%9Fgali) kurtardı.[^127] İzmir'in Kurtuluşu, Yunanların *Megali İdea* ülküsü ile 2 bin yıllık Yunan varlığına son vermiştir.[^128] [Mudanya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mudanya) 10 Eylül'de özgürleştrildi.[^129] Bursa 11 Eylül'de yeniden ele geçirildi.[^130] 17-18 Eylül'de ise son olarak [Bandırma](https://turkipedia.org/tr/wiki/Band%C4%B1rma) düşman işgalinden kurtarılarak Büyük Taarruz sona erdi.[^131] Türk askerleri tüm bu ilerleyiş boyunca hiçbir siville çatışmaya girmemişti. Taarruz aşırı hızlı bir şekilde tamamlanmıştı.[^132] Bu kovalama harekâtının bitişinde Yunan ordusu ya denize dökülmüştü ya da tümden yok olmuştu.[^133][^134] Yunan ordusu kesin bir biçimde yenilmişti. Büyük Taarruz'dan [Küçük Asya Ordusu](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C3%BC%C3%A7%C3%BCk_Asya_Ordusu)'nun yalnızca üçte biri (1/3) başarıyla kurtulup Anadolu'yu boşaltabilmişti. Yunan ordusunun kayıpları 75 bin ölü ve yaralıydı, ayrıca Türklerin elinde 45.000 tutsak Yunan askeri de vardı. Türk ordusunun toplam zaiyatı ise sadece 12 bindi.[^135][^136] Türk Kurtuluş Savaşı'nın Batı Cephesi, tarih boyunca Yunanların aldığı en ağır yenilgilerden birisiydi.[^137] ![1922 Büyük İzmir Yangını'nı gösteren 14 Eylül 1922 tarihli görsel, fotoğraf bir İtalyan gemisinden çekilmiştir](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/de/Great_Fire_of_Smyrna.jpg/1280px-Great_Fire_of_Smyrna.jpg) *1922 Büyük İzmir Yangını'nı gösteren 14 Eylül 1922 tarihli görsel, fotoğraf bir İtalyan gemisinden çekilmiştir (public-domain)* Türk süvari güçleri 9 Eylül'de İzmir'in sınırlarına varmıştı, Yunan ordusu ise aynı gün kenti çoktan boşaltmıştı. Türk birlikleri şehrin içine sabah saat 11:00'de varmıştı.[^138][^139] 10 Eylül'de, toplumlararsı bir şiddetin ortaya çıkmasını önleme maksatıyla, [Mustafa Kemal Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mustafa_Kemal_Atat%C3%BCrk) tarafından herhangi bir sivili öldüren Türk askerine idam cezası verileceği bildirildi. Tüm bu olaylar yaşanırken 13 Eylül 1922 tarihinde İzmir'de yaklaşık 9 gün sürecek olan bir [yangın çıktı](https://turkipedia.org/tr/wiki/1922_%C4%B0zmir_Yang%C4%B1n%C4%B1). Yalnızca Yahudi ve Türk bölgeleri kentteki yangından etkilenmedi. Yangını kimin çıkardığı ya da kimin başlattığı günümüzde hâlen birer tartışma konusudur. Yunan ordusunu Anadolu'nun bağrında yok ettikten sonra Türk birlikleri, İngiliz kuvvetlerinin bulunduğu [Çanakkale Boğazı](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87anakkale_Bo%C4%9Faz%C4%B1)'na doğru ilerledi.[^140] ## Sonrası ### Çanakkale Krizi [Büyük Taarruz](https://turkipedia.org/tr/wiki/B%C3%BCy%C3%BCk_Taarruz)'daki zaferin ardından Türk kuvvetleri İngiliz birliklerinin bulunduğu [Çanakkale Boğazı](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87anakkale_Bo%C4%9Faz%C4%B1)'na doğru yürümeye başladı. Bu durum iki devlet arasında bir krizin doğmasına yol açtı. [Ankara Hükûmeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ankara_H%C3%BCk%C3%BBmeti), Çanakkale'den çekilmeleri amacıyla İngilizlere [ültimatom](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%9Cltimatom) verdi.[^141] İngilizler, tarafsız bölge olarak adlandırdıkları yerdeki askerlerini korumak için Çanakkale'ye [Kraliyet Hava Kuvvetleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kraliyet_Hava_Kuvvetleri)'nden 4, 25, 56, 203, 207, 208 ile 267 numaralı uçak filolarını gönderdiler.[^142] Ayrıca savaş gemilerini de bölgeye yolladılar. Daha sonra da dominyonlarından Çanakkale'ye kuvvet göndermelerini isteseler de birer tabur gönderen [Yeni Zelanda](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yeni_Zelanda) ile [Newfoundland Dominyonu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Newfoundland_Dominyonu) dışında hiçbir [Milletler Topluluğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0ngiliz_Milletler_Toplulu%C4%9Fu) üyesi devlet birlik göndermemeye kararlıydı.[^143][^144] Hatta Yugoslavya, İtalya ve Romanya bile İngilizleri desteklememişti.[^145][^146] Fransa da İngilizlere karşı çıkmıştı.[^147] İngilizler artık diplomatik olarak tümüyle izole ve yalnız kalmıştı.[^148][^149] [İngiliz Savaş Ofisi](https://turkipedia.org/tr/wiki/The_War_Office)'nin olası bir savaş çıkması durumunda 27 Eylül tarihli planı şöyleydi: 1. [Gelibolu Yarımadası](https://turkipedia.org/tr/wiki/Gelibolu_Yar%C4%B1madas%C4%B1) ne olursa olsun korunacaktı 2. Bölgedeki İngiliz güçlerini tehlikeye atmadan [Çanakkale](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87anakkale) tutulabilecek en uzun süre boyunca elde tutulacaktı 3. [Kocaeli Yarımadası](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kocaeli_Yar%C4%B1madas%C4%B1) ciddi bir tehtitle karşı karşı kalınması durumunda boşaltılacaktı 4. Zorunda kalınıldığı zaman [Konstantinopolis](https://turkipedia.org/tr/wiki/Konstantinopolis) tahliye edilecekti Ancak 30 Eylül tarihli toplantıda İngiliz kabinesi daha çok şu 3 şeye odaklandı:[^150] 1. Uzlaşı yoluyla barışı sağlamak 2. [Çanakkale](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87anakkale_Bo%C4%9Faz%C4%B1) ve [İstanbul Boğazlarından](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0stanbul_Bo%C4%9Faz%C4%B1) geçiş özgürlüğünü korumak 3. Tüm bunlar yaşanırken Fransa ve İtalya'yla sürmekte olan ittifakı korumak ![David Lloyd George'un istifasını ele alan karikatür](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/c/c8/Cartoon_Drawn_After_David_Lloyd_George%27s_Resignation.jpg) *David Lloyd George'un istifasını ele alan karikatür (public-domain)* Tüm bu olaylar yaşanırken İngiliz iç siyâseti de karışıklıklarla boğuşmaktaydı. Ülke genelinde işsizlik tavan yapmış, İrlanda [bağımsızlığını kazanmış](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0rlanda_Ba%C4%9F%C4%B1ms%C4%B1zl%C4%B1k_Sava%C5%9F%C4%B1), ve İngiliz kamuoyu War-weariness savaş karşıtı hale geçirmişti. [David Lloyd George](https://turkipedia.org/tr/wiki/David_Lloyd_George)'un Yunan yanlısı dış siyaseti artık herkesi rahatsız etmekteydi.[^151] Öyle ki, Lloyd George ile aynı düşünen kişiler yalnızca [Winston Churchill](https://turkipedia.org/tr/wiki/Winston_Churchill), [F. E. Smith](https://turkipedia.org/tr/wiki/F._E._Smith) ve [Austen Chamberlain](https://turkipedia.org/tr/wiki/Austen_Chamberlain)'di.[^152] Diğer tüm muhafazakarlar ise savaş karşıtıydı.[^153] “Kemalistlerin İngiliz nefretinden daha öte bir şey hiç görmedim. Elinden gelse Mustafa Kemal her sabah kahvaltı sofrasına salamuraya yatırılmış bir İngiliz getirtirdi, kesin yapardı bunu.” Lloyd George'un aşırı Yunan yanlısı politikası onun sonunu getiricekti.[^154] [Muhafazakar Parti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Muhafazak%C3%A2r_Parti_%28Birle%C5%9Fik_Krall%C4%B1k%29) milletvekilleri, [Liberal Parti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Liberal_Parti_%28Birle%C5%9Fik_Krall%C4%B1k%29) ile sürmekte olan koalisyon hükûmetinin devam edemeyeceği üzerine [Carlton Club](https://turkipedia.org/tr/wiki/Carlton_Club)'da Carlton Club meeting. Toplantı sonucunda [David Lloyd George](https://turkipedia.org/tr/wiki/David_Lloyd_George) 19 Ekim'de başbakanlık görevinden istifa etti.[^155] Böylece Çanakkale Krizi, LLoyd George'un siyasi kariyerinin sonunu getirdi. [Andrew Bonar Law](https://turkipedia.org/tr/wiki/Andrew_Bonar_Law) önderliğinde kurulan yeni hükûmet ise Türklerle uzlaşmaya daha yakın olacaktı. ### Savaşın Bitişi ve Mudanya Ateşkesi ![24 Temmuz 1923 tarihinde imzalanmış Lozan Antlaşması'nı gösteren harita](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/b/bb/Lozan_antla%C5%9Fmas%C4%B1.png) *24 Temmuz 1923 tarihinde imzalanmış Lozan Antlaşması'nı gösteren harita (Alkd, CC-BY-SA-3.0)* Uzun süren görüşmeler sonrasında 11 Ekim 1922'de [İtilaf Devletleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0tilaf_Devletleri) ile Ankara Hükûmeti arasında [Mudanya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mudanya)'da ateşkes imzalandı.[^156] İlk başta Yunanlar antlaşma koşullarını kabul etmese de 3 gün sonra (14 Ekim) uymak zorunda kaldılar.[^157] Mütareke koşullarından olan "[Doğu Trakya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Do%C4%9Fu_Trakya)'yı Türklere verme hususu" da kolayca halledilip Yunan ordusu Doğu Trakya'yı tahliye etti.