# Sovyet Orta Asyası
> Source: https://turkipedia.org/tr/wiki/Sovyet_Orta_Asyas%C4%B1
> Last updated: 2026-10-05
> License: CC BY-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/). Credit "Turkipedia contributors" and link to the source.
> Based on: Sovyet Orta Asyası, https://tr.wikipedia.org/wiki/Sovyet_Orta_Asyas%C4%B1 (CC-BY-SA-4.0)
*Orta Asya (Serg!o, CC-BY-SA-3.0)*
*Bölge için üç Avrasya sınırı kümesini gösteren Orta Asya Haritası (en:User:Lyriak, CC-BY-SA-3.0)*
**Sovyet Orta Asyası**, [Orta Asya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Orta_Asya)'nın bir dönem [Sovyetler Birliği](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sovyetler_Birli%C4%9Fi) tarafından kontrol edilen bölümünü ve Sovyet yönetiminin kontrol sağladığı zaman aralığını ifade eder (1918-1991). Orta Asya Sovyet Sosyalist Cumhuriyetleri (SSC) 1991'de bağımsızlıklarını ilan etti. Bölgesel kullanım açısından, bölgenin adı [Rus İmparatorluğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rus_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu) sırasında kullanılan [Rus Türkistanı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rus_T%C3%BCrkistan%C4%B1) ile neredeyse eş anlamlıdır. Sovyet Orta Asyası, mevcut sınırlar 1920'lerde ve 1930'larda oluşturulmadan önce birçok bölgesel bölünmeden geçti.
## İdari bölümler
### Eski bölümler
#### Türkistan Özerk Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti
*Türkistan ÖSSC ve Kırgız ÖSSC ile 1922'de Sovyet Orta Asyası Haritası (Seb az86556, CC-BY-SA-3.0)*
19. yüzyılın sonunda, [Rus çarları](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87ar), daha sonra Sovyet Orta Asyası'nı oluşturacak bölgenin çoğunu etkili bir şekilde yönetmekteydi. [Rusya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rusya), 1860'ların başlarında [Çin](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87in)'in kuzey doğusunda [Kırgızistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1rg%C4%B1zistan)'daki [Issık Göl](https://turkipedia.org/tr/wiki/Iss%C4%B1k_G%C3%B6l)'ü, [1800'lerin](https://turkipedia.org/tr/wiki/19._y%C3%BCzy%C4%B1l) ikinci yarısında [Türkmen](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkmenler), [Hive Hanlığı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hive_Hanl%C4%B1%C4%9F%C4%B1) ve [Buhara Emirliği](https://turkipedia.org/tr/wiki/Buhara_Emirli%C4%9Fi) topraklarını ilhak etti.
[1917 Rus Devrimi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rus_Devrimi_%281917%29) ve [1918-1921 Rus İç Savaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rus_%C4%B0%C3%A7_Sava%C5%9F%C4%B1)'ndan sonra [Rus İmparatorluğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rus_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu)'ndan doğan [SSCB](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sovyetler_Birli%C4%9Fi), birkaç Sovyet cumhuriyetinin oluşturduğu bir birlikti ancak Rusya kavramı - en büyük ve baskın kurucu devletten sonra - devletin varlığı boyunca yaygın olarak kullanılmaya devam edildi. *Türkistan Özerk Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti* (başlangıçta Türkistan Sosyalist Federatif Cumhuriyeti) (30 Nisan 1918 - 27 Ekim 1924), [İmparatorluk Rusyası'nın](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rus_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu) [Türkistan Krayı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rus_T%C3%BCrkistan%C4%B1)'nda kuruldu. Başkenti yaklaşık 5.000.000 nüfusa sahip [Taşkent](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ta%C5%9Fkent) idi.
İngiliz ve İran kuvvetleri [Azerbaycan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Azerbaycan)'daki [Bakü](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bak%C3%BC)'ye ve [Türkmenbaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkmenba%C5%9F%C4%B1_%28%C5%9Fehir%29) Türkmen limanına ulaşmaya çalıştı. [Buhara](https://turkipedia.org/tr/wiki/Buhara), [Hive](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hive), [Semerkant](https://turkipedia.org/tr/wiki/Semerkant), [Hokand](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hokand), [Duşanbe](https://turkipedia.org/tr/wiki/Du%C5%9Fanbe) ve eski [Trans-Hazar Oblastı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Trans-Hazar_Oblast%C4%B1) takip eden birkaç yıl içinde çeşitli Bolşevik karşıtı gösterilerle karşılaşacaktı.
1924 yılında [Tacikistan ÖSSC](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tacikistan_%C3%96zerk_Sovyet_Sosyalist_Cumhuriyeti) (şimdiki [Tacikistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tacikistan)), [Türkmenistan SSC](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkmenistan_Sovyet_Sosyalist_Cumhuriyeti) (şimdiki [Türkmenistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkmenistan)), [Özbekistan SSC](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%96zbekistan_Sovyet_Sosyalist_Cumhuriyeti) (şimdiki [Özbekistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%96zbekistan)), [Kara Kırgız Özerk Oblastı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kara-K%C4%B1rg%C4%B1z_%C3%96zerk_Oblast%C4%B1) (şimdiki [Kırgızistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1rg%C4%B1zistan)) ve [Karakalpak Özerk Oblastı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karakalpak_%C3%96zerk_Oblast%C4%B1) (şimdiki [Karakalpakistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karakalpakistan)) olarak parçalandı.
#### Buhara Halk Sovyet Cumhuriyeti
*Buhara HSC bayrağı (Mysid, public-domain)*
Mart 1918'de Genç Buharalılar Hareketi aktivistleri, [Bolşeviklere](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bol%C5%9Fevizm) [Buhara](https://turkipedia.org/tr/wiki/Buhara)lıların devrime hazır olduğunu ve halkın kurtuluşunu beklediklerini bildirdi. [Kızıl Ordu](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1z%C4%B1l_Ordu) Buhara önlerine kadar ilerledi ve Emir'den şehri Genç Buharalılara teslim etmesini istedi. Rus kaynaklarının bildirdiğine göre, Emir bu teklife Bolşevik heyetini ve Buhara ve çevre bölgelerden yüzlerce Rus sakinini öldürerek karşılık verdi. Buharalıların çoğunluğu bir isyanı desteklemedi ve donanımsız ve disiplinsiz Bolşevik ordusu Taşkent'teki Sovyet üssüne geri döndü.
Ancak, Emir sadece geçici bir zafer kazanmıştı. Rusya'daki iç savaş sürerken, Moskova Orta Asya'ya takviye gönderdi. 2 Eylül 1920'de Bolşevik general [Mihail Frunze](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mihail_Frunze) komutasındaki iyi disiplinli ve donanımlı Kızıl Ordu birlikleri ile şehre saldırdı. Dört gün süren savaştan sonra [Emir Kalesi (Ark)](https://turkipedia.org/tr/wiki/Buhara%27n%C4%B1n_Gemisi) yok edildi, Kızıl Bayrak [Kalan Minaresi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Po-i-Kalan)'nin tepesinde dalgalandırıldı ve Emir [Alim Han](https://turkipedia.org/tr/wiki/Alim_Han), önce Doğu Buhara'daki [Duşanbe](https://turkipedia.org/tr/wiki/Du%C5%9Fanbe) üssüne, daha sonra [Afganistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Afganistan)'daki [Kâbil](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C3%A2bil)'e kaçmak zorunda kaldı.
Tacik/Müslüman köy Hangir yakındaki bir Bolşevik karşıtı kale, kısa bir süre sonra bağımsızlığını ilan etti ancak Rus ve Buhara Bolşevikleri tarafından 14 günlük bir kuşatmanın ardından teslim oldu. Daha sonra Komünist Buhara hızlı bir şekilde yeniden inşa edildi.
