Sveti Stefan Kilisesi

Sveti Stefan Kilisesi (Свети Стефан) bilinen adıyla Demir Kilise, İstanbul, Fatih'te, Balat'la Fener semtleri arasında Haliç kıyısında yer alan, Bulgar Eksarhlığı'na bağlı kilise. 25 Ekim 1859 senesinde İstefanaki Bey adına inşa edilen kilise, 2018'de yedi yıllık restorasyonun ardından tekrar hizmete girdi.^{[1]İstanbul’daki Demir Kilise törenle açıldı. 7 Ocak 2018.}

Tarihçe

Osmanlı dönemi

Osmanlı İmparatorluğu'nun Bulgarları, İmparatorluğun Ortodoks Hristiyanları topluluğu olan Rum Millet'in bir parçası oldukları için Fener Ortodoks Patrikhanesi'nin kiliselerinde dua ederlerdi, ancak 19. yüzyılın Bulgar milliyetçi hareketi ayrı bir Bulgar devletinin kurulmasını savundu. Fener Patrikhanesi'ni ağırlıklı olarak Yunan bir kurum olarak gördükleri için Bulgar Ortodoks Hristiyanları için ayrı Bulgar dini bir organizasyon oluşturulmasını savunuldu. Bu çabalar, 1870 yılında Osmanlı İmparatorluğu Sultanı Abdülaziz tarafından yayınlanan bir fermanla Bulgar Eksarhlığı'nın tanınmasıyla sonuçlandı.

Zengin süslemeli kilise, üç kubbeli haç biçimli bir bazilikadır. Mihrap Haliç'e bakar ve narteksin üzerinde altı çanı Yaroslavl'da dökülmüş 40 m yüksekliğinde bir çan kulesi yükselir. Haliç kıyısında, Balat ve Fener meydanları arasında (Eyüp Mahallesi yakınında), şimdiki kilisenin bulunduğu yere önce küçük bir ahşap kilise dikildi. Devlet adamı Stefan Bogoridi tarafından bir ev bağışlandı ve ahşap bir kilise olarak yeniden düzenlendi. 9 Ekim 1849'da açıldı ve Bulgar Ulusal Uyanışının önemli bir yeri oldu. Bulgar Eksarhlığı'nı kuran 28 Şubat 1870 tarihli Osmanlı kraliyet fermanı ilk olarak bu kilisede okundu.Orijinal ahşap yapı yangından zarar gördükten sonra, yerine daha büyük mevcut bina inşa edildi. Zayıf zemin koşulları nedeniyle betonarme donatı yerine demir çerçeve tercih edilmiştir. İmar planları İstanbul merkezli Osmanlı Ermeni mimar Hovsep Aznavur tarafından hazırlandı.^{[2]Sveti Stefan Kilisesi (Demir Kilise).}

Avusturyalı bir şirket olan R. Ph. Waagner tarafından kazanılan kilisenin prefabrike dökme demir parçalarını üretmek için uluslararası bir yarışma düzenlendi. 500 ton ağırlığındaki prefabrik elemanlar 1893-1896 yılları arasında Viyana'da üretilmiş ve Tuna ve Karadeniz üzerinden gemilerle İstanbul'a taşınmıştır.

Bir buçuk yıl sonra, kilise 1898'de tamamlandı ve o yıl 8 Eylül'de Exarch Joseph tarafından açıldı. Kilisenin ana iskeleti çelikten yapılmış ve metal levhalarla kaplanmıştır. Tüm parçalar somun, cıvata, perçin veya kaynakla birbirine bağlanmıştır. Mimari açıdan kilise, Neo-Gotik ve Neo-Barok etkilerini birleştirir.

Sveti Stefan, prefabrike demir kiliselerle 19. yüzyıl deneylerinin ürünüydü. 1829'da oluklu demiri icat eden İngilizler, Avustralya gibi uzak kolonilere göndermek için portatif demir kiliseler ürettiler. Eyfel Kulesi'nin yaratıcısı Fransız mühendis Gustave Eiffel, Filipinler ve Peru'ya kadar gönderilen demir kiliseler tasarladı. Günümüzde, Sveti Stefan, dünyanın hayatta kalan birkaç prefabrik dökme demir kilisesinden biridir.