[^158] Böylece Doğu Trakya tek bir kurşun bile atılmadan Türklere geri verildi.[^159] Mudanya'dan sonra ise ardıl olarak [Lozan Antlaşması](https://turkipedia.org/tr/wiki/Lozan_Antla%C5%9Fmas%C4%B1) 24 Temmuz 1923'te imzalandı.[^160] Savaş bittikten sonra ise her iki ülke arasında bir [nüfus mübadelesi yapıldı](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye-Yunanistan_n%C3%BCfus_m%C3%BCbadelesi).[^161] Toplamda 1.2 milyon Rum ile 500.000 Türk ülkelerarası yer değiştirmek zorunda kaldı.[^162] Bugün Lozan Antlaşması, üzerinden 100 yıl geçmesine karşın hâlen geçerliliğini korumayı başarmış olan ilk ve tek [Birinci Dünya Savaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/I._D%C3%BCnya_Sava%C5%9F%C4%B1) sonrası antlaşmadır.[^163] ### Etkileri *Küçük Asya Felaketi* ([Yunanca](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yunanca): Μικρασιατική καταστροφή, *Mikrasiatiki katastrofi*), Yunan tarih yazımında [Küçük Asya Ordusu](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C3%BC%C3%A7%C3%BCk_Asya_Ordusu)'nun Eylül 1922'de [Mustafa Kemal](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mustafa_Kemal_Atat%C3%BCrk) komutasındaki [Türkiye Büyük Millet Meclisi Hükûmeti Ordusu](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_Silahl%C4%B1_Kuvvetleri)'na uğradığı yenilgi sonucu Küçük Asya Seferi'nin son bulmasına verilen isimdir. Küçük Asya Felaketi, [Helenizm](https://turkipedia.org/tr/wiki/Helenizm_%28%C3%A7a%C4%9Fda%C5%9F%29) (Yunanlık) tarihinin bir dönüm noktası olarak kabul edilmektedir.[^164] Yunanistan'ın tarih ders kitabında ise *Modern Helenizm (Yunanlık) tarihinin en büyük ulusal felaketi* olarak tanımlanmaktadır.[^165] Küçük Asya Felaketi, sadece Yunanistan'ın başarılı savaşlarla dolu bir on yılını bitirmedi, aynı zamanda kuruluşundan itibaren bir yüzyıldır modern Yunan devletinin siyasetinde egemen olan ve [Megali İdea](https://turkipedia.org/tr/wiki/Megali_%C4%B0dea) olarak bilinen [irredantist](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0rredantizm) ve [yayılmacı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Emperyalizm) politikasını toprağa gömdü.[^166] Küçük Asya Felaketi, yalnızca birer yenilgi olarak kalmamış; [iki savaş arası dönem](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0ki_sava%C5%9F_aras%C4%B1_d%C3%B6nem) ve 1940-41 [Yunan-İtalyan Savaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yunan-%C4%B0talyan_Sava%C5%9F%C4%B1) ile [Mihverlerin Yunanistan'ı işgali sürecinde](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yunanistan%27%C4%B1n_Mihver_Devletleri_taraf%C4%B1ndan_i%C5%9Fgali) de siyasetçiler ve halk arasında çeşitli amaçlarla kullanılmıştır.[^167] Ayrıca devlet içi siyasette de [Altılar Davası](https://turkipedia.org/tr/wiki/Alt%C4%B1lar_Davas%C4%B1) gibi birçok olaya yol açmıştır.[^168] Küçük Asya Felaketi, Yunan ordusu için bir yenilgi olmanın yanı sıra, 1923-1924 [nüfus mübadelesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye-Yunanistan_n%C3%BCfus_m%C3%BCbadelesi) ile (muaf tutulan İstanbul, Gökçeada ve Bozcaada hariç) Anadolu'daki Rum/Yunan nüfusun yok olmasına neden olduğu için de böyle adlandırılmaktadır. 1922 Felaketi, Yunan toplumunda her düzeyde derin kesintilere yol açacaktır: ekonomik (büyük şehir merkezlerinde büyük bir işçi sınıfının yaratılması ve astifili), politik (siyasi güçlerin radikalleşmesi) ve kültürel (yeni müzik, mutfak), 30'ların kuşağı vb. gibi yeni entelektüel arayışlar ve edebi akımlar. ## Savaşın sonuçlanmasında payı olan etmenler Türk Kurtuluş Savaşı'nın Batı Cephesi'nin gelişimi ile sonuçlanması sürecinde birçok etken rol oynamıştır. ### Yunan ordusunun aşırı özgüveni ![Şubat 1921'deki Londra konferansında bulunan Yunan delegeler](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/4/40/Kalogeropulos%2C_Kaftantzoglou%2C_Sarigiannis%2C_Bouboulis.jpg) *Şubat 1921'deki Londra konferansında bulunan Yunan delegeler (Agence de presse Meurisse, public-domain)* Yunanlar, kendilerine [İtalya](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0talya_Krall%C4%B1%C4%9F%C4%B1), [Fransa](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%9C%C3%A7%C3%BCnc%C3%BC_Frans%C4%B1z_Cumhuriyeti) ve [Birleşik Krallık](https://turkipedia.org/tr/wiki/B%C3%BCy%C3%BCk_Britanya_ve_%C4%B0rlanda_Birle%C5%9Fik_Krall%C4%B1%C4%9F%C4%B1) tarafından yapılan "düşmanı hafife almama" konusundaki uyarılara rağmen, düzensiz olarak gördükleri Türkleri 3 ay içerisinde yok edeceklerini düşünmekteydiler. 1921 [Londra Konferansı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Londra_Konferans%C4%B1_%281921%29)'nda Yunan başbakan [Nikolaos Kaloyeropulos](https://turkipedia.org/tr/wiki/Nikolaos_Kaloyeropulos), Yunan ordusunun "Harikulade" bir düzeyde olduğunu ve ordunun savaşmak için can atıp Kemal'in ordusunun ise "çapulcu" düzeyinde olduğunu söylemişti.[^169] Buna yanıt olarak ise İtalyan diplomat [Carlo Sforza](https://turkipedia.org/tr/wiki/Carlo_Sforza) Türk kuvvetlerinin Anadolu'nun derinliklerinde bulunup çok ciddi bir sorun olduğunu, küçük bir yanlışın bile Dünya'nın en iyi generalleri tarafından yönetilmekte olan en güçlü orduların bile sonunu getirebileceğini belirterek Kaloyeropulos'a [Napolyon'un Rusya seferi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Napolyon%27un_Rusya_seferi)'ni hatırlattı. Konferansta bulunan Fransız Bakanlar konseyi başkanı [Aristide Briand](https://turkipedia.org/tr/wiki/Aristide_Briand) ise Yunanların vatanseverliğini sorgulamadı, ancak Kaloyeropulos'un Türkleri askerî olarak değerlendirme biçimine karşı çıktı. Fransa, [Kilikya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kilikya)'da Türklere karşı [kendi cephesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_Kurtulu%C5%9F_Sava%C5%9F%C4%B1_G%C3%BCney_Cephesi) bulunmaktaydı, bölgede 60.000 askeri bulunmaktaydı, hepsi bakımlı olup iyi eğitilmişti lâkin yine de Kilikya'daki düzensiz Türk birlikleri Fransızlara ağır zaiyatlar verdirmekteydi. Yani onun deyimiyle birer "çapulcu" değillerdi. Kaloyeropulos buna karşı çıktı. [Birinci Dünya Savaşı'nın Batı Cephesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/I._D%C3%BCnya_Sava%C5%9F%C4%B1_Bat%C4%B1_Cephesi)'nde ün yapmış, orada Almanlara karşı savaşmış, [Çanakkale Savaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87anakkale_Sava%C5%9F%C4%B1)'nda rol oynamış ve şuan Kilikya'da Türklerle savaşmakta olan Fransız general [Henri Gouraud](https://turkipedia.org/tr/wiki/Henri_Gouraud) da Briand'ın dediklerine katıldı. Ağzından çıkan sözleri dikkatlice seçerek Türklerin "tehlikeli rakipler olup hiç de hafife alınmamaları gerektiğini" ekledi. Kilikya'da kendi komutası altında bulunan oldukça becerikli 55 bin kişilik bir güç [Antep'i kuşatmaktaydı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Antep_Ku%C5%9Fatmas%C4%B1), yine de kuşatma zorluklarla geçmekteydi; Antep'i ele geçirmek için gösterilen çaba [Verdun](https://turkipedia.org/tr/wiki/Verdun_Muharebesi)'daki gösterilen çabayla eşdeğer seviyedeydi. Dahası, İzmir'den Ankaraya kadar olan mesafe yaklaşık 600 kilometreydiki bu da Yunan birliklerinin savaş alanlarını yaymasını gerektirecekti. Mareşal Foch'un tüm Anadolu'yu denetim altında tutmak için toplamda 27-28 tümenin gerektiğini yeniden hatırlattı. Ayrıca Fransızlarla olan cephenin aksine, ki bu cephede askerler siperlerle korunabilmekteydi, [Ankara](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ankara)'nın dağlık olup orayı işgal etmeyi kafasına koymuş bir ordunun, destek hatlarının yüzlerce kilometre ötesinde, her an her türlü saldırıya karşı tetikte olması gerektiğini belirtti. ![Miili Mücadele döneminde İngilizlerin Atina büyükelçiliğini yapan Francis Oswald Lindley'nin bir fotoğrafı](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/6/68/Francis_Oswald_Lindley.jpg) *Miili Mücadele döneminde İngilizlerin Atina büyükelçiliğini yapan Francis Oswald Lindley'nin bir fotoğrafı (Vasily Fyodorovich Goncharuk, public-domain)* Yunanlar ayrıca dış ülkelerin sözüne de güvenmekteydi. Haziran 1922'de Birleşik Krallık'ın Yunanistan büyükelçisi olan Francis Oswald Lindley İngiliz hükûmetini zamanın hızla akıp gittiğini ve Yunanistan'a acil askerî, maddi ve moral destek verilmesi gerektiği konusunda uyardı. Bunun üzerine bir miktar askeri/finansal yapılıp [Avam Kamarası](https://turkipedia.org/tr/wiki/Avam_Kamaras%C4%B1)'nda filhelen başkan [David Lloyd George](https://turkipedia.org/tr/wiki/David_Lloyd_George), şöyle bir konuşma yapmıştı: “Yunan ordusu kadar böyle ileriye gidebilen hiçbir ordu bilmiyorum \[...