8 Ekim 1920'de [Feyzullah Hocayev](https://turkipedia.org/tr/wiki/Feyzullah_Hocayev)'in yönetiminde Buhara Halk Cumhuriyeti ilan edildi. Emir'in devrilmesi, Rus karşıtı bir isyan olan [Basmacı İsyanı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Basmac%C4%B1_Hareketi) için tetikleyici görevi gördü. 1922'de Cumhuriyet topraklarının çoğu Buhara şehrini çevreleyen [Basmacılar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Basmac%C4%B1_Hareketi) tarafından kontrol altına alındı. [Josef Stalin](https://turkipedia.org/tr/wiki/Josef_Stalin) daha sonra yerel [Buhori](https://turkipedia.org/tr/wiki/Buhori_dili) halkının birçoğunu ve eski [Buhara Sovyet Halk Cumhuriyeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Buhara_Sovyet_Halk_Cumhuriyeti)'ndeki yerel [Yahudi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yahudiler) topluluğunun çoğunu tasfiye edecek ve [sürgüne](https://turkipedia.org/tr/wiki/S%C3%BCrg%C3%BCn_%28hukuk%29) gönderecekti.
[İsrail](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0srail) devletinin kurulmasından önce, [Buhara Yahudileri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Buhara_Yahudileri) dünyadaki en izole Yahudi topluluklarından biriydi.
#### Harezm Sovyet Halk Cumhuriyeti ve SSC
*Harezm SHC bayrağı (Aivazovsky~commonswiki, public-domain)*
Harezm Sovyet Halk Cumhuriyeti, Şubat 1920'de [Hive Hanlığı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hive_Hanl%C4%B1%C4%9F%C4%B1)'nın halefi olarak kuruldu ve 26 Nisan 1920'de resmen ilan edildi. 20 Ekim 1923'te Harezm Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti'ne dönüştürüldü. Orta Asya'nın [Moskova](https://turkipedia.org/tr/wiki/Moskova) tarafından milletlere göre yeniden düzenlenmesinin bir parçası olarak [Harezm SHC](https://turkipedia.org/tr/wiki/Harezm_Sovyet_Halk_Cumhuriyeti), [Özbekistan SSC](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%96zbekistan_Sovyet_Sosyalist_Cumhuriyeti), [Türkmenistan SSC](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkmenistan_Sovyet_Sosyalist_Cumhuriyeti) ve [Karakalpak Özerk Oblastı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karakalpak_%C3%96zerk_Oblast%C4%B1) olarak bölündüğü 17 Şubat 1925'e kadar varlığını sürdürdü.
#### Kara Kırgız Özerk Oblastı
Kara Kırgız Özerk Oblastı (Кара-Киргизская ÖO), 14 Ekim 1924'te [Rus SFSC](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rusya_Sovyet_Federatif_Sosyalist_Cumhuriyeti) içinde, [Türkistan Özerk Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkistan_%C3%96zerk_Sovyet_Sosyalist_Cumhuriyeti)'nin ağırlıklı Kazak ve Kırgız bölgelerinde kuruldu. 15 Mayıs 1925'te Kırgız Özerk Oblastı olarak yeniden adlandırıldı. 11 Şubat 1926'da [Kırgız ÖSSC](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1rg%C4%B1z_%C3%96zerk_Sovyet_Sosyalist_Cumhuriyeti_%281926-36%29) olarak yeniden düzenlendi. 5 Aralık 1936'da Sovyetler Birliği'nin kurucu cumhuriyetlerinden biri olan [Kırgız SSC](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1rg%C4%B1zistan_Sovyet_Sosyalist_Cumhuriyeti) haline geldi.
#### Karakalpak Özerk Oblastı
Karakalpak Özerk Oblastı, 19 Şubat 1925'te etnik [Karakalpak](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karakalpaklar) topraklarını [Türkistan Özerk Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkistan_%C3%96zerk_Sovyet_Sosyalist_Cumhuriyeti) ve [Harezm Sovyet Halk Cumhuriyeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Harezm_Sovyet_Halk_Cumhuriyeti)'nden ayırarak kuruldu.
Başlangıçta [Kazak Özerk Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kazak_%C3%96zerk_Sovyet_Sosyalist_Cumhuriyeti) içinde yer alan [Karakalpak Özerk Oblastı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karakalpaklar), 20 Temmuz 1930 ile 20 Mart 1932 yılları arasında [RSFSC](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rusya_Sovyet_Federatif_Sosyalist_Cumhuriyeti)'ye bağlandı ve bu sırada [Karakalpak Özerk Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karakalpak_%C3%96zerk_Sovyet_Sosyalist_Cumhuriyeti) olarak ilan edildi. Karakalpak ÖSSC, 5 Aralık 1936'da [Özbekistan SSC](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%96zbekistan_Sovyet_Sosyalist_Cumhuriyeti)'ye katıldı.
#### Kazak Özerk Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti
Kazak ÖSSC, [Sovyetler Birliği](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sovyetler_Birli%C4%9Fi)'nin özerk bir cumhuriyetiydi. 5 Aralık 1936'da Kazak SSC olarak ilan edildi.
Orijinal adı [Kırgız Özerk Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1rg%C4%B1z_%C3%96zerk_Sovyet_Sosyalist_Cumhuriyeti_%281920-25%29) idi. Bu ÖSSC 26 Ağustos 1920'de kuruldu ve [Rusya Sovyet Federatif Sosyalist Cumhuriyeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rusya_Sovyet_Federatif_Sosyalist_Cumhuriyeti)'nin (RSFSC) bir parçası haline geldi.
1925 yılında Kazak Özerk Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti olarak yeniden adlandırıldı. 1929 yılında [Almatı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Almat%C4%B1) (Alma-Ata) şehri ÖSSC'nin başkenti olarak belirlendi.
### Sovyet Cumhuriyetleri
#### Kazakistan
**Kazakistan** olarak da bilinen [**Kazak Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti**](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kazakistan_Sovyet_Sosyalist_Cumhuriyeti), 5 Aralık 1936'da kuruldu. Başlangıçta [Kırgız ÖSSC](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1rg%C4%B1z_%C3%96zerk_Sovyet_Sosyalist_Cumhuriyeti_%281920-25%29) (Kırgız Özerk Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti) olarak adlandırılmıştı ve Rus SFSC'nin bir parçasıydı. 15-19 Nisan 1925'te Kazak ÖSSC olarak yeniden adlandırıldı ve 5 Aralık 1936'da ulusal sınırları doruk noktasına ulaşan [SSCB](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sovyetler_Birli%C4%9Fi)'nin Birlik Cumhuriyeti olarak Kazak SSC haline geldi. 1950'lerde ve 1960'larda Sovyet vatandaşlarının Kazak Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti'nin "[Bakir Toprakları](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bakir_Topraklar_Projesi)"na yerleşmeleri istendi. Göçmen akını (çoğunlukla [Ruslar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ruslar) ve [Ukraynalılar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ukraynal%C4%B1lar), aynı zamanda [Volga Almanları](https://turkipedia.org/tr/wiki/Volga_Almanlar%C4%B1) ve [Çeçenler](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87e%C3%A7enler) gibi bazı zorla göç ettirilmiş etnik azınlıklar) etnik karışıma neden oldu ve [Kazak](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kazaklar) olmayanların yerli nüfusu aşmasına neden oldu. Akın, Kazakları birçok mera alanlarından mahrum etti ve Kazakların göçebe yaşam tarzını sürdürmelerini giderek zorlaştırdı. Sanayi ve özellikle madencilik gelişti. Rus ve Avrupa kültürü Kazak toplumunu etkilemeye başladı.[^1]
1924 yılında, Orta Asya'daki siyasi birimlerin sınırları, [Lenin](https://turkipedia.org/tr/wiki/Vladimir_Lenin)'in Milliyetler Komiseri [Josef Stalin](https://turkipedia.org/tr/wiki/Josef_Stalin) tarafından belirlenen etnik çizgilerle değiştirildi. [Türkistan ÖSSC](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkistan_%C3%96zerk_Sovyet_Sosyalist_Cumhuriyeti), [Buhara HC](https://turkipedia.org/tr/wiki/Buhara_Sovyet_Halk_Cumhuriyeti) ve [Harezm HC](https://turkipedia.org/tr/wiki/Harezm_Sovyet_Halk_Cumhuriyeti) dağıtıldı ve dağıtılan topraklar sonunda biri Özbekistan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti olan beş ayrı [Sovyet Sosyalist Cumhuriyete](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sovyetler_Birli%C4%9Fi%27nin_cumhuriyetleri_listesi) kuruldu. Ertesi yıl Özbekistan SSC, Sovyetler Birliği cumhuriyetlerinden biri haline geldi.
