# Sincan Uygur Özerk Bölgesi tarihi > Source: https://turkipedia.org/tr/wiki/Sincan_Uygur_%C3%96zerk_B%C3%B6lgesi_tarihi > Last updated: 2026-10-05 > License: CC BY-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/). Credit "Turkipedia contributors" and link to the source. > Based on: Sincan Uygur Özerk Bölgesi tarihi, https://tr.wikipedia.org/wiki/Sincan_Uygur_%C3%96zerk_B%C3%B6lgesi_tarihi (CC-BY-SA-4.0) ![Sincan (2012), tartışmalı Aksay Çin bölgesi dahil](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/ea/China_Xinjiang_relief_location_map.jpg/1280px-China_Xinjiang_relief_location_map.jpg) *Sincan (2012), tartışmalı Aksay Çin bölgesi dahil (NordNordWest, CC-BY-SA-3.0-DE)* [Sincan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sincan_Uygur_%C3%96zerk_B%C3%B6lgesi) tarihsel olarak farklı tarihsel isimlere sahip iki ana coğrafi, tarihsel ve etnik olarak farklı bölgeden oluşuyordu: [Tanrı Dağları](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tanr%C4%B1_Da%C4%9Flar%C4%B1)'nın kuzeyindeki [Çungarya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Cungarya); ve günümüzde çoğunlukla [Uygurlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Uygurlar)ın yaşadığı Tanrı Dağları'nın güneyindeki [Tarım Havzası](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tar%C4%B1m_Havzas%C4%B1). Her iki bölge de [Dungan Ayaklanması](https://turkipedia.org/tr/wiki/Dungan_Ayaklanmas%C4%B1)'ndan (1862-1877) sonra [Çin Çing hanedanı](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87ing_Hanedan%C4%B1) tarafından yeniden ele geçirildiğinde, 1884'te "yeni sınır" anlamına gelen [Sincan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sincan_Uygur_%C3%96zerk_B%C3%B6lgesi) olarak yeniden adlandırıldı. İlk yerleşimciler batıdan geldi. Tarım Havzasında bulunan en eski [Tarım Mumyaları](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tar%C4%B1m_Mumyalar%C4%B1), Hint-Avrupalı [Toharlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Toharlar)ın Tarım Havzasında yaşadığı MÖ 2. binyıla tarihlendirilmektedir. MÖ ilk binyılda Tarım Havzası'nda Hint-Avrupalı [Yüeçi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Y%C3%BCe%C3%A7iler) [göçebe](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%B6%C3%A7ebelik)leri yaşıyordu. MÖ ikinci yüzyılda bölge, günümüz Moğolistan merkezli bir göçebeler konfederasyonu olan [Hiung-nu İmparatorluğu'](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eyung-nu)nun bir parçası haline geldi. Doğu Orta Asya, [Hiung-nu](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eyung-nu)'nun MÖ 60'ta ([Han-Hiung-nu Savaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Han-%C5%9Eyung-nu_Sava%C5%9F%C4%B1)) teslim olduğu [Han Hanedanı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Han_Hanedan%C4%B1)'nın kontrolü altında "[Xiyu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bat%C4%B1_B%C3%B6lgeleri)" olarak adlandırıldı[^1] ve MS 3. yüzyılın başlarına kadar değişken bir askeri varlığı sürdürdü. 2. yüzyıldan 5. yüzyıla kadar yerel yöneticiler bölgeyi kontrol etti. 6. yüzyılda [İlk Türk Kağanlığı](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_Ka%C4%9Fanl%C4%B1%C4%9F%C4%B1) kuruldu. 7.-8. yüzyılda Tang, Türkler ve Tibetliler kontrol için savaştı ve [Tang Hanedanı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tang_Hanedan%C4%B1) Sincan ve Orta Asya'nın [Anxi Himayesi'ni](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bat%C4%B1y%C4%B1_Pasifize_Etme_Genel_Himayesi) kurdu. Bunu 8.-9. yüzyılda [Uygur Kağanlığı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Uygur_Ka%C4%9Fanl%C4%B1%C4%9F%C4%B1) izledi. Zamanla Uygur gücü azaldı ve üç ana bölgesel krallık, Sincan çevresinde güç için rekabet etti: Budist Uygur [Karahoca](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karahoca_Uygur_Krall%C4%B1%C4%9F%C4%B1), Türk Müslüman [Karahanlı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karahanl%C4%B1lar) ve İran Budist Hotan krallıkları. Sonunda, Türk Müslüman Karahanlılar galip geldi ve bölgeyi [İslamlaştırdı.](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tar%C4%B1m_Havzas%C4%B1%27na_T%C3%BCrk_yerle%C5%9Fimi) 13. yüzyılda [Moğol İmparatorluğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mo%C4%9Fol_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu)'nun bir parçasıydı. Daha sonra Türkler bölgede tekrar hakimiyet kurdu. 18. yüzyılda, bölge Çin [Çing hanedanı](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87ing_Hanedan%C4%B1) tarafından ele geçirildi. 1884'te [Dungan Ayaklanması'ndan (1862–77)](https://turkipedia.org/tr/wiki/Dungan_Ayaklanmas%C4%B1) sonra bölgenin adı Sincan olarak değiştirildi. Günümüzde [Çin Halk Cumhuriyeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87in)'nin bir parçası durumundadır. ## Etimoloji ![Çungarya (Kırmızı) ve Tarım Havzası veya Altışehir (Mavi)](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/4/48/Xinjiang_regions_simplified.png) *Çungarya (Kırmızı) ve Tarım Havzası veya Altışehir (Mavi) (Quigley, CC-BY-SA-3.0)* [Sincan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sincan_Uygur_%C3%96zerk_B%C3%B6lgesi), farklı tarihsel adlara sahip coğrafi, tarihsel ve etnik olarak farklı iki ana bölgeden oluşur: [Tanrı Dağları'nın](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tanr%C4%B1_Da%C4%9Flar%C4%B1) kuzeyindeki [Çungarya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Cungarya); ve Tanrı Dağları'nın güneyindeki [Tarım Havzası](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tar%C4%B1m_Havzas%C4%B1). Eski Çin'de, Tarım Havzası "Xiyu" veya "[Batı Bölgeleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bat%C4%B1_B%C3%B6lgeleri)" olarak biliniyordu ve bu isim, MÖ 2. yüzyılda [Han Hanedanlığı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Han_Hanedan%C4%B1)'nın bölgenin kontrolünü ele geçirmesinden sonra Çin kayıtlarında yaygın hale geldi.[^2][^3] Daha sonra, bölgeden Kuzey İpek Yolu geçti.[^4] 8. yüzyılda kuzey Sincan'ın kontrolünü ele geçiren [Uygurlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Uygurlar) için güney Sincan'daki [Tarım Havzası'nın](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tar%C4%B1m_Havzas%C4%B1) geleneksel adı Uygur dilinde "altı şehir" anlamına gelen [Altışehir](https://turkipedia.org/tr/wiki/Alt%C4%B1%C5%9Fehir) idi. Kuzey Sincan'daki Çungarya bölgesi, yerli sakinleri olan Çungar Moğollarının adını almıştır. "Doğu Türkistan" adı, Rus Sinolog [Nikita Biçurin](https://turkipedia.org/tr/wiki/Nikita_Bi%C3%A7urin) tarafından 1829'da "Çin Türkistanı" teriminin yerini almak üzere kullanıldı[^5] ve her ikisi de Tarım Havzası'nı ifade etmek için kullanıldı. 1759'da [Çing Çini](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87ing_Hanedan%C4%B1) bölgeyi ele geçirdi. 1884'te [Çing Hanedanı](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87ing_Hanedan%C4%B1), Kaşgarya veya "Yedi Şehir" olarak bilinen Doğu Türkistan Eyaletini ele geçirdi ve adını [Sincan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sincan_Uygur_%C3%96zerk_B%C3%B6lgesi) (新疆) olarak veya kabaca "Yeni bölge" olarak değiştirdi. 19. yüzyılın sonlarında, Sincan'ın eski idaresini, Tanrı Dağları'nın kuzey ve güneyindeki bölgeler olmak üzere iki eyalete bölmek için bir teklif getirildi. Bu teklif asla benimsenmedi.[^6] ## Etnik kimlik ![Modern Uygur etnik toplumunun etnogenezi.](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/3/39/Evolution_of_Uyghur_ethnicity.jpg) *Modern Uygur etnik toplumunun etnogenezi. (Rajmaan, CC-BY-3.0)* 1759'daki Çing hakimiyeti sırasında, Çungarya'da çoğunlukla Oyrat Moğolca konuşan Çungar halkı yaşarken, Tarım Havzasında yerleşik Müslüman [Uygur halkı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Uygurlar) yaşıyordu. 1884 yılına kadar ayrı ayrı yönetildiler. Çing hanedanı, Tanrı Dağları'nın kuzeyindeki eski Budist Moğol bölgesi ile Tanrı Dağları'nın güneyindeki Türk Müslümanları arasındaki farkları çok iyi bilmekteydi ve onları ilk başta ayrı idari birimlerde yönetti.[^7] Ancak, Çing halkı her iki bölgeyi de Sincan adı verilen ayrı bir bölgenin parçası olarak düşünmeye başladı.[^8] Sincan'ın farklı bir coğrafi kimlik olduğu kavramı, Çing tarafından ortaya atılmıştı; esas olarak onu bu şekilde gören yerli halk değildi.[^9] Çing yönetimi sırasında, sıradan Sincan halkının sahip olduğu "bölgesel kimlik" duygusu pek yoktu. Aksine, Sincan'ın belirgin kimliği Çing tarafından tanımlanmıştı. Farklı bir coğrafyaya, tarihe ve kültüre sahipken, aynı zamanda, Orta Asya'nın geri kalanından farklı ve büyük ölçüde çok kültürlü, Han ve Hui tarafından yerleşim gören Çin topraklarıydı.[^10] ### Genetik çalışmalar Modern Uygurlar günümüzde [Doğu Avrasya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Avrasya) ve Batı Avrasya'nın karma bir melezidir.[^11][^12][^13] James A. Millward, orijinal Uygurları fiziksel olarak Moğol olarak tanımladı ve buna örnek olarak, [Bezeklik'teki](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bezeklik_Ma%C4%9Faralar%C4%B1) Uygur hükümdarlarının 9. tapınağında, Tarım Havzası'nın doğu İranlı sakinleriyle karışmaya başlayana kadar olan görüntüleri öne sürdü.[^14] Araştırmalar, modern Uygurların hem [Türk](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_halklar%C4%B1) Uygurlarından hem de Türk öncesi [Toharlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Toharlar)dan ([Yüeçi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Y%C3%BCe%C3%A7iler)) geldiğini ve nispeten açık saç ve gözlerin (yani sarı saçlı ve mavi gözlü) Uygurlar arasında da (yalnızca Batı Avrasya değil) nadir olmadığını göstermektedir. Genetik analizler, [Batı Avrasya'nın](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kafkas_%C4%B1rk%C4%B1) (Batı Asya ve İran) Uygurlara anne katkısının %42.6 olduğunu ve babanın %43.9 ile %61,2 arasında olduğunu göstermektedir. Modern Uygur nüfusundaki toplam Batı Asya bileşeninin tahmini %30 ila %60 arasında değişiyordu.