# Türk Kurtuluş Savaşı > Source: https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_Kurtulu%C5%9F_Sava%C5%9F%C4%B1 > Last updated: 2026-10-05 > License: CC BY-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/). Credit "Turkipedia contributors" and link to the source. > Based on: Türk Kurtuluş Savaşı, https://tr.wikipedia.org/wiki/T%C3%BCrk_Kurtulu%C5%9F_Sava%C5%9F%C4%B1 (CC-BY-SA-4.0) ![](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/1/1f/T%C3%BCrk_Kurtulu%C5%9F_Sava%C5%9F%C4%B1_-_kolaj.jpg) * (Lubunya, CC-BY-3.0)* - **Çatışma:** Türk Kurtuluş Savaşı - **Parçası:** İki savaş arası dönem ve 1917-23 Devrimleri - **Tarih:** 31 Ekim 1918 (fiilen)/19 Mayıs 1919 (sembolik) 11 Ekim 1922 (ateşkes), 24 Temmuz 1923 (4 yıl, 8 ay, 3 hafta ve 3 gün) - **Yer:** Anadolu, Güneybatı Kafkasya, Kilikya, Doğu Trakya ve Yukarı Mezopotamya - **Sonuç:** Kesin Türk zaferi; Kars Antlaşması, Ankara Antlaşması, Lozan Antlaşması; Yunanistan'da devrim; Birleşik Krallık'ta David Lloyd George hükûmetinin düşmesi; Osmanlı saltanatının kaldırılması; Müttefik ülkeler ve askerlerinin işgal ettikleri topraklardan çıkarılması; Türkiye Cumhuriyeti'nin kurulması; Kapitülasyonların kaldırılması; Türkiye-Yunanistan nüfus mübadelesi - **Coğrafi değişiklikler:** Batı Anadolu, Doğu Trakya, Güneybatı Kafkasya, Yukarı Mezopotamya'nın bir kısmı ve Kilikya'nın tekrar Türklerin eline geçmesi; Kafkasya'nın Türkiye ve SSCB tarafından paylaşılması; Bugünkü (Hatay hariç) Türkiye-Suriye sınırının oluşması; Bugünkü Türkiye-Yunanistan sınırının oluşması - **Savaşan:** Anadolu Hareketi:; Ankara Hükûmeti (1920-1923); Heyet-i Temsiliye (1919-1920); Kuvâ-yi Milliye; Kuvâ-yi Seyyâre (1919-1920); ----; Maddi Destek:; Müttefik Devletler:; Yunanistan; Ermenistan (1920); ABD (deniz harekâtı, 1922); ----; İstanbul Hükûmeti; Kuvâ-yi İnzibâtiye (1920); İstanbul Hükûmeti yanlısı isyancılar; Destek:; Birleşik Krallık; ----; Ayrılıkçı isyancılar:; ----; border|22px|link=Gürcistan Demokratik Cumhuriyeti Gürcistan (Türk ve Sovyet işgali, 1921) - **Güç:** : Mayıs 1919: ~35.000 asker ve milis; Kasım 1920: 86.516 (düzenli ordunun kuruluşu); Ağustos 1922: 271.000; : Mayıs 1919: 20.000; Nisan 1920: 90.000; Haziran 1921: 200.000; 1922: 225.000-250.000; border|22px|link=Üçüncü Fransız Cumhuriyeti: 60.000/70,00080.000; border|22px|link=Britanya İmparatorluğu: Anadolu'da 40.000, İstanbul'da ~28.000, El-Cezire Cephesi'nde 20.000-30.000 (Başlangıçta); 22px|border|link=Süryaniler Iraq Levies: 4.600-4.800 (1922); : 17.900; : 10.050 Güney Cephesi'nde, 20.00040.000; Doğu Cephesi'nde; İstanbul Hükûmeti yanlısı iç isyancılar: 60.000+; Kuvâ-yi İnzibâtiye: 7.000; 22px|border|link=: 25.000; Toplam: 524.000-568.000; | güç3 =; | kayıp1 =; 37.975 ölü; 31.173 yaralı; 22.000 askerî ve sivil esir; 48.000'den fazla asker firari; Toplam: 139.148 - **Kayıp:** Toplam 48.095 ölü ve kayboldu 48.880 yaralı, 10.000 esir; Başka kaynaklara göre: 120.000-130.000 ya da 200.000; border|22px|link=Üçüncü Fransız Cumhuriyeti 8.000-10.000 ölü ve kayboldu; 1.100+ ölü, 3.000+ esir; 500+ ölü; 532 esir (sadece Koçgiri Ayaklanması); 136+'dan fazla (Elcezire Cephesi'nde); 4.508+'den fazla (sadece Anzavur Ayaklanması); Yalnız Batı Cephesi'nde 640.000 Türk sivil öldürüldü.; 264.000 Yunan sivil öldürüldü.; 60.000 ila 98.000 Ermeni sivil öldürüldü.; 30.000'den fazla bina ve 250'den fazla köy Yunan ordusu ve Rum/Ermeni isyancılar tarafından yakıldı. **Türk Kurtuluş Savaşı** (قورتولوش صواشى), [I. Dünya Savaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/I._D%C3%BCnya_Sava%C5%9F%C4%B1)'ndan yenik çıkan [Osmanlı İmparatorluğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu)'nun [İtilaf Devletleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0tilaf_Devletleri)'nce işgali sonucunda [Mîsâk-ı Millî](https://turkipedia.org/tr/wiki/M%C3%AEs%C3%A2k-%C4%B1_Mill%C3%AE) sınırları içinde ülke bütünlüğünü korumak için 1919-1922 yılları arasında gerçekleştirilen çok cepheli siyasi ve askeri mücadeledir. [Batı Anadolu'da İtilaf Devletleri'nin harekete geçirdikleri Yunan ordusuna](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_Kurtulu%C5%9F_Sava%C5%9F%C4%B1_Bat%C4%B1_Cephesi); [güneyde Fransız ordusuna](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_Kurtulu%C5%9F_Sava%C5%9F%C4%B1_G%C3%BCney_Cephesi); [doğuda Ermenistan'ın kuvvetlerine](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_Kurtulu%C5%9F_Sava%C5%9F%C4%B1_Do%C4%9Fu_Cephesi); İstanbul rejimine sadık milislere, feodal güçlere ve ayrılıkçılara karşı savaşılmıştır. Bu mücadelenin [Batı Cephesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_Kurtulu%C5%9F_Sava%C5%9F%C4%B1_Bat%C4%B1_Cephesi) Yunan millî belleğine "[Küçük Asya Felaketi](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_Kurtulu%C5%9F_Sava%C5%9F%C4%B1_Bat%C4%B1_Cephesi)" adıyla kazınmıştır.[^1] Savaş sırasında Yunan ve Ermeni kuvvetleri, bir etnik temizlik harekâtı olarak, Türk halkına karşı katliamlar, yağmalar ve tecavüzler gerçekleştirmiştir.[^2][^3][^4][^5] Savaş, [Türkiye Cumhuriyeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye)'nin kurulmasıyla sonuçlanmıştır. Yunan ordusu, [Megali İdea](https://turkipedia.org/tr/wiki/Megali_%C4%B0dea) düşüncesiyle eski Yunan topraklarını birleştirmek ve ayrıca İtalyanların bölgeyi işgal etmesini önlemek amacıyla 15 Mayıs 1919'da İzmir'e çıktı.[^6] Bunun üzerine Ekim 1918'de imzalanan [Mondros Ateşkes Antlaşması](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mondros_M%C3%BCtarekesi)'ndan hoşnut olmayan ve ülkeyi kurtarmanın yollarını arayan [Mustafa Kemal Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mustafa_Kemal_Atat%C3%BCrk) 9. Ordu Müfettişi sıfatıyla [19 Mayıs 1919'da Samsun'a çıktı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mustafa_Kemal%27in_Samsun%27a_%C3%A7%C4%B1k%C4%B1%C5%9F%C4%B1) ve yurt çapında topyekûn bir direniş gerçekleştirmek için işe girişti.[^7][^8] Bu tarihte Çanakkale ve İstanbul Boğazları ve Trakya İtilaf devletlerinin; [Güneydoğu Anadolu](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCneydo%C4%9Fu_Anadolu_B%C3%B6lgesi) ve [Akdeniz'deki](https://turkipedia.org/tr/wiki/Akdeniz_B%C3%B6lgesi) [Mersin](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mersin), [Adana](https://turkipedia.org/tr/wiki/Adana), [Maraş](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kahramanmara%C5%9F), [Antep](https://turkipedia.org/tr/wiki/Gaziantep) ve [Urfa](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eanl%C4%B1urfa) Fransız; [Antalya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Antalya) ve [Muğla](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mu%C4%9Fla) İtalyan işgali altındaydı. Ermeniler bir yandan [Doğu Anadolu'yu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Do%C4%9Fu_Anadolu_B%C3%B6lgesi) işgal ederken bir yandan da güneydoğudaki Fransız birlikleriyle işbirliği yapmaktaydı. Benzer bir şekilde [Eskişehir](https://turkipedia.org/tr/wiki/Eski%C5%9Fehir), [Kütahya](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C3%BCtahya), [Amasya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Amasya) gibi kentlerde İngiliz askerleri bulunmaktaydı. İngiliz kabinesi ise, İmparatorluğunun önemli bir kısmı Müslüman kitleden oluştuğu için, Türkiye'nin parçalanmasının [Müslüman coğrafyasında](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0slam_d%C3%BCnyas%C4%B1) uyandıracağı huzursuzluğu göz önünde bulundurarak, Anadolu'nun parçalanmasını engellemek ve İtalya ile Fransa'yı bölgeden uzaklaştırmak amacıyla, [Lord Curzon](https://turkipedia.org/tr/wiki/George_Curzon)'un önerisi üzerine, 19 Mayıs 1919'da Anadolu ve Boğazlar boyunca bölge üzerinde ABD mandası teklif edilmesine karar verdi. ABD'nin bu öneriyi değerlendirme süreci sebebiyle barış müzakereleri Şubat 1920'ye kadar ertelendi. Bu dönemde [Mustafa Kemal](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mustafa_Kemal_Atat%C3%BCrk) kongreler düzenleyerek halkı savaşa manen hazırlamakla ve askerî direnişi örgütlemekle uğraştı. [Mustafa Kemal](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mustafa_Kemal_Atat%C3%BCrk) önce halktan oluşturulan silahlı müfrezelerle işgali yavaşlatmayı ve böylelikle kazanılan zamanla düzenli ordunun kurulmasını planlamıştı. [Kuvâ-yi Milliye](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kuv%C3%A2-yi_Milliye) ile yapılan [gerilla savaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Gerilla_sava%C5%9F%C4%B1) tekniği güneyde Fransızlara karşı başarılı olmuştu. [Doğu Cephesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_Kurtulu%C5%9F_Sava%C5%9F%C4%B1_Do%C4%9Fu_Cephesi)'nde ise [Kazım Karabekir](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C3%A2z%C4%B1m_Karabekir) komutası altındaki [15. Kolordu](https://turkipedia.org/tr/wiki/15._Kolordu_%28Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu%29) Ermeni birliklerine karşı başarı gösteriyordu. Böylelikle Kazım Karabekir komutasındaki ordu [Sarıkamış](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sar%C4%B1kam%C4%B1%C5%9F), [Kars](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kars) ve [Gümrü](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCmr%C3%BC)'yü ele geçirdi ve 3 Aralık 1920'de [Gümrü Antlaşması](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCmr%C3%BC_Antla%C5%9Fmas%C4%B1) imzalandı. [Batı Cephesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_Kurtulu%C5%9F_Sava%C5%9F%C4%B1_Bat%C4%B1_Cephesi)'nde ise [Kuvâ-yi Milliye](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kuv%C3%A2-yi_Milliye) birlikleri Yunanları yenebilecek kabiliyette olmasa da onları oyalamaktaydı. 22 Haziran 1920 tarihinde Yunanların Gediz taarruzu, düzenli ordunun gerekliliğini ortaya koydu. Bu sırada [Yunan Kralı Aleksandros](https://turkipedia.org/tr/wiki/Aleksandros_%28Yunanistan_kral%C4%B1%29), bir maymun ısırığı sonucu öldü ve Yunanistan'da [Elefterios Venizelos](https://turkipedia.org/tr/wiki/Eleftherios_Venizelos) Hükûmeti düştü. Yapılan [referandum](https://turkipedia.org/tr/wiki/Referandum) sonucu ise eski kral [Konstantin](https://turkipedia.org/tr/wiki/I._Konstantin_%28Yunanistan_kral%C4%B1%29) sürgünden dönerek tekrar tahtına oturdu. Bu gelişme üzerine 9 Aralık 1920'de Mustafa Kemal Paşa, Batı Cephesi komutanı [Ali Fuat Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ali_Fuat_Cebesoy)'yı görevinden azletti ve Batı Cephesini sırasıyla Miralay [İsmet Bey](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0smet_%C4%B0n%C3%B6n%C3%BC) ve Miralay [Refet Bey](https://turkipedia.org/tr/wiki/Refet_Bele) tarafından komuta edilmek üzere kuzey ve güney olarak ikiye böldü. 1920 yılının ortalarında ülke çapında gerçekleşen 18 iç isyanın bastırılması düzenli ordunun üstünlüğünü gösterdi. Ocak 1921'de [Konstantin](https://turkipedia.org/tr/wiki/I._Konstantin_%28Yunanistan_kral%C4%B1%29)'in emriyle yapılan keşif taarruzu [Birinci İnönü Muharebesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Birinci_%C4%B0n%C3%B6n%C3%BC_Muharebesi)'nde durduruldu. Daha sonra toplanan [Londra Konferansı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Londra_Konferans%C4%B1_%281921%29)'na Türkiye de davet edildi ve [Ankara Hükûmeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ankara_H%C3%BCk%C3%BBmeti)'nin ülke çapındaki otoritesi arttı. Yunanların 23 Şubat 1921'de başlayan [Londra Konferansı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Londra_Konferans%C4%B1_%281921%29)'ndan bir yarar sağlayamayacaklarını anlamaları üzerine 23 Mart'ta başlayan [İkinci İnönü Savaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0kinci_%C4%B0n%C3%B6n%C3%BC_Muharebesi) gerçekleşti. 1 Nisan'da muharebe Türklerin zaferi ile sonuçlandı. 10 Temmuz'da [Kütahya-Eskişehir Muharebeleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C3%BCtahya-Eski%C5%9Fehir_Muharebeleri) gerçekleşti. Muharebe sonrası Afyon, Eskişehir ve Kütahya Yunanların eline geçti ve Türk ordusu [Sakarya Nehri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sakarya_Nehri)'nin doğusuna çekildi. Savaş sonrası [TBMM](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye_B%C3%BCy%C3%BCk_Millet_Meclisi) tahkik heyetinin cepheye gönderilmesi kararlaştırıldı. Meclis heyetinin cepheden dönüşte verdiği rapor sonrası ordunun teçhizat ihtiyacını karşılayabilmek için [Tekalif-i Milliye](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tek%C3%A2lif-i_Milliye) emirleri çıkarıldı. Zaferlerini pekiştirmek isteyen Yunanlar, [Sevr Antlaşması](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sevr_Antla%C5%9Fmas%C4%B1)'nı kabul ettirmek amacıyla 23 Ağustos'ta taarruza kalktılar. Yunanlar Ankara'ya 50 kilometre kadar yaklaşsalar da Sakarya Muharebesi onlar için başarısızlıkla sonuçlandı. Yunan birliklerini Anadolu'dan kesin olarak atmak için Mustafa Kemal Paşa, 10 ay boyunca askerleri talim etti ve teçhizat ihtiyacını karşılamak için girişimlerde bulundu. Taarruzun baskın etkisiyle başarıya ulaşması sağlanacaktı. 