[Almatı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Almat%C4%B1), 1.226.000 nüfusu ile [Kazakistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kazakistan)'ın en büyük şehridir (1 Ağustos 2005 itibarıyla).[^2] 2003 nüfus sayımında [etnik grup](https://turkipedia.org/tr/wiki/Etnik_grup)lar şunlardı: Kazaklar %43.6, Ruslar %40.2, Uygurlar %5.7, Tatarlar %2.1, Koreliler %1.8, Ukraynalılar %1.7, Almanlar %0.7.
[Kızılorda](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1z%C4%B1lorda), 1820 yılında Ak-Mescit'in Hokand Kalesi olarak kuruldu (Ak Mescit, 'beyaz cami'). Adı Kazakça 'Kırmızı merkez' anlamına gelmektedir.
Uralsk/[Oral](https://turkipedia.org/tr/wiki/Oral%2C_Bat%C4%B1_Kazakistan), 1613 yılında Kazaklar tarafından kurulmuş, [Ural Nehri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ural_Nehri)'nden sonra adı [Oral](https://turkipedia.org/tr/wiki/Oral%2C_Bat%C4%B1_Kazakistan) olarak adlandırılmıştır. Şehir, Rus İç Savaşı sırasında kuşatma altına alındı. 210.600 kişilik bir nüfusa sahiptir. [Batı Kazakistan Eyaleti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bat%C4%B1_Kazakistan_%28il%29)'nin başkentidir. Etnik gruplar Ruslar (%54), Kazaklar (%34) ve Ukraynalı ve Alman topluluklardan müteşekkildir.
#### Kırgızya
**Kırgızya** olarak da bilinen [**Kırgız Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti**](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1rg%C4%B1zistan_Sovyet_Sosyalist_Cumhuriyeti) (bazen Kırgız olarak da yazılır), Sovyetler Birliği'nin [on beş kurucu cumhuriyetinden](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sovyetler_Birli%C4%9Fi%27nin_cumhuriyetleri_listesi) biriydi. 14 Ekim 1924'te [Rus SFSC](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rusya_Sovyet_Federatif_Sosyalist_Cumhuriyeti)'nin [Kara Kırgız Özerk Oblastı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kara-K%C4%B1rg%C4%B1z_%C3%96zerk_Oblast%C4%B1) olarak kuruldu ve 1 Şubat 1926'da Kırgız ÖSSC'ye ([Kırgız Özerk Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1rg%C4%B1z_%C3%96zerk_Sovyet_Sosyalist_Cumhuriyeti_%281926-36%29)) dönüştü ve Rus SFSC'nin bir parçası oldu. Bugün Orta Asya'daki bağımsız [Kırgızistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1rg%C4%B1zistan) devletinin temelidir. Kırgız Özerk Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti (Kırgız ÖSSC), modern Kazakistan ve Kırgızistan topraklarında, Rus SFSC içinde iki farklı ulusal varlığın adıydı.
5 Aralık 1936'da Sovyetler Birliği'ndeki ulusal sınırlamanın son aşamalarında Kırgız Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti olarak SSCB'nin ayrı bir kurucu cumhuriyeti oldu.
[Bişkek](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bi%C5%9Fkek) 2005 yılındaki yaklaşık 900.000 nüfusu ile Kırgızistan'ın ve Kırgız ÖSSC'nin başkenti ve en büyük şehri idi. 1862'de [Rus İmparatorluğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rus_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu) yerel kaleyi yok etti ve bölgeye Rus göçmenleri yerleştirmeye başladı. Yıllar boyunca [çar](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87ar)lar tarafından birçok verimli kara toprak çiftliği ve daha sonra [SSCB](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sovyetler_Birli%C4%9Fi) tarafından yürütülen süreç geliştirildi. 1926'da şehir yeni kurulan [Kırgız ÖSSC](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1rg%C4%B1z_%C3%96zerk_Sovyet_Sosyalist_Cumhuriyeti_%281926-36%29)'nin başkenti oldu ve 1991'de Kırgızistan'ın bağımsızlığına kadar Bişkek'te doğmuş olan Bolşevik kahramanı [Lenin](https://turkipedia.org/tr/wiki/Vladimir_Lenin)'in yakın arkadaşlarından [Mikhail Frunze](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mihail_Frunze)'nin adına ithafen adı Frunze olarak değiştirildi.
#### Özbekistan
**Özbekistan** olarak da adlandırılan [**Özbek Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti**](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%96zbekistan_Sovyet_Sosyalist_Cumhuriyeti), 1924 yılında Özbek ve Kırgız Sovyet Sosyalist Cumhuriyetlerini ayıran yeni ulusal sınırların yanı sıra Fergana Vadisi'nin doğu ucunda ve onu çevreleyen yamaçlarda kuruldu. Bu cumhuriyet, [Tacik ÖSSC](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tacikistan_%C3%96zerk_Sovyet_Sosyalist_Cumhuriyeti)'nin tam teşekküllü bir cumhuriyet olan [Tacik SSC](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tacikistan_Sovyet_Sosyalist_Cumhuriyeti) haline geldiği ve [Hucend](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hucend) çevresindeki alanın bir parçası haline getirildiği 1928'de birleştirildi. Bu cumhuriyet, vadinin doğal çıkışını ve Semerkant ve Buhara'ya giden yolları kapatmış oldu ancak Sovyet yönetimi sürdüğü sürece bu sınırların hiçbiri büyük önem taşımadı.
Özbekistan SSC, Tacikistan ÖSSC'nin eşit statüye yükseltildiği 1929 yılına kadar Tacik ÖSSC'yi kapsıyordu. 1930'da Özbek SSC başkenti [Semerkant](https://turkipedia.org/tr/wiki/Semerkant)'tan [Taşkent](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ta%C5%9Fkent)'e taşıdı. 1936'da Özbek SSC, Sovyetler Birliği'nde ulusal sınırlamanın son aşamalarında [Kazak SSC](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kazakistan_Sovyet_Sosyalist_Cumhuriyeti)'sinden alınan [Karakalpak ÖSSC](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karakalpak_%C3%96zerk_Sovyet_Sosyalist_Cumhuriyeti)'nin eklenmesiyle genişletildi. [II. Dünya Savaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/II._D%C3%BCnya_Sava%C5%9F%C4%B1)'ndan sonra Kazak SSC ve Özbek SSC arasında birkaç parça toprak parçası daha el değiştirdi. Josef Stalin'in [Büyük Temizliği](https://turkipedia.org/tr/wiki/B%C3%BCy%C3%BCk_Temizlik) sırasında binlerce [Çeçen](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87e%C3%A7enler), [Koreli](https://turkipedia.org/tr/wiki/Koreliler) ve [Kırım Tatarı](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1r%C4%B1m_Tatarlar%C4%B1) Özbek SSR'ye sürüldü.
Özbekistan SSC Devlet Marşı, Sovyetler Birliği cumhuriyeti olan ve [Özbekistan SSC](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%96zbekistan_Sovyet_Sosyalist_Cumhuriyeti) olarak bilinen [Özbekistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%96zbekistan) devletinin [millî marş](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mill%C3%AE_mar%C5%9F)ı idi.