[^15] Li et al. (2010), Y-DNA ve mtDNA işaretleri için [Xiaohe Mezar Kompleksi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Xiaohe_Mezar_Kompleksi)nde (MÖ 2. binyıl) bulunan Xiaohe bireylerinin kalıntılarını analiz etti. Çalışma, Y-DNA'nın Batı Avrasya popülasyonlarına tekabül ederken, mtDNA haplotiplerinin Doğu Asya ve Avrupa kökenli bir karışım olduğunu ortaya çıkardı.[^16] İlk birleşme, Hint-Avrupa Andronovo ve Afanasevo kültürünün yerleştiği Güney [Sibirya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sibirya)'da gerçekleşmiş olabilir. Sampul Mezarlığı'ndaki (Shanpula; ) yerel sakinler, [Sampul gobleni](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sampul_gobleni) gibi sanat eserlerinin bulunduğu[^17] [Lop İlçesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Lop_%C4%B0l%C3%A7esi)ndeki[^18] [Hotan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hotan_%28%C5%9Fehir%29) arkeolojik sit alanından yaklaşık mesafe içinde, ölülerini MÖ 217'den MÖ 283'e kadar gömdüler.[^19] [MtDNA](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mitokondriyal_DNA) [haplogrup](https://turkipedia.org/tr/wiki/Haplogrup) dağılımının analizi, Sampula sakinlerinin [Doğu Asya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sinosfer), [İran](https://turkipedia.org/tr/wiki/Farslar) ve Avrupa özelliklerinin geniş bir karışımına sahip olduğunu gösterdi.[^20][^21] Chengzhi et al. (2007), insan kalıntılarının maternal [mitokondriyal DNA](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mitokondriyal_DNA)'sının analizi, bir Doğu-Akdeniz [baba](https://turkipedia.org/tr/wiki/Baba) soyu olan [Osetler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osetler) ve [İranlılara](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0ran_halklar%C4%B1) anne tarafında genetik yakınlıklar ortaya çıkardı.[^22][^23] ## Erken sakinler (MÖ 2.–1. binyıl) ### Tarım Mumyaları ![Xiaohe Mezarlığı'nın, Tarım Havzası'nın ve Tarım Havzası'nın yerleşimi ile ilişkili kültürlerin işgal ettiği bölgelerin yerini gösteren Avrasya haritası.](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/b/bc/Map_of_Eurasia_with_Xiaohe%2C_Tarim_basin_and_ancient_Silk_Road_routes.gif) *Xiaohe Mezarlığı'nın, Tarım Havzası'nın ve Tarım Havzası'nın yerleşimi ile ilişkili kültürlerin işgal ettiği bölgelerin yerini gösteren Avrasya haritası. (Chunxiang Li, Chao Ning, Erika Hagelberg, Hongjie Li, Yongbin Zhao, Wenying Li, Idelisi Abuduresule, Hong Zhu and Hui Zhou, CC-BY-4.0)* [Tarım Havzası](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tar%C4%B1m_Havzas%C4%B1)'nda, MÖ 1800'den MÖ birinci yüzyıllara kadar uzanan, genellikle kırmızımsı veya sarı saçlı, [Kafkasoid](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kafkas_%C4%B1rk%C4%B1) özelliklere sahip iyi korunmuş mumyalar bulunmuştur.[^24][^25][^26] Mumyalar, özellikle erken örnekler, [Tarım Havzası](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tar%C4%B1m_Havzas%C4%B1)nda [Hint-Avrupa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hint-Avrupa_dil_ailesi) [Tohar dilleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tohar_dilleri)nin varlığıyla sıklıkla ilişkilendirilir.[^27] [*Shan Hai Jing*](https://turkipedia.org/tr/wiki/Shan_Hai_Jing) (MÖ 4.-2. yüzyıl), kuzeybatı sınırının ötesinde yaşayan "uzun saçlı beyaz insanların" veya *Bai'nin* varlığını ifade etmektedir. Bunların [Yüeçi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Y%C3%BCe%C3%A7iler) halkına atıfta bulunduğu düşünülmektedir. J. P. Mallory ve Victor H. Mair'e göre, "\[b\]öyle bir tanım, Antik Çin'in sınırlarının ötesindeki bir Kafkasyalı nüfusla, muhtemelen [Yüeçiler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Y%C3%BCe%C3%A7iler) ile uyumlu olabilir".[^28] ![Tarım Mumyaları'ndan biri](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/0a/Xinjiang_Uygur_Autonomous_Region_Museum_Urumqi_Xinjiang_China_%E6%96%B0%E7%96%86_%E4%B9%8C%E9%B2%81%E6%9C%A8%E9%BD%90_%E6%96%B0%E7%96%86%E7%BB%B4%E5%90%BE%E5%B0%94%E8%87%AA%E6%B2%BB%E5%8C%BA%E5%8D%9A%E7%89%A9%E9%A6%86_-_panoramio.jpg/1280px-Xinjiang_Uygur_Autonomous_Region_Museum_Urumqi_Xinjiang_China_%E6%96%B0%E7%96%86_%E4%B9%8C%E9%B2%81%E6%9C%A8%E9%BD%90_%E6%96%B0%E7%96%86%E7%BB%B4%E5%90%BE%E5%B0%94%E8%87%AA%E6%B2%BB%E5%8C%BA%E5%8D%9A%E7%89%A9%E9%A6%86_-_panoramio.jpg) *Tarım Mumyaları'ndan biri (Hiroki Ogawa, CC-BY-3.0)* Mallory ve Mair, Tarım ve [Turfan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Turfan) havzalarının en eski Tunç Çağı yerleşimcilerini Afanasevo kültürüyle ilişkilendirir. Afanasevo kültürü, [Avrasya stepleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Avrasya_stepleri)nin Hint-Avrupa bağlantılı kültürleriyle kültürel ve genetik bağlantılar sergilemekle birlikte, özellikle [Hint-İran](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hint-%C4%B0ranl%C4%B1lar) ile ilişkili Andronovo kültüründen [Tohar dilleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tohar_dilleri)ni [satemizasyon](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kentum_ve_satem_dilleri) gibi [Hint-İran](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hint-%C4%B0ran_dilleri) dilsel yeniliklerinden izole edecek kadar eskidir.[^29] 302 mumyanın kafataslarını inceleyen Han Kangxin, Tarım Havzası'nın hemen kuzeyinde yer alan [Afanasiyevo kültürü](https://turkipedia.org/tr/wiki/Afanasiyevo_k%C3%BClt%C3%BCr%C3%BC)nün ve [Kazakistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kazakistan)'ı kapsayan ve güneyde Batı [Orta Asya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Orta_Asya) ve [Altay Dağları](https://turkipedia.org/tr/wiki/Altay_Da%C4%9Flar%C4%B1)'na ulaşan Andronovo kültürünün popülasyonlarında daha önceki Tarım Havzası nüfusunun en yakın akrabalarını buldu.[^30] Victor H. Mair'in ekibi, mumyaların muhtemelen [Toharlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Toharlar) gibi Hint-Avrupa dillerinin konuşmacıları olan [Kaucasoid](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kafkas_%C4%B1rk%C4%B1)olduğu sonucuna vardı:[^31][^32] “Mevcut kanıtlardan, Loulan Güzelliği'nden sonraki ilk 1000 yıl boyunca, Tarım Havzası'ndaki tek yerleşimcilerin Kaucasoid olduğunu bulduk. Mair, Doğu Asya halklarının sadece yaklaşık 3.000 yıl önce Tarım Havzası'nın Doğu bölgelerinde ortaya çıkmaya başladığını, Uygur halklarının ise 842 civarında büyük ölçüde modern Moğolistan'da bulunan Orkon Uygur Krallığının çöküşünden sonra geldiğini söyledi.[^33][^34]” Fiziksel antropologlar, en az iki Kafkas fiziksel türünün Tarım Havzası'nda görüldüğü görüşünü desteklemektedir. Mallory ve Mair, bu türleri sırasıyla [Hint-Avrupa dil ailesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hint-Avrupa_dil_ailesi)nin [Toharca](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tohar_dilleri) ve [İran](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0ran_dilleri) ([Saka](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sakaca)) dallarıyla ilişkilendirir.[^35] Bununla birlikte, arkeoloji ve dilbilim profesörü Elizabeth Wayland Barber, mumyaların Toharca konuştuğunu varsaymaya şerh düşmekte ve mumyalar ile belgelenmiş Toharlar arasında yaklaşık bin yıllık bir boşluk bulunduğuna dikkat çekmektedir: "insanlar tek bir gen veya çil değiştirmeden dillerini istedikleri gibi değiştirebilirler. " Alwighul (MÖ 700–1) ve Krorän'da (MS 200) Qäwrighul (1800 BCE) ve Yanbulaq'ta (1100–500 BCE) bulunandan farklı olarak ikinci bir Kafkas fiziksel tipini doğruladı. Mallory ve Mair, bu daha sonraki (MÖ 700 – MS 200) Kafkas fiziksel tipini [Tarım Havzası'nın](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tar%C4%B1m_Havzas%C4%B1) batı kısmına [İran](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0ran_dilleri) [Saka dilini](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sakaca) tanıtan popülasyonlarla ilişkilendirir.[^36] ### Yüeçi [Yüeçi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Y%C3%BCe%C3%A7iler), [Saka](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sakalar) ve [Usun](https://turkipedia.org/tr/wiki/Usunlar) gibi çeşitli göçebe kabilelerin, o sırada [Orta Asya'ya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Orta_Asya) yerleşen [Hint-Avrupa konuşmacılarının](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hint-Avrupa_dil_ailesi) göçünün bir parçası olduğu tahmin edilmektedir. Yüeçi'nin doğusundaki Kuzey Çin'deki Ordos kültürü (MÖ.6. ila 2. yüzyıllar) ile alakalı olarak ortaya çıkarılan iskelet kalıntıları ağırlıklı olarak Mongoloid'dir. Göçebe Yüeçi hakkındaki ilk referans, MÖ 645'te [Guan Zhong](https://turkipedia.org/tr/wiki/Guan_Zhong) tarafından Guanzi adlı eserde yapılmıştır (Guanzi Denemeleri: 73: 78: 80: 81). Yuzhi'yi (禺氏) veya Niuzhi'yi (牛氏) kuzeybatıdan Çinlilere yakındaki [Kansu'daki](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kansu) Yuzhi dağlarından (禺氏 [yeşim](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ye%C5%9Fim_%28ta%C5%9F%29) tedarik eden bir halk olarak tanımlamıştır.[^37] Yüeçi'nin göçebe kabileleri, Çin tarihi hesaplarında, özellikle MÖ 2. -1. yüzyılda "Büyük Tarihçinin Kayıtları" veya [Sima Qian](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sima_Qian) tarafından yazılan [*Shiji*](https://turkipedia.org/tr/wiki/Shiji)***de belgelenmiştir. Han hesaplarına göre, Yüeçi ilk büyük Çin ***[***Çing İmparatoru***](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87in_%C5%9Ei_Huang)*** zamanında "gelişiyordu", ancak Kuzeydoğudaki komşu ***[***Hiung-nu***](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eyung-nu)*** kabilesi ile düzenli olarak çatışıyordu.*** ## Hiung-nu hakimiyeti (MÖ 2.