\] Bayağı cesurca ve tehlikeli bir askerî deneydi bu. Yaptıkları her bir muharebede karşılarındakilere üstünlük kurdular.” Bu konuşma, Yunan ordusunun içinde günlük emir ("*Order of the Day*") olarak dağıtılmıştı. Kemalistler ise bunu, İngilizlerin iddia ettikleri tarafsızlıklarının sadece birer aldatmaca olduğunun kanıtı olarak gördüler. ### 1920 Yunanistan seçimleri ![Birleşik Muhalefet lideri Dimitrios Gunaris](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/c/c6/Dimitrios_Gounaris.jpg) *Birleşik Muhalefet lideri Dimitrios Gunaris (public-domain)* 25 Ekim 1920'de Yunan Kralı [Aleksandros](https://turkipedia.org/tr/wiki/Aleksandros_%28Yunanistan_kral%C4%B1%29)'un ölümü ile ardıl [1920 Yunanistan seçimleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/1920_Yunanistan_genel_se%C3%A7imleri) ve en sonunda [Kral Konstantin](https://turkipedia.org/tr/wiki/I._Konstantin)'in geri dönüşü de savaşın gidişatında rol oynamıştı. 1920 seçimlerinde Liberalist Venizelos kaybedip [Dimitrios Gunaris](https://turkipedia.org/tr/wiki/Dimitrios_Gunaris) önderliğindeki [Birleşik Muhalefet](https://turkipedia.org/tr/wiki/Birle%C5%9Fik_Muhalefet_%28Yunanistan%29) kazanmıştı. Seçimden sonra hepsi olmasa da çoğu Venizelist subay görevden atılmış (atılmış olan Venizelist subayların bir kısmının savaş tecrübesi yüksekti), yerine Kral yanlısı subaylar getirilmişti.[^170] Tıpkı [Balkan Savaşları](https://turkipedia.org/tr/wiki/Balkan_Sava%C5%9Flar%C4%B1)'ndaki Osmanlı ordusu gibi, Yunan ordusunun içine de siyaset girmişti.[^171] Daha sonra yeni hükûmet, Kral Konstantin'in dönüşü için Aralık ayında halkı referanduma götürdü, sonuç olarak ise neredeyse %99[^172] oyla Yunan kralı Konstantin geri döndü.[^173] Bu dönüş ise yeni sorunlara yol açtı. Savaş yorgunluğuyla dolmuş olan [Fransa](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%9C%C3%A7%C3%BCnc%C3%BC_Frans%C4%B1z_Cumhuriyeti), artık İngiliz güdümü altında gördükleri Yunanların Anadolu'daki maceralarını destekleme niyetleri yoktu. Bundan dolayı da I. Konstantin Ocak 1921'de yeniden kral olduktan sonra Yunanistan'a olan desteklerini kestiler.[^174] Türklere karşı Kilikya'da yaptıkları savaşı bitirmek kendileri için daha yararlıydı. [İtalyanlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0talya_Krall%C4%B1%C4%9F%C4%B1) da bu yönetim değişiklikliği olayını, Yunanistan'ın Küçük Asya (yani Anadolu) bölgesinde yaptıkları harekâtlara karşın birer diplomatik muhalefet için malzeme olarak kullandılar. Bundan olaylardan sonra, Yunanistan'ı savaşın sonuna dek destekleyecek olan tek ülke [Birleşik Krallık](https://turkipedia.org/tr/wiki/Birle%C5%9Fik_Krall%C4%B1k) olacaktı.[^175][^176][^177] Yunan tarihçi Konstantinos Travlos, 1920 seçimlerinin ülkenin dış siyasetinden çok ordu içi değişimlerde etkisi olduğunu belirtmektedir.[^178] Ayrıca seçim sonrası yaşanan olayların da tartışıldığı kadar önemli olmadığını belirtmektedir.[^179] ### Aşırı yayılma Yunan güçleri ilerledikçe daha fazla yeri denetim altında tutmak ve o bölgeleri korumak zorunda kalıyordu. Destekle iletişim hatları da aynen uzaması gerekiyordu. Ayrıca beklenmedik baskın ya da saldırılara da savunmasız kalınmaktaydı.[^180] Aynı şey destek konvoyları için de geçerliydi.[^181] Bu durum ileride Yunanların aleyhine işleyecekti.[^182] ### Türk tarafının sorunları [Kurtuluş Savaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_Kurtulu%C5%9F_Sava%C5%9F%C4%B1)'nın yaşandığı yıllarda, Türkler yalnızca Yunanlara karşı değil; birçok ulusa karşı çok cepheli bir mücadele yürütüyorlardı. Fransızlar [Kilikya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kilikya) bölgesini işgal etmişlerdi ve burada Türklerle savaşmaktaydılar. Doğuda Ermeniler de Türklere karşı üçüncü bir cephe oluşturmaktaydı. İngilizler İstanbul'u ellerinde tutmakta olup [Kürdistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C3%BCrdistan) bölgesinde Türklerle savaşmaktaydı. Birçok ayrılıkçı ve dinî ayaklanmalar ortaya çıkmıştı, aynı zamanda Türkler [İstanbul Hükûmeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu) ile de savaş halindeydi. Tüm bu gelişmeler, Türkler için savaşın ilk başlarında Yunan tehtidine yeteri kadar odaklanamamasına yol açtı. Milli Mücadele'nin ilk yıllarında çoğu elverişli kent (İstanbul, Bursa, Balıkesir vs.) düşman işgali altında bulunduğundan dolayı ekonomik durum da pek iyi değildi.[^183] Türk ordusu, oldukça iyi eğitimli olmasına karşın kötü donanımlıydı. [Mondros Mütarekesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mondros_M%C3%BCtarekesi)'nden sonra Türk askerlerinin silah ile mühimmatı [İtilaf Devletleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0tilaf_Devletleri)'nce toplanmıştı. Mondros Ateşkesi gereğince toplanan silah ve mühimmatlar şunlardı: 40.801 [tüfek](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCfek), 756 [makineli tüfek](https://turkipedia.org/tr/wiki/Makineli_silah) ve 632 [top](https://turkipedia.org/tr/wiki/Top%C3%A7u_s%C4%B1n%C4%B1f%C4%B1).[^184] Mondros uyarınca toplanan askeri nesneler, tüm Kurtuluş Savaşı boyunca gönderilecek olan Sovyet askerî yardımlarından daha fazlaydı. Ayrıca Mart 1921'deki [Moskova Antlaşması](https://turkipedia.org/tr/wiki/Moskova_Antla%C5%9Fmas%C4%B1_%281921%29) değin hiçbir destekçileri de yoktu.[^185] Batı Cephesinde, Aralık 1920'ye kadar, düzenli bir Türk ordusu değil, herhangi bir emir-komuta zincirine bağlı olmayan düzensiz [Kuva-yı Milliye](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kuv%C3%A2-yi_Milliye) güçleri vardı.[^186] Bu durum ise Yunanlar için tam tersiydi. Örneğin [İkinci İnönü Muharebesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0kinci_%C4%B0n%C3%B6n%C3%BC_Muharebesi)'nden önce Yunanlar İngilizlerden önemli miktarda modern teçhizat ile erzak desteği almışlardı. İngiliz Parlementosunda bulunan [Arthur Balfour](https://turkipedia.org/tr/wiki/Arthur_Balfour), dışişleri bakanı [Lord Curzon](https://turkipedia.org/tr/wiki/George_Curzon) ve hatta genel olarak dışişleri bakanlığı bayağı Yunan-yanlısıydı. Sayısal avantaj aynı zamanda Yunanlardaydı: 1921 başlarında Yunanların toplam 100.000 askeri varken Türklerde ise yalnız 50.000 kişilik güç bulunuyordu. Türkler hem batı cephesinde hem de diğer cephelerde başarı göstermeye başladıkça işler değişmeye başladı. Öncelikle [Doğu Cephesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_Kurtulu%C5%9F_Sava%C5%9F%C4%B1_Do%C4%9Fu_Cephesi)'nde Ermeniler yenilgiye uğratıldı.[^187] İnönü muharebelerinden sonra 1921 yazında İtalyan güçleri Anadolu'dan çekildi.[^188] Daha sonra da Ekim 1921'de Fransızlarla yapılan [Ankara Antlaşması](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ankara_Antla%C5%9Fmas%C4%B1_%281921%29) ile Güney Cephesi kapatıldı.[^189] Kasım 1921'e gelindiğinde ([Elcezire cephesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_Kurtulu%C5%9F_Sava%C5%9F%C4%B1_El-Cezire_Cephesi) hariç) diğer tüm cepheler Türklerin lehine kapanmıştı, bu da ana tehtit olan Yunanlara karşı daha fazla asker ayırılabilmesini/tahsis edilebilmesini sağlayacaktı. ### Sovyet yardımları ![Mustafa Kemal Paşa, Sovyetlerin Ankara Büyükelçisi Semyon Aralov, ve diğer temsilciler, 31 Mart 1922, Başakşehir.](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/d/db/Western_Front_31_March_1922_bis.jpg) *Mustafa Kemal Paşa, Sovyetlerin Ankara Büyükelçisi Semyon Aralov, ve diğer temsilciler, 31 Mart 1922, Başakşehir. (NA, public-domain)* [Mart 1921'den sonra](https://turkipedia.org/tr/wiki/Moskova_Antla%C5%9Fmas%C4%B1_%281921%29) Anadolu Hareketi, bir iç savaşla [başa çıkmakta](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rus_%C4%B0%C3%A7_Sava%C5%9F%C4%B1) olan [Sovyetlerden](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rusya_Sovyet_Federatif_Sosyalist_Cumhuriyeti) maddi, askeri ve finansal destek almıştır.