[Taşkent](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ta%C5%9Fkent) 1920'lerde ve 1930'larda sanayileşmeye başlamıştı ancak [II. Dünya Savaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/II._D%C3%BCnya_Sava%C5%9F%C4%B1) sırasında, Sovyetlerin sanayi şirketlerini işgalci düşman [Naziler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Nasyonal_sosyalizm)den korumak için batı Rusya'dan bu bölgeye taşımasıyla büyük ölçüde arttı. [Rus](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rusya) nüfusu da bölgede çarpıcı bir şekilde arttı, savaş bölgelerinden tahliye edilenlerle birlikte şehrin nüfusu bir milyonun üzerine çıktı (Rus topluluğu 1980'lerde Taşkent sakinlerinin yarısından fazlasını oluşturacaktı). 26 Nisan 1966'da Taşkent'te bir deprem meydana geldi ve 300.000'den fazla kişi evsiz kaldı. 1991'de Sovyetler Birliği'nin çöküşü sırasında Taşkent dördüncü büyük [Sovyet](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sovyetler_Birli%C4%9Fi) şehri ve bilim ve mühendislik alanlarında önemli bir öğrenim merkeziydi.
Ülkenin başkenti olan Taşkent oldukça zengin bir şehirdi ve 2006 yılında nüfusu 2.1 milyona çıkmıştı. Şehir, [bağımsızlık](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ba%C4%9F%C4%B1ms%C4%B1zl%C4%B1k) ilanından sonra birçok terör eyleminin hedefi haline geldi. Bunlar, Özbek hükûmeti tarafından Afganistan merkezli [Taliban](https://turkipedia.org/tr/wiki/Taliban) destekli güçlere isnat edildi.
[Semerkant](https://turkipedia.org/tr/wiki/Semerkant), [Çin](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87in) ile Avrupa arasındaki ticaret yolundaki konumundan ([İpek Yolu](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0pek_Yolu)) dolayı zenginleşmiştir ve dünyanın en eski yerleşim yerlerinden biridir. 1370 yılında, Emir Timur ([Timur](https://turkipedia.org/tr/wiki/Timur)lenk), [Semerkant](https://turkipedia.org/tr/wiki/Semerkant)'ı [Hindistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hindistan)'dan [Türkiye](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye)'ye uzanan imparatorluğunun başkenti yapmaya karar verdi. [Özbekistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%96zbekistan)'ın ikinci büyük şehri olmasına rağmen, şehrin sakinlerinin çoğu Farsça konuşan [Tacikler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tacikler)den oluşmaktadır. Şehir, Çin ile [Batı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bat%C4%B1_d%C3%BCnyas%C4%B1) arasındaki [İpek Yolu](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0pek_Yolu)'nun ana şehri olarak zengin bir ticaret merkezi haline geldi. [Timurlu Hanedanı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Timurlu_Hanedan%C4%B1)'nın Semerkant'taki mimari çalışmaları, İslam dünyasındaki en çarpıcı anıtlardan bazılarının inşa edilmesini sağladı.
#### Tacikistan
**Tacikistan** olarak da adlandırılan [**Tacik Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti**](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tacikistan_Sovyet_Sosyalist_Cumhuriyeti), 1924 yılında Orta Asya'da kurulan yeni devletlerden biriydi ve [Sovyet sosyalist cumhuriyeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sovyetler_Birli%C4%9Fi%27nin_cumhuriyetleri_listesi) statüsündeki [Özbekistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%96zbekistan)'dı. 1929'da [Tacikistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tacikistan) [Özbekistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%96zbekistan)'dan ayrıldı ve Sovyet sosyalist cumhuriyeti olarak tam statüye kavuştu. Duşanbe şehri Afganistan sınırında önemli bir bölgesel merkez haline geldi.
Tacikistan'ın hepsi Kırgızistan, Tacikistan ve Özbekistan'ın buluştuğu Fergana Vadisi bölgesinde bulunan 3 [anklavı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Anklav_ve_eksklav) bulunmaktadır. En büyüğü Kırgız bölgesinde, Karafşin Nehri'nin sağ kıyısında, İsfara'nın 45 kilometre (28 mil) güneyinde yer alan [Vorukh](https://turkipedia.org/tr/wiki/Voruh)'tur (95 – 130 km² / 37 - 50 milkare arasında bir alana sahip, nüfusunun 23.000 ve 29.000 arasında tahmin edilmektedir, nüfusu oluşturan bireylerin %95'i Tacik ve %5'i olan Kırgızlar 17 köye dağılmıştır). Kırgızistan'daki bir diğer anklav, [Kayragach](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kayra%C4%9Fa%C3%A7)'ın Kırgız tren istasyonunun yakınında yer alan küçük bir yerleşim yeridir. Sonuncusu, Angren'den Hokand'a giden yolun kenarında, yaklaşık 15 km (9,3 mi) uzunluğunda 1 km genişliğinde, dar ve uzun bir arazi şeridi içeren Özbek bölgesi ile çevrili Sarvan Köyü'dür. Tacikistan'da yabancı anklavı yoktur.
1931'de, daha önce "Duşanbe" olarak bilinen şehir "Stalinabad" olarak değiştirildi (Joseph Stalin'in adından gelir) ancak 1961'de [Nikita Kruşçev](https://turkipedia.org/tr/wiki/Nikita_Kru%C5%9F%C3%A7ev)'in [destalinizasyon](https://turkipedia.org/tr/wiki/Destalinizasyon) girişiminin bir parçası olarak, şehir [*Duşanbe*](https://turkipedia.org/tr/wiki/Du%C5%9Fanbe) olarak yeniden adlandırıldı. [Sovyetler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sovyetler_Birli%C4%9Fi) bölgeyi pamuk ve ipek üretimi için bir merkez haline getirdi ve Sovyetler Birliği sınırları içinden on binlerce insanı şehre yerleştirdi. Nüfus, Buhara ve Semerkant'ın [Özbek SSC](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%96zbekistan_Sovyet_Sosyalist_Cumhuriyeti)'ye dahil edilmesinin ardından binlerce etnik Tacik'in [Tacikistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tacikistan)'a göç etmesiyle de arttı. [Duşanbe](https://turkipedia.org/tr/wiki/Du%C5%9Fanbe)'de daha sonra bir üniversite ve Tacik Bilimler Akademisi kuruldu. Duşanbe, [Afganistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Afganistan_Demokratik_Cumhuriyeti) ile sürdürülen savaş sırasında nispeten yüksek bir askeri nüfusa sahipti.
#### Türkmenistan
**Türkmenya** olarak da bilinen [**Türkmenistan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti**](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkmenistan_Sovyet_Sosyalist_Cumhuriyeti) (ya da bazen **Türkmenistan** olarak da bilinir) Sovyetler Birliği'nin [on beş kurucu cumhuriyetinden](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sovyetler_Birli%C4%9Fi%27nin_cumhuriyetleri_listesi) biriydi. Başlangıçta 7 Ağustos 1921'de [Türkistan ÖSSC](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkistan_%C3%96zerk_Sovyet_Sosyalist_Cumhuriyeti)'nin Türkmen Oblastı olarak kurulmuştur. 13 Mayıs 1925'te Türkmen SSC'sine dönüştürüldü ve Sovyetler Birliği'nin ayrı bir cumhuriyeti haline geldi. Bugün Orta Asya'daki bağımsız [Türkmenistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkmenistan) devletidir.
[Türkmen SSC Komünist Partisi](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkmenistan_Kom%C3%BCnist_Partisi), Türkmen SSC'nin iktidardaki komünist partisi ve [Sovyetler Birliği Komünist Partisi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sovyetler_Birli%C4%9Fi_Kom%C3%BCnist_Partisi)'nin bir parçasıydı. 1985'ten sonra, 1991'de partiyi artık bir komünist parti olmayan [Türkmenistan Demokratik Partisi](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkmenistan_Demokratik_Partisi) olarak yeniden adlandıran [Saparmurat Niyazov](https://turkipedia.org/tr/wiki/Saparmurat_Niyazov) tarafından yönetildi. Mevcut Türkmenistan Komünist Partisi yasa dışıdır.[^3]
[Aşkabat](https://turkipedia.org/tr/wiki/A%C5%9Fkabat) 695.300 (2001 nüfus sayımı) nüfusa sahiptir ve öncelikle etnik [Rus](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ruslar), [Ermeni](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ermeniler) ve [Azeri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Azeriler) azınlıklar ile birlikte birinicil [Türkmen](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkmenler) nüfusuna sahiptir. [İran](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0ran)'ın ikinci büyük kenti [Meşhed](https://turkipedia.org/tr/wiki/Me%C5%9Fhed)'e 920 km uzaklıkta yer almaktadır. Başlıca endüstriler [pamuk](https://turkipedia.org/tr/wiki/Pamuk)lu tekstil ve metal işlemedir.
