# Stanislas Saint Clair > Source: https://turkipedia.org/tr/wiki/Stanislas_Saint_Clair > Last updated: 2026-10-05 > License: CC BY-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/). Credit "Turkipedia contributors" and link to the source. > Based on: Stanislas Saint Clair, https://tr.wikipedia.org/wiki/Stanislas_Saint_Clair (CC-BY-SA-4.0) ![](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/7/73/Stanislas_St_Clair.jpg) * (Juliux, CC-BY-SA-4.0)* - **Yerli isim:** Stanislas Graham Bower Saint Clair - **Doğum tarihi:** 24 Şubat 1835 - **Doğum yeri:** Vepriai, Vilnius Guberniyası, Rus İmparatorluğu; (bugünkü Litvanya) - **Ölüm tarihi:** 24 Ocak 1887; (51 yaşında) - **Ölüm yeri:** Ligneuville, Malmedy, Prusya, Alman İmparatorluğu; (bugünkü Belçika) - **Rütbesi:** Ferîk-i evvel - **Savaşları:** Kırım Savaşı; Sivastopol Kuşatması; Çernaya Nehri Muharebesi; Ocak Ayaklanması; 93 Harbi; Kara Lom Operasyonu; Eski Zağra Muharebesi; Rodop Dağları Ayaklanması **Hidâyet Paşa** veya doğum adıyla **Stanislas Graham Bower Saint Clair**, kısaltılmışı **Stanislas Sinclair** (; d. 24 Şubat 1835, [Vepriai](https://turkipedia.org/tr/wiki/Vepriai) – ö. 24 Ocak 1887, [Ligneuville](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ligneuville)), [Leh](https://turkipedia.org/tr/wiki/Polonyal%C4%B1lar)-[İskoç](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0sko%C3%A7lar) asıllı [Britanyalı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Britanya_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu) subay ve diplomat, sonradan [Osmanlı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu) devlet adamı ile [ferîk-i evvel](https://turkipedia.org/tr/wiki/Fer%C3%AEk-i_evvel)idir. [93 Harbi](https://turkipedia.org/tr/wiki/93_Harbi)'nin akabinde [Rodop Dağları](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rodop_Da%C4%9Flar%C4%B1)'nda [II. Abdülhamid](https://turkipedia.org/tr/wiki/II._Abd%C3%BClhamid)'in desteklediği geniş çaplı [bir ayaklanma](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rodop_Da%C4%9Flar%C4%B1_Ayaklanmas%C4%B1) düzenledi; bu süreçte, simgesel olarak Osmanlı'ya bağlı ve kısa ömürlü olan Rodop Türk Mukavemet Hükûmeti'ni kurdu. ## Hayatı ### Gençliği Stanislas Graham Bower Saint Clair, 24 Şubat 1835'te [Rus İmparatorluğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rus_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu)'nun [Vilnius Guberniyası](https://turkipedia.org/tr/wiki/Vilnius_Guberniyas%C4%B1)'ndaki [Vepriai](https://turkipedia.org/tr/wiki/Vepriai)'de büyükbabasının [köşk](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C3%B6%C5%9Fk)ünde doğdu. Babası, [Britanya Hindistanı Ordusu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Britanya_Hindistan%C4%B1_Ordusu)'nun deniz kuvvetleri kolunda görev yapan [İskoç](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0sko%C3%A7lar) asıllı bir soylu olan Alexander Bower de Saint-Clair (1800-1880); annesi ise [Mazovya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mazovya)lı [Leh](https://turkipedia.org/tr/wiki/Polonyal%C4%B1lar) kökenli [Kossakowski](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kossakowski) hânedanından gelen ve tanınan komutan [Józef Dominik Kossakowski](https://turkipedia.org/tr/wiki/J%C3%B3zef_Dominik_Kossakowski)'nin kızı Pelagia Kossakowski (1798-1881) idi. Saint Clair'in iki erkek kardeşi vardı: [Britanya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Britanya_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu)'nın [Yaş](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ya%C5%9F) başkonsolosu Aleksander (1834-1880) ve önce [Nice](https://turkipedia.org/tr/wiki/Nice)'de, sonra [Montrésor](https://turkipedia.org/tr/wiki/Montr%C3%A9sor)'da yaşayan Feliks (1839-1897); ayrıca Olga adında bir kız kardeşi de