26 Ağustos 1922'de taarruz başladı ve 30 Ağustos'ta [Başkomutanlık Meydan Muharebesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ba%C5%9Fkomutanl%C4%B1k_Meydan_Muharebesi) gerçekleştirilerek Yunan birlikleri mağlup edildi. Geri çekilen Yunan birlikleri takip edildi ve Türk ordusu 9 Eylül 1922'de İzmir'e girdi. 18 Eylül itibarıyla Yunanlar Anadolu'dan tamamıyla silinmişti. Türk ordusu Boğazlar ve İstanbul bölgesine yönelince Çanakkale krizi denilen süreçte [İtilaf kuvvetleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0tilaf_Devletleri) İstanbul'dan çekilmeye başladılar. Bunun üzerine Trakya'daki Yunan birlikleri de bölgeden çekildi. 11 Ekim 1922'de imzalanan [Mudanya Mütarekesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mudanya_M%C3%BCtarekesi) ile fiilen biten savaş, 13 Ekim 1921'de imzalanan [Kars Antlaşması](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kars_Antla%C5%9Fmas%C4%B1) ile [Doğu Cephesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_Kurtulu%C5%9F_Sava%C5%9F%C4%B1_Do%C4%9Fu_Cephesi)'yle sınırlı olmak üzere, 24 Temmuz 1923'te imzalanan [Lozan Antlaşması](https://turkipedia.org/tr/wiki/Lozan_Antla%C5%9Fmas%C4%B1) ile ise topyekûn sona ermiştir. ![Türk Kurtuluş Savaşı'ndaki tarafları gösteren Dünya genelindeki görsel.](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c4/Belligerents_of_the_Turkish_War_of_Independence.png/1280px-Belligerents_of_the_Turkish_War_of_Independence.png) *Türk Kurtuluş Savaşı'ndaki tarafları gösteren Dünya genelindeki görsel. (Birthay boy, CC0-1.0)* ## I. Dünya Savaşı sonrası, Ekim 1918 - Mayıs 1919 I. Dünya Savaşı'na [Almanya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Almanya) ile birlikte giren Osmanlı Devleti, [Çanakkale Savaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87anakkale_Sava%C5%9F%C4%B1)'ndaki başarılı savunmaya, [Irak](https://turkipedia.org/tr/wiki/Irak)'ta [Kût'ül-Amâre](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C3%BBt%27%C3%BCl-Am%C3%A2re_Ku%C5%9Fatmas%C4%B1)'de Britanya ordusunu kuşatıp esir almasına ve savaşın son aylarında [Kafkasya Cephesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kafkasya_Cephesi)'ndeki başarılara rağmen savaşın son günlerinde [Filistin Cephesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Suriye-Filistin_Cephesi)'nde [Edmund Allenby](https://turkipedia.org/tr/wiki/Edmund_Allenby) komutasındaki Birleşik Krallık ordularına karşı [Nablus Hezimeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Megiddo_Muharebesi_%281918%29)'ne uğramıştı. [Yıldırım Orduları Grubu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Y%C4%B1ld%C4%B1r%C4%B1m_Ordular_Grubu)nun 18 Eylül 1918'deki bu bozgundan sonra [Liman von Sanders](https://turkipedia.org/tr/wiki/Otto_Liman_von_Sanders) komutanlıktan istifa etmiş ve yerine Padişah tarafından kendisine Yaver-i Fahri Hazret-i Şehriyarı unvanı da verilen [Mustafa Kemal Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mustafa_Kemal_Atat%C3%BCrk) atanmıştı.[^9][^10] Bununla birlikte 1 Ekim 1918'de [Şam](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eam), 16 Ekim 1918'de [Hama](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hama) ve [Humus](https://turkipedia.org/tr/wiki/Humus%2C_Suriye), 25 Ekim 1918'de de [Halep](https://turkipedia.org/tr/wiki/Halep) kaybedildi.[^11] [Suriye cephesinin çöküşü](https://turkipedia.org/tr/wiki/Megiddo_Muharebesi_%281918%29) üzerine [İttihat ve Terakki](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0ttihat_ve_Terakki) hükûmeti 8 Ekim 1918'de istifa etti. Hükûmet ileri gelenlerinden [Talat](https://turkipedia.org/tr/wiki/Talat_Pa%C5%9Fa), [Enver](https://turkipedia.org/tr/wiki/Enver_Pa%C5%9Fa) ve [Cemal](https://turkipedia.org/tr/wiki/Cemal_Pa%C5%9Fa) Paşalar yurt dışına kaçtılar. Genel af ilan edilerek, sürgün ve hapisteki muhaliflerin İstanbul'a dönüşüne izin verildi. 30 Ekim 1918'de imzalanan [Mondros Mütarekesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mondros_M%C3%BCtarekesi) ile Osmanlı hükûmeti yenilgiyi kabul etti.[^12] [Mondros Mütarekesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mondros_M%C3%BCtarekesi) gereğince [İtilaf Devletleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0tilaf_Devletleri)'ne güvenlikleri gereği istedikleri yerleri işgal etme yetkisi tanınıyordu. 30 Ekim 1918'de [Mondros Mütarekesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mondros_M%C3%BCtarekesi) imzalandığında [Musul](https://turkipedia.org/tr/wiki/Musul) ve çevresi henüz Ali İhsan Sabis|\[Ali İhsan Sabis Paşa komutasındaki Türk birliklerinin idaresindeydi. Ateşkesten sonra Britanyalılar, Musul ve [Zaho](https://turkipedia.org/tr/wiki/Zaho)'daki sivil [Hristiyanların](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hristiyanl%C4%B1k) topluca öldürüldüğünü iddia ederek Türk birliklerinin Musul'u terk etmesini istediler. [Ali İhsan Sabis](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ali_%C4%B0hsan_S%C3%A2bis) Paşa, bu isteği reddetti ancak [Suriye](https://turkipedia.org/tr/wiki/Suriye) ve [Şam](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eam) cephesinde [Mustafa Kemal Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mustafa_Kemal_Atat%C3%BCrk) komutasındaki Yıldırım Orduları grubu daha fazla kayıp vermemek için [Adana](https://turkipedia.org/tr/wiki/Adana)'ya kadar çekilmesi neticesinde demiryolu ikmal hatlarının kesilmesi üzerine ve İstanbul hükûmetinin de bu yolda emir vermesinden sonra [Musul](https://turkipedia.org/tr/wiki/Musul)'u bırakıp [Nusaybin](https://turkipedia.org/tr/wiki/Nusaybin)'e kadar çekildi. Britanya askerleri hiçbir direnişle karşılaşmadan Musul'a girdiler. İstanbul'dan benzer bir emir [Mustafa Kemal Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mustafa_Kemal_Atat%C3%BCrk)'ya da [Çukurova](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87ukurova) bölgesini terk etmesi için gelmişse de Mustafa Kemal Paşa, [Adana](https://turkipedia.org/tr/wiki/Adana)'yı boşaltmamış ve [Harbiye Nezaretiyle](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kara_Harp_Okulu) yaptığı telgraflaşmalarda emrin kanunsuz olduğunu söyleyerek emre direnmişti. Harbiye Nezareti, kendisini görevden alıp karargaha çağırdığında ordunun bir kısım silahlarını halka dağıtarak düşman eline geçmesine mani olmuştu. Bazı silahlar ise, [Anadolu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Anadolu)'da bir düşman direnişinde kullanılmak üzere [Teşkilat-ı Mahsusa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Te%C5%9Fk%C3%AEl%C3%A2t-%C4%B1_Mahs%C3%BBsa) elemanları tarafından daha güvenli olan Doğu Cephesi'ne taşınmıştı. [Mustafa Kemal Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mustafa_Kemal_Atat%C3%BCrk)'nın İstanbul'a dönmesinden sonra [Ali Fuat Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ali_Fuat_Cebesoy), emrindeki 20. Kolordu'yu teçhizatıyla birlikte önce [Konya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Konya)'ya sonra da [Ankara](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ankara)'ya getirerek İstiklal Savaşı hazırlıklarına başladı. Bu sırada [Kâzım Karabekir Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C3%A2z%C4%B1m_Karabekir) da emrindeki 15. Kolordu'yu terhis etmemiş ve [Erzurum](https://turkipedia.org/tr/wiki/Erzurum)'da savaşa hazır tutmaktaydı. ### İstanbul'un işgali, Kasım 1918 ![İtalyan zırhlı RN Roma (İstanbul, 1918)](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/4/4f/RN_Roma_at_Constantinople_1918.jpg) *İtalyan zırhlı RN Roma (İstanbul, 1918) (Seaman of Royal Navy, public-domain)* 1918 yılı sona ererken Osmanlı payitahtı İstanbul ile Çanakkale Boğazı bölgesi 50.000 kadar İtilaf askeri tarafından işgal edildi.[^13] 6 Kasım'da Boğazlar silahsızlandırıldı. 7 Kasım'da işgal güçleri [Çanakkale](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87anakkale)'den geçti. 13 Kasım 1918 günü, [İtilaf Devletleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0tilaf_Devletleri)nin 61 parça harp gemisinden oluşan bir donanması, mütareke şartlarının kendilerine verdiği yetkiye dayanarak, [İstanbul](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0stanbul) önlerine gelip demir attılar. Bu donanmada 15 muharebe gemisi, 11 [kruvazör](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kruvaz%C3%B6r), 29 muhrip ve 6 [denizaltı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Denizalt%C4%B1) gemisi bulunuyordu.[^14] Aynı gün Boğazdan 11 harp gemisi ile [Yunanlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yunanlar)ın bir [zırhlı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Z%C4%B1rhl%C4%B1)sı daha giriş yapmış ve toplam gemi sayısı 73'e çıkmıştır.[^15] 13 Kasım'da [İtilaf](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0tilaf_Devletleri) filosundan 2.616 [Birleşik Krallık](https://turkipedia.org/tr/wiki/Birle%C5%9Fik_Krall%C4%B1k), 540 [Fransız](https://turkipedia.org/tr/wiki/Frans%C4%B1zlar) ve 470 [İtalyan](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0talyanlar) askeri olmak üzere toplam, 3.626 asker [İstanbul](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0stanbul)'a çıkarıldı.[^16] 23 Kasım 1918'de Ahmet İzzet Paşa yeni hükûmeti kurdu. 9 Şubat'ta *Hadisat* gazetesinde [Süleyman Nazif](https://turkipedia.org/tr/wiki/S%C3%BCleyman_Nazif) 'Kara Gün' başlıklı bir yazı yazdı. Türk milletinin böyle bir işgali yaşamadığını ve bunu kaldıramayacağını söyledi. [İtilaf Devletleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0tilaf_Devletleri) Türk halkının tepkisini çekmemek ve işgalin haklılığını kanıtlamak için işgalin geçici olduğunu amacının Padişahlığı, halifeliği, azınlıkları korumak olduğu; Padişahlık makamının kaldırılmadığını ve İstanbul'dan verilecek kararların geçerli olduğunu ilan etti. ![İstanbul Beyoğlu'ndaki İngiliz askerler.](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/a/ad/British_occupation_troops_marching_in_Beyoglu.jpg) *İstanbul Beyoğlu'ndaki İngiliz askerler. (NA, public-domain)* Çoğunluğu Britanyalılardan oluşan bir subay grubu ve asker grubu meclisi bastı ve kapattı. Böylece [TBMM](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye_B%C3%BCy%C3%BCk_Millet_Meclisi) açılana kadar halkın sesi kesildi. [Milliyetçi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Milliyet%C3%A7ilik) ve millî mücadelenin devamını sağlamak amacını güden milletvekillerini [Malta](https://turkipedia.org/tr/wiki/Malta_%28ada%29)'ya sürgüne gönderdiler. Bu vekillerin bir kısmı 1921'de bir kısmı da 1922-1923 arasında [Anadolu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Anadolu)'ya döndüler. ### Kuvâ-yi Milliye [İttihat ve Terakki](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0ttihat_ve_Terakki) yönetiminin, gizli bir teşkilat olan [Teşkilat-ı Mahsusa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Te%C5%9Fk%C3%AEl%C3%A2t-%C4%B1_Mahs%C3%BBsa) vasıtasıyla Anadolu ve Rumeli'de savaş sonrası bir direniş hareketi örgütlediği anlaşıldı. Direnişin amacı, doğu illerinin Ermenilere, Ege bölgesinde bazı yerlerin Yunanlara ve Adana yöresinin Fransa kontrolündeki Suriye'ye verilmesini öngören girişimlere karşı mücadele etmekti. Yanı sıra, savaş yıllarında çeşitli yöntemlerle önemli servete ve yerel iktidara kavuşan İttihat ve Terakki yanlısı zümrelerin konumlarının korunması, savaş sırasında sürülen [gayrimüslim](https://turkipedia.org/tr/wiki/Gayrim%C3%BCslim) Osmanlı vatandaşlarının geri dönmesinin önlenmesi, bundan dolayı çıkabilecek karışıklıklar nedeniyle İtilaf Devletleri'nin olası müdahalesine karşı konulması amaçlanmaktaydı. 1919 başlarından itibaren [Kuvâ-yi Milliye](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kuv%C3%A2-yi_Milliye) (millî kuvvetler) adıyla silahlanan bazı gruplar, Ege ve Karadeniz bölgesinde Rumlara, Güneydoğu'da ise Ermenilere karşı çatışmalara girdiler. Bu grupların çoğu 50 ila 200 kişilik düzensiz kuvvetlerden oluşmakta ve Teşkilat-ı Mahsusa üyesi olduğu bilinen kişilerce yönetilmekteydi. 1919 Şubat ayında İtilaf İşgal Kuvvetleri Yüksek Komutanı [Edmund Allenby](https://turkipedia.org/tr/wiki/Edmund_Allenby), Anadolu'da asayişi sağlamak ve henüz teslim olmamış olan [Ali Fuat Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ali_Fuat_Cebesoy) komutasında [Ankara](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ankara)'daki 20. ve [Kâzım Karabekir Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C3%A2z%C4%B1m_Karabekir) komutasında [Erzurum](https://turkipedia.org/tr/wiki/Erzurum)'daki 15. kolorduların teslim olmalarına ikna edilmeleri amacıyla, [Birleşik Krallık](https://turkipedia.org/tr/wiki/Birle%C5%9Fik_Krall%C4%B1k) ordusunun [Suriye](https://turkipedia.org/tr/wiki/Suriye) cephesinde Türk kuvvetlerini kısa sürede nasıl yendiğini bilen üst düzey bir Türk komutanının özel yetkilerle donatılarak Anadolu'ya gönderilmesini önerdi. 