[Merv](https://turkipedia.org/tr/wiki/Merv)/[Marı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Merv_%28%C5%9Fehir%29) 1999 yılı nüfus sayımına göre nüfusu 123.000 olan bir antik şehirdir. İlginç bir Bölge Müzesi'ne sahiptir ve adını modern şehre veren Merv antik kentinin kalıntılarının yakınında yer almaktadır. Merv bölgesinin [halı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hal%C4%B1)ları bazen [İran](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0ran) halılarından daha üstün olarak kabul edilir.
## Milliyetçi isyanlar
### Hokand Otonomu
*Hokand Otonomu Bayrağı, 1917-1918 (Turkestan Autonomy, public-domain)*
Hokand, [Özbekistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%96zbekistan)'ın doğusunda, [Fergana Vadisi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Fergana_Vadisi)'nin güneybatısında yer alan [Fergana ili](https://turkipedia.org/tr/wiki/Fergana_%28il%29)nde yer alan bir şehirdir. 1999 yılında nüfusu 192.500 idi. Hokand [Taşkent](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ta%C5%9Fkent)'in 228 km güneydoğusunda, [Andican](https://turkipedia.org/tr/wiki/Andican)'ın 115 km batısında, [Fergana](https://turkipedia.org/tr/wiki/Fergana)'nın 88 km batısında yer almaktadır. "Rüzgarlar Şehri" veya bazen "Yaban Domuzu Kenti" olarak adlandırılmıştır. 409 metre yükseklikte yer alır.
Hokand, antik ticaret yollarının kavşak noktasında, biri dağların kuzeybatısından Taşkent'e, diğeri Hucend üzerinden Fergana Vadisi'ne ilerleyen iki ana yolun kavşağında yer almaktadır. Coğrafi konumunun bir sonucu olarak, [Hokand](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hokand), Fergana Vadisi'ndeki ana ulaşım kavşağıdır.
[Mihail Skobelev](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mihail_Skobelev) yönetimindeki [Rus](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rusya) emperyal kuvvetleri şehri 1876'da ele geçirdi ve daha sonra [Rus Türkistanı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rus_T%C3%BCrkistan%C4%B1)'nın bir parçası haline getirdi. [Rus İmparatorluğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rus_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu)'nun çöküşüyle [geçici bir hükümet](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ge%C3%A7ici_h%C3%BCk%C3%BBmet) Taşkent'te kontrolü sağlamaya çalıştı. Bu hükûmet hızla devrildi ve yerel [Müslüman](https://turkipedia.org/tr/wiki/M%C3%BCsl%C3%BCman) muhalefet güç kazandı. Nisan 1918'de Taşkent, Türkistan Özerk Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti'nin ([Türkistan ÖSSC](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkistan_%C3%96zerk_Sovyet_Sosyalist_Cumhuriyeti)) başkenti oldu. Kısa ömürlü (1917-18) [Bolşevik Karşıtı Geçici Türkistan Hükümeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ge%C3%A7ici_H%C3%BCk%C3%BBmet_%28Rusya%29)'nin ([Hokand Özerkliği](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkistan_Mill%C3%AE_%C3%96zerk_H%C3%BCk%C3%BBmeti) olarak da bilinir) başkentiydi.
### Alaş Otonomu
*Kazak Alaş Otonomu (Алаш аутономиясы) Bayrağı. 1917'de ilan edildi ve 1920'de dağıldı. (Walden69, public-domain)*
*Alaş Otonomu* (Алаш аутономиясы, Alash aýtonomıasy; Алашская автономия, Alashskaya avtonomiya ) 13 Aralık 1917 ve 26 Ağustos 1920 tarihleri arasında, bugünkü [Kazakistan Cumhuriyeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kazakistan) topraklarında bulunan bir [devletti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Egemen_devlet). Başkenti [Semey](https://turkipedia.org/tr/wiki/Semey) (o sırada *Alaş-Kale* olarak anılır) idi.
*Alaş Orda* (Алаш Орда', Alaş Orda), 13 Aralık 1917 ve 26 Ağustos 1920 tarihleri arasında kurulan geçici [Kazak](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kazakistan) [hükümetinin](https://turkipedia.org/tr/wiki/H%C3%BCk%C3%BBmet) adıdır. Yönetiminde [Ahmet Baytursun](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ahmet_Baytursun), [Alihan Bökeyhan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Alihan_B%C3%B6keyhan) ve [Mir Yakup Dulatoğlu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mir_Yakub_Dulato%C4%9Flu) vardı.
Alaş Partisi, Aralık 1917'de Kazak halkının özerkliğini ilan etti. Parti 25 üye (Kazak olmayanlar için 10 pozisyon ayrılmıştı) ve 15 aday üyeden oluşmaktaydı. Özel eğitim komisyonu ve silahlı kuvvetler olarak milis alayları kurdular.
*1902-1903 döneminde Rus emperyal Hive, Buhara ve Hokand topraklarının sınırları (public-domain)*
### Basmacı İsyanı
1897'de demir yolu [Taşkent](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ta%C5%9Fkent)'e ulaştı ve son olarak 1906'da [Orenburg](https://turkipedia.org/tr/wiki/Orenburg)'dan [Taşkent](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ta%C5%9Fkent)'e uzanan [bozkır](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bozk%C4%B1r) boyunca Avrupa Rusya arasında kesintisiz bir demir yolu ağı tamamlandı. Bu, [Türkistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkistan)'a o zamana kadar olduğundan daha fazla [Slav](https://turkipedia.org/tr/wiki/Slavlar) yerleşimcisinin göç etmesine yol açtı ve bu göçmenlerin hareketleri [St.Petersburg](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sankt-Peterburg)'daki özel olarak oluşturulmuş bir Göç Dairesi (Переселенческое Управление) tarafından denetlendi. Bu, yerel yerleşimciler, [Kırgızlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1rg%C4%B1zlar), [Kazaklar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kazaklar) ve Sartlar arasında ciddi hoşnutsuzluğa neden oldu; çünkü bu yerleşimciler az bulunan toprak ve su kaynaklarını kendilerinden almaya başlamışlardı. 1916'da, yerlileri [Amele Taburları](https://turkipedia.org/tr/wiki/Amele_taburu)'na alan bir karar sonucunda (daha önce askerlik hizmetinden muaf tutulmuşlardı) [Basmacı İsyanı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Basmac%C4%B1_Hareketi) başladı. Binlerce yerleşimci öldürüldü ve bu, özellikle [göçebe](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%B6%C3%A7ebelik) nüfusa karşı Rus misillemeleriyle karşılık buldu. Kazaklar ve yeni göçmenler arasında başlayan toprak ve su rekabeti, Çarlık Rusyası'nın son yıllarında sömürge yönetimine karşı büyük bir kızgınlığa neden oldu, 1916 yılında en ciddi ayaklanma olan [Orta Asya İsyanı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Basmac%C4%B1_Hareketi) meydana geldi. Kazaklar, ayrım gözetmeden Rus ve [Kazak](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kazaklar_%28Slav%29) köylerine saldırdılar. Rusların [intikam](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0ntikam)ı acımasızdı. [Askeri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Askeriye) bir kuvvet 300.000 Kazak'ı dağlara veya [Çin](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87in)'e kaçmaya zorladı. Ertesi yıl yaklaşık 80.000 kişi geri döndüğünde, dönenlerin çoğu Çarlık güçleri tarafından katledildi. [Şubat Devrimi](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eubat_Devrimi)'nin 1917'de gerçekleştiği tarihe kadar düzen tesis edilmemişti. Taşkent Sovyeti'nin [Bolşevikler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bol%C5%9Fevikler)i (tamamen Rus askerleri ve demir yolu işçilerinden oluşan, [Müslüman](https://turkipedia.org/tr/wiki/M%C3%BCsl%C3%BCman) üyesiz) 1918'in başlarında [Hokand](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hokand)'daki özerk [Cedid](https://turkipedia.org/tr/wiki/Cedidcilik) hükûmetine bir saldırı başlattığında, Türkistan tarihinde kanlı bir sayfa açılacaktı ve gerisinde 14.000 ölü bırakacaktı. [Bolşeviklere](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bol%C5%9Fevizm) karşı sürdürülen (Sovyet tarihçileri tarafından '[Basmacı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Basmac%C4%B1_Hareketi)' veya 'Banditry ' olarak nitelendirilen) ve yerel halk tarafından sürdürülen direnişler 1920'lere kadar devam etti.