[^190] Tüm [Kurtuluş Savaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_Kurtulu%C5%9F_Sava%C5%9F%C4%B1) boyunca gönderilen yardımların toplamı bundan ibarettir: yaklaşık 37.000 tüfek, 324 makineli tüfek, 66 top, 11 milyon ruble ile 100.000 liralık külçe altın.[^191] Tüm bu yardımlar ancak 4 adet tümeni silahlandırmaya yetmekteydi.[^192] Yardımların neredeyse tamamı 1921 yılında gelmişken 1922 yılında gelenler oldukça azdır.[^193] Ayrıca belirtmek gerekir ki, [Bolşevikler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bol%C5%9Fevikler)den geldiği sanılan çoğu yardım özünde [Azerbaycan'daki](https://turkipedia.org/tr/wiki/Azerbaycan_Sovyet_Sosyalist_Cumhuriyeti) ve [Orta Asya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Orta_Asya)'daki Türklerden gelmekteydi.[^194][^195][^196][^197][^198] Örneğin [Buhara Sovyet Halk Cumhuriyeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Buhara_Sovyet_Halk_Cumhuriyeti) (bugünün Özbekistan'ı) meclisinde [Ankara Hükûmeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ankara_H%C3%BCk%C3%BBmeti)'ne 100 milyonluk altın ruble verilmesi konusundaki karar kabul edilip altınlar Türklere verilmek üzere Rus hazinesine teslim edilmişti, ancak Sovyetler verilmesi gereken tutarın sadece %18'ini (bazı kaynaklara göre %10-11[^199]) iletmişti.[^200][^201] Bazı kaynaklarca bu olay birer "gasp ediş" olarak yorumlanmıştı.[^202] En büyük Sovyet desteği, para ve silah yardımlarından çok, İtilaf Devletlerine karşı Türkiye'nin diplomatik olarak yanında durmasıdır.[^203] Sovyet desteği, iddia edildiğinin aksine [Türk Kurtuluş Savaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_Kurtulu%C5%9F_Sava%C5%9F%C4%B1)'nın sonucunu baştan aşağı bir biçimde değiştirecek kadar belirleyici bir etmen değildi, daha çok iki ülke arasındaki basit bir çıkar ilişkisinden ibaretti. Yardımlar, özünde az olup düzensizce ve gecikmeli olarak gelmekteydi. Ayrıca Rus [tarihyazımı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tarihyaz%C4%B1m%C4%B1)nda Sovyet desteğiyle ilgili öne sürülen abartılı iddialar da gerçek değildi.[^204] Aynı zamanda Türk Kurtuluş Savaşı'nın [Güney Cephesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_Kurtulu%C5%9F_Sava%C5%9F%C4%B1)'ndeki Fransız subaylarla diplomatlar, [Türk Direniş Hareketi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Anadolu_Hareketi)'ne yapılan yardımları belgelemekteydiler, ve hatta bazenleri belgeledikleri bilgiler doğru çıkmaktaydı. Ancak Sovyet yardımlarının etkisini, dönemin uçuk Bolşevik propagandasına kanarak olduğundan abartılı bir biçimde değerlendirmekteydi; çünkü Bolşevik propagandası, sahada olup bitenleri anlatmaktan çok Bolşeviklerin gerçekleşmesini umduğu olayları ya da diğerlerine inandırmak istedikleri bilgileri yaymaktaydı.[^205] ### Diğer etmenler Türkler, Batı Cephesinde kendi vatanlarını koruma niyetiyle çarpışırken Yunan askerlerinin ise savaşmak için özel bir gayesi bulunmamaktaydı. Mustafa Kemal Paşa, kendisini komünistlere devrimci olarak, muhafazakarlara geleneğin koruyucusu olarak, milliyetçilere vatanın kurtarıcısı olarak ve müslümanlara da dini bir önder olarak göstermişti; böylece tüm Türk unsurlarını etrafında toplayıp savaşmaya ikna ettirebilmişti. Hatta [Uzak Doğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Uzak_Do%C4%9Fu)'daki müslümanları da etkileyebilmişti (örneğin [Hilafet Hareketi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hint_Hil%C3%A2fet_Hareketi)).[^206] ## Etnik temizlik ![Yunan birliklerinin geri çekilirken yaktığı bir Türk köyünde sıhhiyeciler yaralıları taşıyor (Ağustos 1922).](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/d/d2/After_Greek_atrocity_August_1922.jpg) *Yunan birliklerinin geri çekilirken yaktığı bir Türk köyünde sıhhiyeciler yaralıları taşıyor (Ağustos 1922). (NA, public-domain)* ![Savaş boyunca yakılan kasabalar.](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/f/f0/Bat%C4%B1_anadolu_yak%C4%B1lan_kasabalar.png) *Savaş boyunca yakılan kasabalar. (Changess, CC-BY-SA-4.0)* Birçok kaynağa göre, Yunan ordusu savaşın son kısmında Anadolu'dan çekilirken bir [yakıp yıkma taktiği](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yak%C4%B1p_y%C4%B1kma_takti%C4%9Fi) izledi. Orta Doğu tarihçisi [Sydney Nettleton Fisher](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sydney_Nettleton_Fisher)'a göre, "Geri çekilme sırasında Yunan ordusu bir yakıp yıkma taktiği izledi ve öfkelerini savunmasız Türk köylülerinden bilinen her yolda çıkardı." [Norman M. Naimark](https://turkipedia.org/tr/wiki/Norman_Naimark)'a göre, "Yunan geri çekilişi yerel halk için işgalden daha yıkıcıydı." James Loder Park, dönemin İstanbul ABD Konsolos Yardımcısı, Yunanların Anadolu'yu boşaltmasından hemen sonra bölgeyi gezdi ve İzmir'i çevreleyen, gezdiği yerlerdeki durumu ve [1922 Manisa yangını](https://turkipedia.org/tr/wiki/1922_Manisa_yang%C4%B1n%C4%B1) gibi olayları rapor etti.[^207] ![Zeytinler Köyü'nün 14 Eylül 1922'de geri çekilen ordu tarafından yakılmasına adanmış anıt. Aşağıdaki yazı şu şekildedir: "Bu topraklar için köyümüzde şehit olan büyüklerimizin aziz hatıralarına ithaf olunur."](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/3/31/Zeytinler_village_in_Urla%2C_Memorial_for_the_Civillians_Casualties_of_the_Village.jpg) *Zeytinler Köyü'nün 14 Eylül 1922'de geri çekilen ordu tarafından yakılmasına adanmış anıt. Aşağıdaki yazı şu şekildedir: "Bu topraklar için köyümüzde şehit olan büyüklerimizin aziz hatıralarına ithaf olunur." (Utku Öziz, CC-BY-SA-4.0)* Kinross'a göre, "Bölgedeki kasabaların çoğu harabeye dönmüştü. Uşak'ın üçte biri artık yoktu. Alaşehir, yamaçları tahrif eden karanlık bir kavrulmuş boşluktan başka bir şey değildi. Köyün ardına köy, Yunan askerleri tarafından kül yığını haline getirildi. Tarihi kutsal şehir Manisa'daki 18.000 binadan sadece 500'ü ayakta kaldı." Geri çekilme sırasındaki Yunan vahşeti örneklerinden birinde, 14 Şubat 1922'de Aydın Vilayeti'nin Türk Karatepe köyünde, köy Yunanlar tarafından kuşatıldıktan sonra tüm sakinler camiye konuldu ve cami yakıldı. Ateşten kaçmayı başaran az sayıda kişi vuruldu.[^208] İtalyan konsolosu M. Miazzi, Yunanların 60 kadın ve çocuğu katlettiği bir köyü ziyaret ettiğini rapor etti. Bu rapor, daha sonra Fransız konsolosu Captain Kocher tarafından doğrulandı.[^209] [Johannes Kolmodin](https://turkipedia.org/tr/wiki/Johannes_Kolmodin), İzmir'de bulunan İsveçli bir doğubilimciydi. Kendisi mektuplarında Yunan ordusunun 250 Türk köyünü yaktığını yazdı.[^210] Tarihçi [Isaiah Friedman](https://turkipedia.org/tr/wiki/Isaiah_Friedman), Yunan ordusunun Türk birliklerinden kaçarken yaptıkları katliamlar ile ilgili şunu söyleyecekti:[^211] “Geri çekilen Yunan askerleri, sahada kaybettikleri yenilginin intikamını, hiçbir suçu olmayan masum Türk köylülerinden alacaklardı. Köylerini yakıp yağmalayacak, arkalarında da kül yığınları ile sinirli ve yoksul Türk ahalisini bırakacaklardı.” Peter Kinkaid Jensen'ın deyimiyle Uşak'tan İzmir'e kadar giden yol "Türk cesetleriyle dolup taşmıştı".[^212] Tarihçi ve Profesör olan [Justin McCarthy](https://turkipedia.org/tr/wiki/Justin_McCarthy), savaş sonucunda toplamda 640.000 Türkün öldüğünü hesaplamıştır.[^213] [Lozan Antlaşması](https://turkipedia.org/tr/wiki/Lozan_Antla%C5%9Fmas%C4%B1)'nda Yunanistan, Batı Anadolu'da savaş suçları işlediğini kabul etmiştir.