15 Mayıs 1919'da "Anafartalar Kahramanı" ve "Yaver-i Fahri Hazret-i Şehriyari (Padişahın Onursal Yaveri)" [Mirliva](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mirliva) [Mustafa Kemal Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mustafa_Kemal_Atat%C3%BCrk), 9. Ordu komutanı ve Anadolu Genel Müfettişi sıfatıyla, padişah [Vahdettin](https://turkipedia.org/tr/wiki/VI._Mehmed) tarafından Anadolu'ya gönderildi. ### İzmir'in işgali, Mayıs 1919 ![Yunan işgal kuvvetleri Anadolu'da](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/3/38/Greek_occupation_troops_in_Anatolia.jpg) *Yunan işgal kuvvetleri Anadolu'da (NA, public-domain)* [İzmir](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0zmir)'in işgali düşüncesi 1919'un Şubat ortalarında [Yunanistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yunanistan) başbakanı [Venizelos](https://turkipedia.org/tr/wiki/Eleftherios_Venizelos)'un önerisiyle, [Birleşik Krallık](https://turkipedia.org/tr/wiki/Birle%C5%9Fik_Krall%C4%B1k) başbakanı [Lloyd George](https://turkipedia.org/tr/wiki/David_Lloyd_George) tarafından ortaya atıldı. İzmir'in İşgali, [I. Dünya Savaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/I._D%C3%BCnya_Sava%C5%9F%C4%B1) sonrasında [Paris](https://turkipedia.org/tr/wiki/Paris)'te toplanan uluslararası barış konferansının kararıyla ortaya çıktı. [ABD](https://turkipedia.org/tr/wiki/Amerika_Birle%C5%9Fik_Devletleri) başkanı [Wilson](https://turkipedia.org/tr/wiki/Woodrow_Wilson) bu öneriye önce kesinlikle karşı çıktı; ancak 25 Mart olayında daha esnek bir tavrı benimsedi. 7 Mayıs'ta [Birleşik Krallık](https://turkipedia.org/tr/wiki/Birle%C5%9Fik_Krall%C4%B1k), [ABD](https://turkipedia.org/tr/wiki/Amerika_Birle%C5%9Fik_Devletleri) ve [Fransa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Fransa), [Yunanistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yunanistan) donanmasının [İzmir](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0zmir)'e gönderilmesinde mutabık kaldılar.[^17][^18] İzmir'in işgali kansız başladı. Hatta İzmir'in işgalini 1 gün önceden bildiğinden İzmir'deki Osmanlı ordusuna karşılık vermemesini emretmiştir. Böylece İzmir'deki Osmanlı ordusu hareketsiz kaldı ve Yunanlara teslim oldu. İşgal günü Yunan ordusunun en yaman birlikleri olan [evzon](https://turkipedia.org/tr/wiki/Evzon) askerleri şehirde zafer turu attılar. Bu zafer turu sırasında Türk [subay](https://turkipedia.org/tr/wiki/Subay)ları sahil şeridine dizdiler.[^19] [Aziz Nesin](https://turkipedia.org/tr/wiki/Aziz_Nesin) bu olayı daha sonra araştırmalarına dayanarak kitabında anlatacaktı: Bir Türk subayı [Evzon](https://turkipedia.org/tr/wiki/Evzon) askerinin "Zito Venizelos (Yaşasın Venizelos)" diye bağırmasını istediği halde yapmadığı için öldürüldü. Evzon askerleri şehri her gezdiklerinde ve subaya geri döndüklerinde bir kez süngüleniyordu. Bu Türk subayı 22 kez süngülendi ve öldürüldü. Yunanlar daha ilk gün birçok Türk asker ve vatandaşı öldürdü. Böylece işgal daha ilk günde 400 kişiye mâl oldu. [İzmir'in işgali](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0zmir%27in_%C4%B0%C5%9Fgali) ile Türk halkında var olan fakat yetersiz komutanlar yüzünden kullanılamayan mücadele yeteneği tekrar uyandı ve İzmir'deki bir kısım asker istifa ederek Millî Mücadele'ye katıldı. Aynı zamanda İzmir'de kalan Türkler de işgalin getirdiği huzursuzluğa dayanamadı ve Anadolu'ya göç etti. Kalmakta ısrar eden Türk ailelerse Yunan askerinin tavırlarına ve yaptıkları eziyetlere daha fazla dayanamayıp Anadolu'daki millî mücadeleye destek vermek amaçlı olarak göç ettiler. ![Yunan askerleri telsiz hattı kurulumunda çalışıyor](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/5/50/Greek_soldiers_preparing_for_the_construction_of_wireless.jpg) *Yunan askerleri telsiz hattı kurulumunda çalışıyor (NA, public-domain)* "Türk asker ve subayları dipçiklenerek, süngülenerek öldürülüyor, üzerlerindeki kıymetli eşyalar zorla alınıyordu. İşgale karşı boyun eğmiş bulunan [Ali Nadir Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ali_N%C3%A2dir_Pa%C5%9Fa) yerde sürüklenerek tekmeleniyordu. Türk subayları "Zito Venizelos" diye bağırmaya zorlanıyor, ağır hakaretlere uğruyorlardı. Bağırmayı reddedenler ise süngüleniyordu. Reddedenlerden Albay Fethi Bey de süngülenerek öldürüldü. Şehrin diğer yerlerinde de yağma, öldürme ve tecavüz olayları başladı. Türklere ait evler ve iş yerleri [Rum](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rum)lar tarafından yağmalanıyor, canını, malını, namusunu korumak isteyen Türkler öldürülüyordu. Bütün bu olaylar "uygar ulusların temsilcilerinin" gözleri önünde, "uygar devletlerin" izniyle yapılıyordu. [Lord Curzon](https://turkipedia.org/tr/wiki/George_Curzon)'un 18 Nisan 1919 tarihli bildirisinde "Selanik kapılarının 5 mil dışında asayişi sağlayamayan Yunanistan'ın [Aydın Vilayeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ayd%C4%B1n_Vilayeti)'nde (İzmir o tarihte Aydın Vilayeti içinde idi.) barış ve güvenlik sağlamakla görevlendirilmesini" uygun görmediğini açıkladığı Yunanlar ilk gün 400 Türk öldürmüşlerdi. Çevre köy ve kazalardaki olaylarla bir iki gün içinde 5.000 kadar Türk öldürüldü." İzmir kenti ile birlikte Ayvalık, iki kent arasındaki sahil şeridi, Çeşme yarımadası ve Belkahve'ye kadar İzmir'in hinterlandı da işgal edilmiştir. 23 Nisan 1920'de [Ankara](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ankara)'da [TBMM](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye_B%C3%BCy%C3%BCk_Millet_Meclisi)'nin açılmasından sonra Yunan ordusu İzmir'den harekete geçerek, [Sevr Antlaşması](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sevr_Antla%C5%9Fmas%C4%B1) ile [İtalyan](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0talyanlar) bölgesi olarak kabul edilen Manisa, Uşak, Denizli, Balıkesir, Bursa şehirlerini de işgal etmiştir. Bu sebeple [Yunanistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yunanistan) ile arasında ihtilaf çıkan [İtalya](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0talya) ise bu işgalden sonra Kurtuluş Savaşı müddetince Ankara hükûmetini desteklemiş ve askeri yardım da yapmıştır. ## Örgütlenme dönemi, Mayıs 1919 - Nisan 1920 ![Samsun'da basılan Kurtuluş Savaşı propaganda afişi Halâskârân-ı İslâm](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4d/Hal%C3%A2sk%C3%A2r%C3%A2n-%C4%B1_%C4%B0sl%C3%A2m_afi%C5%9F.jpg/1280px-Hal%C3%A2sk%C3%A2r%C3%A2n-%C4%B1_%C4%B0sl%C3%A2m_afi%C5%9F.jpg) *Samsun'da basılan Kurtuluş Savaşı propaganda afişi Halâskârân-ı İslâm (Cobija, CC-BY-SA-4.0)* ![Yunan ordusunun Bandırma'ya girişi](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/5/58/Yunan_Ordusunun_Panormos_%28Band%C4%B1rma%29_giri%C5%9Fi_1919.jpg) *Yunan ordusunun Bandırma'ya girişi (Uploader: Takabeg, public-domain)* ![Yörük Ali Efe grubu](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/1/13/YorukAliKucukGrup.jpg) *Yörük Ali Efe grubu (public-domain)* ![Sivas Kongresi delegeleri toplu halde](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/bd/Mustapha_Kemal_Pasha_%26_members_of_his_Nationalist_Committee%2C_Sivas%2C_1919.jpg/1280px-Mustapha_Kemal_Pasha_%26_members_of_his_Nationalist_Committee%2C_Sivas%2C_1919.jpg) *Sivas Kongresi delegeleri toplu halde (public-domain)* Paris'te toplanan uluslararası Barış Konferansı, o günlerde açıklanması beklenen Türk Barış Antlaşmasını, 1919 Mayıs başlarında belirsiz bir geleceğe erteledi. 15 Mayıs'ta Yunan kuvvetleri, İtilaf Devletleri'nin kararıyla [İzmir'i işgal etti](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0zmir%27in_%C4%B0%C5%9Fgali). Ulusal bir felaket olarak görülen bu olay, Türkiye çapında müthiş bir ulusal tepkiye yol açtı. 23 Mayıs'ta Fatih ve [Sultanahmet](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sultanahmet_Meydan%C4%B1)'te Türk siyasi tarihinin o güne kadarki en büyük [kitle gösterileri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sultanahmet_Mitingleri) düzenlendi. Direniş fikri, İttihat ve Terakki yandaşlarının görüşü olmaktan çıkarak tüm ülke sathına yayıldı. 21 Haziran'da Mustafa Kemal Paşa, Anadolu'daki en önemli askerî birliklerin komutanları olan [Kazım](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C3%A2z%C4%B1m_Karabekir), [Refet](https://turkipedia.org/tr/wiki/Refet_Bele) ve [Ali Fuat](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ali_Fuat_Cebesoy) paşalar ve Ege bölgesinde asayişi sağlamakla görevlendirilen [Rauf Bey](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rauf_Orbay) ile Amasya'da buluşarak [Amasya Tamimi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Amasya_Genelgesi)'ni yayımladı. Bildiri, ulusal bağımsızlığın ancak ulusun "azim ve iradesi" ile sağlanacağını vurgulayarak, ülke çapında bir direniş hareketinin işaretini vermekteydi [Kâzım Karabekir](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C3%A2z%C4%B1m_Karabekir)'in öncülüğünde [Erzurum](https://turkipedia.org/tr/wiki/Erzurum)'da toplanan [Doğu İlleri Müdafaa-yı Hukuk Cemiyeti Kongresi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Erzurum_Kongresi), askeri görevlerinden istifa eden Mustafa Kemal'i kongre başkanı seçti. Kongre, Doğu illerinin Ermenistan'a verilmesi olasılığına karşı direnme kararı alırken, Türkiye'nin kalkınması için Amerikan mandası fikrine açık kapı bırakmamaktaydı. ### Sivas Kongresi 4 Eylül 1919'da Türkiye'nin her yanından gelen delegelerin katılımıyla [Sivas](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sivas)'ta toplanan [kongrede](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sivas_Kongresi), genel seçimler yapılıp yeni [Mebusan Meclisi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Meclis-i_Meb%C3%BBsan) kuruluncaya kadar İstanbul hükûmetiyle tüm resmî bağların kesilmesi kararlaştırıldı. Ülke çapında yeni bir idari ve siyasi örgütlenme kurmak amacıyla bir [Heyet-i Temsiliye](https://turkipedia.org/tr/wiki/Heyet-i_Temsiliye) kuruldu. ### Güney Cephesinde Kuva-yi Milliye Kasım ayında Adana, Maraş, Antep ve Urfa'nın Fransızlarca işgali üzerine, Heyet-i Temsiliye tarafından yönlendirilen direniş hareketi başlatıldı. Direniş umulmadık bir hızla başarıya ulaşarak 1920 Mayıs'ında Fransızları ateşkese zorladı. ### Osmanlı Meclisi'nin açılması ve Mîsâk-ı Millî, Kasım 1919 - Ocak 1920 Aralık ayında yapılan genel seçimler sonucunda [son Osmanlı Meclis-i Mebusanı (1920)](https://turkipedia.org/tr/wiki/Meclis-i_Meb%C3%BBsan_6._d%C3%B6nem_mebuslar%C4%B1_listesi) oluştu. Meclise Anadolu'dan sadece Millî Mücadele yanlısı milletvekili adayları seçildi. İki ayrı ilden milletvekili seçilen [Mustafa Kemal Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mustafa_Kemal_Atat%C3%BCrk)'nın hakkında çıkartılan tutuklama emri sebebiyle İstanbul'a gitmemesi üzerine, Sivas Kongresi başkan vekili olan [Rauf Orbay](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rauf_Orbay) Meclis reisliğine seçildi. 28 Ocak 1920'de Mebusan Meclisi daha sonra [Mîsâk-ı Millî](https://turkipedia.org/tr/wiki/M%C3%AEs%C3%A2k-%C4%B1_Mill%C3%AE) adıyla anılan “Ahd-ı Millî Beyannamesi”ni kabul etti. Beyanname, [Mondros Mütarekesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mondros_M%C3%BCtarekesi) sınırları içinde tam bağımsızlık sağlanıncaya kadar mücadeleye devam etmeyi öngörmekteydi. ### Osmanlı Meclisi'nin kapatılması, Mart 1920 16 Mart 1920'de Meclis-i Mebusan da dâhil olduğu halde Babıali ve bütün hükûmet daireleriyle beraber İstanbul, Britanyalılar tarafından cebren ve resmen işgal edilmiştir. Birleşik Krallık birlikleri İstanbul'da bulunan, başta [Rauf Bey](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rauf_Orbay) olmak üzere önde gelen Millî Mücadele yanlısı milletvekillerini tutukladılar. Ayrıca telgrafhaneler de işgal altına alınmış ve resmî makamlar arasında iletişim imkânı kalmamıştı. Bu şartlara göre, Anadolu, İstanbul ve resmî makamlarla ortak hareketten mahrum kalmıştı. İstanbul'daki olağanüstü hal, ortaya Osmanlı Devleti'nin kimin idaresi ve hangi güçlerin kanunlarının geçerli olduğu sorunu ortaya çıkarmıştır. Bu durumda Mustafa Kemal Paşa, Temsil Heyeti'nin başkanı olarak, "Bu hareketin Anadolu'da Osmanlı Kanunlarının yürürlüğünü engellemeyeceğinden ve her ne şekilde olursa olsun alınacak önlemlere Osmanlı milleti uygarlık yeteneği özellikle dikkat çekici bulunduğundan kanun dışında hiçbir işlem yapılmaması ve bütün görevlerin özenle yapılması hayatımızın gereklerindendir" diye genelge yayımlamıştır.