### Kengir İsyanı
[Josef Stalin](https://turkipedia.org/tr/wiki/Josef_Stalin)'in yönetimi sırasında, [Kazakistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kazakistan)'ın merkezindeki Kengir Nehri yakınında, Kengir köyünün bitişiğinde, [Gulag](https://turkipedia.org/tr/wiki/Gulag)'ın Steplag bölümünde bir hapishane çalışma kampı kuruldu. [Aleksandr Soljenitsin](https://turkipedia.org/tr/wiki/Aleksandr_Soljenitsin)'in *Gulag Takımadaları* kitabında buradan bahsedilmiştir. Kampın yeri Jezkazgan şehrine yakındı. Rus aktör [Oleg Yankovski](https://turkipedia.org/tr/wiki/Oleg_Yankovski), şehrin yerlilerinin en ünlüsüdür. 1954'te [siyasi mahkumlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Siyasi_mahk%C3%BBm), [suç](https://turkipedia.org/tr/wiki/Su%C3%A7)lular ve diğer mahkûmlar tarafından bir isyanı başlatıldı.
### Sürgünler
Muhalif İslamcı ve anti-Sovyet Orta Asyalılar Afganistan, Britanya Hindistanı ve Suudi Arabistan'daki Hicaz'a kaçtılar.[^4][^5] Buhara'nın son Emiri [Muhammed Alim Han](https://turkipedia.org/tr/wiki/Alim_Han) Afganistan'a kaçtı. İslamcı Özbek As-Seyyid Kasım bin Abd el-Jabbaar Al-Andijaani (السيد قاسم بن عبد الجبار الأنديجاني) Fergana Vadisi'nin Türkistan'daki (Orta Asya) Andican şehrinde doğdu. İngiliz Hindistanı'na gitti ve Darul Uloom Deoband'da eğitim gördü[^6] ve daha sonra Komünist Rus yönetimine karşı tavsiyelerde bulunacağı Türkistan'a döndü.[^7] Daha sonra Afganistan'a, sonra İngiliz Hindistanı'na ve daha sonra Mekke ve Medine'de eğitimine devam ettiği Hicaz'a kaçtı ve İslam hakkında birkaç eser yazdı ve Sovyet karşıtı faaliyetlerde bulundu.
Suudi Arabistan'daki Sovyet yönetimindeki Orta Asya'dan sürülen Özbekler de "Türkistan" kimliğini kabul etti.[^8][^9] Bunların birçoğuna "Buhari" denir.[^10][^11] Bazı Suudi "Özbekler" kendilerini Özbek olarak değil, Müslüman Türkistanlılar olarak görürler.[^12] Suudi Arabistan'daki birçok Özbek, Özbekistan'daki memkeletlerinin Arapça nisba'sını kabul etti, örneğin Buharalılar Al Buhari, Semerkantlılar Al Semerkand, Taşkentliler Al Taşkent, Andicjanlılar Al Andicani, Hokandlılar Al Hokandi, Türkistanlılar Al Türkistan.
Buhari ve Türkistan genel olarak tüm Özbekler için kimlik iken, farklı yerlerden gelen Özbekler için özel isimler Fergani, Marghilani, Namangani ve Hokandi gibi kimlikler kullanılmakta idi.[^13] Hokandi, Fergana'dan gelen Özbekleri tanımlamak için kullanıldı.[^14]
Şami Domullah Sovyet Orta Asyası'na Selefiliği tanıttı.[^15][^16]
Özbekistan'daki camiler Suudi merkezli Özbekler tarafından finanse edildi.[^17]
Suudiler, Sovyetler Birliği'nin çöküşünün ardından İslam mezheplerini Özbekistan'da yaymaya çalıştılar.[^18][^19][^20][^21]
Suudi Arabistan'ın "Buharalı kardeşleri", 1990 yılından itibaren Nuriddin al-Buhari tarafından yönetildi.[^22]
## Sanayi
*Sovyetler Birliği'ndeki en yüksek zirvelerin tümü Orta Asya'nın içindeydi. Bu, bölgeye çok sayıda dağcı erişim sağlamaktaydı. (Jaan Künnap, CC-BY-SA-4.0)*
### Petrol ve gaz
[II](https://turkipedia.org/tr/wiki/II._D%C3%BCnya_Sava%C5%9F%C4%B1). [Dünya Savaşı'ndan](https://turkipedia.org/tr/wiki/II._D%C3%BCnya_Sava%C5%9F%C4%B1) sonra Sovyetler Birliği Kazakistan'ı hızla sanayileştirdi ve tüm Sovyet Orta Asyası'nda petrol arama çalışmalarına başladı. Özbekistan'da [petrol](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ya%C4%9F), Türkmenistan'da [petrol](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ya%C4%9F) ve [doğalgaz](https://turkipedia.org/tr/wiki/Gaz) bulundu. Bu yakıt arzı, takip eden yıllarda bölge için paha biçilmez olacaktı.
Fergana Vadisi'ni oluşturan [jeolojik depresyonun](https://turkipedia.org/tr/wiki/Depresyon_%28jeoloji%29) orta kısmı, başlangıçta 6–7 km derinlikte olarak tahmin edilen derinliklere, büyük ölçüde [Permiyen-Triyas](https://turkipedia.org/tr/wiki/Permiyen-Triyas_yok_olu%C5%9Fu) sınırına kadar uzanan sedimentlerle dolu blok çökmesi ile karakterizedir. Çökeltilerin bazıları deniz karbonatları ve [kil](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kil)leridir. Faylar yukarı yönlü ve itme şekillidir. Bu [fay](https://turkipedia.org/tr/wiki/Fay)larla ilişkili [antiklinal](https://turkipedia.org/tr/wiki/Antiklinal)ler, 52 küçük alanda keşfedilen [petrol](https://turkipedia.org/tr/wiki/Petrol) ve [doğal gaz](https://turkipedia.org/tr/wiki/Do%C4%9Falgaz) için yataklar oluşturur.[^23]
Kazakistan'ın [Mangistav Eyaleti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mang%C4%B1stau_%28il%29) 165.600 kilometrekarelik bir alana ve 316.847 nüfusa sahiptir. [Petrol](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ya%C4%9F) ve gaz üreten büyük bir bölgedir. Kazakistan'ın [Mangışlak Yarımadası](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mang%C4%B1%C5%9Flak_Yar%C4%B1madas%C4%B1)'ndaki [Aktau](https://turkipedia.org/tr/wiki/Aktau) şehri, 1961 yılında bölgenin petrol işçilerini barındıracak küçük bir köy olarak inşa edildi. Yıllar boyunca Rus ve Ukraynalı petrol ve [kimya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kimyasal_madde) işçilerinin büyük bir [akını](https://turkipedia.org/tr/wiki/Wiktionary%3Ainflux) gerçekleşti. Mühendisler, [Sovyetler Birliği](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sovyetler_Birli%C4%9Fi) günlerinde bölgede büyük miktarlarda [ham petrol](https://turkipedia.org/tr/wiki/Petrol) ve [petrol](https://turkipedia.org/tr/wiki/Petrol) keşfetti ve sondaj başladığında, alanın çoğu endüstri çevresinde gelişmeye başladı. Aktau, Kazakistan'ın Hazar Denizi üzerindeki tek limanıdır.