–1. yy) ![MÖ 200'de Asya. Haritada erken Hiung-nu devleti ve komşuları görülebilmektedir.](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/04/Asia_200bc.jpg/1280px-Asia_200bc.jpg) *MÖ 200'de Asya. Haritada erken Hiung-nu devleti ve komşuları görülebilmektedir. (Thomas A. Lessman ( Talessman at İngilizce Vikipedi ), CC-BY-3.0)* [Han Hanedanı'nın](https://turkipedia.org/tr/wiki/Han_Hanedan%C4%B1) başlangıcında (MÖ 206 - MS 220), bölge, modern Moğolistan'da yerleşik güçlü bir göçebe halk olan [Hiung-nu](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eyung-nu)'nun hakimiyeti altındaydı. [Hiung-nu](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eyung-nu), eski Çin kaynaklarına göre MÖ 3. yüzyıldan MS 1. yüzyılın sonlarına kadar doğu [Avrasya stepleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Avrasya_stepleri)nde yaşayan [göçebe](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%B6%C3%A7ebelik) halklardan oluşan bir kabile [konfederasyon](https://turkipedia.org/tr/wiki/Konfederasyon)uydu[^38] [Çinli kaynaklara](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yirmi_D%C3%B6rt_Tarih) göre, MÖ 209'dan sonra en büyük liderleri olan [Modu Chanyu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mete) Hiung-nu İmparatorluğu'nu kurdu.[^39] MÖ 209'da, [Han Çini](https://turkipedia.org/tr/wiki/Han_Hanedan%C4%B1)'nin kuruluşundan üç yıl önce, Hiung-nu yeni [şanyu](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eanyu)ları olan [Mete'nin](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mete) yönetimi altında güçlü bir [konfederasyon](https://turkipedia.org/tr/wiki/Konfederasyon)da bir araya getirildi. Bu yeni siyasi birlik, daha büyük orduların oluşturulmasını ve daha iyi stratejik koordinasyon gerçekleştirmelerini sağlayarak onları daha güçlü bir devlete dönüştürdü. Önceki rakipleri [Yüeçiler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Y%C3%BCe%C3%A7iler)in MÖ 2. yüzyılda [Orta Asya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Orta_Asya)'ya göç etmesinden sonra, Hiung-nu, daha sonra [Moğolistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mo%C4%9Folistan) olarak bilinecek olan bir bölge merkezli kuzey-doğu [Orta Asya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Orta_Asya) [bozkır](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bozk%C4%B1r)larında baskın bir güç haline geldi. Hiung-nu ayrıca [Sibirya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sibirya), [İç Moğolistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0%C3%A7_Mo%C4%9Folistan), [Kansu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kansu) ve [Sincan'ın](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sincan_Uygur_%C3%96zerk_B%C3%B6lgesi) bir parçası olan bölgelerde de aktifti. Güneydoğudaki komşu Çin hanedanlarıyla ilişkileri, haraç takası, ticaret ve evlilik anlaşmaları (heqin) ile dönüşümlü olarak tekrarlanan çatışma ve entrika dönemleriyle karmaşık bir şekilde sürdürülmekteydi. Konfederasyonun oluşturulmasının nedeni belirsizliğini korumaktadır. Öneriler arasında, Meng Tian'ın elindeki Ordos bölgesinin kaybıyla sonuçlanan Çin'in Çin birleşmesi[^40] ile başa çıkmak için daha güçlü bir devlete duyulan ihtiyaç veya [Çin](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87in_Hanedan%C4%B1) orduları kendilerini [Sarı Nehir](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sar%C4%B1_Irmak) üzerindeki otlaklarından kovduğunda MÖ 215'te Hiung-nu'ya hakim olan siyasi kriz de yer almaktadır.[^41] [Mete](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mete), iç birliği sağladıktan sonra imparatorluğu her yönden genişletti. Kuzeyde, güney Sibirya'dakin Dingling de dahil olmak üzere bir dizi göçebe topluluğu ele geçirdi. Doğu Moğolistan ve [Mançurya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Man%C3%A7urya)'nın Dunhu halkının yanı sıra oğlu Jizhu'nun [Yüeçi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Y%C3%BCe%C3%A7iler) kralının kafatasından bir kafatası kabı yaptığı [Kansu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kansu)'nun [Hexi Koridoru](https://turkipedia.org/tr/wiki/He%C5%9Fi_Koridoru)'ndaki Yüeçi gücünü bozguna uğrattı. Mete ayrıca daha önce Çin generali Meng Tian tarafından alınan tüm toprakları yeniden işgal etti. ![Jushi Krallığı'nın başkenti Yarğol'daki Stupa kalıntıları (MÖ 108 - MS 450)](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/a/ab/Turpan-jiaohe-ruinas-d28.jpg) *Jushi Krallığı'nın başkenti Yarğol'daki Stupa kalıntıları (MÖ 108 - MS 450) (Colegota, CC-BY-SA-2.5-ES)* Mete'nin liderliğinde, Hiung-nu Han hanedanını tehdit etti ve neredeyse ilk Han imparatoru olan İmparator [Gaozu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Gaozu_%28Han%29)'nun MÖ 200'de tahtını kaybetmesine neden oldu. MÖ 174'te Mete'nin ölümü sırasında, Hiung-nu, Yüeçileri Hexi Koridoru'ndan sürmüş, bu süreçte Yüeçi kralını öldürmüş ve [Batı Bölgeleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bat%C4%B1_B%C3%B6lgeleri)nde varlıklarını genişletmişti. ## Han askeri himayesi ![Han imparatorluğu (koyu turuncu), İmparator Wu'nun saltanatı (MÖ 141-87) sırasında idari birimlerin kontrolü ve etki alanı altında (açık turuncu)](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/1e/%E6%B1%89%E6%9C%9D%E8%A1%8C%E6%94%BF%E5%8C%BA%E5%88%92%28%E7%B9%81%29.png/1280px-%E6%B1%89%E6%9C%9D%E8%A1%8C%E6%94%BF%E5%8C%BA%E5%88%92%28%E7%B9%81%29.png) *Han imparatorluğu (koyu turuncu), İmparator Wu'nun saltanatı (MÖ 141-87) sırasında idari birimlerin kontrolü ve etki alanı altında (açık turuncu) (玖巧仔 (Jiu Qiaozai), CC-BY-SA-3.0)* ![Büyük Tarım vaha devletleri (MÖ 1. yüzyıl)](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c9/Larger_Tarim_oasis_states_%281st_century_BC%29.svg/1280px-Larger_Tarim_oasis_states_%281st_century_BC%29.svg.png) *Büyük Tarım vaha devletleri (MÖ 1. yüzyıl) (original file: User Yug modified by User:Kanguole, CC-BY-SA-3.0)* Bu dönem, Millward'ın 'klasik dönem' dediği dönemin başlangıcıdır.[^42] 20. yüzyılda Çin Hanedanı, Sincan'ın yer adlarının çoğunu 2000 yıl önceki orijinal Çince adlarına geri döndürdü. Bu, [Han Hanedanı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Han_Hanedan%C4%B1)'nın büyüklüğünü ve sınırlarını yeniden tesis eden vatansever bir eylem olarak görüldü. Millward, "modern milliyetçi perspektiften", Han'ın Çin imparatorluğunu, en azından onun en uzak batı sınırlarını birleştirdiğini belirtmektedir. Han'ın Sincan'a doğru genişlemesi, 'zengin' metin kaynakları ve [Taklamakan Çölü'nde](https://turkipedia.org/tr/wiki/Taklamakan_%C3%87%C3%B6l%C3%BC) ortaya çıkarılan arkeolojik eserlerden ve [Avrasya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Avrasya)'daki ticari eşyalardan elde edilen maddi kanıtlarla iyi bir şekilde desteklenmektedir.[^43] Bu buluntular, bölgedeki Çin kültürünün ve Han yerleşimlerinin etkisine işaret etmektedir ve Çin, Hindistan ve batı arasındaki lüks eşya alışverişi, Sincan'ın [İpek Yolu](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0pek_Yolu) ticaretinin merkezi olduğu görüşünü sağlamlaştırmaktadır. MÖ 139'da [Han İmparatoru Wu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Wu_%28Han%29), [Hiung-nu](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eyung-nu) ile savaşmak için eski saray görevlisi Zhang Qian'ı Yüeçi halkıyla ittifak kurmaya gönderdi. Hiung-nu tarafından yakalanan Zhang Qian on yıl boyunca esir tutuldu. Zhang Qian topraklarına döndükten sonra, batı toprakları hakkındaki bilgisi, Han'ın bu bölge hakkında sahip olduğu ana bilgiydi. MÖ 133 ile MS 89 arasında, Han ve Hiung-nu, Han-Hiung-nu Savaşı olarak bilinen bir dizi savaşta savaştı. MÖ 102'de Han, kendisine Fergana atları vermek istemeyen Dayuan'ı Cennetsel Atlar Savaşı'nda yendi. Xiongnu'ya karşı bir dizi zaferden sonra, Çinliler stratejik bölgeye [Ordos](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ordos_%28%C5%9Fehir%29) ve [Gansu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kansu) koridorundan [Lop Nor'a](https://turkipedia.org/tr/wiki/Lop_Nur) kadar girdiler. MÖ 120 ile MÖ 60 arasında, Han ve Xiongnu arasındaki savaş devam etti. O zamanlar, Tarım Havzası'nda, Kaşgar ve Hotan çevresindeki [Toharlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Toharlar) ([Turfan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Turfan) ve [Kuça'da](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ku%C3%A7ar)) ve [Hint-İran](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hint-%C4%B0ranl%C4%B1lar) [Saka](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sakalar) halkları dahil olmak üzere çeşitli halklar yaşıyordu.[^44] MÖ 60 yılında Han Çin [Pamir](https://turkipedia.org/tr/wiki/Pamir_Da%C4%9Flar%C4%B1)'in batısındaki Tarım Havzası'nı denetlemek için Wulei'de (; modern yakınlarında) [Batı Bölgeleri Himayesi'ni](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bat%C4%B1_B%C3%B6lgeleri_Himayesi) kurdu. Tarım Havzası ve Hint-Avrupa krallıkları, Han Hanedanı tarafından askeri koloniler aracılığıyla kontrol edildi, ancak Han, "tüm bu dönem boyunca Hiung-nu ve [Usun](https://turkipedia.org/tr/wiki/Usunlar)'un egemen olduğu Çungarya'da (kuzey Sincan) hiçbir zaman bir sağlam temeli olmadı." [Wang Mang'ın](https://turkipedia.org/tr/wiki/Wang_Mang) ele geçirilmesi (MS 8-25) ve orta Han topraklarındaki iç savaş sırasında, Han, Tarım Havzası'nı terk etti ve Kuzey Hiung-nu, beyliklerini yeniden kurdu. Birinci yüzyılın sonunda, Han Çini bölgeye birkaç sefer düzenledi, militer kolonilerini yeniden kurdu ve 74-76 ve 91-107 yılları arasında "Tarım şehir devletlerini Han'a bağlılık yeminlerini yenilemeleri için zorladı." 74-76 yılları arasında ve 91-107. 107'den 125'e kadar Han, Tarım Havzası'nı tekrar terk ederek onu Hiung-nu'ya bıraktı. 127'den 150'ye kadar tekrar Han tarafından kontrol edildi, bundan sonra Toharca konuşan [Kuşan İmparatorluğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ku%C5%9Fan_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu) (30-375) batı ve kuzey Tarım Havzası'nın kontrolünü ele geçirdi.