[^20] Bunun üzerine Meclis 18 Mart 1920 tarihinde toplanarak kendini feshettiğini açıkladı. Meclisin kendini feshettiği açıklaması padişahın 11 Nisan 1920'de ikinci meşrutiyetin sona erdiğini açıklaması ile bir başka Meclis oluşturma yolunu kapatmıştır. Aynı gün [Şeyhülislâm](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eeyh%C3%BClislam) [Dürrizâde Abdullah](https://turkipedia.org/tr/wiki/D%C3%BCrrizade_Abdullah_Beyefendi)'ın, [Padişah](https://turkipedia.org/tr/wiki/Padi%C5%9Fah) ve [Halife](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hil%C3%A2fet) kuvvetleri dışındaki millî kuvvetleri kâfir ilan eden ve katlinin vacip olduğunu bildiren fetvası *Takvim-i Vekayi*de yayımlandı. Padişah Osmanlı Devleti'nin tarihinde bir bölümü kapatmayı amaçlamış ve kendi otoritesi dışında bulunan bütün güçlerin (millî kuvvetleri) devlet karşıtı olduğunu ilan etmiştir. Padişah ve atadığı hükûmetler Osmanlı devletinin idaresine tek otorite durumuna gelmişlerdi. ### Büyük Millet Meclisi'nin açılması, 23 Nisan 1920 Osmanlı Meclisinin feshedilmesi yeni bir meclisin, bir kurucu meclisin, gerekliliğini doğurmuştu. Kurucu Meclis ve seçimlerle ilgili 19 Mart 1920'de bir bildiri yayımladı. Sultan İstanbul'da idi ve Mustafa Kemal "olağanüstü yetkilere sahip bir meclis" olarak takdim etti. Seçimlerin yapılması için yayımlanan bu bildiri uyarınca, yurdun her yerinde seçimler yapıldı. 16 Mart 1920'deki baskından kurtulan milletvekilleri gizlice Ankara'ya geçtiler. Bolu Düzce, Hendek bölgesinde başlayan ve Nallıhan, Beypazarı çevresine sıçrayan ayaklanma olayları oldu. Bu olaylardan dolayı, seçilen milletvekillerinin tümünün gelmesi beklenilmeden, Millet Meclisinin açılma hazırlıkları yapıldı. [Büyük Millet Meclisi](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye_B%C3%BCy%C3%BCk_Millet_Meclisi) 23 Nisan 1920'de Ankara'da Mustafa Kemal Paşa önderliğinde toplandı. Bu tarihten itibaren İstanbul hükûmetinin etkisi İstanbul kenti ve çevresiyle sınırlı kalırken, Ankara'da oluşturulan Meclis ve hükûmet, fiilen Türkiye'nin yönetimini ele aldı. Mustafa Kemal 24 Nisan 1920'de Meclis Başkanı seçildi. ## Silahlı mücadele, Mart 1920 - Temmuz 1923 ![Millî Mücadele'de Büyük Millet Meclisi kuvvet kayıplarının vilayetlere göre dağılımı](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/be/Provinces_vs_Casualities_for_Grand_National_Assembly_of_Turkey_during_Turkish_War_of_Independence.svg/1280px-Provinces_vs_Casualities_for_Grand_National_Assembly_of_Turkey_during_Turkish_War_of_Independence.svg.png) *Millî Mücadele'de Büyük Millet Meclisi kuvvet kayıplarının vilayetlere göre dağılımı (Simple-engineer, CC-BY-SA-4.0)* ![Büyük Millet Meclisi'nin açılışı](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/4/44/Prayers_in_the_front_of_BMM.jpg) *Büyük Millet Meclisi'nin açılışı (NA, public-domain)* ![Kemalist bir Türk'ün İzmit'te İngiliz kuvvetlerince infazı (1920)](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/6/6b/Execution_of_a_Kemalist_Turk_in_Izmit_1920.jpg) *Kemalist bir Türk'ün İzmit'te İngiliz kuvvetlerince infazı (1920) (public-domain)* ![Yunan ordusunun Edirne'ye girişi (12 Temmuz 1920)](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/d/d1/Yunan_Ordusunun_Edirneye_giri%C5%9Fi_%2812_Temmuz_1920%29.jpg) *Yunan ordusunun Edirne'ye girişi (12 Temmuz 1920) (public-domain)* ![Kurtuluş Savaşı komutanlarından bazıları, birinci sıra: Ferik Ali Fuat (Cebesoy), Ferik Cevat (Çobanlı), Müşir Fevzi (Çakmak), Ferik Kâzım Karabekir, Ferik Fahrettin (Altay); ikinci sıra: Mirliva Kazım (İnanç), Mirliva Ali Sait (Akbaytogan), Mirliva Ali Hikmet (Ayerdem), Mirliva Kemalettin Sami (Gökçen), Mirliva Cafer Tayyar (Eğilmez), Mirliva İzzettin (Çalışlar), Mirliva Şükrü Naili (Gökberk); üçüncü sıra: Mirliva Asım (Gündüz), Albay Alaaddin (Koval), Mirliva Mehmet Sabri (Erçetin), Albay Sabit (Noyan), Albay Ömer Halis (Bıyıktay); son sıra, soldan 3 Kaymakam (Yarbay) Hayrullah (Fişek).](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/8/86/Commanders_of_the_Independence_War_%28Turkey%29.JPG) *Kurtuluş Savaşı komutanlarından bazıları, birinci sıra: Ferik Ali Fuat (Cebesoy), Ferik Cevat (Çobanlı), Müşir Fevzi (Çakmak), Ferik Kâzım Karabekir, Ferik Fahrettin (Altay); ikinci sıra: Mirliva Kazım (İnanç), Mirliva Ali Sait (Akbaytogan), Mirliva Ali Hikmet (Ayerdem), Mirliva Kemalettin Sami (Gökçen), Mirliva Cafer Tayyar (Eğilmez), Mirliva İzzettin (Çalışlar), Mirliva Şükrü Naili (Gökberk); üçüncü sıra: Mirliva Asım (Gündüz), Albay Alaaddin (Koval), Mirliva Mehmet Sabri (Erçetin), Albay Sabit (Noyan), Albay Ömer Halis (Bıyıktay); son sıra, soldan 3 Kaymakam (Yarbay) Hayrullah (Fişek). (T.C., public-domain)* Bu dönemde Büyük Millet Meclisinin etkinlikleri karşı taraflara Anadolu'yu kendisinin temsil ettiği ve onun içinde olmadığı hiçbir barışın geçerliliği olmadığını kabul ettirmesi çabasıdır. Bir yandan uluslararası destek ve yardım arayışına girilerek, [Batum](https://turkipedia.org/tr/wiki/Batum)'un geri verilmesi karşılığında [Sovyetler Birliği](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sovyetler_Birli%C4%9Fi)'nden mali yardım sağlandı. Öbür yandan Anadolu'nun çeşitli yörelerindeki düzensiz direniş gruplarını tasfiye ederek düzenli bir ordunun kurulması için adımlar atıldı. Askeri olarak karşısına çıkacak bütün güçlerle baş edebilecek düzeyde olduğunu kanıtladı. ### Doğu Cephesi: Türk-Ermeni Savaşı ![Kâzım Karabekir Gümrü Antlaşması'nı imzalamak için yola çıkmadan önce](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/ef/Karabekir_at_Pasinler_plain_in_1918%2C_cropped.jpg/1280px-Karabekir_at_Pasinler_plain_in_1918%2C_cropped.jpg) *Kâzım Karabekir Gümrü Antlaşması'nı imzalamak için yola çıkmadan önce (public-domain)* Dünya Savaşı sonunda Kuzeydoğu Cephesi İtilaf Devletleri'nin talebi doğrultusunda 1914 Osmanlı-Rus sınırına çekilmişti. Bu sınır Ardeşen-Yusufeli-Oltu-Bayezit hattından geçiyordu. Sınırın öte yanında 1918'de [Ermenistan Demokratik Cumhuriyeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ermenistan_Demokratik_Cumhuriyeti) kuruldu. Doğu Cephesi'ndeki gelişmeler [Rus İmparatorluğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rus_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu)'nun 1917 yılından sonra içinden geçtiği süreçle çok yakından alakalıdır. [Şubat Devrimi](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eubat_Devrimi) ile yıkılan Çarlık rejimi [Ekim Devrimi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ekim_Devrimi) ile birlikte yerini [Rusya Sovyet Federatif Sosyalist Cumhuriyeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rusya_Sovyet_Federatif_Sosyalist_Cumhuriyeti)'ne bırakır. Bu iktidar değişikliği hem Rusya içinde hem de uluslararası güçler nezdinde direnişle karşılaşır. Patlak veren ve çok kanlı geçen [Rus İç Savaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rus_%C4%B0%C3%A7_Sava%C5%9F%C4%B1) bu döneme denk düşer. [Birinci Dünya Savaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/I._D%C3%BCnya_Sava%C5%9F%C4%B1) sonrasında imzalanan [Mondros Ateşkes Antlaşması](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mondros_M%C3%BCtarekesi)'na göre Osmanlı'nın çoğu ordusu terhis edilecekti. Fakat Kazım Karabekir komutasındaki [15. Kolordu](https://turkipedia.org/tr/wiki/15._Kolordu_%28Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu%29) terhis olmadı ve silahlarını bırakmayarak Milli Mücadele'ye destek oldular. Bu sayede [Doğu Cephesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_Kurtulu%C5%9F_Sava%C5%9F%C4%B1_Do%C4%9Fu_Cephesi) diğer cephelere nazaran daha kolay bir şekilde kazanıldı.[^21] 1920 Eylül'ünde Türk-Sovyet mutabakatının sağlanması üzerine 28 Ekim 1920'de [Kâzım Karabekir](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C3%A2z%C4%B1m_Karabekir) komutasında harekete geçen Türk kuvvetleri, 10 gün süren bir harekât sonunda Ermenistan'ı kesin yenilgiye uğrattı. Bu harekâtta Türk tarafından 6 asker öldü, Ermeniler tarafında ise 95 asker öldü.[^22] Ermenilerin talebi üzerine 3 Aralık'ta[^23] imzalanan [Gümrü Antlaşması](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCmr%C3%BC_Antla%C5%9Fmas%C4%B1) ile Türk-Ermeni sınırı, 1878 öncesindeki Osmanlı-Rus sınır hattına çekildi. Bu sınır, bugünkü Türkiye-Ermenistan sınırıdır. 2 Aralık'ta Kızıl Ordu, Ermenistan'ı işgal ederek bağımsız Ermenistan'ın varlığına son verdi. Sonrasında 16 Mart 1921 günü imzalanan [Moskova Antlaşması](https://turkipedia.org/tr/wiki/Moskova_Antla%C5%9Fmas%C4%B1) da iki ülke arasında önem taşıyan belgelerdendir. Bu antlaşmalar sürmekte olan Türk Kurtuluş Savaşı sırasında uluslararası kamuoyunda yasal olarak tanınan [İstanbul Hükûmeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu)'ne rağmen [Ankara Hükûmeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ankara_H%C3%BCk%C3%BBmeti) tarafından uluslararası alanda imzalandığı için diplomasi alanında da çok önemli yer tutar. Kazım Karabekir Paşa'nın kazandığı bu zafer sayesinde Kurtuluş Savaşı'nın cephelerinden biri ortadan kalkmış, böylelikle de Batı Cephesi'ne kuvvet ve silah kaydırılması mümkün hale gelmişti. ### Güney Cephesi: Türk-Fransız Savaşı Türk-Fransız Cephesi de denilen Güney Cephesi, millî kuvvetlerin Fransız, Cezayir ve Ermeni askerlerinden oluşan Fransız lejyoner birliklerine karşı verdikleri savaşı kapsamaktadır. Birleşik Krallık [Musul](https://turkipedia.org/tr/wiki/Musul), [İskenderun](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0skenderun), [Kilis](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kilis), [Antep](https://turkipedia.org/tr/wiki/Gaziantep), [Maraş](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kahramanmara%C5%9F), [Elbistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Elbistan) ve [Urfa](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eanl%C4%B1urfa)'yı işgal ettiler. Fransızlar ise [Adana](https://turkipedia.org/tr/wiki/Adana), [Mersin](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mersin) ve [Osmaniye](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmaniye)'yi işgal ettiler. İşgalin sonlandırılmasında Molla Mehmet Karayılan 6400 civarında kayıp vererek Fransızlara kendi birliğinin onlarca misli kayıp verdirdi. Böylece Karayılan, Antep'te efsane oldu. Bugünkü Adana'nın ilçeleri Haçin (Saimbeyli), Sis (Kozan) ve Pozantı'da Fransızların halka büyük zulmü oldu; Fransızlar Haçin'de annelerinin gözleri önünde çocukları kaynattılar ve büyük mücadeleler cereyan etti. En sonunda yörenin yönetim merkezi olan Sis (Kozan) Sancağı 2 Haziran 1920 günü yöre insanlarınca kurtarıldı.[^24] Maraş'ta, [Sütçü İmam](https://turkipedia.org/tr/wiki/S%C3%BCt%C3%A7%C3%BC_%C4%B0mam)'ın önderliğini yaptığı mücadele sonunda Maraş'ta tutunamayan düşman şehri terk etmek zorunda kaldı (12 Şubat 1920). Urfa şehrinde [Ali Saip](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ali_Saip_Ursava%C5%9F) (Ursavaş) Bey tarafından teşkilatlandırılan Türk direnişi başarıyla sonuçlandı. Fransızlar 11 Nisan 1920'de şehri boşalttı. Antep halkı 1 Nisan 1920'de Fransızlara karşı ayaklandıysa da 9 Şubat 1921'de teslim oldu. Fransa, TBMM ile [Ankara Anlaşması](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ankara_Antla%C5%9Fmas%C4%B1_%281921%29)'nı imzalayarak Güney Bölgesi'nden çekildi. ### El-Cezire Cephesi: İngilizler ve Musul meselesi ![Ali İhsan Paşa, Dadaylı Halid Bey ve Birleşik Krallık temsilcileri (Kuzey Irak, Kasım 1918)](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/e/e9/Ali_Ihsan-Dadayli_Halid.jpg) *Ali İhsan Paşa, Dadaylı Halid Bey ve Birleşik Krallık temsilcileri (Kuzey Irak, Kasım 1918) (public-domain)* Birleşik Krallık ateşkes imzalanmasından sonra ilk iş olarak [Musul](https://turkipedia.org/tr/wiki/Musul)'u işgal etti. Britanyalıların buraya gelmesi [Musul](https://turkipedia.org/tr/wiki/Musul) Vilayetinde yaşayan insanları mutsuz etmişti. İnsanların ayaklanması pek de uzun sürmemiş, 23 Mayıs 1919'da [Zaho](https://turkipedia.org/tr/wiki/Zaho)'da [Mahmud Berzenci](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mahmud_Berzenci)'nin önderlik ettiği bir ayaklanma meydana gelmişti. Birleşik Krallık modern silahları ile bu ayaklanmayı bastırmıştı. Ancak bu ilk direnişin ardından 1920 yılında Telafer'de ayaklanma meydana geldi. Yedek kuvvetlerin gecikmesi sonucunda ayaklanma İngilizler tarafından bastırıldı. Bu sıralarda dağlarda direniş devam ediyordu. Direniş sonucunda [Revanduz](https://turkipedia.org/tr/wiki/Revandiz) kurtarıldı. [Özdemir Bey](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ali_%C5%9Eefik_%C3%96zdemir) komutasındaki [Kuvâ-yi Milliye](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kuv%C3%A2-yi_Milliye) birliği ve Kürt aşiretleri ile [Musul](https://turkipedia.org/tr/wiki/Musul) bölgesine taarruza geçmiş ve Britanyalıları [Derbent Muharebesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Derbent_Muharebesi_%281922%29)'nde bozguna uğratmıştı. İngilizler ise bu olaydan sonra Eylül 1922'de [Süleymaniye](https://turkipedia.org/tr/wiki/S%C3%BCleymaniye) şehrini tahliye etmişlerdi.