bulunuyordu. ![Saint Clair'in Vepriai'de doğduğu köşk](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b8/VepriuRumai.jpg/1280px-VepriuRumai.jpg) *Saint Clair'in Vepriai'de doğduğu köşk (Stanislaw Kossakowski (1837–1905), public-domain)* Bir süre sonra [Paris](https://turkipedia.org/tr/wiki/Paris)'te halası Zofia Kisielewa (Potocka) tarafından büyütülen Saint Clair, 1852'de eğitimine devam etmek için [Londra](https://turkipedia.org/tr/wiki/Londra)'ya göçtü. [Kırım Savaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1r%C4%B1m_Sava%C5%9F%C4%B1) sırasında [Britanya ordusu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Britanya_Ordusu)nda yüzbaşı rütbesiyle [Çernaya Nehri Muharebesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87ernaya_Nehri_Muharebesi) ve [Sivastopol Kuşatması](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sivastopol_Ku%C5%9Fatmas%C4%B1_%281854-1855%29)'nda gösterdiği başarılar sebebiyle [Mecîdiye Nişanı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mecidiye_Ni%C5%9Fan%C4%B1) ve bir Fransız madalyası kazandı. 1857'de Rus kontrolündeki [Litvanya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Litvanya)'ya dönerek 1859'a kadar tanınmış diplomat [Stanisław Szczęsny Kossakowski](https://turkipedia.org/tr/wiki/Stanis%C5%82aw_Szcz%C4%99sny_Kossakowski) ile Ulkimierz yakınlarındaki Wojtuszki'de berâber yaşadı. 1862'de, [Burgaz](https://turkipedia.org/tr/wiki/Burgaz)'daki Britanya Konsolosluğu'nda [yazman](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sekreter) olarak çalışmaya başladı; iki yıl sonra [Varna](https://turkipedia.org/tr/wiki/Varna)'daki Britanya [Konsolos](https://turkipedia.org/tr/wiki/Konsolos)u olduğu söyleniyor ancak net bir şekilde kanıtlanan detay değildir. Saint Clair, 1863'te [Ocak Ayaklanması](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ocak_Ayaklanmas%C4%B1)'na iştirak ederek [Józef Hauke Bosak](https://turkipedia.org/tr/wiki/J%C3%B3zef_Hauke_Bosak) ve [Marian Langiewicz](https://turkipedia.org/tr/wiki/Marian_Langiewicz)'in birliklerinde savaştı (Langiewicz, 1867'de *Langie Bey* adıyla [Osmanlı ordusu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_ordusu_%28modern_d%C3%B6nem%29)na katıldı ve 1887'deki ölümüne kadar imparatorlukta kaldı).[^1] ### Osmanlı İmparatorluğu'ndaki yaşamı #### Akdere'deki çiftliği Ayaklanmanın bastırılmasının ardından Saint Clair, [Osmanlı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu)'ya bağlı bir devlet olan [Romanya Prensliği](https://turkipedia.org/tr/wiki/Romanya_Prensli%C4%9Fi)'ndeki [Yaş](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ya%C5%9F)'ta kardeşi Aleksander ile bir süre yaşadı. Daha sonra [Osmanlı Bulgaristanı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_d%C3%B6neminde_Bulgaristan)'na yerleşti ve 1865'ten 1877'ye kadar [Akdere](https://turkipedia.org/tr/wiki/Byala%2C_Varna)'de satın aldığı bir [çiftlik](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87iftlik_%28toprak_y%C3%B6netimi%29)'te yaşadı. Bu sırada [Ali Suavi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ali_Suavi)'yle arkadaşlık edindi.[^2] #### A Residency in Bulgaria adlı eseri 1869'da Charles Brophy ile birlikte *A Residence in Bulgaria* \[*Bulgaristan'da İkamet*\] adlı bir kitap yayınladı.[^3] [William Ewart Gladstone](https://turkipedia.org/tr/wiki/William_Ewart_Gladstone)'un [Liberal](https://turkipedia.org/tr/wiki/Liberal_Parti_%28Birle%C5%9Fik_Krall%C4%B1k%29) hükûmeti, sözde ezilen "vahşi, inatçı ve medeniyetsiz" [Slavlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Slavlar) lehine harekete geçmek için artan baskıyla karşılaşırken, Brophy ve Saint Clair'in yayınları bu tutuma karşı çıktı. Eserde, Türklere karşı kin tutmasıyla bilinen Gladstone kabinesinin, dönemin modası olan [Osmanlı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu)'yı kötüleme eğilimine kapılmamalarını ve hem Osmanlı İmparatorluğu'na destek olacak hem de "dünya çapında medeniyetin gerçek menfaatlerine hizmet edecek" bir politika izlemesi çağrısında bulundular.