1964'ten 1991'e kadar geçen süre içinde bir şehir haline gelen Aktau, askeri çalışma için bölgeye gönderilen Ukraynalı şair [Taras Şevçenko'nun](https://turkipedia.org/tr/wiki/Taras_%C5%9Eev%C3%A7enko) (1814-1861) onuruna "Shevchenko" adını aldı. Ocak ayında ortalama sıcaklık −3 °C, Temmuz ayında 26 °C'dir. Yıllık yağış ortalaması 150 mm'dir. Aktau'nun nüfusu 154.500'dür .
### Ulaşım
Orta Asya'da bulunan kara yolu ve demir yolu altyapısının çoğu, bölgeler Sovyetler Birliği'ndeyken inşa edildi. Bunun bir sonucu olarak, genellikle mevcut ulusal sınırlar ile uyumlu bir ağ gözlenmez. Sovyetler Birliği'nin dağılmasından sonra, bu altyapı çalışmaları gerileme ve bozulma ile karşı karşıya kaldı.[^24]
### Metalurji
*Jezkazgan'ın, Kazakistan'daki konumu (public-domain)*
Kazakistan 1970'lerin başında büyük miktarlarda [kalay](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kalay) ve [uranyum](https://turkipedia.org/tr/wiki/Uranyum) üretmeye ve rafine etmeye başlamıştı. [Vanadyum](https://turkipedia.org/tr/wiki/Vanadyum) ve [kobalt](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kobalt) da ülkenin güneyinde bulunmaktaydı. Uranyum Özbekistan'da da ilk olarak 1970'lerde üretildi.
Jezkazgan şehri, 1938'de zengin yerel [bakır](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bak%C4%B1r) yataklarının işletilmesi ile bağlantılı olarak kuruldu. 1973'te güneydoğuda, o zamana kadar işleme için başka yerlere gönderilen bakırın dökümünü gerçekleştirmek için büyük bir madencilik ve metalurji kompleksi inşa edildi. Yerel olarak çıkarılan ve işlenen diğer metal cevherleri [mangan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Manganez)ez, [demir](https://turkipedia.org/tr/wiki/Demir) ve [altın](https://turkipedia.org/tr/wiki/Alt%C4%B1n)dır. Kara-Kengir Nehri üzerindeki bir rezervuarın yanında yer almaktadır ve 90.000 (1999 nüfus sayımı) nüfusa sahiptir.
[Kentsel alan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kentsel_alan)ı, komşu maden kasabası Satpayev'i kapsamaktadır ve 148.700 kişilik toplam nüfusunun % 55'ini [Kazaklar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kazaklar),% 30'unu [Ruslar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ruslar) oluşturmaktadır; [Ukraynalı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ukraynal%C4%B1lar), [Alman](https://turkipedia.org/tr/wiki/Almanlar), [Çeçen](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87e%C3%A7enler) ve [Koreliler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Koreliler) nüfus içinde azınlıktırlar. Jezkazgan'da sert [karasal iklim](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karasal_iklim) görülür. Ortalama sıcaklık Temmuz ayında +24 °C (75 °F) ile Ocak ayında −16 °C (3 °F) arasında değişir.
Bugün kent, ana şirketi bakır [konglomera](https://turkipedia.org/tr/wiki/Konglomera) üzerinde çalışan [Kazakhmys](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kazakhmys)'in merkez ofisinin bulunduğu şehirdir. Şirketin [Çin](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87in), [Rusya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rusya), [Fransa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Fransa) ve [İngiltere](https://turkipedia.org/tr/wiki/Birle%C5%9Fik_Krall%C4%B1k)'de iştirakleri bulunmaktadır ve şirket [Londra Borsası](https://turkipedia.org/tr/wiki/Londra_Borsas%C4%B1)'nda işlem görmektedir.
### Çimento
Çimento, bölgenin güneyinde yer alan [Çimkent](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87imkent) ve [Duşanbe](https://turkipedia.org/tr/wiki/Du%C5%9Fanbe) şehirlerinde önemli bir üründür.
### Hidro-elektrik
1970'lerin başlarında Sovyetler hidroelektrik santrallerinin bir kısmını Doğu Kazakistan, Kırgızistan ve Tacikistan'da genel bir kalkınma stratejisinin bir parçası olarak inşa etmeye başlamışlardı. [İli Nehri](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0li_Nehri) ve [Balkaş Gölü](https://turkipedia.org/tr/wiki/Balka%C5%9F_G%C3%B6l%C3%BC)'nün sularının [Kazakistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kazakistan) için hayati bir ekonomik öneme sahip olduğu düşünülmektedir. İli Nehri üzerinde Kaptchagayskoye Hidroelektrik Santrali kurulmuştur ve nehir suları [tarım](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tar%C4%B1m)sal [sulama](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sulama) ve [endüstriyel](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sanayi) amaçlar için yoğun bir şekilde kullanılmaktadır.
### Pamuk
Sovyetler, [*Bakir Topraklar*](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bakir_Topraklar_Projesi) projesiyle ve 1950'lerin başlarında çöl sulaması için kullanılan ancak günümüzde kurumaya başlayan [Aral Denizi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Aral_G%C3%B6l%C3%BC)'nin yoğun kullanımı sonrasında Özbekistan'da pamuk yetiştirmeye başladı. Sovyet döneminde büyük miktarda sulama kanallarının inşası, [pamuk](https://turkipedia.org/tr/wiki/Pamuk) tarlalarının sulanması amacıyla da olsa, bölgede bir ekolojik katliam yaşanmasına yol açtı; nehir Aral Denizi'ne ulaşmadan kurumaya başladı ve bunun bir sonucu olarak Aral Denizi geri döndürülemez bir şekilde kurumaya başladı.
### Baykonur Kozmodromu
[Baykonur Kozmodromu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Baykonur_Uzay_%C3%9Css%C3%BC), [Soğuk Savaş](https://turkipedia.org/tr/wiki/So%C4%9Fuk_Sava%C5%9F) sırasında, 2 Haziran 1955'te Kazakistan'da bölgedeki birçok uzun menzilli [nükleer füze](https://turkipedia.org/tr/wiki/N%C3%BCkleer_silah) üslerinden biri olarak kuruldu ancak daha sonra uzay araştırmaları için kullanılmaya başlandı.
8 Haziran 2005'te [Rusya Federasyonu Konseyi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Federasyon_Konseyi_%28Rusya%29), Rusya ve Kazakistan arasında Rusya'nın kira süresini 2050 yılına kadar uzatan bir anlaşma imzaladı.
## Kültür, din ve etnisite
*Sovyet Orta Asya'nın Etnik ve Dilsel şeması (Central Intelligence Agency, public-domain)*
Çoğunlukla Sovyet yönetiminden önce gelen ve otokton [İran halkları](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0ran_halklar%C4%B1)nı yerinden eden bir dizi göçün ardından, Sovyet Orta Asyası sakinlerinin çoğu [Kıpçak dillerini](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1p%C3%A7ak_grubu) (Kazaklar gibi), [Uygur dillerini](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karluk_grubu) (Özbekler) veya [Oğuz dillerini](https://turkipedia.org/tr/wiki/O%C4%9Fuz_dil_grubu) (Türkmenler) konuşmaktaydılar. Bu nüfus sırasıyla göçebe ve yerleşikti. Güneyde [Tacik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tacikler) ve Buhara gibi yerleşik [tarım](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tar%C4%B1m) ve kentsel İran topluluklarının ve [Çin](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87in) sınırında [göçebe](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%B6%C3%A7ebelik) [Moğol](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mo%C4%9Follar) Kırgız topluluklarının izleri görülmekteydi.