[^25] Özdemir Bey'in kuvvetlerini bölmek için Britanyalılar sürgündeki Mahmud Berzenci'yi çağırmış fakat Mahmud Berzenci, Özdemir Bey ile anlaşmış ve isyan etmiştir. Bunun üzerine Birleşik Krallık geri çekilmiş ve aşiretler [Süleymaniye](https://turkipedia.org/tr/wiki/S%C3%BCleymaniye)'ye girmiştir. Fakat Boğazlar bölgesinde oluşan savaş durumu yüzünden buradaki birliklerin çoğu o bölgeye gitmiş ve kalan birlikler ile Britanyalılar arasında çatışma çıkmıştır. Çıkan çatışma sonucunda Özdemir Bey'in birlikleri Birleşik Krallık ordusu tarafından mağlup edilmiş ve Özdemir Bey [İran](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0ran)'a çekilmiştir. ### Batı Cephesi: Türk-Yunan Savaşı ![25 Haziran 1920'de Mudanya'ya çıkmayı bekleyen İngiliz askerleri](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/5/57/British_landing_on_Mudanya.jpg) *25 Haziran 1920'de Mudanya'ya çıkmayı bekleyen İngiliz askerleri (NA, public-domain)* ![20 Temmuz 1921'de işgal edilen Eskişehir'deki Yunan birliği](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/7/7a/Eski-S%C3%A9hir._Une_fil%C3%A9e_du_3ime_Corps_d%27_Arm%C3%A9e.jpg) *20 Temmuz 1921'de işgal edilen Eskişehir'deki Yunan birliği (public-domain)* ![Türk piyadeler](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/4/48/Turkish_infantryman_during_the_War_of_Independence.jpg) *Türk piyadeler (NA, public-domain)* ![Kemal Paşa Türk kuvvetlerini denetliyor, İzmit, 18 Haziran 1922](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/d/d1/Atat%C3%BCrk_asker%C3%AE_birlikleri_denetlerken%2C_%C4%B0zmit%2C_18_Haziran_1922.png) *Kemal Paşa Türk kuvvetlerini denetliyor, İzmit, 18 Haziran 1922 (public-domain)* Buradaki savaşlar, İzmir-Bursa-Balıkesir-Kütahya-Eskişehir hattında gerçekleşti. [İtilaf Devletleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0tilaf_Devletleri) tarafından 18 Nisan 1920'de [Paris](https://turkipedia.org/tr/wiki/Paris)'in [Sèvres](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sevr) banliyösünde ilan edilen [Sevr Antlaşması](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sevr_Antla%C5%9Fmas%C4%B1) Türkiye'den önemli bazı toprakların alınmasını ve Türk devletinin İtilaf kontrolü altında bir tür yarı-bağımsız statüde yönetilmesini öngörmekteydi. Türk tarafının anlaşmayı imzalamayı [Mîsâk-ı Millî](https://turkipedia.org/tr/wiki/M%C3%AEs%C3%A2k-%C4%B1_Mill%C3%AE)'ye karşı bulduğu için [İtilaf Devletleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0tilaf_Devletleri), Yunan ordusunu Anadolu içine sevk ettiler. ![Mağlup olup çekilirken Türk kasaba ve köylerini ateşe veren Yunanların ardından cepheye yetişen Türk sıhhiye birlikleri yaralıları taşıyor, Ağustos 1922](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/d/d2/After_Greek_atrocity_August_1922.jpg) *Mağlup olup çekilirken Türk kasaba ve köylerini ateşe veren Yunanların ardından cepheye yetişen Türk sıhhiye birlikleri yaralıları taşıyor, Ağustos 1922 (NA, public-domain)* Temmuz ayında [Bursa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bursa%27n%C4%B1n_i%C5%9Fgali) ve [İzmit](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0zmit%27in_i%C5%9Fgali), Ağustos'ta [Uşak](https://turkipedia.org/tr/wiki/U%C5%9Fak) Yunanlar tarafından işgal edildi. Yunanlar şehrin kuzey cenahını koruyabilmek için 13. Tümenlerini buraya konuşlandırdılar. Batı Cephesi'ndeki kuvvetlere komuta eden Ali Fuat Paşa, [Gediz](https://turkipedia.org/tr/wiki/Gediz%2C_K%C3%BCtahya)'deki tümeni baskın şeklinde bir saldırı ile yok etmeyi tasarlıyordu. 24 Ekim 1920'de başlayan saldırı, 11. ve 61. Fıkraların aynı anda harekete geçememesi, sis nedeniyle 11. Fıkra'nın ön hatlarında irtibat kurulmaması ve [Çerkez Ethem](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87erkez_Ethem)'in kuvvetlerinin saldırıya olumlu katkıda bulunamamaları sebebiyle başarısız oldu. Buna müteakiben [Mustafa Kemal Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mustafa_Kemal_Atat%C3%BCrk) 9 Aralık 1920'de [Ali Fuat Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ali_Fuat_Cebesoy)'yı görevinden azledip [Moskova](https://turkipedia.org/tr/wiki/Moskova)'da elçi olarak görevlendirdi ve Batı Cephesi'ni kuzey ve güney olmak üzere ikiye böldü. [Miralay İsmet Bey](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0smet_%C4%B0n%C3%B6n%C3%BC) cephenin kuzey kısmındaki, [Miralay Refet Bey](https://turkipedia.org/tr/wiki/Refet_Bele) ise güney kısımdaki birliklere komuta edecekti.[^26] ![Türk ordusunun İzmir'e girişi (9 Eylül 1922)](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/4/4d/T%C3%BCrk_s%C3%BCvari_birliklerinin_%C4%B0zmire_giri%C5%9Fi.jpg) *Türk ordusunun İzmir'e girişi (9 Eylül 1922) (Umberto gs, public-domain)* Batı Cephesi komutanlığına atanan [İsmet Bey](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0smet_%C4%B0n%C3%B6n%C3%BC), Ocak 1921'de [Birinci İnönü Muharebesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Birinci_%C4%B0n%C3%B6n%C3%BC_Muharebesi) ve Mart 1921'de [İkinci İnönü Muharebesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0kinci_%C4%B0n%C3%B6n%C3%BC_Muharebesi)'nde Yunan ilerlemesini durdurdu. İnönü zaferleri, millî ordu projesinin başarısını kanıtlayarak [TBMM](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye_B%C3%BCy%C3%BCk_Millet_Meclisi) hükûmetinin otoritesini pekiştirdi, Millî Mücadele'nin nihai zaferine olan güveni sağladı. 27 Mart'ta Afyon'un kaybedilmesi bu zafer duygusunu ancak kısmen gölgeleyebildi. Temmuz 1921'de Yunan Kuvvetleri [Garp Cephesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_Kurtulu%C5%9F_Sava%C5%9F%C4%B1_Bat%C4%B1_Cephesi) ordularını [Kütahya-Eskişehir Muharebeleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C3%BCtahya-Eski%C5%9Fehir_Muharebeleri)nde yenilgiye uğratarak çevirme harekâtıyla yok etmek üzereyken, komutayı bizzat ele alan [Mustafa Kemal](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mustafa_Kemal_Atat%C3%BCrk) ve [Fevzi Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Fevzi_%C3%87akmak), Türk birliklerini süratle geri çekerek Sakarya Nehri kıyılarına çektiler. Ancak 23 Ağustos-13 Eylül arasında süren [Sakarya Meydan Muharebesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sakarya_Meydan_Muharebesi) ile Yunan taarruzu püskürtüldü. Halkın kendine güveni tazelendi, ayrıca kaybedilen subay sayısı fazla olduğu için Gazi Mustafa Kemal Paşa zaferden sonra bu savaşı "Subaylar Savaşı" olarak nitelendirdi. Bu zafer nedeniyle Başkomutan Mustafa Kemal Paşa TBMM tarafından Mareşal rütbesine yükseltildi ve Gazi payesi verildi. Nihayet 26 Ağustos 1922'de Afyon'un doğusundaki mevzilerden taarruza geçen Türk ordusu, 30 Ağustos'taki [Dumlupınar Meydan Muharebesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ba%C5%9Fkomutanl%C4%B1k_Meydan_Muharebesi)'nde Yunan ordusunu kesin yenilgiye uğrattı. Tamamen dağılan Yunan ordusunun boşalttığı Ege bölgesi birkaç gün içinde Türk kuvvetlerinin eline geçti. Nihayet 9 Eylül'de Türk orduları [İzmir](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0zmir)'e girerek Yunan işgaline [son verdi](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0zmir%27in_Kurtulu%C5%9Fu).[^27] ### İç Cephe: İsyanlar ![Mustafa Kemal Paşa, Çerkes Ethem ve Kuvâ-yi Seyyâre askerleri](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/c/c0/May%C4%B1s_1920._Mustafa_Kemal%2C_Ethem_Bey_ve_sava%C5%9F%C3%A7%C4%B1lar%C4%B1n%C4%B1_Ankara_gar%C4%B1nda_kar%C5%9F%C4%B1larken.png) *Mustafa Kemal Paşa, Çerkes Ethem ve Kuvâ-yi Seyyâre askerleri (CC-BY-SA-4.0)* 1920 yılında Kurtuluş Savaşı ve sırasında ayaklanma çıkaran ve yağmaya girişenleri, bozguncuları, orduya ait silah ve mühimmatı çalanları, casusları, asker kaçaklarını, Millî Mücadele'yi engelleme amacıyla propaganda yapanları yargılamak için [İstiklal Mahkemeleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0stikl%C3%A2l_mahkemesi) kuruldu. Yine Ağustos 1921'de [Tekalif-i milliye Kararları](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tek%C3%A2lif-i_Milliye) yayımlandı ve halk ulusal yükümlülüklerini yerine getirmeye teşvik edildi. Bazıları Anadolu topraklarının bir bölümünde yeni bir devlet kurmayı amaçlayan, bazıları ise saltanat ve hilafet yanlısı olanlar tarafından çıkarılan isyanlar bastırıldı. Ülke içindeki Ermeni ve Rum azınlıkların dış destekli isyanları da büyümeden bastırıldı. ## Siyasi süreç ve diplomatik müzakereler, Şubat 1921 - Ekim 1923 Bu dönemde [Büyük Millet Meclisi](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye_B%C3%BCy%C3%BCk_Millet_Meclisi)'nin etkinlikleri çizilen sınırların dünyaca kabulünü ve bu sınırlar içinde Cumhuriyet ile yönetilecek devletin ilanını kapsamaktadır. ### Londra Barış Konferansı, Şubat 1921 ve Mart 1922 ![The Sphere gazetesinin 1-5 Mart 1921'de "Ankara Hükûmeti ve Talepleri" başlığıyla yayımladığı harita. Başlığın altında verilen bilgi: "Kemalistler ya da milliyetçiler, gölgeli alanı etkin biçimde kontrol ediyorlar. Onlar, Yunanlar tarafından Ege'den sürüldüler fakat Trakya'yı, İzmir'i, Ermenistan'ı ve Basra Körfezi altındaki bütün Mezopotamya'yı talep ediyorlar".](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/9c/The_Angora_Government_and_its_Claims.jpg/1280px-The_Angora_Government_and_its_Claims.jpg) *The Sphere gazetesinin 1-5 Mart 1921'de "Ankara Hükûmeti ve Talepleri" başlığıyla yayımladığı harita. Başlığın altında verilen bilgi: "Kemalistler ya da milliyetçiler, gölgeli alanı etkin biçimde kontrol ediyorlar. Onlar, Yunanlar tarafından Ege'den sürüldüler fakat Trakya'yı, İzmir'i, Ermenistan'ı ve Basra Körfezi altındaki bütün Mezopotamya'yı talep ediyorlar". (The Sphere, public-domain)* 1921 yazında [Londra Barış Konferansı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Londra_Konferans%C4%B1_%281921%29) ile İtilaf Devletleri Sevr Antlaşması'nı Ankara Hükûmeti'ne kabul ettirmek istediler. Ankara Hükûmeti'nin kesin tavrı karşısında Yunan ordusu bu kez Ankara'yı ele geçirmek üzere harekete geçti. [Sakarya Meydan Muharebesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sakarya_Meydan_Muharebesi) bir güç gösterisi olarak gerçekleşti. Sonraki yıl 1922'nin ilk yarısı sonuçsuz barış müzakereleri ile geçti. Bu dönemde değiştirilmiş Sevr Antlaşması ortaya atıldı. Bu yeni çözüm Sevr hükümlerini yumuşatılmış şekli olmaktaydı. ### Çanakkale Krizi ve Mudanya Mütarekesi, Eylül-Ekim 1922 İzmir'in kurtuluşundan sonra [Fahrettin Altay](https://turkipedia.org/tr/wiki/Fahrettin_Altay) komutasındaki [TBMM](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye_B%C3%BCy%C3%BCk_Millet_Meclisi) Süvari Kolordusu kuzeye yöneldi ve birkaç gün sonra Birleşik Krallık işgalinde bulunan [Çanakkale Boğazı](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87anakkale_Bo%C4%9Faz%C4%B1) karşısında mevzilenerek Britanyalıların çekilmesi için bir ültimatom verdi. [Çanakkale Krizi](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87anakkale_Krizi) adı verilen bu olay üzerine, 15 Eylül'de başbakan [David Lloyd George](https://turkipedia.org/tr/wiki/David_Lloyd_George) başkanlığında toplanan Birleşik Krallık kabinesinin Liberal Partili bazı üyeleri ültimatomu reddederek, Birleşik Krallık ile Türkiye arasında savaş çıkmasına yol açacak bir politika[^28] benimsedi. Ancak Britanya kamuoyunun sert tepkisi üzerine koalisyon ortağı olan [Muhafazakâr Parti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Muhafazak%C3%A2r_Parti_%28Birle%C5%9Fik_Krall%C4%B1k%29) hükûmetten çekildi. Lloyd George hükûmeti 19 Ekim'de düştü. 11 Ekim'de Birleşik Krallık ile Ankara hükûmeti arasında [Mudanya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mudanya_M%C3%BCtarekesi)'da ateşkes imzalandı. Ateşkes anlaşması en kısa zamanda [İsviçre](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0svi%C3%A7re)'nin [Lozan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Lozan) (Lausanne) kentinde bir barış konferansı toplanmasını öngörüyordu. Bu süreçte ABD de bölgede bulundurduğu gemileri artırma yoluna gitmiştir. İzmir kurtarıldıktan 19 gün sonra ABD, 13 yeni savaş gemisinin Türkiye sularına gönderilmesini kararlaştırmıştır.