[^214] ## Dış bağlantılar - [Kurtuluş Savaşı ve Batı Cephesi hakkında ayrıntılı bilgi](https://web.archive.org/web/20110811102421/http://www.kurtulussavasi.org/index.php) - [Yunanistan Komünist Partisi'nin bakış açısından Anadolu Macerası](https://web.archive.org/web/20110811102120/http://www.kurtulussavasi.org/savaslarantlasmalar21.php) - [Türk-Yunan Savaşı sırasında Avrupa](http://maps.omniatlas.com/europe/19210823/), Omniatlas, [arşivlenmiş sürümü](https://web.archive.org/web/20150316070438/http://maps.omniatlas.com/europe/19210823/), Erişim Tarihi: 5 Eylül 2026. [^1]: Turgut Özakman, Şu Çılgın Türkler (115'inci baskı, Eylül 2005), s. 23: "Sevr Antlaşması'nı ve tabii Üçlü Anlaşma'yı milliyetçilere silah zoruyla kabul ettirmek görevi, İngilizlerin aracılığıyla Yunan ordusuna önerilir, o da kabul eder. Yunan hükûmeti, bu hizmetine karşılık, İzmir ve Doğu Trakya'dan başka, İstanbul'un da Yunanistan'a verileceği ümidine kapılır. Fakat beklenilmeyen bir olay Yunanistan'ı karıştıracaktır. Kral Aleksandros ölür. Venizelos, Konstantin'in tahta geri dönmesini engellemek için seçimleri yenilemeye karar verir ve seçime "ya Konstantin, ya ben!" sloganıyla girer. Halk Konstantin'i ve onu destekleyen partiyi seçer. Venizelos yurtdışına kaçar. Vaktiyle Konstantin'in devrilmesine yardım etmiş olan Fransız hükûmeti, Konstantin'e ve muhalefete oy veren Yunan halkına kızar ve yeni iktidara karşı tavır alır. İngilizler de tedirgin olurlar ama tavır almak için beklemeyi tercih ederler. Venizelos'un sürgüne yolladığı, hapse attırdığı siviller ve askerler, tıpkı Hürriyet ve İtilaf Partililer gibi, iktidar özlemi ve kinle tutuşmuş bir halde yeniden sahnede boy gösterirler. Kralcı General Papulas, Anadolu'daki Yunan ordusunun komutanlığa atanır. İktidar, Anadolu'yu boşalttığı takdirde, Yunanistan'ın Fransa ve İtalya'dan sonra, İngiltere'nin de desteğini kaybedip yalnız kalacağını anlar; azdırdıkları Anadolu Rumlarını yazgılarıyla baş başa bırakmayı da göze alamaz. Sonunda Venizelos'un yayılmacı politikasını ve İngilizlerin askeri olmayı kabul eder. Bu sebeple Anadolu olaylarını iyi bilen bazı Venizeloscu komutanlara dokunmaz." ("The task of forcing the nationalists to accept the Treaty of Sèvres and of course the Tripartite Agreement at gunpoint was offered to the Greek army through the British, and it accepted it. In return for this service, the Greek government hoped that, in addition to Izmir and Eastern Thrace, Istanbul would also be given to Greece. However, an unexpected event will confuse Greece. King Alexander dies. Venizelos decides to renew the [^2]: Greece's Anatolian venture , anemi.gr. [^3]: Sowards, Steven W. Twenty-Five Lectures on Modern Balkan History (The Balkans in the Age of Nationalism). MSU, 2004. [^4]: Woodhouse, C.M. The Story of Modern Greece, Faber and Faber, London, 1968, p. 204 [^5]: Kemal Karpat (1985), Ottoman Population, 1830–1914, Demographic and Social Characteristics , The University of Wisconsin Press, pp. 168–169 [^6]: Kemal Karpat (1985), Ottoman Population, 1830–1914, Demographic and Social Characteristics , The University of Wisconsin Press, pp. 168–169 [^7]: Demirhan, Hasan. Yunanistan’da emperyalist kavga (1914-1918). İdil Yayıncılık, 2012, s. 1527. [^8]: "Not War Against Islam – Statement by Greek Prime Minister", The Scotsman, s. 5, 29 June 1920. [^9]: Toynbee, Arnold Joseph (1922). The Western question in Greece and Turkey: a study in the contact of civilisations. Constable. OCLC 718448089, ss. 312-313 [^10]: June 29, 1917. HISTORY, 16 Kasım 2009. [^11]: June 29, 1917. HISTORY, 16 Kasım 2009. [^12]: The Strange Story of How Greece Joined the Entente in WWI. TheCollector, 12 Mayıs 2024. [^13]: Smyrna is taken away from Turkey , New York Times, 17 May 1919. [^14]: George F. Nafziger, Mark W. Walton: Islam at war: a history, Greenwood Publishing Group, 2003, page 131. [^15]: Gerald E. Wheeler, Naval Historical Center (U.S.), Kinkaid of the Seventh Fleet: a biography of Admiral Thomas C. Kinkaid, U.S. Navy, Naval Historical Center, Dept. of the Navy, 1995, page 25. [^16]: H. P. Willmott: The Last Century of Sea Power, Volume 1: From Port Arthur to Chanak, 1894–1922, Indiana University Press, 2009, page 332 [^17]: E. Kural S., History of the Ottoman Empire and Modern Turkey, s. 342, Cambridge University Press [^18]: Yurt Ansiklopedisi. Anadolu Yayıncılık, 1982, s. 4273-4274. [^19]: K. E. Fleming. Greece – a Jewish History. Princeton University Press, 2010. [^20]: Ραμαζιάν Σ., Ιστορία τών Άρμενο – Έλληνικών στρατιωτικών σχεσεων καί συνεργασίας, Αθήνα, 2010. Ռամազյան Ս., Հայ-հունական ռազմական առնչությունների և համագործակցության պատմություն, Աթենք, 2010, pp. 200–201, 208–209; see The attempts of the Greek-Armenian Co-operation during the Armenian Genocide (1915–1923) by Gevorg Vardanyan [^21]: : A British scholar wrote that 300–400 Turks and about 100 Greeks were killed or wounded on May 15 and that many atrocities were committed against Turks in the days that followed. [^22]: : Venizelos is entitled to plead that in going to Smyrna he acted as mandatory for the four greatest powers. But he went as readily as a duck will swim. [^23]: Zografos, A. (2013). Le volontaire dans l'armée grecque durant la guerre gréco-turque en Asie mineure (1919–1923) [Doctoral dissertation, Université Paul-Valéry Montpellier] [^24]: Turabian Aram, L' Eternelle Victime de la Diplomatie Européenne sous le Patronage des Anciens Volontaires Arméniens des Armées Alliées. 1929, ss.146–158. [^25]: Ramazian, Samvel. Ιστορία των αρμενο-ελληνικών στρατιωτικών σχέσεων και συνεργασίας / Հայ-հունական ռազմական առնչությունների եւ համագործակցության պատմություն [History of Armenian-Greek military relations and cooperation]. Stamoulis Publications, 2010, s. 200-201, 208-209. [^26]: Turabian Aram, L' Eternelle Victime de la Diplomatie Européenne sous le Patronage des Anciens Volontaires Arméniens des Armées Alliées. 1929, pp.146–158. [^27]: Zografos, A. (2013). Le volontaire dans l'armée grecque durant la guerre gréco-turque en Asie mineure (1919–1923) [Doctoral dissertation, Université Paul-Valéry Montpellier] [^28]: Zografos, A. (2013). Le volontaire dans l'armée grecque durant la guerre gréco-turque en Asie mineure (1919–1923) [Doctoral dissertation, Université Paul-Valéry Montpellier] [^29]: Θεοφάνης Δεληγιαννίδης, Αντάρτης στα Ποντιακά βουνά. Απομνημονεύματα, Έπιμέλεια: Λάζαρος Τσακιρίδης, ΤΕΡΤΙΟΣ, Κατερίνη 2001. s. 142:“Καθήσανε στήν Έρπαα 4 μέρες γιά ξεκούραση. Μας είδοποίησαν οί Τσερκέζηδες καί μας είπανε 'Μήν τούς φοβάσθε, τίποτα δέν είναι καί αύτοί. Νά τους ζεματίσετε, όπως ζεματάει η τσουχνίδα. Αμέσως θά φύγουν'". Erişim tarihi: 26 Temmuz 2026. [^30]: Vovchenko, Denis. From Ethnic Hatred to Religious Solidarity: The Rise and Fall of Russophobia in Greece, 1830–1924. Sage Publications, 21 Temmuz 2023, s. 495519. [^31]: Ömer Sami Coşar. İzmir'de Katliam (Milliyet Gazetesi 1981 yılı İstiklal Savaşı Ek'i ). 2 Ocak 1981. [^32]: Hakan Dilek. İşgale ilk kurşundan millî mücadeleye. 16 Ocak 2010. [^33]: BATI ANADOLU'DA KUVAYI MİLLİYE'NİN OLUŞUMU (1919–1920), Oğuz Gülcan, Ankara Üniversitesi Türk İnkılap Tarihi Enstitüsü, 2007, sayfa 177-179 (Ankara University Open Archive System). [^34]: MALGAÇ BASKINI’NIN YILDÖNÜMÜ KUTLANDI , gozumuzaydin.com [^35]: Salâhi R. Sonyel: The Turco-Greek conflict, Cyprus Turkish Cultural Association, 1985, sayfa 19 [^36]: Hasan İzzettin Dinamo: Kutsal isyan: Millî Kurtuluş savaşı'nın gerçek hikâyesi, Cilt 2, Tekin yayınevi, 1986, ss. 274-75 . [^37]: İsmail Aka, Vehbi Günay, Cahit Telci: Türk İstiklâl Harbi başında Millî Mücadele, Akademi Kitabevi, 1993, page 75. [^38]: Sıtkı Aydınel: Güneybatı Anadolu'da Kuvâ-yı Milliye harekâtı, sayfa 169. [^39]: "Aydın, Kurtuluş Savaşı'nda unutulmaz bir destan yazdı". [^40]: Turan, Mustafa. İstiklâl Harbi’nde “Milne Hattı”. 1991, s. 567-579. [^41]: samsun tarihi. [^42]: Firdevs Temizgüney, Sivas Kongresi , Atatürk Ansiklopedisi. [^43]: Sancaktar, Fatih Mehmet. İşgal İstanbul’unda Son Osmanlı Meclis-i Mebusanı (1920). [^44]: Sinan Meydan: Cumhuriyet Tarihi yalanları: Yoksa siz de mi kandırıldınız?..., İnkılâp, 2010, ss. 332-352. [^45]: Sinan Meydan: Cumhuriyet Tarihi yalanları: Yoksa siz de mi kandırıldınız?..., İnkılâp, 2010, ss. 332-352. [^46]: Ahmet Nural Öztürk: Kula, Katakekaumene (Yanık yöre): 2000 yıl önce Strabon'un adını koyduğu yöre, Öğrenci Basımevi, s. 137-138. [^47]: Münir Sayhan: Milli Mücadele'de Çivril, (1919-1922), Kitsan, 2006, ss. 15-18. [^48]: Akan, Hatice. Ulusal Basına Göre Kocaeli Yarımadasının Türk Kontrolüne Geçişi (1921-1923). Bartın Üniversitesi, 2016, s. 36-48. [^49]: Treaty of Lausanne, GR: MFA, 24 July 1923 [^50]: "Greece and Turkey: The Treaty of Lausanne 100 years on – DW – 07/23/2023". dw.com. [^51]: Montgomery, A. E. (1972). "The Making of the Treaty of Sevres of 10 August 1920". The Historical Journal. 