[^45] Kuşan, Budizmin Tarım Havzası'na ve Çin'e tanıtılmasında ve Budist metinlerinin Çinceye ve diğer dillere çevrilmesinde rol oynadı. ![Kızıl Mağaraları'nda Tohar donörlerini resmeden duvar resimleri, MS 432-538](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/2d/Kizil_cave_8_donor_figures.jpg/1280px-Kizil_cave_8_donor_figures.jpg) *Kızıl Mağaraları'nda Tohar donörlerini resmeden duvar resimleri, MS 432-538 (public-domain)* ## Budist Krallıklar ve Türk genişlemesi ![Hotan kralı Viśa' Saṃbhava'nın portresi, Mogao Mağaraları, Dunhuang](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4a/Portrait_of_a_Khotan_King_-_full.jpg/1280px-Portrait_of_a_Khotan_King_-_full.jpg) *Hotan kralı Viśa' Saṃbhava'nın portresi, Mogao Mağaraları, Dunhuang (public-domain)* ### Budist Krallıkları (3.–6. yüzyıl) ![MS 3. yüzyıla tarihlenen Miran'ın (Sincan) Loulan Krallığı'nda Tita tarafından imzalanan duvar resimlerinden kanatlı bir erkek figür](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/c/c2/Miran_fresco_12.jpg) *MS 3. yüzyıla tarihlenen Miran'ın (Sincan) Loulan Krallığı'nda Tita tarafından imzalanan duvar resimlerinden kanatlı bir erkek figür (Ismoon ( talk ) 14:18, 28 November 2012 (UTC), public-domain)* [Han Hanedanı'nın](https://turkipedia.org/tr/wiki/Han_Hanedan%C4%B1) düşüşünden sonra (220), Çinliler tarafından "Tarım Havzası'na sadece sınırlı ve düzensiz ilgi" vardı. Üçüncü ve dördüncü yüzyılda bölge yerel yöneticiler tarafından yönetiliyordu. Hotan Krallığı (56–1006), [Kaşgar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ka%C5%9Fgar) ([Şule Krallığı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ka%C5%9Fgar)), [Hotan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hotan_%28%C5%9Fehir%29) (Yutian), [Kuçar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ku%C3%A7ar) ([Qiuci](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ku%C3%A7ar)) ve [Çerçen](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87er%C3%A7en_%C4%B0l%C3%A7esi) ([Qiemo](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87er%C3%A7en_%C4%B0l%C3%A7esi)) gibi yerel şehir devletleri batı yarısını kontrol ederken, [Turfan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Turfan) çevresindeki merkezi bölge [Gaochang](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karahoca) (daha sonra Karahoca olarak bilinir) tarafından kontrol edildi. 4. yüzyılda, Çungarya [Cücen](https://turkipedia.org/tr/wiki/C%C3%BCcenler) konfederasyonu tarafından işgal edilirken, Tanrı Dağları'nın güneyindeki vaha şehirleri Cücenler'e haraç ödedi. Yaklaşık 450 ila 560 yılları arasında Tarım Havzası, 560 yılında Göktürkler tarafından yenilene kadar [Akhunlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ak_Hun_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu) tarafından kontrol edildi. ### Göktürk Kağanlığı ve Tuyuhun (y. 5-7.yy) ![576 yılında en geniş haliyle Göktürk Kağanlığı](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/1/16/First_Turk_Khaganate%28600%29.PNG) *576 yılında en geniş haliyle Göktürk Kağanlığı (User:Greenvert, CC-BY-SA-3.0)* , 5. yüzyılda [Türkler](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_halklar%C4%B1), [Altay](https://turkipedia.org/tr/wiki/Altay_Da%C4%9Flar%C4%B1) bölgesinde Roran'a bağlı olarak ortaya çıkmaya başladı. Bir yüzyıl içinde Ruranları yendiler ve hem batıda [Aral Denizi'ni](https://turkipedia.org/tr/wiki/Aral_G%C3%B6l%C3%BC) hem de doğuda [Baykal Gölü'nü](https://turkipedia.org/tr/wiki/Baykal_G%C3%B6l%C3%BC) geçerek [Orta Asya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Orta_Asya)'nın çoğuna uzanan geniş bir [Türk Kağanlığı](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_Ka%C4%9Fanl%C4%B1%C4%9F%C4%B1) (552-581) kurdular. 581'de [Göktürkler](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%B6kt%C3%BCrkler) [Batı Türk Kağanlığı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bat%C4%B1_T%C3%BCrk_Ka%C4%9Fanl%C4%B1%C4%9F%C4%B1) (581-657) ve [Doğu Türk Kağanlığı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Do%C4%9Fu_T%C3%BCrk_Ka%C4%9Fanl%C4%B1%C4%9F%C4%B1) (581-630) olarak ikiye ayrıldı ve Sincan batı kağanlığının kontrolü altına girdi. Güney Sincan'ın bazı kısımları, [Çinghay](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87inghay), [Kansu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kansu), [Ningksia](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ning%C5%9Fia_Huy_%C3%96zerk_B%C3%B6lgesi), kuzey [Siçuan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Si%C3%A7uan), doğu [Şensi](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eensi), güney [Sincan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sincan_Uygur_%C3%96zerk_B%C3%B6lgesi) ve [Tibet](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tibet)'in çoğunu kapsayan ve doğudan batıya 1.500 kilometre ve kuzeyden güneye 1000 kilometre boyunca uzanan geniş bir imparatorluk kuran [Tuyuhun Krallığı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tuyuhun) (284-670) tarafından kontrol edildi. Tuyuhun Krallığı tarihte ilk kez İç Asya'nın bazı bölgelerini birleştirdi, [İpek Yolu'nun](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0pek_Yolu) güney yolunu geliştirdi ve doğu ve batı bölgeleri arasında kültürel alışverişi destekledi. [Tibet İmparatorluğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tibet_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu) tarafından yok edilene kadar üç buçuk yüzyıldan fazla bir süre kuzeybatıya hakim oldular.[^46] Tuyuhun İmparatorluğu, Çin dışında bağımsız bir krallık olarak varlığını sürdürdü ve Çin tarih yazıcılığının bir parçası olarak kabul görmedi. ## Tang ve Tibet seferleri ### Tang seferleri ![Güney Sincan'ın vaha devletlerine karşı Tang askeri seferlerinin haritası](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f0/Emperor_Taizong%27s_campaign_against_Xiyu_states.svg/1280px-Emperor_Taizong%27s_campaign_against_Xiyu_states.svg.png) *Güney Sincan'ın vaha devletlerine karşı Tang askeri seferlerinin haritası (Yug, CC-BY-SA-3.0)* 620'ler ve 630'lardan başlayarak [Tang Hanedanı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tang_Hanedan%C4%B1) Doğu Türklerine karşı [bir dizi sefer](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tang%27%C4%B1n_Do%C4%9Fu_T%C3%BCrklerine_seferi) düzenledi.[^47] 640'a gelindiğinde, [Batı Türk Kağanlığı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bat%C4%B1_T%C3%BCrk_Ka%C4%9Fanl%C4%B1%C4%9F%C4%B1)'na ve onların vassallarına, güney Sincan'ın vaha devletlerine karşı askeri seferler düzenlendi.[^48] Vaha devletlerine karşı seferler, 640 yılında [Karahoca](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karahoca)'nın ilhakı ile [İmparator Taizong](https://turkipedia.org/tr/wiki/Li_Shimin) döneminde başladı.[^49] Yakındaki [Karaşehir](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kara%C5%9Fehir) krallığı [Tang'ın seferi sonucunda](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tang%27%C4%B1n_Kara%C5%9Fehir_seferi) 644'te, [Kuçar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ku%C3%A7ar) krallığı 649'da [kontrol altına alındı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tang%27%C4%B1n_Ku%C3%A7ar_seferi) .[^50] Orta Asya'ya doğru genişleme, Taizong'un halefi olan [İmparator Gaozong'un](https://turkipedia.org/tr/wiki/Gaozong_%28Tang%29) 657'de Batı Türk kağanı [İşbara Kağan'a](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0l-Kull%C4%B1g_%C4%B0%C5%9Fbara) karşı [Su Dingfang](https://turkipedia.org/tr/wiki/Su_Dingfang) liderliğinde [bir ordu gönderdiği](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tang%27%C4%B1n_Bat%C4%B1_G%C3%B6kt%C3%BCrk_Ka%C4%9Fanl%C4%B1%C4%9F%C4%B1%27n%C4%B1_ele_ge%C3%A7irmesi) dönemde devam etti. İşbara'nın yenilgisi, güney Sincan'daki Tang yönetimini güçlendirdi ve daha önce kağanlık tarafından kontrol edilen bölgeleri Tang imparatorluğunun kontrolü altına getirdi.[^51] Askeri sefer, Tang'ın yakın müttefikleri olan Uygurlar tarafından sağlanan 10.000 atlıyı içeriyordu. Uygurlar, hanedanın [Tiele](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tiele) halkının bir kabilesi olan [Seyanto'nun](https://turkipedia.org/tr/wiki/Seyanto_Hanl%C4%B1%C4%9F%C4%B1) saltanatına karşı isyanlarını desteklediğinden beri Tang ile müttefikti.[^52] Sincan, [Anksi Himayesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bat%C4%B1y%C4%B1_Pasifize_Etme_Genel_Himayesi) (安西都護府; "Batı'yı Pasifize Etme Himayesi"') ve Anksi'nin Dört Garnizonu aracılığıyla yönetiliyordu. Han Hanedanı'ndan farklı olarak, [Tang](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tang_Hanedan%C4%B1) hükümdar hanedanı Li'nin, Han İmparatorluğu'nun yıkılmasından sonra kuzey Chibna'da göçebe krallıkların kurulması ve Türk ve Çinli seçkinlerin karşılıklı Sinifikasyonu ve Türkleşmesi nedeniyle kuzeydeki göçebelere yakın evliliklere ve yakınlığa sahipti.. Türklerle olan bu yakınlık, Tangların etkilerini batıya doğru, himaye ve garnizonlar aracılığıyla dolaylı olarak yönettikleri Tarım Havzası'na doğru neden genişletebildiklerini kısmen açıklayabilir.