[^29] Toplam sayıları 20'yi aşan bu gemiler ancak Lozan Antlaşması'nın imzalanması ardından Türk denizlerinden çıkmışlardır. Zaten USS Scorpion adlı gemileri 1908-1923 arası Amiral Bristol komutasında istihbarat görevi dahil olmak üzere İstanbul'da bulunmuştur. ### Saltanatın kaldırılması, 1 Kasım 1922 ![Sultan Vahideddin İstanbul'dan Malta'ya gitmek üzere ayrılırken](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/0/0e/Sultanvahideddin.jpg) *Sultan Vahideddin İstanbul'dan Malta'ya gitmek üzere ayrılırken (public-domain)* 1 Kasım'da TBMM, İstanbul hükûmetinin hukuki varlığına son verdi. Şeklen "halife" unvanını koruyan VI. Mehmet Vahdettin 10 Kasım'da son cuma selamlığına katılmış; ancak yaşamına ve özgürlüğüne yönelik tehditleri gerekçe göstererek 17 Kasım sabahı Boğaziçi'nde demirli bulunan Britanya zırhlısı ile Malta'ya gönderilmiştir. Bunun üzerine 19 Kasım'da TBMM, veliaht [Abdülmecit Efendi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Abd%C3%BClmecid_Efendi)'yi halife ilan etmiştir. ### Lozan Barış Konferansı, Kasım 1922 20 Kasım 1922'de toplanan [Lozan Barış Konferansı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Lozan_Bar%C4%B1%C5%9F_Konferans%C4%B1)'nda Türk delegeleri [İsmet Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0smet_%C4%B0n%C3%B6n%C3%BC) ve Dr. [Rıza Nur Bey](https://turkipedia.org/tr/wiki/R%C4%B1za_Nur) idi. 4 Şubat 1923'te konferans anlaşma sağlanamadan dağıldı. Türkiye'de, müzakere edilen anlaşmanın [Mîsâk-ı Millî](https://turkipedia.org/tr/wiki/M%C3%AEs%C3%A2k-%C4%B1_Mill%C3%AE) sınırlarından taviz verdiğini belirterek dayatılan koşullara direnen Meclisin feshedilerek yeni Meclis üyelerinin seçilmesi üzerine, 23 Nisan'da yeniden toplanan konferans, 24 Temmuz 1923'te [Lozan Barış Antlaşması](https://turkipedia.org/tr/wiki/Lozan_Antla%C5%9Fmas%C4%B1) kabul edildi. ### Lozan Antlaşması, 24 Temmuz 1923 Bu antlaşma ile Türkiye [Mîsâk-ı Millî](https://turkipedia.org/tr/wiki/M%C3%AEs%C3%A2k-%C4%B1_Mill%C3%AE) sınırlarının büyük bir parçasını kapsayan [Doğu Trakya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Do%C4%9Fu_Trakya), [Anadolu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Anadolu), Güneybatı [Kafkasya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kafkasya) ve Kuzey [Mezopotamya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mezopotamya) üzerindeki egemenliğini kabul ettirdi. Osmanlı Devleti tarafından 1878'de Rusya'ya karşı geçici olarak Birleşik Krallık idaresine verilip Birleşik Krallık'ın 1914'te topraklarına kattığı [Kıbrıs](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1br%C4%B1s)[^30] ve yine Osmanlı Devleti tarafından [Uşi Antlaşması](https://turkipedia.org/tr/wiki/U%C5%9Fi_Antla%C5%9Fmas%C4%B1) ile 1912'de Yunanistan'a karşı geçici olarak İtalya idaresine verilen [On İki Ada](https://turkipedia.org/tr/wiki/On_%C4%B0ki_Ada)[^31] üzerindeki tüm haklarından vazgeçti; [Batı Trakya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bat%C4%B1_Trakya)'da da bazı koşullarla Yunan egemenliğini kabul etti. [Türkiye](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye) ayrıca [İstanbul](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0stanbul) ve [Çanakkale](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87anakkale) Boğazlarının silahsızlandırılarak Türkiye başkanlığındaki uluslararası bir komisyonun yönetimine bırakılmasını da kabul etti. Bu durum, 1936 yılında imzalanan [Montrö Boğazlar Sözleşmesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Montr%C3%B6_Bo%C4%9Fazlar_S%C3%B6zle%C5%9Fmesi) ile Türkiye'nin tam egemenliği lehine değiştirildi.[^32] Osmanlı borçlarının bir kısmı silinirken, bakiyesinin uzun vadede ve uygun koşullarla [Türkiye](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye) tarafından ödenmesi de kabul edildi. Türkiye'deki gayrimüslim azınlıklara uluslararası hukukun koruması altında bazı haklar tanındı. Buna karşılık Türkiye'nin idari, hukuki, adli ve mali konulardaki bağımsızlığı onaylandı. Ekonomik ve siyasi kapitülasyonlar ise tamamıyla kaldırıldı.[^33] Antlaşmaya ekli bir protokolle, Türkiye'deki Rum azınlığı ile Yunanistan'daki Müslüman Türk azınlığın (bazı istisnalarla) zorunlu [mübadelesine](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye-Yunanistan_n%C3%BCfus_m%C3%BCbadelesi) karar verildi. Bugün Lozan Antlaşması, üzerinden 100 yıl geçmesine karşın hâlen geçerliliğini koruyan tek [Birinci Dünya Savaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/I._D%C3%BCnya_Sava%C5%9F%C4%B1) sonrası antlaşmadır.[^34] ### Cumhuriyetin ilanı, 29 Ekim 1923 29 Ekim 1923 günü Atatürk, milletvekilleri ile görüştükten sonra taslağı hazırlanan "Cumhuriyet" önergesini Türkiye Büyük Millet Meclisine verdi. Meclis önergeyi kabul etti. Böylece, Türkiye devletinin yönetim biçimi "Cumhuriyet", adı ise "Türkiye Cumhuriyeti" olarak belirlendi. Atatürk, kurulan Türkiye Cumhuriyeti'nin ilk "Reis-i Cumhur"u (Cumhurbaşkanı) oldu. ## Yardımlar ### Sovyet yardımları ![Ankara Hükûmeti'ne yardım eden ülkeler.](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/0f/Kurtulu%C5%9F_Sava%C5%9F%C4%B1nda_yard%C4%B1m_eden_%C3%BClkeler.png/1280px-Kurtulu%C5%9F_Sava%C5%9F%C4%B1nda_yard%C4%B1m_eden_%C3%BClkeler.png) *Ankara Hükûmeti'ne yardım eden ülkeler. (Birthay boy, CC0-1.0)* ![Kurtuluş Savaşı'nın sürdüğü sırada, Afyonkarahisar'da Mustafa Kemal Atatürk Rusya Sovyet Federatif Sosyalist Cumhuriyeti heyetiyle çay molasında. Soldan sağa; Batı Cephesi Komutanlığı Kurmay Başkanı Asım Gündüz, Batı Cephesi Komutanı Tümgeneral İsmet İnönü, Sovyet Rusya temsilcisi K.K. Zvonarev, Sovyet Rusya büyükelçisi Semyon Aralov, Azerbaycan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti temsilcisi İbrahim Ebilov ve Birinci Ordu Komutanı Ali İhsan, 31 Mart 1922 günü sabahı.](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/d/db/Western_Front_31_March_1922_bis.jpg) *Kurtuluş Savaşı'nın sürdüğü sırada, Afyonkarahisar'da Mustafa Kemal Atatürk Rusya Sovyet Federatif Sosyalist Cumhuriyeti heyetiyle çay molasında. Soldan sağa; Batı Cephesi Komutanlığı Kurmay Başkanı Asım Gündüz, Batı Cephesi Komutanı Tümgeneral İsmet İnönü, Sovyet Rusya temsilcisi K.K. Zvonarev, Sovyet Rusya büyükelçisi Semyon Aralov, Azerbaycan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti temsilcisi İbrahim Ebilov ve Birinci Ordu Komutanı Ali İhsan, 31 Mart 1922 günü sabahı. (NA, public-domain)* ![Savaşta Ankara Hükûmeti'ne destek veren Azerbaycan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti'nin Türkiye temsilcisi İbrahim Ebilov (sağdan ikinci), Azerbaycan-Türkiye dostluk ilişkilerinin güçlendirilmesinde önemli bir rol oynadı. Girişimi ile Trabzon ve Samsun şehirlerinde Azerbaycan konsoloslukları açıldı. Ebilov'un verimli diplomatik faaliyeti ve doğrudan katılımı sayesinde Sovyet cumhuriyetleri ile Türkiye arasında bir dizi ikili ve çok taraflı antlaşma imzalandı. Nahçıvan'ın özerkliğinin temelini oluşturan 1921 Moskova ve Kars antlaşmalarını diğer Nahçıvanlı diplomat, Sovyet-Türk müzakerelerinde Azerbaycan delegasyonunun başkanı Behbud ağa Şahtahtinski ile birlikte Ebilov da imzaladı.](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/6/6a/Mustafa_Kamal_pa%C5%9Fa%2C_%C4%B0brahim_%C6%8Fbilov_v%C9%99_Rusiyan%C4%B1n_T%C3%BCrkiy%C9%99d%C9%99ki_ticar%C9%99t_n%C3%BCmay%C9%99nd%C9%99si_S.Aralov.jpg) *Savaşta Ankara Hükûmeti'ne destek veren Azerbaycan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti'nin Türkiye temsilcisi İbrahim Ebilov (sağdan ikinci), Azerbaycan-Türkiye dostluk ilişkilerinin güçlendirilmesinde önemli bir rol oynadı. Girişimi ile Trabzon ve Samsun şehirlerinde Azerbaycan konsoloslukları açıldı. Ebilov'un verimli diplomatik faaliyeti ve doğrudan katılımı sayesinde Sovyet cumhuriyetleri ile Türkiye arasında bir dizi ikili ve çok taraflı antlaşma imzalandı. Nahçıvan'ın özerkliğinin temelini oluşturan 1921 Moskova ve Kars antlaşmalarını diğer Nahçıvanlı diplomat, Sovyet-Türk müzakerelerinde Azerbaycan delegasyonunun başkanı Behbud ağa Şahtahtinski ile birlikte Ebilov da imzaladı. (public-domain)* 1917 yılında gerçekleşen [Ekim Devrimi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ekim_Devrimi)'nin ardından kurulan [Sovyetler Birliği](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sovyetler_Birli%C4%9Fi), [Rus İç Savaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rus_%C4%B0%C3%A7_Sava%C5%9F%C4%B1) (1918-1922) sürerken aynı yıllarda Anadolu süren Kurtuluş Savaşı'na yardımlarda bulundu. Bu dönemde yeni kurulan Sovyetler, Batılı devletler ile savaşan Türkiye heyeti ile diplomatik ilişkiler geliştirdi ve Türkiye'ye para ve silah yardımı gönderdi.[^35] Moskova'dan gelecek yardımları organize edip ilk resmî sevkiyatı gerçekleştiren kişi [Halil Kut](https://turkipedia.org/tr/wiki/Halil_Kut) oldu.[^36] İstanbul'da tutuklu olan Halil (Kut), kaçarak [Sivas](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sivas)'a geldi. Mustafa Kemal tarafından [Nahçıvan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Nah%C3%A7%C4%B1van) üzerinden Azerbaycan'a gönderildi. Halil Kut, Dışişleri Bakanı Çiçerin ve yardımcısı [Lev Karahan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Lev_Karahan)'la görüşüp antiemperyalist bir cephe önererek askerî ve mali yardım talep etti. Ardından Harbiye Komiseri [Lev Kamenev](https://turkipedia.org/tr/wiki/Lev_Kamenev) ile de görüşülerek, gizli tutulmak kaydıyla bir milyon altın lira, 60 bin tüfek, 108 sahra topu ve 12 ağır top yardımı yapılmasında uzlaşıldı. Azerbaycan'daki ([Enver Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Enver_Pa%C5%9Fa)'nın üvey kardeşi) Nuri (Killigil) Bey'in faaliyetleri[^37] nedeniyle bir gecikme yaşansa da 2 Temmuz 1919 tarihinde yardım heyeti yola çıktı. Heyet yardımın ilk taksiti olan (125.000 lira karşılığı) 500 kg altın ve Çiçerin'in Mustafa Kemal'e yazdığı mektubu da yanında taşıyordu.[^38] Halil Kut, 3 Ağustos 1920 tarihindeki raporunda, 6 sandık içinde, 500 kg altın para ile yola çıkıldığını, yanlarında iki müslüman Kızıl Ordu kurmay subayı ve 20 kadar asker olduğunu da yazmıştır.[^39] Azerbaycan üzerinden Anadolu'ya geçerken Ermeni saldırıları nedeniyle yardımın tümünün toplu biçimde ulaştırılması mümkün olmadı. Heyet bölündü ve altınların üçte biri[^40] Halil Kut tarafından [Karaköse](https://turkipedia.org/tr/wiki/A%C4%9Fr%C4%B1)'de (bugünkü Ağrı) Tümen komutanı Cavit Bey'e (bir başka kaynağa[^41] göre ise [Kâzım (Orbay)](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C3%A2z%C4%B1m_Orbay) Bey'e) teslim edildi.[^42][^43][^44] 27 Ağustos günü Karaköse'ye varan Sovyet heyetinin getirdikleriyle birlikte toplam altın miktarı 400 kg oldu. Altının bir kısmı yolda terk edilmek zorunda kalmıştı.[^45] Cavit Bey Sovyet heyetini 8 Eylül günü [Erzurum](https://turkipedia.org/tr/wiki/Erzurum)'a ulaştırdı. Heyeti karşılayan Karabekir hemen Ankara'ya telgraf çekerek olumlu haberi bildirdi, 200 kg altını Doğu Cephesi'nin gereksinimleri için ayırdıktan sonra kalan 200 kg altını Sovyet heyetiyle birlikte Ankara'ya gönderdi.[^46] Halil (Kut)'un olumlu görüşmelerinin ardından Anadolu mücadelesi için kritik önemde olan 4-11 Eylül 1919 tarihlerindeki [Sivas Kongresi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sivas_Kongresi)'ne Mahmudov adında bir Sovyet temsilcisi katıldı.[^47][^48] Yardımların toplam miktarları hakkında kesin bilgiler yoktur ve var olan bilgi ve belgeler arasında tutarsızlıklar bulunmaktadır. Bunun temel nedeni, Ankara Hükûmetinin alınan yardımları mümkün olduğu kadar gizli tutmak istemesiydi. Özellikle Karadeniz yoluyla gelen yardımların bilinmesinin denetimleri artıracağından, bunun da yardımların ulaşmasında güçlük çıkaracağından endişe ediliyordu.[^49] Ayrıca özellikle teslim sırasında kayıt tutulmadığı durumlar, askeri malzemelerin farklı isimlerde kaydedilmesi gibi unsurlar da belgelerdeki istatistiklerin birbiriyle uyumlu olmamasına yol açmıştır. Fakat genel kabul gören Sovyet belgelerine göre Sovyetler tarafından Kurtuluş Savaşı için yapılan toplam 125.000 TL değerindeki altın yardımının yanında, gönderilen silah ve mühimmat listesi şöyledir:[^50][^51][^52] 1921 yılında da nisan, mayıs ve kasım aylarında üç bölüm şeklinde toplamda 6.500.000 altın ruble yardımı yapılmıştır. Sovyetler'in bu süre zarfında verdiği altın ruble yardımı toplamda 17.500.000 rubleyi bulmuştur.[^53] 1922 yılında [Josef Stalin](https://turkipedia.org/tr/wiki/Josef_Stalin) ve [Grigol Orconikidze](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sergo_Orconikidze) gibi Gürcü liderler yardımın kesilmesini savunmuşlarsa da, [Vladimir Lenin](https://turkipedia.org/tr/wiki/Vladimir_Lenin) ve [Lev Troçki](https://turkipedia.org/tr/wiki/Lev_Tro%C3%A7ki) yardımın sürmesini sağlamışlardır.[^54] Atatürk'ün Sovyet yardımları sonrasındaki görüşü şöyledir:[^55] “Eğer Rusya’nın desteği olmasaydı yeni Türkiye’nin … istilacılar üzerindeki zafer kıyaslanmayacak kadar çok daha büyük kayıplarla kazanılabilirdi veya belki de hiç mümkün olmazdı. Rusya Türkiye’ye hem manevi, hem de maddi yardım göstermiş ve milletimizin bu yardımı unutması suç olur.” Sovyetler'in Kurtuluş Savaşı'na katkısı, Büyük Taarruz öncesindeki rakamlara göre %35 dolayında olmuştur. Asıl büyük kazanımlar, başta İstanbul olmak üzere işgal altındaki yerlerden kaçırılan silah ve mühimmat, satın alımlar, [İmalat-ı Harbiye](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0malat-%C4%B1_Harbiye_M%C3%BCd%C3%BCriyeti_Umumiyesi) ve [Tekâlif-i Milliye](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tek%C3%A2lif-i_Milliye) Emirleri yoluyla temin edilmiştir.