[^4] Ayrıca Slavların meşhur paranoyasının, aşılanmış korkaklıktan kaynaklandığını öne sürdüler. Bu kitap, Hristiyanların Osmanlı'yı [Bulgarlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bulgarlar)a karşı savunmasının ender bir örneği olarak dikkat çekti.[^5] #### 93 Harbi [93 Harbi](https://turkipedia.org/tr/wiki/93_Harbi)'nin patlak vermesiyle Bulgaristan cephesinde çatışmak üzere [Mehmed Ali Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/M%C3%BC%C5%9Fir_Mehmed_Ali_Pa%C5%9Fa)'nın ordusuna nakledildi. [Ferîk-i evvel](https://turkipedia.org/tr/wiki/Fer%C3%AEk-i_evvel) Hidâyet Paşa olarak anılmaya başladı. Mehmed Ali Paşa'nın azlinden sonra [Süleyman Hüsnü Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/S%C3%BCleyman_H%C3%BCsn%C3%BC_Pa%C5%9Fa)'nın kuvvetlerinde bulundu. [Kara Lom Operasyonu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kara_Lom_Operasyonu), [Eski Zağra Muharebesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Eski_Za%C4%9Fra_Muharebesi) ve birkaç tane daha çarpışmaya katıldı. Savaş sırasında bir Polonya Lejyonu kurmak istedi fakat beceremedi; yine de [Yosef Yagmin](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yosef_Yagmin) önderliğinde [Polonyalılardan oluşan bölükler](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye%27deki_Polonya_Lejyonu) mevcuttu.[^6] [Türk](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkler) târihçi [Nurullah Aydın](https://turkipedia.org/tr/wiki/Nurullah_Ayd%C4%B1n)'ın araştırmalarının sonucunda Saint Clair'in [Yıldız Sarayı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Y%C4%B1ld%C4%B1z_Saray%C4%B1)'na sızmış bir Britanya ajanı olduğu öğrenildi. Sultan [II. Abdülhamid](https://turkipedia.org/tr/wiki/II._Abd%C3%BClhamid), onun câsusluk faaliyetlerini fark ederek gece vakti gizlice görüşür ve [Yıldız İstihbârat Teşkilâtı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Y%C4%B1ld%C4%B1z_%C4%B0stihbarat_Te%C5%9Fkilat%C4%B1)'nda görev teklif eder; Saint Clair, Sultan'ın şartlarını kabul etti. Kuruluşun lideri sıfatıyla, Sultan'ın emriyle diğer ajanlarla birlikte [Rodop Dağları](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rodop_Da%C4%9Flar%C4%B1)'na gönderildi. Rusya'nın [Balkanlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Balkanlar)'da asırlarca yaptığı gibi, bölgedeki yerel kuvvetleri örgütleyerek Rus ve Bulgar askerlerine karşı gerilla saldırıları düzenlemekle sorumlandırıldılar.[^7] ### Rodop Dağları Ayaklanması #### Rodop Türk Mukavemet Hükûmeti'nin kuruluşu Hidâyet Paşa, Mart'tan beri [Rodop Dağları](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rodop_Da%C4%9Flar%C4%B1)'ndaki mültecileri organize ediyordu. 16 Mayıs 1878'de, merkezi [Kara Tarla](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87erna_Niva) olan dört milyon Türk'ün yaşadığı bölgede [Rodop Türk Mukavemet Hükûmeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rodop_T%C3%BCrk_Mukavemet_H%C3%BCk%C3%BBmeti)'ni (RTMH) kurdu. Simgesel olarak [Osmanlı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu)'ya bağlı olan hükûmetin amacı, [Ayastefanos Antlaşması](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ayastefanos_Antla%C5%9Fmas%C4%B1)'nın revize edilmesiydi.[^8] Ülkede üç il vardı; [Sultanyeri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mestanl%C4%B1%2C_Bulgaristan), [Kırcaali](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1rcaali) ve [Paşmaklı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Smolyan%2C_Bulgaristan) illeri. RTMH, dört üyeden müteşekkil kurucu komitesi (Hidâyet Paşa, Kara Yusuf Çavuş, Ahmet Ağa Timiriski ve Hacı İsmâil Efendi) ile 30 kişilik Temsilciler Meclisi'yle teşkil edildi.