15 (4): 775–787. doi:10.1017/S0018246X0000354X. ISSN 0018-246X. JSTOR 2638042. [^52]: Sunga, Lyal S. (1992). Individual Responsibility in International Law for Serious Human Rights Violations. Martinus Nijhoff. ISBN 978-0-7923-1453-0. [^53]: Bernhardsson, Magnus (2005). Reclaiming a Plundered Past: Archaeology and Nation Building in Modern Iraq. University of Texas Press. ISBN 978-0-292-70947-8. [^54]: "Ιστορια Των Ελληνικων Ενοπλων Δυναμεων" . [^55]: Burgaç, Murat. Gediz taarruzu ve sonuçları. Anadolu Üniversitesi, 2018, s. 47-60. [^56]: Gediz Taarruzu , Ayfer Özçelik, Atatürk araştırma merkezi [^57]: Burgaç, Murat. Gediz taarruzu ve sonuçları. Anadolu Üniversitesi, 2018, s. 47-60. [^58]: "Monkey Bites King of Greece", The Portsmouth Herald, 14 October 1920, p. 1 [^59]: Van der Kiste, John (1994). Kings of the Hellenes: The Greek Kings, 1863–1974. ss.122123 Dover, New Hampshire and Stroud, Gloucestershire: Sutton Publishing. ISBN 0-7509-0525-5. [^60]: Van der Kiste, a.g.e., s. 123. [^61]: Van der Kiste, a.g.e., pp. 123124. [^62]: Turgut Özakman, Şu Çılgın Türkler (115'inci baskı, Eylül 2005), s. 23: "Sevr Antlaşması'nı ve tabii Üçlü Anlaşma'yı milliyetçilere silah zoruyla kabul ettirmek görevi, İngilizlerin aracılığıyla Yunan ordusuna önerilir, o da kabul eder. Yunan hükûmeti, bu hizmetine karşılık, İzmir ve Doğu Trakya'dan başka, İstanbul'un da Yunanistan'a verileceği ümidine kapılır. Fakat beklenilmeyen bir olay Yunanistan'ı karıştıracaktır. Kral Aleksandros ölür. Venizelos, Konstantin'in tahta geri dönmesini engellemek için seçimleri yenilemeye karar verir ve seçime "ya Konstantin, ya ben!" sloganıyla girer. Halk Konstantin'i ve onu destekleyen partiyi seçer. Venizelos yurtdışına kaçar. Vaktiyle Konstantin'in devrilmesine yardım etmiş olan Fransız hükûmeti, Konstantin'e ve muhalefete oy veren Yunan halkına kızar ve yeni iktidara karşı tavır alır. İngilizler de tedirgin olurlar ama tavır almak için beklemeyi tercih ederler. Venizelos'un sürgüne yolladığı, hapse attırdığı siviller ve askerler, tıpkı Hürriyet ve İtilaf Partililer gibi, iktidar özlemi ve kinle tutuşmuş bir halde yeniden sahnede boy gösterirler. Kralcı General Papulas, Anadolu'daki Yunan ordusunun komutanlığa atanır. İktidar, Anadolu'yu boşalttığı takdirde, Yunanistan'ın Fransa ve İtalya'dan sonra, İngiltere'nin de desteğini kaybedip yalnız kalacağını anlar; azdırdıkları Anadolu Rumlarını yazgılarıyla baş başa bırakmayı da göze alamaz. Sonunda Venizelos'un yayılmacı politikasını ve İngilizlerin askeri olmayı kabul eder. Bu sebeple Anadolu olaylarını iyi bilen bazı Venizeloscu komutanlara dokunmaz." ("The task of forcing the nationalists to accept the Treaty of Sèvres and of course the Tripartite Agreement at gunpoint was offered to the Greek army through the British, and it accepted it. In return for this service, the Greek government hoped that, in addition to Izmir and Eastern Thrace, Istanbul would also be given to Greece. However, an unexpected event will confuse Greece. King Alexander dies. Venizelos decides to renew the [^63]: Theodorakis, Emanouil; Manousakis George (2008). "First World War (1914–1918)". National Foundation Research [^64]: Richard Clogg, A Concise History of Greece, 2009, London: Cambridge University Press, ISBN 0521004799. [^65]: Nilüfer Erdem, Yunan tarihçiliğinin gözünde Anadolu harekâtı (1919-1923), 2011. [^66]: Theodorakis, Emanouil; Manousakis George (2008). "Period 1920–1922". National Foundation Research. [^67]: Britannica. [^68]: Hall, Hines H.. The Turkish Conundrum: French Diplomacy and the Occupation of Cilicia, 19191921. Western Society for French History, 1997, s. 198-211. [^69]: Hall, Hines H.. The Turkish Conundrum: French Diplomacy and the Occupation of Cilicia, 19191921. Western Society for French History, 1997, s. 198-211. [^70]: Hall, Hines H.. The Turkish Conundrum: French Diplomacy and the Occupation of Cilicia, 19191921. Western Society for French History, 1997, s. 198-211. [^71]: Turgut Özakman, Şu Çılgın Türkler (115'inci baskı, Eylül 2005), s. 23: "Sevr Antlaşması'nı ve tabii Üçlü Anlaşma'yı milliyetçilere silah zoruyla kabul ettirmek görevi, İngilizlerin aracılığıyla Yunan ordusuna önerilir, o da kabul eder. Yunan hükûmeti, bu hizmetine karşılık, İzmir ve Doğu Trakya'dan başka, İstanbul'un da Yunanistan'a verileceği ümidine kapılır. Fakat beklenilmeyen bir olay Yunanistan'ı karıştıracaktır. Kral Aleksandros ölür. Venizelos, Konstantin'in tahta geri dönmesini engellemek için seçimleri yenilemeye karar verir ve seçime "ya Konstantin, ya ben!" sloganıyla girer. Halk Konstantin'i ve onu destekleyen partiyi seçer. Venizelos yurtdışına kaçar. Vaktiyle Konstantin'in devrilmesine yardım etmiş olan Fransız hükûmeti, Konstantin'e ve muhalefete oy veren Yunan halkına kızar ve yeni iktidara karşı tavır alır. İngilizler de tedirgin olurlar ama tavır almak için beklemeyi tercih ederler. Venizelos'un sürgüne yolladığı, hapse attırdığı siviller ve askerler, tıpkı Hürriyet ve İtilaf Partililer gibi, iktidar özlemi ve kinle tutuşmuş bir halde yeniden sahnede boy gösterirler. Kralcı General Papulas, Anadolu'daki Yunan ordusunun komutanlığa atanır. İktidar, Anadolu'yu boşalttığı takdirde, Yunanistan'ın Fransa ve İtalya'dan sonra, İngiltere'nin de desteğini kaybedip yalnız kalacağını anlar; azdırdıkları Anadolu Rumlarını yazgılarıyla baş başa bırakmayı da göze alamaz. Sonunda Venizelos'un yayılmacı politikasını ve İngilizlerin askeri olmayı kabul eder. Bu sebeple Anadolu olaylarını iyi bilen bazı Venizeloscu komutanlara dokunmaz." ("The task of forcing the nationalists to accept the Treaty of Sèvres and of course the Tripartite Agreement at gunpoint was offered to the Greek army through the British, and it accepted it. In return for this service, the Greek government hoped that, in addition to Izmir and Eastern Thrace, Istanbul would also be given to Greece. However, an unexpected event will confuse Greece. King Alexander dies. Venizelos decides to renew the [^72]: Jensen, P. Kincaid. The Greco-Turkish war, 1920–1922. International Journal of Middle East Studies, 2009, s. 553-565. [^73]: Steiner, Zara. The lights that failed : European international history, 1919-1933. Oxford University Press, 2005. [^74]: MacMillan, Margaret. Peacemakers : the Paris Conference of 1919 and its attempt to end war. J. Murray, 2001. [^75]: Hall, Hines H.. The Turkish Conundrum: French Diplomacy and the Occupation of Cilicia, 19191921. Western Society for French History, 1997, s. 198-211. [^76]: Bilal N. Şimşir, Sakarya'dan İzmir'e, ss. 160, 197, 198 [^77]: Avcıoğlu, Doğan. Milli Kurtuluş Tarihi, 1979, s. 162. [^78]: Doganis, Th. (1930). "Παπούλας Ἀναστάσιος". Μεγάλη Στρατιωτικὴ καὶ Ναυτικὴ Ἐγκυκλοπαιδεία. Tόμος Πέμπτος: Νάβα–Σαρακηνοί [Great Military and Naval Encyclopaedia. Volume V: Nave–Saracens] (Yunanca). Atina:Ἔκδοσις Μεγάλης Στρατιωτικῆς καὶ Ναυτικῆς Ἐγκυκλοπαιδείας. s. 255. . [^79]: KEMAL LAUGHS AT BRITAIN; Sends Thanks for 40,000 Rifles the Armenians Surrendered. 6 Ocak 1921. [^80]: Jowett, Philip. Armies of the Greek-Turkish War, 1919-22. Bloomsbury Publishing, 2015, s. 22. [^81]: History of the Ottoman Empire and modern Turkey, Stanford J. Shaw & Ezel Kural Shaw, Cambridge University Press, 1977, II. Cilt, sayfa 358 [^82]: Birinci İnönü Muharebesi ve Zaferi [^83]: History of Greek Nation, 15. cilt, sayfa 157, Ekdotiki Athenon [^84]: Birinci İnönü Savaşı'nın Anadolu, İstanbul ve Dış Basında Karşılanışı ve Yorumu, ss. 523-540 [^85]: Moskova Antlaşması , Atatürk Ansiklopedisi, 18 Ağustos 2026. [^86]: France and Turkey , belleten.gov.tr. [^87]: History of Greek Nation, 15. cilt, sayfa 166, Ekdotiki Athenon [^88]: : On April 1, İsmet sent Kemal a message from the newly recaptured hill named Metristepe (which later became famous in Turkey) informing Ankara that he had beaten the Greeks and they were retreating. [^89]: İkinci İnönü Muharebesi , Türk Silahlı Kuvvetleri [^90]: Yenen, A.A. Petitions, propaganda, and plots , Balkan & Near Eastern Studies. [^91]: Travlos, Kostantinos. The Transition: Change and Continuity in the Greek war effort November-December 1920. DergiPark, 2025, s. 1-10. [^92]: Επίτομος Ιστορία Εκστρατειας Μικράς Ασίας 1919–1922, Εκδόσεις Διευθύνσεως Ιστορίας Στρατού, Αθήναι 1967 (Yunanca) [^93]: Kütahya Eskişehir Savaşı Sonuçları , Sabah, 2025 [^94]: Mehmet Fatih Baş, Unutulmuş Bir Yenilgi: Kütahya-Eskişehir Muharebeleri , 2025. Erişim tarihi: 2026 [^95]: Marttin, Volkan. Eskişehir. Gazi Kitabevi, s. 24-28. [^96]: Mehmet Fatih Baş, Unutulmuş Bir Yenilgi: Kütahya-Eskişehir Muharebeleri , 2025. Erişim