[^53] Beş yıl boyunca, Tang egemenliği, [Semerkant](https://turkipedia.org/tr/wiki/Semerkant) ve [Buhara](https://turkipedia.org/tr/wiki/Buhara) ([Özbekistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%96zbekistan)), [Kabil](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C3%A2bil) ve [Herat](https://turkipedia.org/tr/wiki/Herat) ([Afganistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Afganistan)) ve hatta [İran](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0ran) yakınlarındaki [Zerenc](https://turkipedia.org/tr/wiki/Zerenc)'e kadar batıya uzandı, ancak 662'de modern Tacikistan ve Afganistan'daki [Pamir Dağları'nın](https://turkipedia.org/tr/wiki/Pamir_Da%C4%9Flar%C4%B1) ötesindeki Tang hegemonyası sona erdi. Türklerin isyanları ile Tang, yalnızca Beiting'de askeri bir hakimiyet alanı elde edebildi. ### Tibet seferleri ![780'ler ve 790'lar arasında en geniş haliyle Tibet imparatorluğu](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/18/Tibetan_empire_greatest_extent_780s-790s_CE.png/1280px-Tibetan_empire_greatest_extent_780s-790s_CE.png) *780'ler ve 790'lar arasında en geniş haliyle Tibet imparatorluğu (Javierfv1212, CC-BY-3.0)* Sincan ve Orta Asya üzerindeki Tang yönetimi, [Tibet'in](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tibet_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu) Güney Tarım'a yayılmasıyla tehdit altına girdi. Tibet Tang'ı 670'te yendikten sonra, Tang doğuya doğru geri çekildi ve "Orta Asya'daki imparatorluğundan tam bir kaçış halindeydi." Tibetliler Kaşgar'ı 676-678'de hakimiyetleri altına aldılar ve Çin'in güney Sincan'ın kontrolünü yeniden ele geçirdiği 693 yılına kadar mülklerini elinde tuttular ve Tibet ve Türk güçlerinin sürekli tehdidi altında olmasına rağmen onu sonraki elli yıl boyunca elinde tuttular. Tang, Arap kuvvetlerinin 8. yüzyılın başlarında Baktriya, Fergana ve Soghdiana'ya girdiği Pamir Dağları'nın ötesine müdahale edemedi ve Türkler, Tibetliler ve Araplar arasındaki Orta Asya bölgesini kontrol etmek için verilen mücadeleler üzerinde doğrudan bir etkiye sahip değildi. Tang ileri karakolları Tibetliler ve Türgeşler tarafından defalarca saldırıya uğradı ve 736'da Tibet, Pamir bölgesini ele geçirdi. 744'te Tang, Türgeş'i yendi ve Tibetlileri Pamir'den uzaklaştırdı. Birkaç yıl sonra, Han'ın Fergana'yı desteklediği Fergana ve Taşkent arasındaki savaş, Arap müdahalesiyle sonuçlandı ve [Talas Muharebesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Talas_Muharebesi)'nde (751) Tang, [Abbasi Halifeliği'ne](https://turkipedia.org/tr/wiki/Abb%C3%A2s%C3%AEler) yenildi ve Sincan içine doğru daha fazla ilerleyemedi. Yıkıcı [An Lushan İsyanı](https://turkipedia.org/tr/wiki/An_Lu%C5%9Fan_%C4%B0syan%C4%B1) (755-763), [Tibet İmparatorluğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tibet_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu)'nun Tang'ı Sincan'dan [Yünnan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Y%C3%BCnnan)'a kadar geniş bir cephede işgal etmesi ve Tang'ın başkenti [Çangan'ı](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87ang%27an) 763'te yağmalaması ve güney Tarım'ın kontrolünü ele geçirmesi ile Tarım Havzası'ndaki Tang varlığına son verdi. ### Sinifikasyon ve Türkleştirme Millward'a göre, "Tang askeri çiftlikleri ve yerleşimleri, Doğu Sincan'daki yerel kültür ve yönetim üzerinde kalıcı bir iz bıraktı", ayrıca "Orta Asya ve batıda kültürel izler" bıraktı ve Çin sikkelerinin dolaşımı devam etti. Daha sonraki Türk imparatorlukları, kendilerini Çinli olmayan göçebe insanlar tarafından kurulan kuzey Çin devletleriyle ilişkilendirerek ve kendilerine "Çin imparatoru" olarak atıfta bulunarak prestij kazandılar. "[Hitaylar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kitanlar)", [Karahıtaylar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karah%C4%B1taylar) ve " [Tabgaç](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tabga%C3%A7lar) " [Karahanlılar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karahanl%C4%B1lar) tarafından kullanıldı.[^54] Çin'e daha sonraki dönemlerde yapılan Arap ve Fars referansları aslında Orta Asya'ya atıfta bulunmuş olabilir. Orta Asya'da Uygurlar, Çin yazısını "çok prestijli" olarak gördüler, bu nedenle [Eski Uygur alfabesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Eski_Uygur_alfabesi)ni Süryanice yazıya dayalı olarak geliştirdiklerinde, bunu kasıtlı olarak Süryanice'deki orijinal yatay konumundan Çin yazısı gibi dikey hale getirdiler.[^55] Sincan'daki Tang varlığı da Sincan'daki [Hint-Avrupa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hint-Avrupa_dil_ailesi) etkisinin sonuçlarını işaret etmektedir.[^56] Bu kısmen, Çin'in Tang tarafından fethedilen diğer bölgelerde meydana gelen [Sinifikasyon](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87inlile%C5%9Ftirme)dan ziyade, istemeden Sincan'ın [Türkleştirme](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkle%C5%9Ftirme)sini hızlandıran Türk askerlerini kullanma politikaları tarafından teşvik edildi.[^57] Tang hanedanı çok sayıda [Türk askeri ve generalini](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tang_ordusunda_T%C3%BCrkler) işe aldı ve Sincan'daki Çin garnizonlarında çoğunlukla Han etnik kökeninden ziyade Türkler görev yaptı. Sincan, bugün de devam eden dilsel ve kültürel olarak [Türk-Moğol geleneği](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk-Mo%C4%9Fol_gelene%C4%9Fi)ne geçişine başladı. [Taklamakan Çölü](https://turkipedia.org/tr/wiki/Taklamakan_%C3%87%C3%B6l%C3%BC) tarafından bozkır göçebelerinden korunan Tohar kültürünün unsurları, günümüz [Moğolistan'ın](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mo%C4%9Folistan) çökmekte olan [Uygur Kağanlığı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Uygur_Ka%C4%9Fanl%C4%B1%C4%9F%C4%B1)'ndan Türk göçmenlerin Toharları özümseyerek günümüz [Uygur](https://turkipedia.org/tr/wiki/Uygurlar) etnik grubunu oluşturmaya başladığı 7. yüzyıla kadar varlığını sürdürdü.[^58] ## Uygur Kağanlığı (y. 8-9. yy.) ![Bir Uygur Kağanının duvar resmi. (MS 8. yüzyıl)](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/4/42/Uighur_Prince.jpg) *Bir Uygur Kağanının duvar resmi. (MS 8. yüzyıl) (Tilivay, CC-BY-SA-3.0)* 744'te [Uygur Kağanlığı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Uygur_Ka%C4%9Fanl%C4%B1%C4%9F%C4%B1) (744-840) dokuz Uygur boyundan oluşan bir konfederasyon olarak kuruldu. Tang, [An Luşan](https://turkipedia.org/tr/wiki/An_Lu%C5%9Fan) isyanını bastırmak için Uygur [Bayan Çor Kağan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bayan_%C3%87or_Ka%C4%9Fan) ile ittifak kurdu, An Luşan'ın kendisi Soğd-Türk kökenliydi. Tang, yardımları için An luşan'a 20.000 rulo ipek gönderdi ve onursal unvanlar verdi. Ayrıca at ticareti, her at için 40 rulo ipek olarak sabitlendi ve Uygurlara Tang Çin'de kaldıkları süre boyunca "misafir" statüsü verildi. Tang daha sonra Tarım'daki askerî güçlerini kaybederken, Uygurlar doğu havzası ve Kansu'nun kontrolü için baskı yaptı. 762'de [Böğü Kağan](https://turkipedia.org/tr/wiki/B%C3%B6g%C3%BC_Ka%C4%9Fan), Tang'ı 4.000 askerle işgal etmeyi planladı, ancak müzakerelerden sonra taraf değiştirdi ve hanedana Luoyang'da An Luşan isyancılarını yenmelerinde yardımcı oldu. Yardımları için Tang, Uygurların ayrılmasını sağlamak için 100.000 parça ipek ödemek zorunda kaldı. Sefer sırasında Böğü Kağan, İranlı [Maniheist](https://turkipedia.org/tr/wiki/Maniheizm) rahiplerle karşılaştı ve [Maniheizm'i](https://turkipedia.org/tr/wiki/Maniheizm) Uygur Kağanlığı'nın resmi dini olarak benimsedi. ![Bezeklik duvar resimlerinde Uygur Prensleri](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/97/Museum_f%C3%BCr_Indische_Kunst_Dahlem_Berlin_Mai_2006_063.jpg/1280px-Museum_f%C3%BCr_Indische_Kunst_Dahlem_Berlin_Mai_2006_063.jpg) *Bezeklik duvar resimlerinde Uygur Prensleri (Gryffindor, public-domain)* 779'da [Soğdya](https://turkipedia.org/tr/wiki/So%C4%9Fdya) sarayları tarafından tavsiye alan Böğü Kağan, Tang Çini'ni istila etmeyi planladı, ancak bu plana karşı çıkan ve tahta çıkan amcası [Tun Baga Tarkan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tun_Baga_Tarkan) tarafından öldürüldü. Tun Baga Tarkan'ın saltanatı sırasında Maniheizm bastırıldı, ancak halefleri Maniheizm'i resmi din olarak geri getirdi. 790'da Uygurlar ve Tang kuvvetleri Ting Şehri'nde (Beşbalık) Tibetliler tarafından yenilgiye uğratıldı. [803'te](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karahoca) Uygurlar Karahoca'yı ele geçirdi. 808'de Uygurlar, [Vuwei Şehrini](https://turkipedia.org/tr/wiki/Wuwei) Tibetlilerden ele geçirdi. 822'de Uygurlar, isyancıları bastırmada Tang'a yardım etmek için birlikler gönderdi. Tang teklifi reddetti ama şehri terk etmeleri için Uygurlara 70.000 parça ipek ödemek zorunda kaldı. ![Kansu Uygur Krallığı (894 - 1036).](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/8/8a/Guiyi_Circuit.png) *Kansu Uygur Krallığı (894 - 1036). (SY, CC-BY-SA-4.0)* 840 yılında [Kırgız](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1rg%C4%B1zlar) boyları yaklaşık 80.000 atlı bir kuvvetle kuzeyden saldırarak Uygur başkenti Ordu Balık'ı ve diğer şehirleri tahrip etti ve Uygur Kağanı Kürebir'i (Hesa) öldürdü. Son meşru kağan [Üge](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%9Cge_Ka%C4%9Fan), 6 yıllık saltanatını Kırgızlarla ve rakibi Kürebir'in kardeşi [Ormïzt](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ormaz)'in destekçileriyle savaşarak geçirdikten sonra 847'de öldürüldü. Uygur Kağanlığı'nın yıkılmasından sonra, Uygurlar güneye göç ettiler ve modern [Kansu'da](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kansu) [Kansu Uygur Krallığı'nı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kansu_Uygur_Krall%C4%B1%C4%9F%C4%B1) ve modern [Turfan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Turfan) yakınlarında [Karahoca Uygur Krallığı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karahoca_Uygur_Krall%C4%B1%C4%9F%C4%B1)'nı kurdular Karahoca'daki Uygurlar Budizmi benimsediler. [Kaşgarlı Mahmud'a](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C3%A2%C5%9Fgarl%C4%B1_Mahmud) 1030'larda [Tangut halkı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tangutlar) tarafından fethedildiği yıllarda Kansu Uygurları "kafirlerin en güçlüsü" idiler. ## Yerel krallıklar (y. 9. yy) Hem Tibet hem de Uygur Kağanlığı 9. yüzyılın ortalarında geriledi. Sincan içinde ve çevresinde güç için yarışan üç ana bölgesel krallık vardı: İran Budist Hotan Krallığı (56–1006); güneye göç eden Uygurlar tarafından kurulan Budist Uygur Karahoca Krallığı ve sonunda tüm Tarım Havzas'ını fetheden Türk Müslüman Karahanlılar. Türk Karahanlı ve Uygur Karahoca Krallıkları'nın her ikisi de işgalciler tarafından kurulmuş devletlerdi, bölgenin yerli halkları ise İranlı, Toharyalı, Çinli (Karahoca) ve Hint'ti. Türk istilacılarla evlenip karıştılar. ### Hotan ![Hotan Krallığı MS 1000.](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/3/3e/Kingdom_of_Khotan.png) *Hotan Krallığı MS 1000. (SY, CC-BY-SA-4.0)* İran [Saka](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sakalar) boyları aslen eski zamanlarda [Yarkent](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yarkent_%C4%B0l%C3%A7esi) ve [Kaşgar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ka%C5%9Fgar)'da yaşıyordu. Budist Hotan Krallığı'nı (56-1006) kurdular. Hükümdar ailesi [Hint](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hindistan) isimlerini kullandı ve nüfusu dindar Budistler oluşturuyordu. [Dunhuang](https://turkipedia.org/tr/wiki/Dunhuang)ve Hotan'ın Budist hakları, Dunhuang ve Hotan'ın hükümdarları ile Dunhuang'ın [Mogao mağaraları](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mogao_Ma%C4%9Faralar%C4%B1) ve Budist Tapınağı arasında, Mogao mağaralarında tasvir edilen Hotan kraliyetleri tarafından finanse edilen ve desteklenen sıkı sıkıya bağlı bir ortaklığa sahipti.