[^56][^57] Ayrıca 16 Mart 1921 tarihli [Moskova Antlaşması](https://turkipedia.org/tr/wiki/Moskova_Antla%C5%9Fmas%C4%B1) ile verilen siyasi destek de çok önemlidir. Her ne kadar Sovyetlerce sağlanan desteğin abartıldığı derecede yararı dokunmasa da, Kurtuluş Savaşı döneminde hatrı sayılır fayda sağlamıştır. Ayrıca dönemin Sovyet Rusyasında da ekonomik sıkıntılar bulunmaktaydı. Bolşeviklerin Türklere en çok sağladığı katkı gönderilen silah ve para yardımları değil, Batı'ya karşı diplomatik desteğiydi.[^58] ### İngiliz yardımları ![İngiliz yapımı BL 6-inch 30 cwt howitzer İkinci İnönü Muharebesinde Yunan ordusunun hizmetinde](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/2/29/Anexartitos_merarxia_vari_pirovolo.jpg) *İngiliz yapımı BL 6-inch 30 cwt howitzer İkinci İnönü Muharebesinde Yunan ordusunun hizmetinde (public-domain)* Birleşik Krallık, Batı Cephesi'nde Yunanistan'ı oldukça büyük miktarlarda desteklemişti. Çoğu Yunan askerî operasyonu (örnek olarak [1920 Yunan Yaz Taarruzu](https://turkipedia.org/tr/wiki/1920_Yunan_Yaz_Taarruzu)) İngiliz emriyle gerçekleşmişti. 17 Şubat 1920'de [Lord Curzon](https://turkipedia.org/tr/wiki/George_Curzon)'un [John de Robeck](https://turkipedia.org/tr/wiki/John_de_Robeck)'e yazdığı bir notta "Yunan ordusuna Türklere saldırması için gereken emri verdiğini" söylemişti.[^59] Yunanistan başbakanı [Eleftherios Venizelos](https://turkipedia.org/tr/wiki/Eleftherios_Venizelos)'un Kasım 1920'deki düşüşünden sonra İtalya ve Fransa'nın Yunanistan'a desteği kesmesine rağmen İngiliz hükûmeti Yunanları desteklemeye devam etmişti.[^60][^61] Diğer bir deyimle, İngilizler, Yunanların bu "kârı şüpheli macerasının" artık tek yatırımcısı olmuştu.[^62] Yani 1919-1922 yılları arasındaki Türk-Yunan savaşında Yunanistan'ı savaşın sonuna dek destekleyen tek ülke [Britanya İmparatorluğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Britanya_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu)'ydu.[^63][^64] [İkinci İnönü Muharebesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0kinci_%C4%B0n%C3%B6n%C3%BC_Muharebesi)'nden sonra -İngilizlerin de içinde bulunduğu- İtilaf Devletleri'nin tarafsızlık ilanına rağmen, Birleşik Krallık gizlice Yunanlara desteğini sürdürmekteydi.[^65] Yunanlar, İngilizlerin yaptığı düşmanı hafife almama konusundaki uyarılara rağmen, Türkleri 3 ay içerisinde yeneceklerini düşünmekteydi. Haziran 1921'de Yunan ordusunu teftiş etmeye gelen bir İngiliz askerî ateşesi, Yunan ordusundan "Şimdiye kadar görmüş olduğu en verimli savaş makinesi" olarak bahsetmekteydi; Balkan standartlarına göre oldukça iyi olduğunu söylemekteydi.[^66] [Sakarya Meydan Muharebesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sakarya_Meydan_Muharebesi)'nden kısa bir süre önce [İngiltere Bankası](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0ngiltere_Bankas%C4%B1) Yunanlara kısa vadeli kredi açmıştı.[^67][^68] Haziran 1922'de, Birleşik Krallık'ın Atina büyükelçisi olan Francis Oswald Lindley, İngiliz hükûmetini zamanın hızla akıp gittiğini ve Yunanistan'a acil askerî, maddi ve moral destek verilmesi gerektiği konusunda uyarmıştı; yaklaşmakta olan [Büyük Taarruz](https://turkipedia.org/tr/wiki/B%C3%BCy%C3%BCk_Taarruz)'u önceden sezmekteydi. Bu uyarı üzerinde Yunanistan'a son destekler gönderilip [Avam Kamarası](https://turkipedia.org/tr/wiki/Avam_Kamaras%C4%B1)'nda Lloyd George tarafından Yunan ordusuna dair övgü dolu bir konuşma yapılmıştı, hatta bu konuşma Yunan ordusuna günlük emir olarak dağıtılmıştı. Kemalistler ise bu olayları, İngilizlerin Yunanların yanında olduğunu ayrıca İngilizlerin tarafsızlığının birer aldatmaca olduğunun kanıtı olarak görmüştü. Birleşik Krallık, aynı zamanda [Doğu Cephesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_Kurtulu%C5%9F_Sava%C5%9F%C4%B1_Do%C4%9Fu_Cephesi)'nde yeni kurulmuş [Ermenistan Demokratik Cumhuriyeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ermenistan_Demokratik_Cumhuriyeti)'ni yaklaşık 40.000 silah ile desteklemişti.[^69][^70] Daha sonra Aralık 1920'de yapılan [Gümrü Antlaşması](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCmr%C3%BC_Antla%C5%9Fmas%C4%B1) ile bu tüfekler ele geçirilmiş, Ocak 1921'de [Türk Millî Hareketi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Anadolu_Hareketi)'nin lideri Mustafa Kemal Paşa ise ele geçirilen silahlar için İngiliz başbakanı David Lloyd George'a teşekkür eden ironik bir mektup göndermişti.[^71][^72] Birleşik Krallık, Millî Mücadele karşıtı olan İstanbul Hükûmeti'ne de desteklerde bulunmuştu, örneğin İstanbul Hükûmeti tarafından Millî Mücadele karşıtı fetvalar İngiliz uçaklarıyla ve arabalarıyla halka dağıtılmıştı; aynı zamanda yaklaşık 4.000 kişiden oluşan [Kuvâ-yi İnzibâtiye](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kuv%C3%A2-yi_%C4%B0nzib%C3%A2tiye) ordusuna silah/mühimmat desteği sağlayıp askerlerin maaşını da ödemekteydi.[^73] ### Diğer yardımlar ![Uşak'ta 6 Ocak 1923'te çekilmiş bir fotoğraf (Frédéric Gadmer, Albert Kahn Koleksiyonu). Yunan ordusu 1922 sonbaharında batıya doğru kaçarak kırları yok etti. Uşak'taki bu lokomotif, Yunan ordusunun geri çekilmesi sırasında bu bölgede meydana gelen tahribatı göstermektedir.](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/8a/Burnt_Locomotive%2C_U%C5%9Fak.jpg/1280px-Burnt_Locomotive%2C_U%C5%9Fak.jpg) *Uşak'ta 6 Ocak 1923'te çekilmiş bir fotoğraf (Frédéric Gadmer, Albert Kahn Koleksiyonu). Yunan ordusu 1922 sonbaharında batıya doğru kaçarak kırları yok etti. Uşak'taki bu lokomotif, Yunan ordusunun geri çekilmesi sırasında bu bölgede meydana gelen tahribatı göstermektedir. (Frédéric Gadmer (1878-1954), public-domain)* Kurtuluş Savaşı sırasında düzensiz Türk kuvvetleri [Adana](https://turkipedia.org/tr/wiki/Adana), [Maraş](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kahramanmara%C5%9F), [Antep](https://turkipedia.org/tr/wiki/Gaziantep) ve [Urfa](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eanl%C4%B1urfa)'yı işgal eden Fransız ordusuna karşı savaşmıştır. Aralık 1919-Mayıs 1920 arasında altı ay süren çatışmalar, 31 Mayıs 1920'de ateşkes ile sonuçlanmıştır. Bu tarihten sonra [Fransa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Fransa) uluslararası planda genellikle Ankara Hükûmetini desteklemiş, Ekim 1921'de Anadolu'dan çekilen Fransız kuvvetleri, Türk tarafına önemli boyutta silah ve mühimmat teslim etmiştir. 1919 Mayıs'ında [İzmir'in Yunanlarca işgali](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0zmir%27in_%C4%B0%C5%9Fgali)ni kendi çıkarlarına yönelik bir saldırı olarak değerlendiren [İtalya](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0talya), Kurtuluş Savaşı süresince Türk tarafını desteklemiştir. 1919 yazında Kuşadası cephesinde Yunan ve İtalyan kuvvetleri çatışmıştır. ## Etnik temizlik ![İzmir'in işgali sırasında (1919) Yunanlar tarafından katledilen Türkler.](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/f/f4/%C4%B0zmir%27in_i%C5%9Fgali.png) *İzmir'in işgali sırasında (1919) Yunanlar tarafından katledilen Türkler. (Vittorio Pisani, public-domain)* Yunan askerleri Kurtuluş Savaşı'nın Batı cephesinde ve Trakya'da 1919-1922 yılları arasında Türk halkına karşı katliamlar yaptı. Tarihî rapor ve evraklara göre Yunan birlikleri köyleri yağmaladı ve kadınlara tecavüz etti. Kimi zamansa bölgedeki Müslümanlar Yunan askerleri tarafından din değiştirerek Hristiyan olmaya zorlandı.[^74] Dumlupınar Muharebesi'nden (1922) sonra geri çekilmeye başlayan Yunan birlikleri eş zamanlı olarak Türk köylerini ateşe vermeye başladı. Bu on binlerce evin kül olmasında ve bir o kadar da Türk'ün ölümüne yol açtı.[^75] Amerikalı Profesör Justin McCarthy'nin hesaplamalarına göre Batı Cephesi'nde 640.000 Türk Yunanlar tarafından öldürüldü.[^76] [Birinci Dünya Savaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/I._D%C3%BCnya_Sava%C5%9F%C4%B1)'nın son dönemlerinde ve Kurtuluş Savaşı'nın hemen başlangıcında (1918-1919 yılları arası) Doğu Anadolu'daki Ermeni kuvvetleri, komitalar ve çeteler halinde, yerel Türk ahalisine karşı katliamlar icra etmiştir. [Brest-Litovsk Antlaşması](https://turkipedia.org/tr/wiki/Brest-Litovsk_Antla%C5%9Fmas%C4%B1)'ndan (1917) sonra Kafkasya Osmanlı hakimiyetine girmişti fakat Türk ordusu [Mondros Ateşkes Antlaşması](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mondros_M%C3%BCtarekesi) (1918) gereği Kafkasya'da fethettiği topraklardan çekildi. Buradaki güç boşluğunu dolduran Ermeni militanları Kars, Ardahan, Batum'da katliamlara başladı. Kurtuluş Savaşı dönemine eş zamanlı olarak İtilaf devletlerince işgal edilen Çukurova bölgesinde de Ermeniler Türk ahalisine karşı katliamlar gerçekleştirdi. Yapılan hesaplamalara göre Ermeniler tarafından öldürülen Türk sivillerin sayısı 363.000 civarındadır.[^77] ## Basın ve kamuoyu Osmanlı'nın son yılları ve Kurtuluş Savaşı döneminde Batı'da (başta Birleşik Krallık ve Fransa) Türklere karşı bir önyargı bulunmaktaydı. Türkler Batılılar tarafından "Korkunç Türk" (*Terrible Turk*) gibi aşağılayıcı isimlerle anılıyordu. Batılılar Milli Mücadele döneminde Atatürk taraftarlarını "Kemalist" olarak adlandırıyordu ve onları "aşırı milliyetçi" görüyorlardı. Batı'da böyle bir kamuoyunun oluşmasında Cihan Harbi sırasında propaganda olarak yayımlanan *The Murderous Tyranny of the Turks* \[Türklerin Kanlı İstibdatı\] (1917) gibi kitaplar etkiliydi. Batı gazetelerinde (başta *Times* gazetesi) görülen başka bir anlatıya göre Türk Ulusal Kuvvetleri Sovyet rejiminin bir uzantısı olarak görülüyor ve Türklerin zaferleri Sovyetler'in desteği öne çıkarılarak açıklanıyordu. Bu gazeteler aynı zamanda kamuoyunu Türklere karşı harekete geçirmek için savaş sırasında ölen Yunan ve Ermenilerin sayılarını abartıyordu. Kurtuluş Savaşı'nın ilerleyen dönemlerinde harbin Türklerin lehine dönmesi sonucu gazetelerin Türk tarafına karşı olan yaklaşımı olumlu yönde değişti.[^78] İstanbul Hükûmeti'ne bağlı gazeteler Kurtuluş Savaşı'na karşı genelde kayıtsızdı. Örneğin çoğu İstanbul gazetesi sayfalarında Erzurum ve Sivas kongrelerine yer vermemişti. Basının öneminin farkında olan Mustafa Kemal Paşa savaş sırasında Sivas'a çektiği bir telgrafta Avrupa kamuoyunu Türklerin tarafına çekebilmek için diğer milletlerle ilişkileri kötü etkileyebilecek davranışlardan kaçınılması ve onları kendi saflarına çekebilecek yazılar yazılması istediğini belirtti. Buna ek olarak Mustafa Kemal Paşa savaşı Türklerin tarafından duyurabilmek için İrade-i Milliye gazetesinin çıkarılmasına önayak oldu.[^79] ## Adlandırma ve sınıflandırma Kurtuluş Savaşı, İstiklâl Harbi veya Milli Mücadele olarak da bilinir. İngilizceye genelde *Turkish War of Independence* veya *Turkish War of Liberation* şeklinde çevrilir. Yunanlar, Fransızlar ve Ermeniler savaş gayretlerini birlikte koordine etmeseler de bu savaş Türklerin gözünde tek bir stratejik bütün oluşturmaktaydı. Bazı kaynaklar Türklerin konvansiyonel harbe (Yunan ve Ermenilere karşı), düzensiz harbe (Fransızlara karşı), kontrgerilla harekâtına (isyancılara karşı) ve caydırma taktiğine (Boğazlar bölgesinde İngilizlere ve Fransızlara karşı), propaganda mücadelesine, diplomatik manevralara (Bolşeviklerin desteğini almaları) bir arada başvurması nedeniyle savaşı "hibrit savaş" kavramının ilk örneklerinden birisi olarak sınıflandırmaktadır.[^80] Yunan tarihçi Konstantinos Travlos, Kurtuluş Savaşı için "savaşlardan oluşan bir savaş" betimlemesini de kullanmıştır.[^81] Bu mücadelenin [Batı Cephesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_Kurtulu%C5%9F_Sava%C5%9F%C4%B1_Bat%C4%B1_Cephesi) bölgedeki jeopolitik dengeleri tersine çevirmişti. [Megali İdea](https://turkipedia.org/tr/wiki/Megali_%C4%B0dea)'nın son bulması, nüfus mübadelesi gibi olaylara yol açmıştı. Ayrıca -döneminde pek önem gösterilmeyen- savaş stratejilerinin ünlenmesi ve savaş taktiklerinde değişikliğe gidilmesini de sağladı ve [topyekûn savaş](https://turkipedia.org/tr/wiki/Topyek%C3%BBn_sava%C5%9F)ın birer örneğiydi.[^82] ## Kültürde Azerbaycanlı siyasi muhacir, yazar [Abay Dağlı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Abay_Da%C4%9Fl%C4%B1) Türk Kurtuluş Savaşı konulu "Sakarya" (1965), "Atatürk" (1966), "Sakarya Çetesi" (1969), "Malazgirt'ten Sakarya'ya" (1971), "Sakarya'da 22. Gün" (1971) 1965 ile 1974 arasında) ve "Babanın Anıları" (1974) adlı altı oyun yazdı ve yayımladı.[^83] ### İlgili marşlar - "[Hoş gelişler ola](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ho%C5%9F_Geli%C5%9Fler_Ola)" [''...Arş arş arş leri ileri arş ileri marş ileri...''](http://www.youtube.com/watch?v=rw6ZMYoNv40) - "[Ankara Marşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/S%3AAnkara_Mar%C5%9F%C4%B1)" [*Ankara, Ankara Güzel Ankara...