Slav topluluğu komünizm altında çok hızlı genişledi ve Ruslar sonunda bölgede büyük bir etnik grup haline geldi. [Slav](https://turkipedia.org/tr/wiki/Slavlar) nüfusu Ortodoks [Hıristiyanlığı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hristiyanl%C4%B1k) takip ederken, geri kalan nüfus çoğunlukla [Sünni](https://turkipedia.org/tr/wiki/S%C3%BCnnilik) Müslümanlardan oluşmaktaydı. Ahıska [Türkler](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkler)i ve [Volga Almanları](https://turkipedia.org/tr/wiki/Volga_Almanlar%C4%B1) gibi çeşitli milliyetler bölgeye sürülecekti. Yıllar geçtikçe etnik gruplar değişti. Uralsk ve [Oral](https://turkipedia.org/tr/wiki/Oral%2C_Bat%C4%B1_Kazakistan)'da nüfus yoğunluğunda Ruslar (%54) Kazaklardan (%34) önde iken, Almatı'da Kazaklar (%43.6) Ruslardan (%40.2) öndedir.
### Din
Bolşevikler, SSCB boyunca camileri ve kiliseleri kapatmaya başladılar. Bu özellikle 1930'larda yaygınlaştı ancak 1980'lerde bu uygulama tamamen terk edildi.
### Giysi
Özbekistan ve Tacikistan'da kadınlar Paranja ve faranji gibi tüm yüz ve bedenlerini örten giysi kullanırlar.
Orta Asya'da modern zamanlardan önce giyilen geleneksel giysi faranji idi ancak Sovyet Komünistleri tarafından bu giysi yasaklandı.[^25][^26]
### Y haplogrupları
Kazak mitokondriyal DNA çalışmalarının ara sonuçlarına göre[^27] (örnekler sadece 246 kişiden oluşmaktaydı), Kazakların ana anne soyları şöyledir: D (%17,9), C (%16), G (%16), A (%3,25), F (%2,44), Doğu-Avrasya kökenli (%58) ve haplogrup H (%13), T (%4,07), J (%4,07), K (%4,07), U5 (%3,25), I (%0,41), V (%0,81), W (%1,63), batı Avrasya kökenli (%41).
Benzer bir seviyede, E. K. Husnutdinova'ya göre Y-DNA haplogruplarının dağılımı,[^28] (örneklem büyüklüğü 331'dir): C (%25,3), [J](https://turkipedia.org/tr/wiki/Haplogrup_J-M267_%28Y-DNA%29) (%18,2), [N](https://turkipedia.org/tr/wiki/Haplogrup_N_%28Y-DNA%29) (%15,2) ve R (%10,1).
[Mitokondriyal DNA](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mitokondriyal_DNA) ([mtDNA](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mitokondriyal_DNA) ) kısıtlama polimorfizmi üzerine yapılan genetik çalışmalar, Türkmenlerin, [Doğu İranlı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Do%C4%9Fu_%C4%B0ran_dilleri) nüfuslarda, Türkmenlerde ve [Doğu İranlı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Do%C4%9Fu_%C4%B0ran_dilleri) nüfuslarda gözlenen yüksek erkek Mongoloid genetik bileşeninin karışımından oluştuğunu ve bunun karma bir Türk-İran kültürü ve dili oluşturduğunu yaklaşık %20'lik frekanslarla doğruladı.
## Dış bağlantılar
- [Sovyet Orta Asya'nın Tuhaf Durumu](http://aliciapatterson.org/stories/strange-state-soviet-central-asia) Alicia Patterson Vakfı Muhabiri
- Keller, Bill (1989). New York Times, " [Afgan Öğrenciler Sovyet Orta Asya'da Başkentte İsyan Ediyor](https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=950DE2DD1231F936A35752C0A96F948260&sec=&spon=&pagewanted=all) " dedi.
- [Kazak SSR Marşı](https://www.youtube.com/watch?v=b0_U44QBbz8) YouTube
- [Özbek SSR Marşı](https://www.youtube.com/watch?v=QVRL_MxdvMw) YouTube
- [Orta Asya'da Sovyet Dil Politikası by Mark Dickens](http://www.oxuscom.com/lang-policy.htm#policy)
- \Kitap kaynağı|url=https://www.academia.edu/3337971|başlık=Social and Cultural Change in Central Asia: The Soviet Legacy|tarih=2014|sayfa=|yer=|yayıncı=Routledge|isbn=978-0-415-70453-3\
- [Alec Rasizade.](http://library.fes.de/pdf-files/ipg/ipg-2002-3/artrasizade.pdf) [Diktatörler, İslamcılar, büyük güçler ve sıradan insanlar: Orta Asya'daki yeni 'büyük oyun'.](http://library.fes.de/pdf-files/ipg/ipg-2002-3/artrasizade.pdf) [= Uluslararası Politik ve Gesellschaft (Bonn: F..Ebert Stiftung), Temmuz 2002, sayı 3, sayfa 90-106.](http://library.fes.de/pdf-files/ipg/ipg-2002-3/artrasizade.pdf)
[^1]: Central Asia.
[^2]: С начала года население Алматы увеличилось на 1,4% Gazeta.kz
[^3]: Leftist Parties of Turkmenistan Leftist Parties of the World
[^4]: http://carnegieendowment.org/files/cp_77_olcott_roots_final.pdf http://carnegieendowment.org/files/olcottroots.pdf page 8
[^5]: https://www.worldwatchmonitor.org/research/reportcentralasiaislamicextremism.pdf page 7
[^6]: Arşivlenmiş kopya.
[^7]: Arşivlenmiş kopya.
[^8]: Prospects for Democracy in Central Asia. Swedish Research Institute in Istanbul, 2005, s. 245.
[^9]: Archived copy.
[^10]: Saudi Arabia and the Gulf Arab States Today: An Encyclopedia of Life in the Arab States. Greenwood Press, Şubat 2009, s. 145.
[^11]: http://archive.aawsat.com/details.asp?section=43&article=473739&issueno=10783 https://bukhariyon.files.wordpress.com/2009/09/22042009.jpg?w=765 https://bukhariyon.files.wordpress.com/2009/09/n873330654_6177366_2107662.jpg?w=450&h=338 https://bukhariyon.files.wordpress.com/2009/09/4491_110812876759_697671759_3186263_7497572_n.jpg?w=338&h=450 https://bukhariyon.files.wordpress.com/2009/09/n629897282_964239_5928.jpg?w=450&h=338 https://bukhariyon.files.wordpress.com/2009/09/n615363233_1080293_6221.jpg?w=450&h=338 https://bukhariyon.wordpress.com/2009/09/20/%D8%A7%D9%84%D8%A8%D8%AE%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D9%88%D9%86-%D9%85%D9%86-%D9%87%D9%85%D8%9F/ https://bukhariyon.wordpress.com/2009/09/20/البخاريون-من-هم؟/ http://www.turkistanweb.com/?p=2156 http://turkistan.ahlamontada.com/t202-topic https://twitter.com/Abunass3r/status/726845854896820225
[^12]: Prospects for Democracy in Central Asia. Swedish Research Institute in Istanbul, 2005, s. 246.
[^13]: https://www.academia.edu/3083768/The_Complexity_of_Central_Eurasia page 16
[^14]: http://www.palgraveconnect.com/pc/doifinder/view/10.1057/9780230376434
[^15]: Arşivlenmiş kopya.
[^16]: Islamic Education in the Soviet Union and Its Successor States. Routledge, 11 Eylül 2009, s. 247.
[^17]: http://www.tol.org/client/article/1767-the-myth-of-militant-islam-uzbekistan.html?print .
[^18]: Arşivlenmiş kopya.
[^19]: https://www.ucis.pitt.edu/nceeer/2007_819-01g_Collins.pdf page 16
[^20]: Arşivlenmiş kopya.
[^21]: Muslim-Christian Relations in Central Asia. Routledge, 5 Haziran 2008, s. 80.
[^22]: Central Asia File: Newsletter of the Central Asian Studies Association. School of Oriental and African Studies, University of London, 1990, s. 20.
[^23]: Petroleum Potential of Fergana Intermontane Depression Internet Geology Newsletter
[^24]: Central Asia: Decay and Decline. International Crisis Group.
[^25]: Historical Dictionary of Tajikistan. Scarecrow Press, 27 Nisan 2010, s. 381.
[^26]: Central Asia's Controversial Fashion Statements. 1 Nisan 2015.
[^27]: Arşivlenmiş kopya.
[^28]: 10_1.