tarihi: 2026 [^97]: Kate Fleet, Suraiya Faroqhi, Reşat Kasaba: The Cambridge History of Turkey Volume 4, Cambridge University Press, 2008, ISBN 0-521-62096-1 [^98]: Mehmet Fatih Baş, Unutulmuş Bir Yenilgi: Kütahya-Eskişehir Muharebeleri , 2025. Erişim tarihi: 2026 [^99]: Stanford J. Shaw, History of the Ottoman Empire and Modern Turkey. Cambridge University Press, s. 360. [^100]: Genelkurmay, Türk İstiklâl Harbine Katılan Tümen ve Daha Üst Kademelerdeki Komutanların Biyografileri, s. 55. [^101]: : Altogether, the Greeks committed nine out of 11 infantry divisions in Asia Minor to the offensive, with an available strength of about 110,000 men. [^102]: Orhan Yöney, Sakarya Meydan Muharebesi (23 Ağustos-13 Eylül 1921) , 1 Nisan 2021. Erişim tarihi: 21 Ağustos 2026 [^103]: Orhan Yöney, Sakarya Meydan Muharebesi (23 Ağustos-13 Eylül 1921) , 1 Nisan 2021. Erişim tarihi: 21 Ağustos 2026 [^104]: : However, the Greeks were now confronted with a positional battle in mountainous terrain, which favored the defenders tactically and logistically. [^105]: Greek Army General Staff, The Minor Asia Campagne, volume 5th, The Angora Campagne, Athens, 1986 [^106]: Orhan Yöney, Sakarya Meydan Muharebesi (23 Ağustos-13 Eylül 1921) , 1 Nisan 2021. Erişim tarihi: 21 Ağustos 2026 [^107]: Selim Erdoğan, Sakarya: Türk Bitti Demeden Bitmez, Kronik Kitap. [^108]: P. K. Jensen, The Greco-Turkish war, 1920–1922 . International Journal of Middle East Studies, 10 (4), ss. 553–565. [^109]: Eyüp Demir, SAKARYA MEYDAN MUHAREBESİ VE TAKİP HAREKÂTINDA 5’İNCİ GRUP / SÜVARİ KOLORDUSU , Nisan 2022, Erişim tarihi: 24 Ağustos 2026 [^110]: David Fromkin, A Peace to End All Peace: The Fall of the Ottoman Empire and the Creation of the Middle East [Barışa Son Veren Barış: Osmanlı İmparatorluğunun Düşüşü ile Orta Doğu'nun Yaratılışı], New York, 2001, ss. 543-544 [^111]: P. K. Jensen, The Greco-Turkish war, 1920–1922 . International Journal of Middle East Studies, 10 (4), ss. 553–565. [^112]: David Fromkin, a.g.e., 2001, s. 544 [^113]: Yapp, Malcolm E. The Making of the Modern Near East, 1792–1923, Londra; New York: Longman, 1987, s. 319 [^114]: P. K. Jensen, The Greco-Turkish war, 1920–1922 . International Journal of Middle East Studies, 10 (4), ss. 553–565. [^115]: Gedeon, Paschalidou & Dima, Dimitrou, A Concise History of the Campaign in Asia Minor, s. 373. [^116]: Shaw, Stanford Jay; Shaw, Ezel Kural (1977). History of the Ottoman Empire and Modern Turkey. Cambridge University Press. s. 362. [^117]: Greek Army History Directorate: The Minor Asia Campaign, volume 7, retreat of I and II Army Korps, s. 259 [^118]: Ali Çimen, Göknur Göğebakan: Tarihi Değiştiren Savaşlar, 2. baskı, 2007, ss. 321-22. [^119]: Shaw, Stanford Jay; Shaw, Ezel Kural (1977). History of the Ottoman Empire and Modern Turkey. Cambridge University Press. s. 362. [^120]: Jensen, Peter K.. The Greco-Turkish war, 1920–1922. Cambridge University Press, 2009, s. 563-564. [^121]: Ryan Gingeras, The Last Days of the Ottoman Empire, 2022, Penguin Books, ss. 200-201 [^122]: Philip Jowett, a.g.e., s. 22 [^123]: Fahrettin Altay , Millî Savunma Bakanlığı. [^124]: 5 Eylül Alaşehir'in Kurtuluşu ve Alaşehir Yangını - Doç. Dr. Ömer METİN. [^125]: 6 Eylül Balıkesir'in Kurtuluşu. balikesirliler.com, 2010. [^126]: Sydney Nettleton Fisher, The Middle East: a history, New York: Alfred A. Knopf, 1969, sayfa 386 [^127]: 9 Eylül 1922 İzmir'in kurtuluşu hakkında bilgiler. Hurhaber.com 9 Eylül 2014. [^128]: David Pizzo, Greco-Turkish War (1919–1922), 2011, s. 4: "The frantic evacuation from Smyrna, henceforth known as İzmir, and the events that followed effectively ended both the pan-Hellenic Megali Idea and the over two-millennia presence of Greek peoples in Asia Minor." [^129]: Türk İstiklal Harbi: Büyük Taarruzda Takip Harekatı (31 Ağustos–18 Eylül 1922), cilt II, kısım 6, kitap 3, Kemal Niş, Ankara 1969, ss. 207–208. [^130]: Düşman Vatanın Bağrında: Bursa'nın İşgali. 16 Şubat 2022. [^131]: Heinz A. Richter, The Greek-Turkish War, s. 151 [^132]: Lenczowski, George. The Middle East in World Affairs, Cornell University Press, New York, 1962, s. 107. [^133]: : "Within the next four days the entire Hellenic Army of Asia Minor was either destroyed or driven back to the sea." [^134]: Howard M. Sachar, The Emergence of the Middle East, 1914–1924 (New York, 1969), s. 434. [^135]: : "Over a month of Turkish operations, the Greek army was decisively defeated and driven to the sea. Only a third of the Asia Minor Army’s forces were successfully evacuated. In the ensuing battles, the Turks captured 40,000 prisoners, 284 cannons, 2,000 machine guns, and 15 aircraft. The Greeks suffered total losses of 75,000 men, while Turkish casualties ranged between 12,000 and 18,000 troops." [^136]: Н.Г. Корсун, Греко-турецкая войнa, s. 45. [^137]: Armies of the Greek-Turkish War (1919-22) [^138]: . [^139]: . [^140]: Mustafa Çulfalı, Çanakkale Krizi ve Lloyd George’un İktidardan Düşmesi: Eylül-Ekim 1922 , DergiPark, 1 Kasım 1999, 1. cilt, 45. sayı, ss. 801-820. [^141]: Mehmed Mazlum Çelik, Ankara, Londra'da hükümeti nasıl iktidardan düşürdü? , The Independent, Aralık 2023. [^142]: British Military Aviation in 1922 , Royal Air Force resmî internet sitesi. "September:, Turkish troops enter the Allied controlled demarcation zone around Gallipoli and encamp at Chanak. Allied governments are determined to prevent Turkey occupying Chanak and reinforcements, including a number of Royal Air Force (RAF) units, are rushed to the area. Elements from Nos. 4, 25, 56, 203, 207, 208, and 267 Squadrons are formed into the Constantinople Wing, which supports the garrison until the crisis is settled in August 1923." [^143]: Steiner, Zara. The lights that failed : European international history, 1919-1933. Oxford University Press, 2005. [^144]: : "Only New Zealand and Newfoundland, two minor brethren, pledged what help they could muster. Shorn of imperial support, Britain found allies in Europe alarmingly scarce also. It was well known that the Russians were establishing links with the Turks. The Balkan countries, Yugoslavia, Romania, and Bulgaria, were scracely more enthusiastic about Greek hegemony in south-eastern Europe than Turkish. Italy, deep in the throes of political confusion on the eve of Mussolini's march on Rome, could afford no assistance to anyone. Most important of all, Poincaré flatly refused either to assist in convening a Balkan conference on the Near East or in lending any naval or military aid for the Britsh force at Chanak." [^145]: Macfie, A. L. "The Chanak Affair (September–October 1922)", Balkan Studies 1979, Vol. 20 Issue 2, ss. 309–341. [^146]: : "Only New Zealand and Newfoundland, two minor brethren, pledged what help they could muster. Shorn of imperial support, Britain found allies in Europe alarmingly scarce also. It was well known that the Russians were establishing links with the Turks. The Balkan countries, Yugoslavia, Romania, and Bulgaria, were scracely more enthusiastic about Greek hegemony in south-eastern Europe than Turkish. Italy, deep in the throes of political confusion on the eve of Mussolini's march on Rome, could afford no assistance to anyone. Most important of all, Poincaré flatly refused either to assist in convening a Balkan conference on the Near East or in lending any naval or military aid for the Britsh force at Chanak." [^147]: : "Only New Zealand and Newfoundland, two minor brethren, pledged what help they could muster. Shorn of imperial support, Britain found allies in Europe alarmingly scarce also. It was well known that the Russians were establishing links with the Turks. The Balkan countries, Yugoslavia, Romania, and Bulgaria, were scracely more enthusiastic about Greek hegemony in south-eastern Europe than Turkish. Italy, deep in the throes of political confusion on the eve of Mussolini's march on Rome, could afford no assistance to anyone. Most important of all, Poincaré flatly refused either to assist in convening a Balkan conference on the Near East or in lending any naval or military aid for the Britsh force at Chanak." [^148]: Olson, Robert. The Emergence of Kurdish Nationalism and the Sheikh Said Rebellion, 1880–1925. University of Texas Press, 2013, s. 84-85. [^149]: Cuthell, David. The Creation of Iraq, 1914-1921. 