[^9] Vergi toplama, askere alma, yemek dağıtımı, adlî hizmetlerin yanı sıra eğitim ve sağlık hizmetleri de dâhil olmak üzere bütün devlet faaliyetlerini üstlendi.[^10] Devletin sınırları içerisindeki [Dimetoka](https://turkipedia.org/tr/wiki/Dimetoka)-[Nevrokop](https://turkipedia.org/tr/wiki/Gotse_Del%C3%A7ev_%28%C5%9Fehir%29) aralarında Rus-Bulgar zulmünden kaçan ve kendilerini Türk olarak tanımlayan 150.000 Pomak mülteci bulunuyordu.[^11] Ayaklanmaya katılanların kahir ekseriyeti [Pomaklar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Pomaklar)ken, birkaç yabancı [emir subayları](https://turkipedia.org/tr/wiki/Emir_subay%C4%B1) da vardı; Severin Trzcinski (Sever Bey), Henri Trzcinski (Konrad Bey), Mr. Paget vs. ve çoğu [Polonyalı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Polonyal%C4%B1lar) ile [Macarlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Macarlar)dan oluşan onlarca ecnebi askerler).[^12] Ayaklanmayı destekleyen çok fazla [Rum](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rum), hatta [Bulgarlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bulgarlar) da vardı. #### Çatışmalar Direnişle karşılaşacağını ummayan Ruslar, bölgede çatışmak istemiyordu.[^13] İlk ciddî muharebeler Nisan'da gerçekleşti. Rus birlikleri, [Eduard Totleben](https://turkipedia.org/tr/wiki/Eduard_Totleben)'in genel komutası altındayken,[^14] Bulgarlar ise [Petko Voyvoda](https://turkipedia.org/tr/wiki/Petko_Voyvoda)'nın emrindeydi. Zaman geçtikçe mıntıkadaki Rus ve Bulgar orduları zayıfladı.[^15] Osmanlı İmparatorluğu resmen destek açıklayamasa da binlerce silah göndererek RTMH'ye yardım sağladı.[^16] Ordusu 40.000 büyüklüğündeydi. #### Rodop Uluslararası Komisyonu ![Rodop Uluslararası Komisyonu üyeleri, Rus ve Bulgar baskısından kaçan Müslüman mültecileri Karla Tarla'da inceliyor](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/9/98/The_Rhodope_International_Commission_members_examining_Muslim_refugees.jpg) *Rodop Uluslararası Komisyonu üyeleri, Rus ve Bulgar baskısından kaçan Müslüman mültecileri Karla Tarla'da inceliyor (Godefroy Durand, public-domain)* [Berlin Kongresi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Berlin_Kongresi)'nin 18. oturumunda, [Lord Salisbury](https://turkipedia.org/tr/wiki/Robert_Gascoyne-Cecil%2C_3._Salisbury_Markisi)'nin baskısıyla, ayaklanmanın sebeplerini araştırmak nedeniyle uluslararası bir komisyonun [Rodop Dağları](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rodop_Da%C4%9Flar%C4%B1)'na yollanmasına karar verildi. Komisyon bölgeye giderek [Kara Tarla](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87erna_Niva) kasabasındaki karargâhında Saint Clair ile görüştü. Çalışmaları sırasında [Batılı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bat%C4%B1_d%C3%BCnyas%C4%B1) komisyon üyeleri, [Güney Bulgaristan](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCney_Bulgaristan)'daki [Rus](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rus_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu) hâkimiyetinin mülteci sorununu çözmek amacıyla uluslararası bir yönetimle değiştirilmesini savunacak deliller bulmaya çalıştı. Komisyonun sonucunda Ruslar ve Bulgarlar'ın Müslümanlara karşı katliamlar düzenledikleri ispat edilebildi, ancak komisyon sonuçsuz kaldı. ![Hidâyet Paşa ve Rus albayı Dimitriev'in sulh görüşmeleri, Eylül 1878](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/7/71/Hid%C3%A2yet_Pasha_with_a_Russian_Parliamentary_Officer_in_Kara_Tarla.jpg) *Hidâyet Paşa ve Rus albayı Dimitriev'in sulh görüşmeleri, Eylül 1878 (Godefroy Durand, public-domain)* #### Sonuç Komisyonun başarısızlığı ve [Berlin Kongresi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Berlin_Kongresi)'nin