*](http://www.youtube.com/watch?v=7SiQWLGAjiU)* Webarşiv|url=https://web.archive.org/web/20141020140032/http://www.youtube.com/watch?v=7SiQWLGAjiU |tarih=20 Ekim 2014 * - "[Sakarya Marşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/S%3ASakarya_Mar%C5%9F%C4%B1)" [''Hürmet sana ey şan dolu sancağım. Baştan başa arza hakim ol şahım...''](http://www.youtube.com/watch?v=0Q-8IoL7Cks) - "[İzmir Marşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/S%3A%C4%B0zmir_Mar%C5%9F%C4%B1)" [''İzmir'in dağlarında çiçekler açar. Altın güneş orda sırmalar saçar...''](http://www.youtube.com/watch?v=H9S_j3LwuIc) - "[İstiklâl Marşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0stikl%C3%A2l_Mar%C5%9F%C4%B1)" ## Ayrıca bakınız - [Kurtuluş Savaşı'nda SSCB-Türkiye ilişkileri](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_Kurtulu%C5%9F_Sava%C5%9F%C4%B1%27nda_Sovyetler_Birli%C4%9Fi-T%C3%BCrkiye_ili%C5%9Fkileri) - [Topyekûn savaş](https://turkipedia.org/tr/wiki/Topyek%C3%BBn_sava%C5%9F) - [Türk Kurtuluş Savaşı'na katılan üst kademelerdeki komutanlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_Kurtulu%C5%9F_Sava%C5%9F%C4%B1%27na_kat%C4%B1lan_%C3%BCst_kademe_subaylar_listesi) - [Türk edebiyatında Kurtuluş Savaşı konulu romanlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_edebiyat%C4%B1nda_Kurtulu%C5%9F_Sava%C5%9F%C4%B1_konulu_romanlar) - [Sevr Antlaşması](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sevr_Antla%C5%9Fmas%C4%B1) - [Türk Kurtuluş Savaşı sırasında yaşanmış muharebeler](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_Kurtulu%C5%9F_Sava%C5%9F%C4%B1_s%C4%B1ras%C4%B1nda_ya%C5%9Fanm%C4%B1%C5%9F_muharebeler) - [Kurtuluş Savaşı'nda Türk basını](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_Kurtulu%C5%9F_Sava%C5%9F%C4%B1%27nda_T%C3%BCrk_bas%C4%B1n%C4%B1) ## Dış bağlantılar - [Kurtuluş Savaşı Müzesi](http://www.tbmm.gov.tr/sanal_tur/kurtulus_savasi_muzesi/flash/index.html) (TBMM) - [Türk Kurtuluş Savaşı: Kapsamı ve Yöntemi Sorunu](https://web.archive.org/web/20150220154221/http://www.atam.gov.tr/dergi/sayi-20/turk-kurtulus-savasi-kapsami-ve-yontemi-sorunu) - [Türkiye Ulusal Kurtuluş Savaşı 1919-1923](https://web.archive.org/web/20140302070856/http://www.onergurcan.org/Mete%20Dural%20Kitapligi/METE/Turkiye%20Ulusal%20Kurtulus%20Savasi%201919-1923.pdf) - [Millî Mücadele'de İç İsyanlar, Vatana İhanet Kanunu ve İstiklâl Mahkemeleri](http://www.webcitation.org/6WUBtrM9A) - [Kurtuluş Savaşı, Savaşta Atatürk, Savaşın Sonuçları](http://www.webcitation.org/6WUC3aC7b) [^1]: Jowett, S. Philip, Kurtuluş Savaşı’nda Ordular 1919-22, çev. Emir Yener, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2015. [^2]: Toreli, Turkmen. Trakya’nın isgali ve Yunan Mezalimi (1919-1922). 1 Mayıs 2012, s. 237-252. [^3]: McCarthy, J. (1995). Death and Exile: The Ethnic Cleansing of Ottoman Muslims 1821-1922. Darwin Press. [^4]: Mango, A. (1999). Ataturk: The Biography of the founder of Modern Turkey. Peter Mayer Publishers. [^5]: Başak, Tolga. Doğu Anadolu ve Kafkasya’da Ermeniler Tarafından Türklere Karşı Yapılan Etnik Temizlik Hareketlerinin İngiliz Belgelerine Yansıyan Yüzü (1918-1919). 2 Nisan 2018, s. 29-65. [^6]: İzmir İşgali Olayının Trakya'daki Tepkileri Güner, Z . (1993). [^7]: On yıllık harbin kadrosu 1912-1922: Balkan-Birinci Dünya ve İstiklal Harbi Görgülü, İsmet (1990) [^8]: Millî Mücadele İçerisinde “19 Mayıs 1919”. 20 Eylül 2004. [^9]: Baykal, Bekir Sitki. Mütareke Devrinde Mustafa Kemal Paşaya Ait İki Belge. 1973, s. 451-456. [^10]: Atatürk’e Verilen Ad Ve Unvanlar İle Ona Yakıştırılan Sıfatlar. DergiPark, 2016, s. 6-7. [^11]: İNGİLİZ GENERAL ALLENBY’NİN FİLİSTİN VE SURİYE’DEKİ FAALİYETLERİ. DergiPark, 2 Nisan 2019, s. 7. [^12]: MONDROS MÜTAREKESİ - TDV İslâm Ansiklopedisi. [^13]: Jowett, S. Philip, Kurtuluş Savaşı’nda Ordular 1919-22, çev. Emir Yener, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2015. [^14]: Zekeriya Türkmen İstanbul’un İşgali ve İşgal Dönemindeki Uygulamalar (13 Kasım 1918-16 Mart 1920) , ATATÜRK ARAŞTIRMA MERKEZİ DERGİSİ, Sayı 53, Cilt: XVIII, Temmuz 2002 [^15]: Zekeriya Türkmen İstanbul’un İşgali ve İşgal Dönemindeki Uygulamalar (13 Kasım 1918-16 Mart 1920) , ATATÜRK ARAŞTIRMA MERKEZİ DERGİSİ, Sayı 53, Cilt: XVIII, Temmuz 2002 [^16]: Zekeriya Türkmen İstanbul’un İşgali ve İşgal Dönemindeki Uygulamalar (13 Kasım 1918-16 Mart 1920) , ATATÜRK ARAŞTIRMA MERKEZİ DERGİSİ, Sayı 53, Cilt: XVIII, Temmuz 2002 [^17]: İngiliz Arşiv Belgelerine Göre Yunan Ordusu’nun İzmir’e Çıkması Ve İşgale İlişkin Tanıklıklar. DergiPark, 31 Ağustos 2018, s. 22. [^18]: Batı Anadolu’da Yunan İşgali (1919–1922). İzmir Kent Arşivi ve Müzesi, 2011, s. 148. [^19]: YUNAN TARİHÇİLİĞİNİN GÖZÜYLE ANADOLU HAREKATI 1919-1923. İzmir Kent Arşivi ve Müzesi, 2009, s. 161 - 179. [^20]: Temsil Heyetinin 16 Mart 1920 Tarihli Genelgesi. [^21]: kaynak. [^22]: İSTİKLÂL HARBİ'NİN ANA HATLARI Türk Tarih Kurumu [^23]: Jowett, S. Philip, Kurtuluş Savaşı’nda Ordular 1919-22, çev. Emir Yener, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2015. [^24]: Tarihçi Cezmi Yurtsever. [^25]: Tejel Gorgas, Jordi. Urban Mobilization in Iraqi Kurdistan during the British Mandate: Sulaimaniya 1918–30. Taylor & Francis, 2008, s. 537-552. [^26]: Jowett, S. Philip, Kurtuluş Savaşı’nda Ordular 1919-22, çev. Emir Yener, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2015. [^27]: Çiçek, Rahmi. İzmir’in Kurtuluşunun Anadolu Basınındaki Yansımaları 319. International Periodical For The Languages, Literature and History of Turkish or Turkic Cil 9/4 Bahar 2014. [^28]: İşgal Kuvvetlerinde Ek Donanma ve Birlikler. [^29]: İzmir'in Kurtuluşundan 19 Gün Sonra Gönderilen 12 ABD Gemisi. [^30]: TDV İslam Ansiklopedisi, cilt: 25, sayfa: 380 [^31]: TDV İslam Ansiklopedisi, cilt: 33, sayfa: 354 [^32]: Full text of the Treaty of Lausanne (1923) , (Türkçe) [^33]: Antlaşmanın 28. maddesi: "Tarafeyn-i Aliyeyn-i âkideyn Türkiye'de Kapitülâsyonların kâffe-i nokta-ı nazardan tamamen ilgasını her biri kendisine taallûku cihetinden kabul ettiklerini beyan ederler." [^34]: Uyar, Mesut. The Routledge Handbook of Modern Turkish History. Taylor & Francis, 2025. [^35]: 29 Mayıs 2020 tarihli soL Haber Portalı haberi, 29 Mayıs 2020 tarihinde erişilmiştir [^36]: Pakman, Bülent. Kurtuluş Savaşına Sovyet Yardımı. Aralık 2015. [^37]: Yüceer, Nasır. Birinci Dünya Savaşı'nda Osmanlı Ordusu'nun Azerbaycan ve Dağıstan Harekâtı. Gnkur. Askeri Tarih ve Stratejik Etüt Başkanlığı yayınları, 2002, s. 44. [^38]: Yerasimos, Stefanos. Kurtuluş Savaşı'nda Türk-Sovyet İlişkileri. 2000, s. 150-151. [^39]: Karabekir, Kâzım. İstiklâl Harbimiz. 1988, s. 799. [^40]: Atakan, Rauf. Türk İstiklâl Harbinde İdarî Faaliyetler ve Lojistik. Askeri Tarih Bülteni, 1988, s. 104. [^41]: Aslan, Yavuz. Bolşeviklerle İlişki Kurmak Amacıyla Oluşturulan Bir Siyasi Kuruluş: Türk Komünist Fırkası (1920). Türk Kültürü İncelemeleri Dergisi, 2002, s. 45. [^42]: Cebesoy, Ali Fuat. Moskova Hatıraları. 1982, s. 177, 428, 452. [^43]: Çalışkan, Ülkü. Türk Kurtuluş Savaşında Sovyet Rusya'nın Malî ve Askerî Yardımları. Karadeniz Araştırmaları, 2006, s. 36-42. [^44]: TBMM Gizli Celse Zabıtları I. 1999, s. 72,73. [^45]: Yerasimos, Stefanos. Kurtuluş Savaşı'nda Türk-Sovyet İlişkileri. 2000, s. 150-151. [^46]: Karabekir, Kâzım. İstiklâl Harbimiz. 1988, s. 799. [^47]: Kaymak, Erol. Sultan Galiyev ve Sömürgeler Enternasyonali, s. 78. [^48]: Benhür, Çağatay. 1920'li Yıllarda Türk-Sovyet İlişkileri: Kronolojik Bir Çalışma. Türkiyat Araştırmaları Dergisi, s. 279. [^49]: Mütercimler, Erol. Kurtuluş Savaşı'nda Denizden Gelen Destek Sovyetler Birliği'nden Alınan Yardımlar Kuva-yı Milliye Donanması. 1992, s. 110-112. [^50]: Armaoğlu, Fahir. Siyasi Tarih 1789-1960. Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi yayınları, 1975, s. 634. [^51]: Çukurova, Bülent. Kurtuluş Savaşı'nda Haber Alma ve Yeraltı Çalışmaları. Ardıç Yayınları, 1994, s. 81. [^52]: Göktaş, Faysal. Türkiye Kurtuluş Savaşı'nda S.S.C.B yardımları. Sol.org.tr/, 7 Mart 2014. [^53]: Müderrisoğlu, Alptekin. Kurtuluş Savaşı'nın Malî Kaynakları. 1990, s. 522-523. [^54]: Armaoğlu, Fahir. Siyasi Tarih 1789-1960. Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi yayınları, 1975, s. 634. [^55]: Rusya Federasyonu Türkiye Büyükelçiliği internet sitesi. Rusya Federasyonu'nun Türkiye Büyükelçiliği. [^56]: Ataşer, Rıfkı. Milli Mücadele Döneminde Sovyet Yardımı ve Türk-Rus İlişkilerinde Kafkasya'nın Yeri. 2003, s. 530-531. [^57]: Aydın, Mesut. Milli Mücadele Döneminde TBMM Hükümeti Tarafından İstanbul'da Kurulan Gizli Gruplar ve Faaliyetleri. Boğaziçi Yayınları, 1992, s. 267. [^58]: Karakuş, Girayalp. Turkish-Soviet Russia Relations (1919-1922). DergiPark, 2023, s. 1-17. [^59]: Erol Ululeben, İngiliz Gizli Belgelerinde Türkiye, 2009, s. 236 [^60]: Turgut Özakman, Şu Çılgın Türkler (115th edition, September 2005), sayfa 23: Sevr Antlaşması'nı ve tabii Üçlü Anlaşma'yı milliyetçilere silah zoruyla kabul ettirmek görevi, İngilizlerin aracılığıyla Yunan ordusuna önerilir, o da kabul eder. Yunan hükûmeti, bu hizmetine karşılık, İzmir ve Doğu Trakya'dan başka, İstanbul'un da Yunanistan'a verileceği ümidine kapılır. Fakat beklenilmeyen bir olay Yunanistan'ı karıştıracaktır. Kral Aleksandros ölür. Venizelos, Konstantin'in tahta geri dönmesini engellemek için seçimleri yenilemeye karar verir ve seçime "ya Konstantin, ya ben!" sloganıyla girer. Halk Konstantin'i ve onu destekleyen partiyi seçer. Venizelos yurtdışına kaçar. Vaktiyle Konstantin'in devrilmesine yardım etmiş olan Fransız hükûmeti, Konstantin'e ve muhalefete oy veren Yunan halkına kızar ve yeni iktidara karşı tavır alır. İngilizler de tedirgin olurlar ama tavır almak için beklemeyi tercih ederler. Venizelos'un sürgüne yolladığı, hapse attırdığı siviller ve askerler, tıpkı Hürriyet ve İtilaf Partililer gibi, iktidar özlemi ve kinle tutuşmuş bir halde yeniden sahnede boy gösterirler. Kralcı General Papulas, Anadolu'daki Yunan ordusunun komutanlığa atanır. İktidar, Anadolu'yu boşalttığı takdirde, Yunanistan'ın Fransa ve İtalya'dan sonra, İngiltere'nin de desteğini kaybedip yalnız kalacağını anlar; azdırdıkları Anadolu Rumlarını yazgılarıyla baş başa bırakmayı da göze alamaz. Sonunda Venizelos'un yayılmacı politikasını ve İngilizlerin askeri olmayı kabul eder. Bu sebeple Anadolu olaylarını iyi bilen bazı Venizeloscu komutanlara dokunmaz. [^61]: Jensen, P. Kincaid. The Greco-Turkish war, 1920–1922. International Journal of Middle East Studies, 2009, s. 553-565. [^62]: Jensen, P. Kincaid. The Greco-Turkish war, 1920–1922. International Journal of Middle East Studies, 2009, s. 553-565. [^63]: Steiner, Zara. The lights that failed : European international history, 1919-1933. Oxford University Press, 2005. [^64]: MacMillan, Margaret. Peacemakers : the Paris Conference of 1919 and its attempt to end war. J. Murray, 2001. [^65]: Friedman, Isaiah. British Miscalculations: The Rise of Muslim Nationalism, 1918–1925. 2012. [^66]: Smith, Michael Llewellyn (1999) [London: Allen Lane, 1973], Ionian Vision: Greece in Asia Minor, 1919–1922, Ann Arbor: University of Michigan Press, ISBN 978-0-472-08569-9, s. 207. [^67]: Bilal Şimşir, Sakarya'dan İzmir'e, ss. 160, 197, 198 [^68]: Avcıoğlu, Doğan. Milli Kurtuluş Tarihi, 1979, s. 162. [^69]: KEMAL LAUGHS AT BRITAIN; Sends Thanks for 40,000 Rifles the Armenians Surrendered. 6 Ocak 1921. [^70]: Jowett, Philip. Armies of the Greek-Turkish War, 1919-22. Bloomsbury Publishing, 2015, s. 22. [^71]: KEMAL LAUGHS AT BRITAIN; Sends Thanks for 40,000 Rifles the Armenians Surrendered. 6 Ocak 1921. [^72]: Jowett, Philip. Armies of the Greek-Turkish War, 1919-22. Bloomsbury Publishing, 2015, s. 22. [^73]: Ayten Dirier, Kuvayı İnzibatiye / Hilâfet Ordusu , 2021. Cilt 8, Sayı 3, ss. 968-983. [^74]: Toreli, Turkmen. Trakya’nın isgali ve Yunan Mezalimi (1919-1922). 1 Mayıs 2012, s. 237-252. [^75]: Mango, A. (1999). Ataturk: The Biography of the founder of Modern Turkey. Peter Mayer Publishers. [^76]: McCarthy, J. (1995). Death and Exile: The Ethnic Cleansing of Ottoman Muslims 1821-1922. Darwin Press. [^77]: Başak, Tolga. Doğu Anadolu ve Kafkasya’da Ermeniler Tarafından Türklere Karşı Yapılan Etnik Temizlik Hareketlerinin İngiliz Belgelerine Yansıyan Yüzü (1918-1919). 2 Nisan 2018, s. 29-65. [^78]: Boyar, Ebru. Savaş ve Basın : Türk Ulusal Kurtuluş Savaşı ve İngiliz the Times Gazetesi (1919-1922). 2009, s. 291-324. [^79]: Özkaya, Yücel. Millî Mücadele Başlangıcında Basın ve Mustafa Kemal Paşa’nın Basınla İlişkileri. 1 Temmuz 1985, s. 871-912. [^80]: Erickson, Edward J.. The Turkish War of Independence : A military History, 1919-1923. Bloomsbury Publishing, 2021, s. xv-xvi. [^81]: Erickson, Edward J.. The Turkish War of Independence : A military History, 1919-1923. Bloomsbury Publishing, 2021, s. xv-xvi. [^82]: Krzak, Andrzej. The Greco-Turkish War of 1919–1922: Causes, Course, Effects. Jan Dlugosz Üniversitesi, 2023, s. 65-87. [^83]: Nikpur Cabbarlı. Abay Dağlının mühacirət dövrü yaradıcılığı. Elm nəşriyyatı, 2009, s. 23.