2004, s. 84. [^150]: : "British policy coalesced on September 30 when the cabinet agreed on three 'primary interests' that would guide British policy in what now being called the Chanak Crisis. These primary interests were: (1) achieving peace through mediation and a negotiated settlement, (2) securing freedom of navigation through the straits (the Dardanelles and the Bosporus), and (3) maintaining the alliance with France and Italy." [^151]: Johnson, Gaynor L.. Curzon, Lloyd George and the control of British foreign policy, 1919–22: A reassessment. Diplomacy & Statecraft, 2007, s. 49-71. [^152]: Alfred F. Havighurst. Britain in Transition: The Twentieth Century. University of Chicago Press, 1985, s. 174-75. [^153]: Alfred F. Havighurst. Britain in Transition: The Twentieth Century. University of Chicago Press, 1985, s. 174-75. [^154]: Johnson, Gaynor L.. Curzon, Lloyd George and the control of British foreign policy, 1919–22: A reassessment. Diplomacy & Statecraft, 2007, s. 49-71. [^155]: Kinnear, Michael. The Fall of Lloyd George: The Political Crisis of 1922. 1973, s. 120-134. [^156]: Mudanya Mütarekesi. Atatürk Ansiklopedisi. [^157]: Cezmi Erarslan, MUDANYA MÜTAREKESİ , 2020, TDV İslâm Ansiklopedisi, 30. cilt, ss. 355-356. [^158]: Cezmi Erarslan, MUDANYA MÜTAREKESİ , 2020, TDV İslâm Ansiklopedisi, 30. cilt, ss. 355-356. [^159]: Το άλλο έγκλημα του 1922 – Η εγκατάλειψη της Αν. Θράκης. [^160]: Şerafettin Turan, Lozan Antlaşması , TDV İslâm Ansiklopedisi, 2003, Ankara, 27. Cilt, ss. 214-217. [^161]: Bruce Clarck, 2006, Twice A Stranger: How Mass Expulsion Forged Modern Greece and Turkey. Granta. s. 18. [^162]: Türk-Yunan nüfus mübadelesi sonucu Kocaeli'ne iskan edilen göçmenler (1923-1930) , Ayhan Ateş, 2008, Abant İzzet Baysal Üniversitesi (Sosyal Bilimler Enstitüsü), sayfa 53-54 [^163]: Uyar, Mesut. The Routledge Handbook of Modern Turkish History. Taylor & Francis, 2025. [^164]: Merry, Bruce. Encyclopedia of Modern Greek Literature. Greenwood Publishing Group, 2004, s. 29. [^165]: Halikiopoulou, Daphne. Patterns of Secularization: Church, State and Nation in Greece and the Republic of Ireland. Ashgate Publishing, Ltd., 2011, s. 110. [^166]: Mavrogordatos, George Th. Stillborn Republic: Social Coalitions and Party Strategies in Greece, 1922-1936. University of California Press, 1 Ocak 1983, s. 28-29. [^167]: Kamouzis, Dimitris. Reassessing the “Asia Minor Catastrophe” of 1922: Collective Memory and Refugee Identity in Interwar Greece. OpenEdition Journals, 2022, s. 165-169. [^168]: Smith, Michael L.. The historiography of the Greek-Turkish War in Asia Minor: Britain, Greece, and others, 1915 - 1923. Cambridge University Press, 2023, s. 271-289. [^169]: : "During the following meeting on the same day Kalogeropoulos revealed that the Greek army, facing Mustafa Kemal, consists of 121,000 soldiers, combatants and non-combatants, and was confident that it would be able to annihilate Kemal’s forces within three months. The morale of the Greek army was 'excellent' and the Greek soldiers were only 'too anxious to continue to fights'. He unhesitatingly affirmed that the Kemalists were in fact 'not regular soldiers; they merely constituted a rabble worthy of little or no consideration.' His confidence in the Greek troops was 'absolute, and their courage was undoubted.'" [^170]: Cihangir Dumanlı, Kurtuluş Savaşında Yunan Ordusu Neden Yenildi? Alınacak Dersler, 2024, 4 Eylül 2026. [^171]: Cihangir Dumanlı, Kurtuluş Savaşında Yunan Ordusu Neden Yenildi? Alınacak Dersler, 2024, 4 Eylül 2026. [^172]: Nohlen & Stöver, s. 838 [^173]: Ζολώτα, Αναστασίου Π. (1995). Η Εθνική Τραγωδία. [^174]: Hall, Hines H.. The Turkish Conundrum: French Diplomacy and the Occupation of Cilicia, 19191921. Western Society for French History, 1997, s. 198-211. [^175]: MacMillan, Margaret. Peacemakers : the Paris Conference of 1919 and its attempt to end war. J. Murray, 2001. [^176]: Steiner, Zara. The lights that failed : European international history, 1919-1933. Oxford University Press, 2005. [^177]: Jensen, P. Kincaid. The Greco-Turkish war, 1920–1922. International Journal of Middle East Studies, 2009, s. 553-565. [^178]: Travlos, Kostantinos. The Transition: Change and Continuity in the Greek war effort November-December 1920. DergiPark, 2025, s. 1-10. [^179]: Travlos, Kostantinos. The Transition: Change and Continuity in the Greek war effort November-December 1920. DergiPark, 2025, s. 1-10. [^180]: Travlos, Konstantinos. Salvation and Catastrophe: The Greek-Turkish War, 1919–1922. Bloomsbury Publishing, 2020, s. 161. [^181]: Travlos, 2020, a.g.e., s. 153 [^182]: Raphalides, Samuel J.. The United States and the Question of the Greco-Turkish War, 1919–1922. Cambridge University Press, 2016, s. 171-189. [^183]: Müderrisoğlu, Alptekin. Kurtuluş Savaşının Mali Kaynakları. Ankara Üniversitesi, 1994, s. 27-53. [^184]: Genelkurmay ATASE, Türk Silahlı Kuvvetleri Tarihi,T.B.M.M. dönemi, sayı 238 [^185]: Türk-Rus ilişkileri ve Moskova Antlaşması [^186]: Kuva-yı Milliye'nin Askeri Açıdan Etüdü, Atatürk Araştırma Merkezi [^187]: Jowett, Philip. Armies of the Greek-Turkish War, 1919-22. Bloomsbury Publishing, 2015, s. 6. [^188]: Millî Mücadele'de İtalyan işgalleri. [^189]: Guchlu, Yucel. The Struggle for Mastery in Cilicia: Turkey, France, and the Ankara Agreement of 1921. Taylor & Francis, 2010, s. 580-603. [^190]: Müderrisoğlu, Alptekin. Kurtuluş Savaşının Mali Kaynakları. Ankara Üniversitesi, 1994, s. 27-53. [^191]: Müderrisoğlu, Alptekin. Kurtuluş Savaşının Mali Kaynakları. Ankara Üniversitesi, 1994, s. 27-53. [^192]: Müderrisoğlu, Alptekin. Kurtuluş Savaşının Mali Kaynakları. Ankara Üniversitesi, 1994, s. 27-53. [^193]: Kılıç, Selda. İstiklal Harbinde Sovyetler Birliğinden Gelen Yardımlar. DergiPark, 2016, s. 124-143. [^194]: Kara, Abdulvahap. Özbekistan'dan Gelen Bir Haber. TİKA (Türk İşbirliği ve Koordinasyon Ajansı Başkanlığı), 2012. [^195]: Kocaoğlu, Osman. Rus Yardımının İçyüzü. Yakın Tarihimiz, Mayıs 1972, s. 292-293. [^196]: Çakıröz, Raci. Çarlık ve Bolşevik Rusya’da 10 Yıl: Bnb. Raci Çakıröz'ün Hatıraları. Belge Yayınları (Tarihi Araştırmalar ve Dokümantasyon Merkezleri Kurma ve Geliştirme Vakfı), 1990, s. 100. [^197]: Bakiyev, Nabican. Enver Paşa’nın Vasiyeti. Doğu Kütüphanesi, 2006. [^198]: Kocaoğlu, Timur. Kurtuluş Savaşı'nda Rus Yardımının Gerçek Yüzü. Tarih Tarih Yayınevi. [^199]: Kocaoğlu, Osman. Rus Yardımının İçyüzü. Yakın Tarihimiz, Mayıs 1972, s. 292-293. [^200]: Kılıç, Selda. İstiklal Harbinde Sovyetler Birliğinden Gelen Yardımlar. DergiPark, 2016, s. 124-143. [^201]: Kocaoğlu, Osman. Rus Yardımının İçyüzü. Yakın Tarihimiz, Mayıs 1972, s. 292-293. [^202]: Kocaoğlu, Osman. Rus Yardımının İçyüzü. Yakın Tarihimiz, Mayıs 1972, s. 292-293. [^203]: Karakuş, Girayalp. Turkish-Soviet Russia Relations (1919-1922). DergiPark, 2023, s. 1-17. [^204]: Dossymova, Mugazima Kazikhanovna. Soviet Russia and Turkey: The Question of Military Aid. ResearchGate, 2026, s. 400-413. [^205]: Orr, Andrew. Facing the Victorious Turks: How the French Misread the Turkish War of Independence. University Press of Kansas, 2024, s. 7. [^206]: Minault, G.. The Khilafat Movement: Religious Symbolism and Political Mobilization in India. 1982, s. 137. [^207]: U.S. Vice-Consul James Loder Park to Secretary of State, Smyrna, 11 April 1923. US archives US767.68116/34 [^208]: . [^209]: . [^210]: Özdalga, Elizabeth. The last dragoman: the Swedish orientalist Johannes Kolmodin as scholar, activist and diplomat (2006), Swedish Research Institute in Istanbul, s. 63. [^211]: : "The retreating Greek units wreaked their revenge on innocent Turkish peasants, burning their villages, leaving behind heaps of ashes and angry and destitute Turks" [^212]: Jensen, Peter K.. The Greco-Turkish war, 1920–1922. Cambridge University Press, 2009, s. 563-564. [^213]: McCarthy, Justin. Death and Exile: The Ethnic Cleansing of Ottoman Muslims, 1821–1922. Darwin Press Incorporated, 1996, s. 295-297, 303-304. [^214]: Lachenmann, Frauke. The Law of Armed Conflict and the Use of Force: The Max Planck Encyclopedia of Public International Law. Oxford University Press, 2017, s. 652.