Cumhuriyet dönemi

27 Aralık 2010'da Aziz Stephen bayram gününde, kilisede koruyucu azizi onuruna bir kutlama ayini düzenlendi. Toplantıya Vratsa Metropolitan Kalinik, piskopos Naum, Bulgar Kutsal Sinodu Genel Sekreteri ve "Aziz Stephen Kilisesi" Vakfının temsilcileri katıldı. Kutlamanın şerefine kilisenin kubbesi, Filibe Bulgarları tarafından bağışlanan altın fonlarla kaplandı. 2011 yılında Bulgar-Türk iş birliğiyle başlayan ve 15 milyon ₺'den fazlaya mal olan kilise binasında tadilat yapıldı. 8 Ocak 2018'de, Türkiye Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan ve Bulgaristan Başbakanı Boyko Borisov, İstanbul'daki yenilenen Sveti Stefan Ortodoks Kilisesi'nin 120. kuruluş yıl dönümü münasebetiyle açılışında yer aldılar.

Sveti Stefan Kilisesi'nin yanı sıra İstanbul'da bir başka Bulgar Ortodoks kilisesi olan Feriköy'de Aziz Demetrius Kilisesi bulunmaktadır.^{[3]Bulgarian St. Stephen Church.}

Yapım süreci

Kilisenin inşasında kullanılan dökme demir parçalar, 1890'lı yıllarda Avusturya-Macaristan İmparatorluğu'nun başkenti Viyana'da bulunan ve dönemin en ileri metalürji tesislerinden biri olan Rudolph Philipp Waagner Fabrikasında dökülmüştür. toplam ağırlığı yaklaşık 500 tonu bulan bu devasa metal kütle; taşıyıcı kolonlar, dış cephe plakaları, pencere çerçeveleri ve çatı aksamı dahil olmak üzere binlerce parçadan oluşmaktadır. Parçalar, Tuna Nehri ve Karadeniz üzerinden gemilerle parça parça İstanbul’a nakledilmiştir. Yapının temeli, Haliç'in alüvyonlu ve yumuşak zemin yapısına karşı mukavemet sağlaması amacıyla, yaklaşık 500 adet çam ağacı kazığın zemine çakılmasıyla oluşturulan bir radye temel sistemi üzerine kurgulanmıştır. Dış cephedeki demir plakalar birbirine geçme, perçin ve vidalarla tutturulmuş, ek yerleri ise dökme demir süslemeler ve derz dolgularıyla kapatılarak su sızdırmazlığı ve estetik bütünlük sağlanmıştır. Bu modüler yapı, binanın sahada montaj süresini geleneksel kagir yapılara oranla ciddi ölçüde kısaltmış ve 1896-1898 yılları arasında tamamlanmasına olanak tanımıştır.^{[4]ŞENYURT, Oya. İstanbul’daki Bulgar Yapıları ve Feriköy’de Sveti Dimitar Kilisesi’nin İnşası. 1 Haziran 2023, s. 175-204.}

Mimari ve iç mekân

Kilisenin iç mekân tasarımında, dış cephedeki endüstriyel soğuklukla zıtlık oluşturan son derece zengin bir dekorasyon anlayışı hakimdir. En dikkat çekici unsur olan ahşap üzerine altın varaklı ikonostasis, dönemin diğer demir aksamlarından farklı olarak Rusya'nın Rostov şehrinde özel olarak tasarlanıp imal edilmiştir. Kilisedeki tüm dini tasvirler ve ikonalar, rus akademik sanatının önemli temsilcilerinden Klaudiy Lebedev tarafından yapılmıştır. İç mekândaki taşıyıcı sütunlar ve kemer yapısı aslında tamamen demir konstrüksiyon olmasına rağmen, yüzeyleri 'faux finish' adı verilen özel bir boyama tekniğiyle mermer dokusu verilerek kaplanmıştır; bu sayede endüstriyel bir yapının içinde geleneksel bir taş kilise atmosferi yaratılmıştır. Koro balkonu, merdiven korkulukları ve kavisli detaylarda görülen ince ferforje işçiliği, 19. yüzyıl Viyana art nouveau ve neo-barok üsluplarının sentezini yansıtmaktadır. Zemin kaplamalarında kullanılan geometrik desenli karolar ise yapının genel eklektik mimarisiyle uyum içerisindedir.^{[5]Ivanova, Blagovesta. Historical and Condition Survey of the St. Stefan Bulgarian Metal Church in Istanbul. 2 Kasım 2013, s. 693-714.}