[^59] Mogao mağaralarında, Hotan hükümdarları, Türk rakiplerine karşı moral vermek için Hotanların yanında ilahi figürleri boyamaları için sanatçılar tuttu. ### Karahoca Krallığı ![Batı Uygur Karahoca Krallığı (MS 1000).](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/e/ec/Qocho_Uyghurs.png) *Batı Uygur Karahoca Krallığı (MS 1000). (SY, CC-BY-SA-4.0)* ![Buda'ya Soğdlu bağışçılar (fresk, detaylı), Bezeklik Bin Buda Mağaraları, Bezeklik, Doğu Tarım Havzası, 8. yüzyıl.](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/c/c4/BezeklikSogdianMerchants.jpg) *Buda'ya Soğdlu bağışçılar (fresk, detaylı), Bezeklik Bin Buda Mağaraları, Bezeklik, Doğu Tarım Havzası, 8. yüzyıl. (public-domain)* ![Turfan, Sincan, Çin yakınlarındaki Bezeklik Bin Buda Mağaraları'nın duvar resimlerinde iki Budist rahip, MS 9. yüzyıl.](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/b/b8/Central_Asian_Buddhist_Monks.jpeg) *Turfan, Sincan, Çin yakınlarındaki Bezeklik Bin Buda Mağaraları'nın duvar resimlerinde iki Budist rahip, MS 9. yüzyıl. (public-domain)* 840 yılında Moğolistan'daki Uygur Hanlığı [Kırgızlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1rg%C4%B1zlar) tarafından ele geçirildikten sonra, Uygurlar güneye Tarım Havzası'na, Karahoca'ya ve bugünkü [Turfan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Turfan) ve [Urumçi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Urum%C3%A7i) yakınlarındaki [Beşbalık](https://turkipedia.org/tr/wiki/Jimisar_%C4%B0l%C3%A7esi)'a göç ettiler. Doğu Sincan'da 14. yüzyıla kadar yaşayan Batı Uygur Krallığı [Karahoca'yı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karahoca_Uygur_Krall%C4%B1%C4%9F%C4%B1) (Karahoca Krallığı) kurdular, ancak bu süre zarfında Karahanlılar da dahil olmak üzere çeşitli hanlıklara tabi oldular. Doğu Sincan'daki Uygur devleti başlangıçta Maniheistti, ancak daha sonra [Budizm](https://turkipedia.org/tr/wiki/Budizm)i benimsedi. [Tarım Mumyaları](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tar%C4%B1m_Mumyalar%C4%B1)nın analizi [Türkçe konuşan](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_dilleri) [Uygurlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Uygurlar)ın bölgeye 9. yüzyılda (MS 842) Orta Asya'dan göç etmeye başladığını doğrulamaktadır.[^60] İranlı keşişler Krallık'ta bir Maniheist tapınağını yaşattılar, ancak Karahoca ve Turfan'daki Tang askeri varlığı da Budist Uygur Karahoca Krallığı üzerinde iz bıraktı. Farsça Hudud al-'Alam, Uygur krallığının başkenti Karahoca'ya atıfta bulunmak için "Çin kasabası" adını kullandı. Tang isimleri, 50'den fazla Budist tapınağı için kullanımda tutuldu ve İmparator Tang Taizong'un fermanları "İmparatorluk"ta saklandı. Yazılar Kulesi" ve Jingyun, Yuian, Tang yun ve da zang jing (Budist kutsal metinleri) gibi Çince sözlükler Budist tapınaklarında saklandı.[^61] Karahoca Krallığı'nın Turfan Budist Uygurları, Çince Qieyun rime sözlüğünü yaşatmaya devam ettiler ve bölgedeki Tang etkisinden kalan Çince karakterlerin kendi telaffuzlarını geliştirdiler.[^62] Modern Uygur dilbilimci Abdurishid Yakup, Turfan Uygur Budistlerinin Çin dilini incelediklerine ve Qianziwen (bin karakter klasiği) ve Qieyun \* (bir sözlük sözlüğü) gibi Çince kitaplar kullandıklarına dikkat çekti.[^63] ### Karahanlılar ![Karahanlı Hanlığı, en geniş sınırlarına ulaştığı MS 1006'dan itibaren.](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/b/b8/Kara-Khanid_Khanate.png) *Karahanlı Hanlığı, en geniş sınırlarına ulaştığı MS 1006'dan itibaren. (SY, CC-BY-SA-4.0)* 9. yüzyılda civarında [Karahanlılar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karahanl%C4%B1lar) yaşayan Türk boylarının bir konfederasyonu şeklinde [Yedisu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yedisu_b%C3%B6lgesi) (Modern Kazakistan), Batı [Tanrı Dağları](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tanr%C4%B1_Da%C4%9Flar%C4%B1) (modern [Kırgızistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1rg%C4%B1zistan)) ve Batı [Sincan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sincan_Uygur_%C3%96zerk_B%C3%B6lgesi) ([Kaşgar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ka%C5%9Fgar)) civarında kuruldu.[^64] Daha sonra [Maveraünnehir'i](https://turkipedia.org/tr/wiki/M%C3%A2ver%C3%A2%C3%BCnnehir) ele geçirdiler. Karahanlılar, esas olarak [Karluklar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karluklar), [Çiğil](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87i%C4%9Fil)ler ve [Yağma](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ya%C4%9Fma) boylarından oluşuyordu. Karahanlı Hanlığı'nın başkenti [Çu Nehri](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87u_Nehri) üzerindeki [Balasagun](https://turkipedia.org/tr/wiki/Balasagun) ve daha sonra [Semerkant](https://turkipedia.org/tr/wiki/Semerkant) ve [Kaşgar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ka%C5%9Fgar) idi. Karahanlılar [Müslümanlığı](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0slam) kabul ettiler. İdari dilleri Orta Çince idi, ancak Farsça, Arapça ve Türkçe de konuşuldu. Bir dizi savaşta Karahanlılar Hotan'ı fethetti. 966'da Karahanlılardan Sultan [Satuk Buğra Han](https://turkipedia.org/tr/wiki/Satuk_Bu%C4%9Fra_Han), Müslüman Samani İmparatorluğu ile temas kurduktan sonra İslam'ı seçti. Daha sonra Kaşgar'ın doğusundaki [Hotan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hotan_%28%C5%9Fehir%29) şehirlerine Karahanlı akınlarını başlattı.[^65] 10. yüzyılın ortalarında Karahanlı hükümdarı Musa tekrar Hotan'a saldırdı. Karahanlı komutanı Yusuf Kadir Han nihayet 1006 civarında Hotan'ı fethetti ve böylece bölgenin Türkleştirilmesi ve İslamileştirilmesi başladı.[^66][^67] Yusuf, Altışehir'i fethinden sonra "Doğu ve Çin Kralı" unvanını aldı.[^68] Buğra Han, yeğeni Satuk tarafından devrildi. Satuk'un iktidara gelmesinin ardından Karahanlı Türk nüfusunun İslam'a geçmesiyle Arslan Hanları da devrildi ve Balasagun Satuk tarafından ele geçirildi. İslam'ın yayılmasıyla birlikte Karahanlı Türkleri, [Maveraünnehir'i](https://turkipedia.org/tr/wiki/M%C3%A2ver%C3%A2%C3%BCnnehir) Araplardan, Samanileri ise Perslerden aldı.[^69] ### Sincan'ın İslamlaşması Türklerin çoğunluğu, 10. yüzyılın ortalarında, [Karahanlı Hanlığı'nı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karahanl%C4%B1lar) kurduklarında Sultan [Satuk Buğra Han](https://turkipedia.org/tr/wiki/Satuk_Bu%C4%9Fra_Han)'ın yönetiminde İslam'a geçti.[^70][^71][^72][^73][^74][^75] Satuk Buğra Han ve oğlu, İslam'ı Türkler arasında yayma ve askeri fetihlere katılma girişimlerini yönetti.[^76] Hotan edebi eserlerini içeren Dunhuang Mağarası 17, muhtemelen bakıcılarının Hotan'ın Budist binalarının Müslümanlar tarafından yerle bir edildiğini duymasından sonra kapatıldı. Daha sonra Hotan'da Budizm varlığını sona erdirildi.[^77] Yusuf'a yardım eden [imam](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0mam)lar, son Müslüman zaferinden önce Budistler tarafından öldürüldü. Bu nedenle Yusuf, Hotan'da doğan, ancak annesi [Batı Türkistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rus_T%C3%BCrkistan%C4%B1)'ın Maveraünnehr'inden olan [Hızır Baba'yı](https://turkipedia.org/tr/wiki/M%C3%A2ver%C3%A2%C3%BCnnehir), dört İmam'ın türbelerindeki mezarlarıyla ilgilenmesi için görevlendirdi. İmam'ın savaşta ölümü ve Hotan, Altışehir'de gömülmesi nedeniyle ve yabancı kökenlerine rağmen, Karahanlılar bölgedeki mevcut [Hui halkı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Huiler) tarafından yerel azizler olarak görüldü.[^78] ![İlk Müslüman Han Sultan Satuk Buğra Han'ın Sincan Atuş'taki Türbesi](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b4/Sutuq_Bughraxan_Qebrisi.JPG/1280px-Sutuq_Bughraxan_Qebrisi.JPG) *İlk Müslüman Han Sultan Satuk Buğra Han'ın Sincan Atuş'taki Türbesi (YELKENN, public-domain)* Karahanlılar Uygurları da İslam'a yöneltti. [Kaşgarlı Mahmud](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C3%A2%C5%9Fgarl%C4%B1_Mahmud) gibi önde gelen Karahanlılar, modern Uygurlar arasında yüksek bir konuma sahipti.[^79] Kaşgarlı, en az Farsçalaştırılmış Türk lehçelerini "en saf" ve "en zarif" olarak görüyordu.