ardından alınan kararlar hayal kırıklığı ve şüphecilik yarattı. Birtakım kimseler, Hidâyet Paşa'yı [Ruslar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rus_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu)la iş birliği yapmakla haksız yere suçladı. Bunun üzerine, başlattığı ayaklanmayı terk etmek zorunda kalarak, Mr. Paget ile Ekim'de [İstanbul](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0stanbul)'a sığındı. Bu durum, devletin askerî kuvvetlerinin ikiye bölünmesine yol açtı. Böylece hareket, gelecek vadetmediği için dağıldı.[^17] Hâlbuki Hidâyet Paşa, [Karadağ](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karada%C4%9F_Prensli%C4%9Fi) gibi müstakil bir prenslik kurabilecek derecede nüfuz kazanmıştı. [Sadrazam](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sadrazam) [Safvet Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mehmed_Esad_Safvet_Pa%C5%9Fa), Saint Clair'i [Osmanlı Devleti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu) için büyük bir sıkıntı ve utanç kaynağı olarak nitelendirdi ve onun ülkeden ayrılmasının son derece arzu edilir olduğunu belirtti. ### Son yılları Yeni kurulan [Doğu Rumeli](https://turkipedia.org/tr/wiki/Do%C4%9Fu_Rumeli)'nin vâliliği talebinin dikkate alınmadığında, 1879'da [Prusya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Prusya)'daki [Ligneuville](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ligneuville)'e yerleşti ve 24 Ocak 1887'deki ölümüne kadar orada yaşadı. ### Özel hayatı [Presbiteryen](https://turkipedia.org/tr/wiki/Presbiteryenlik) olan Saint Clair, 1863'te Julie Dresser'la (ö. 1926) evlendi; bu evlilikten Pelagia adında bir kızları oldu. 1882'de Anne Ambros'la (1859-1927) evlendi; bu birliktelikten ise Evelyne (1883-1958) ve Yolande (1883-1945) isimli iki kızı oldu.[^18] [^1]: Karagiannis, Evangelos. Zur Ethnizität der Pomaken Bulgariens. LIT Verlag, 1997, s. 24. [^2]: Çıkar, Jutta R. M.. Türkischer Biographischer Index. K. G. Saur Verlag, 2004, s. 869. [^3]: St. Clair, S. G. B.. A Residence in Bulgaria. John Murray, 1869. [^4]: Blumi, Isa. Nostalgia, Loss and Creativity in South-East Europe: Political and Cultural Representations of the Past. Palgrave Macmillan, 2018, s. 55. [^5]: Anglo-Bulgarian Symposium, July 1982: Proceedings. Londra Üniversitesi, 1982, s. 135. [^6]: Sokulski, Franciszek. W kraju i nad Bosforem: Fragmenty życia i listy. Ossolineum, 1951, s. 123. [^7]: Aydın, Nurullah. Osmanlı İmparatorluğu'nda İstihbarat. Paraf Yayınları, 2010, s. 123-124. [^8]: Karagiannis, Evangelos. Zur Ethnizität der Pomaken Bulgariens. LIT Verlag, 1997, s. 24. [^9]: Sarısakal, Baki. Belge ve Tanıklarla Samsun'da Mübadele. Samsun Büyükşehir Belediyesi Kültür Yayınları, 2007, s. 183-184. [^10]: Aydın, Nurullah. Osmanlı İmparatorluğu'nda İstihbarat. Paraf Yayınları, 2010, s. 123-124. [^11]: Turan, Ömer. The Turkish Minority in Bulgaria, 1878-1908. Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1998, s. 157, 160. [^12]: von Mach, Richard. Elf Jahre Balkan: Erinnerungen eines preussischen Officiers aus den Jahren 1876 bis 1887. J. U. Kern's Verlag, 1889, s. 186. [^13]: Çokbankir, Ercan. Balkan Türklerinin Kökleri: (Arnavutlar, Boşnaklar ve Pomaklar). Etki Yayınevi, 2008, s. 124. [^14]: Taki, Victor. Russia’s Turkish Wars: The Tsarist Army and the Balkan Peoples in the Nineteenth Century. University of Toronto Press, 2024, s. 190. [^15]: Aydın, Nurullah. Osmanlı İmparatorluğu'nda İstihbarat. Paraf Yayınları, 2010, s. 123-124. [^16]: Aydın, Mahir. Şarkı̂ Rumeli Vilâyeti. Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1992, s. 26. [^17]: Sarısakal, Baki. Belge ve Tanıklarla Samsun'da Mübadele. Samsun Büyükşehir Belediyesi Kültür Yayınları, 2007, s. 183-184. [^18]: Stanisław Graham Saint-Clair-St. Clair. sejm-wielki.pl.