[^80] ### Batı Liao (1124-1218) ![Batı Liao (Karahıtay) İmparatorluğu, en geniş topraklara sahip olduğu zaman, MS 1160 civarı.](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/4/4b/Western_Liao.png) *Batı Liao (Karahıtay) İmparatorluğu, en geniş topraklara sahip olduğu zaman, MS 1160 civarı. (SY, CC-BY-SA-4.0)* 1124 yılında, [Yelü Dashi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yel%C3%BC_Dashi) liderliğindeki kuzeydoğu Asya'dan göçebe halk olan [Hitay halkı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kitanlar) ve kraliyet ailesi, Orta Asya'da [Karahıtaylar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karah%C4%B1taylar)ı kurmak için Kedun'dan yola çıktı. Göç, Han Çinlileri, Bohai, [Curçen](https://turkipedia.org/tr/wiki/Cur%C3%A7enler), Moğol kabileleri, Xiao boylarını da kapsıyordu.[^81] Bazı Hitaylar daha önce batı bölgelerine göç etmişlerdi.[^82] 1132'de, [Mançurya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Man%C3%A7urya) ve [Kuzey Çin'den](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kuzey_%C3%87in) [Liao Hanedanı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Liao_Hanedan%C4%B1)'nın diğer kalıntıları [Curçenlerin](https://turkipedia.org/tr/wiki/Jin_Hanedan%C4%B1_%281115-1234%29) Kuzey Çin'e saldırısından kaçarak Sincan'a girdi. Takip eden yüzyıl boyunca hem Karahanlıların hem de Uygurların Tarım Havzası'nın bazı kısımlarını elinde tutan [Karahıtaylar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karah%C4%B1taylar) adlı bir sürgün rejimi kurdular. [Liao](https://turkipedia.org/tr/wiki/Liao_Hanedan%C4%B1) döneminde, birçok Han Çinlisi, bugünkü Moğolistan'da bulunan Kedun'da yaşıyordu.[^83] 1208'de [Kuçluk](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ku%C3%A7luk) adında bir [Nayman](https://turkipedia.org/tr/wiki/Naymanlar) prensi [Moğollar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mo%C4%9Follar) tarafından mağlup edildikten sonra anavatanından kaçtı. Batıya, Karahıtay topraklarına kaçtı ve burada danışman oldu. Ancak üç yıl sonra isyan etti ve Karahıtay tahtını gasp etti. Ancak saltanatı kısa ömürlü oldu, çünkü [Cengiz Han'ın](https://turkipedia.org/tr/wiki/Cengiz_Han) hükümdarlığındaki Moğollar yakında Karahıtaylar da dahil olmak üzere tüm [Orta Asya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Orta_Asya)'yı işgal edecekti. Karahıtay İmparatorluğu, Müslüman Orta Asyalılara hitap etmek ve Hitay yönetimini meşru kılmak için topraklarında Çin özelliklerini korudu.[^84] Bunun nedeni, Çin'i benzersiz yazısı ([hanzi](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87in_karakterleri)), uzman zanaatkarları, hukuk sistemi, adaleti ve dini hoşgörüsü ile son derece medeni olarak gören Müslümanlar arasında Çin'in iyi bir üne sahip olmasıydı. Bunlar, puta tapmalarına rağmen Çinlilere atfedilen erdemler arasındaydı. O zamanlar Türk, Arap, Bizans, Hint hükümdarları ve Çin imparatoru dünyanın "beş büyük kralı" olarak biliniyordu. Tang Çini'nin hatırası, Müslüman algısına o kadar kazınmıştı ki, Çin'e Tang'ın merceğinden bakmaya devam ettiler. [Anakronizm](https://turkipedia.org/tr/wiki/Anakronizm)ler, Tang'ın sona ermesinden sonra bile Müslüman yazılarında ortaya çıktı.[^85] ## Moğol-Türk Hanlıkları (y. 12.-18. yy) ### Moğol İmparatorluğu ve Çağatay Hanlığı (1225-1340'lar) ![Moğol İmparatorluğu y. 1300, dört alt bölümünden sonra:, \* Altın Orda (sarı), \* Çağatay Hanlığı (gri), \* Büyük Yuan-Yuan Hanedanı (yeşil), \* İlhanlı (mor).](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/82/MongolEmpireDivisions1300.png/1280px-MongolEmpireDivisions1300.png) *Moğol İmparatorluğu y. 1300, dört alt bölümünden sonra:, \* Altın Orda (sarı), \* Çağatay Hanlığı (gri), \* Büyük Yuan-Yuan Hanedanı (yeşil), \* İlhanlı (mor). (Gabagool, CC-BY-3.0)* 1206'da [Cengiz Han](https://turkipedia.org/tr/wiki/Cengiz_Han), [Moğol](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mo%C4%9Follar) ve [Türk](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_halklar%C4%B1) kabilelerini [Moğol](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mo%C4%9Folistan) platosunda birleştirdi ve [Moğol İmparatorluğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mo%C4%9Fol_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu)'nu kurdu (1206-1368). 1209'da, batıya doğru ilerlemeye başladıktan sonra, Turfan-Urumçi bölgesindeki Uygur devleti Moğol İmparatorluğu'na bağlılığını sundu. Uygurlar Moğol emperyal çabası için savaşmak asker gönderdi ve imparatorluk içinde memur olarak çalışmak için vergi ödedi. Buna karşılık, Uygur hükümdarları krallıklarının kontrolünü elinde tuttu. 1218'de Cengiz, [Karahıtaylar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karah%C4%B1taylar)ı ele geçirdi. 1259 yılında [Möngke Han](https://turkipedia.org/tr/wiki/M%C3%B6ngke)'ın ölümünden sonra Moğol İmparatorluğu dört hanlığa bölündü. 1271 yılında [Yuan Hanedanı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yuan_Hanedan%C4%B1) (1271-1368) [Kubilay Han](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kubilay_Han) tarafından modern [Pekin](https://turkipedia.org/tr/wiki/Pekin) merkezli olarak kuruldu, ancak Tarım Havzası ve Çungarya'nın kontrolünü Moğolistan hükümdarı [Arık Böke'ye](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ar%C4%B1k_B%C3%B6ke) kaybetti. ### Çağatay Hanlığı (1225-1340'lar) ![13. yüzyılın sonlarında Çağatay Hanlığı.](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b7/Chagatai_Khanate_map_en.svg/1280px-Chagatai_Khanate_map_en.svg.png) *13. yüzyılın sonlarında Çağatay Hanlığı. (MapMaster, CC-BY-3.0)* ![Iydgâh Camii Kaşgar'da yer almaktadır ve 1442 yılında inşa edilmiştir.](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/3/3d/Kashgar-mezquita-id-kah-d01.jpg) *Iydgâh Camii Kaşgar'da yer almaktadır ve 1442 yılında inşa edilmiştir. (Colegota, CC-BY-SA-2.5-ES)* Çağatay Hanlığı, [Cengiz Han'ın](https://turkipedia.org/tr/wiki/Cengiz_Han)[^86] ikinci oğlu [Çağatay Han](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87a%C4%9Fatay_Han) ve onun torunları ve halefleri tarafından yönetilen toprakları kapsayan bir [Moğol](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mo%C4%9Follar) ve daha sonra [Türkleştirilmiş](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_halklar%C4%B1) [hanlık](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ka%C4%9Fanl%C4%B1k) idi.[^87][^88] Başlangıçta [Moğol İmparatorluğu'nun](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mo%C4%9Fol_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu) bir parçasıydı, ancak 1259'dan sonra Moğol İmparatorluğu'nun parçalanmasıyla işlevsel olarak ayrı bir hanlık haline geldi. Çağatay Hanlığı, 1304'te [Yuan Hanedanı'nın](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yuan_Hanedan%C4%B1) nominal üstünlüğünü tanıdı[^89] ancak 14. yüzyılın ortalarında iki kısma ayrıldı: Batı Çağatay Hanlığı ve [Moğolistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Do%C4%9Fu_%C3%87a%C4%9Fatay_Hanl%C4%B1%C4%9F%C4%B1) Hanlığı. Çağatay'ın torunu [Algu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Algu) (1260-1266), [Kubilay Han](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kubilay_Han) ile [Arık Böke](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ar%C4%B1k_B%C3%B6ke) arasındaki [Tuluy İç Savaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tuluy_%C4%B0%C3%A7_Sava%C5%9F%C4%B1)'ndan (1260-1264) yararlandı ve Arık Böke'ye isyan etti, yeni topraklar ele geçirdi ve Büyük Han'ın Maveraünnehir'deki yetkililerinin bağlılığını kazandı. Çağataylıların çoğu önce Kubilay'ı desteklediler, ancak 1269'da Ögedey Hanedanı ile güçlerini birleştirdiler.[^90] Yuan ve [Çağatay Hanlığı](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87a%C4%9Fatay_Hanl%C4%B1%C4%9F%C4%B1) ([Kaydu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kaydu) öncülüğünde) arasındaki [Kaydu-Kubilay savaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kaydu-Kubilay_sava%C5%9F%C4%B1)'ndan (1268-1301) sonra, Sincan'ın büyük bir bölümü [Çağatay Hanlığı](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87a%C4%9Fatay_Hanl%C4%B1%C4%9F%C4%B1) (1225-1340'lar) tarafından kontrol edilmiştir. Bu, Çağatay Hanlığı'nın Doğu Çağatay Hanlığı olarak da adlandırılan Moğolistan (1340'lar–1680'ler) ve Batı Çağatay Hanlığı (1340'lar–1370) olarak ayrıldığı 14. yüzyılın ortalarına kadar sürdü. Budizm, [Ming Hanedanı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ming_Hanedan%C4%B1) döneminde (1368-1644) Uyguristan'da (Turfan ve Karahoca) varlığını sürdürdü.[^91] Karahoca ve Turfan Krallığı'nın Budist Uygurları, Çağatay Hanlığı (hükümdarlığı 1390-1399) sırasında Moğolistan Hanı Müslüman Çağatay Hızır Hoca'nın yürüttüğü bir kutsal savaş sırasında fetih yoluyla İslam'a dönüştürüldü.[^92] Kara Del (c. 1389–1513) Moğol yönetimindeki ve Uygur nüfuslu bir Budist krallığıydı. Müslüman Çağatay Han Mansur tarafından ele geçirilen topraklarda İslam'ın yayılması için "kılıç kullanıldı".[^93] [Turfan'daki eski Budist Uygurların](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karahoca_Uygur_Krall%C4%B1%C4%9F%C4%B1) torunları, İslam'a dönüştükten sonra, atalarının mirasının anısını hatırlayamadılar ve bölgelerinde Budist anıtları inşa edenlerin "kafir Kalmuklar" (Çungarlar) olduğuna dair yaygın bir yanlış görüşü benimsediler.[^94] Moğol İmparatorluğu döneminde, daha fazla Han Çinlisi, Orta Asya'daki [Beşbalık](https://turkipedia.org/tr/wiki/Jimisar_%C4%B0l%C3%A7esi), Almalik ve [Semerkand'a](https://turkipedia.org/tr/wiki/Semerkant) esnaf ve çiftçi olarak çalışmak için taşındı.[^95] Liao Çin gelenekleri, Karahıtayların İslamlaşmadan kaçınmasında etkili oldu.[^96] İdari dil olarak Çinceyi kullanmaya devam ettiler. ### Moğolistan (Doğu Çağatay Hanlığı) (1462-1680'ler) ![Korgas İlçesindeki Tuğluk Timur'un Mozolesi](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/5/5a/Tughlugh_Timur_Mausoleum_-_exterior.jpg) *Korgas İlçesindeki Tuğluk Timur'un Mozolesi (N.N. Pantusov ( Николай Николаевич Пантусов ; 1849-1909) (The original uploader was Abdullaev at Rusça Vikipedi .), public-domain)* ![Moğol Çağatay Hanlığı MS 1490.](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/1/1c/Chagatai_Khanate_%281490%29.png) *Moğol Çağatay Hanlığı MS 1490. (Ro4444 at İngilizce Vikipedi, CC-BY-SA-3.0)* 1346'da Kazan Han'ın ölümünden sonra, hem Doğu hem de Batı Türkistan'ı kontrol altına alan Çağatay Hanlığı, [Maveraünnehir](https://turkipedia.org/tr/wiki/M%C3%A2ver%C3%A2%C3%BCnnehir) (batı) ve [Moğolistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Do%C4%9Fu_%C3%87a%C4%9Fatay_Hanl%C4%B1%C4%9F%C4%B1) (doğu, Sincan'ın bazı kısımlarını kontrol eden) olarak ikiye ayrıldı. Batı yarısındaki güç, başta Kara'unalar olmak üzere birkaç boy liderinin eline geçti. Boy yöneticileri tarafından atanan hanlar sadece kuklalardı. Doğuda, Çağataylı bir maceracı olan Tuğluk Timur (1347-1363), göçebe Moğolları yendi ve [İslam](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0slam)'a geçti. Onun yönetimi sırasında (1363'e kadar) Moğollar İslam'ı kabul ettiler ve yavaş yavaş Türkleştiler. 1360'ta ve yine 1361'de Timur, hanlığı yeniden birleştirme umuduyla batı yarısını işgal etti. Bu bölge yüksek kesimlerde, Çağatay toprakları [Sibirya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sibirya)'daki [İrtiş Nehri](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0rti%C5%9F)'nden [Afganistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Afganistan)'daki [Gazne](https://turkipedia.org/tr/wiki/Gazne)'ye ve [Mâverâünnehir](https://turkipedia.org/tr/wiki/M%C3%A2ver%C3%A2%C3%BCnnehir)'den [Tarım Havzası](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tar%C4%B1m_Havzas%C4%B1)'na kadar uzanıyordu. [Moğolistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Do%C4%9Fu_%C3%87a%C4%9Fatay_Hanl%C4%B1%C4%9F%C4%B1), [Doğu Türkistan'ın](https://turkipedia.org/tr/wiki/Do%C4%9Fu_T%C3%BCrkistan) yerleşik topraklarını ve [Tanrı Dağları'nın](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tanr%C4%B1_Da%C4%9Flar%C4%B1) kuzeyindeki göçebe toprakları işgal etti. Yerleşik topraklar o zamanlar Manglai Sobe veya Mangalai Suyah olarak biliniyordu, bu da "Aydınlık Ülke" veya "Güneş'e Bakan Gelişmiş Ülke" olarak tercüme ediliyordu. Bunlar arasında [Hotan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hotan_%28%C5%9Fehir%29), Yarkent, Yengihisar, Kaşgar, Aksu ve Uç Turfan gibi batı ve merkezi Tarım vaha şehirleri; ve yerel bir Uygur idaresinin ve Budist nüfusun hala var olduğu Kuçar, Karaşehir, Turfan ve Kumul gibi doğu Tanrı Dağları vaha şehirlerini neredeyse hiç etkilemedi. Göçebe bölgeler, bugünkü [Kırgızistan'ı](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1rg%C4%B1zistan) ve yedi nehir bölgesi olan Jettisu da dahil olmak üzere [Kazakistan'ın](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kazakistan) bazı kısımlarını içeriyordu. Moğolistan yaklaşık 100 yıl yaşamış ve daha sonra iki kısma ayrılmıştı: 1) Başkenti [Yarkent](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yarkent_%C4%B0l%C3%A7esi) olan ve Doğu Türkistan'ın bütün yerleşik topraklarını içine alan Yarkent eyaleti (Memleket-i Yarkent); ve 2) Tanrı Dağları'nın kuzeyindeki göçebe toprakları kapsayan göçebe Moğolistan. [Yarkent'in](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yarkent_%C4%B0l%C3%A7esi) kurucusu Duğlat kabilesinden Mirza Ebu Bekir idi. 1465'te bir isyan çıkardı, Yarkent, Kaşgar ve Hotan'ı ele geçirdi ve kendisini bağımsız bir hükümdar ilan ederek Moğol hükümdarları [Yunus Han](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yunus_Han) ve oğlu Ahmed Han'ın (ya da Alaş, Kalmuklara karşı gerçekleştirdiği savaştan dolayı "Katliamcı" olarak adlandırılan Ahmed Han) saldırılarını başarıyla püskürttü. Duğlat emirleri, on üçüncü yüzyılın ortalarından itibaren Tarım Havzası'nın güneyinde yer alan ülkeyi Çağatay Han ve onun soyundan gelenler adına kuklaları olarak yönetmişlerdi. Doğrudan Çağatay'ın elinden toprak alan ilk Duğlat hükümdarı emir Babdagan veya Tarkan'dı. Emirliğin başkenti Kaşgar'dı ve ülke Memleket-i Kaşgar olarak biliniyordu. Doğu Türkistan'ın yerleşik topraklarını temsil eden emirlik resmen Moğol hanlarının egemenliği altında olmasına rağmen, Duğlat emirleri genellikle bu bağımlılığa son vermeye çalıştı ve biri Kaşgar'ın Moğolistan'dan neredeyse 15 yıl boyunca ayrı kalmasıyla sonuçlanan isyanlar başlattı (1416-1435). Mirza Ebu Bekir, Yarkent'i 48 yıl yönetti.[^97] ### Yarkand Hanlığı (1514-1705) ![Yarkent Hanları Mezarları ( Altın Camii yakınında)](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/5/50/Yarkand-tumbas-reyes-d03.jpg) *Yarkent Hanları Mezarları ( Altın Camii yakınında) (Colegota, CC-BY-SA-2.5-ES)* Mayıs, 1514'te [Said Han](https://turkipedia.org/tr/wiki/Said_Han), torunu [Yunus Han](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yunus_Han) (1462 ve 1487 arasında Moğolistan hükümdarı) ve üçüncü oğlu [Ahmed Alak](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ahmed_Han), [Andican](https://turkipedia.org/tr/wiki/Andican)'dan sadece 5000 erkekle [Kaşgar'a](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ka%C5%9Fgar) karşı bir sefer gerçekleştirdi ve Kaşgar'ı güney taraftan koruyan [Yengisar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yengisar_%C4%B0l%C3%A7esi) kalesini ele geçirdi, şehri aldı ve Mirza Ebu Bekir'i tahttan indirdi. Kısa bir süre sonra, Doğu Türkistan'ın diğer şehirleri - [Yarkent](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yarkent_%C4%B0l%C3%A7esi), [Hotan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hotan_%28%C5%9Fehir%29), [Aksu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Aksu_%28%C5%9Fehir%29) ve [Uç Turpan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Turfan) - ona katıldı ve Sultan Said Han'ı hükümdar olarak tanıdı ve [Altışehir](https://turkipedia.org/tr/wiki/Alt%C4%B1%C5%9Fehir) adlı altı şehirden oluşan bir birlik oluşturdu. Sultan Said Han'ın ani başarısının, Mirza Ebu Bekir'in zalim yönetimi ve Duğlat emirlerinin Çağatay Han'ın soyundan gelenlere karşı savaşma konusundaki isteksizliği ile nüfusun memnuniyetsizliğine katkıda bulunduğu ve bunun yerine öldürülen hükümdarın başını Sultan Said Han'a getirmeye karar verdiği düşünülmektedir. Bu hamle, Batı Kaşgarya (1219-1514) şehirlerinde Duğlat Emirleri tarafından neredeyse 300 yıllık (sözde ve fiili) yönetime son verdi. Yarkent'i 1678'e kadar süren "Memleket-i Yarkent" devletinin başkenti yaptı. ### Hoca Krallığı 17. yüzyılda, Çungarlar ([Oyrat](https://turkipedia.org/tr/wiki/Oyrat)slar, [Kalmuklar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kalmuklar)) bölgenin çoğu üzerinde bir imparatorluk kurdu. Oyratlar, [Çin Seddi'nden](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87in_Seddi) [Don Nehri'ne](https://turkipedia.org/tr/wiki/Don_Nehri) ve [Himalayalar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Himalayalar)dan [Sibirya'ya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sibirya) kadar uzanan Batılılar için Büyük Tartarya veya Kalmuk İmparatorluğu olarak bilinen bir bölgeyi kontrol ediyordu. Bir tasavvuf alimi olan [Afak Hoca](https://turkipedia.org/tr/wiki/Afak_Hoca), Saidiye krallığını yendi ve Oyrat (Çungar) Moğollarının yardımıyla [Kaşgar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ka%C5%9Fgar)'da tahta geçti. Hoca Afak'ın ölümünden sonra, Çungarlar onun soyundan gelenleri esir aldılar. Altışehir (Tarım Havzası) bölgesindeki [Hoca Hanedanlığı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hoca-Hanlar) yönetimi 1759'a kadar sürdü. ## Çungar Hanlığı ![Çinli askerler, 1756 Oroi-Jalatu Savaşı'nda Çungarlara hücum ederken](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/1f/Battle_of_Oroi-Jalatu.jpg/1280px-Battle_of_Oroi-Jalatu.jpg) *Çinli askerler, 1756 Oroi-Jalatu Savaşı'nda Çungarlara hücum ederken (A collaboration between Chinese and European painters. The Jesuit missionaries involved in producing the drawings in China were Giuseppe Castiglione, Jean-Denis Attiret, Ignace Sichelbart and Jean Damascene. The engravings were executed in Paris under the direction of Charles-Nicolas Cochin of the A, public-domain)* [Moğol](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mo%C4%9Follar) Çungarları (ayrıca Zungar; Moğolca: Зүүнгар Züüngar), son [bozkır imparatorluklardan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bozk%C4%B1r_imparatorlu%C4%9Fu) biri olan Çungar Hanlığı'nı oluşturan ve sürdüren birkaç [Oyrat](https://turkipedia.org/tr/wiki/Oyrat) boyunun ortak kimliğiydi. Çungar Hanlığı, [Çin Seddi](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87in_Seddi)'nin batı ucundan günümüz doğu Kazakistan'ına ve bugünkü kuzey [Kırgızistan'dan](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1rg%C4%B1zistan) güney [Sibirya'ya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sibirya) kadar uzanan [Çungarya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Cungarya) adlı bölgeyi kapsıyordu. Bu bölgenin çoğu, Çungar İmparatorluğu'nun çöküşünden sonra Çinliler tarafından "Sincan" olarak yeniden adlandırıldı. 17. yüzyılın başlarından 18. yüzyılın ortalarına kadar var olmuştur. Tarım Havzası'nın Türk Müslüman yerleşik halkı aslen [Çağatay Hanlığı](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87a%C4%9Fatay_Hanl%C4%B1%C4%9F%C4%B1) tarafından yönetilirken, Çungarya'daki göçebe Budist Oyrat Moğol, Çungar Hanlığı'na hükmetti. [Muhammed](https://turkipedia.org/tr/wiki/Muhammed)'in soyundan gelen Nakşibendi Sufi [Hocalar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hoca-Hanlar), 17. yüzyılın başlarında Tarım Havzası'nın yönetici otoritesi olarak Çağatay Hanlarının yerini aldı. Hocaların iki bölümü, Afaki (Beyaz Dağ) bölümü ve İshaki (Kara Dağ) bölümü arasında bir mücadele vardı. İshakiler, Afakileri mağlup etti ve bunun sonucunda Afak Hoca, Tibet Budistlerinin lideri 5. Dalai Lama'yı 1677'de kendi adına mücadele etmeye davet etti. 5. Dalai Lama daha sonra Çungar Hanlığı'ndaki Çungar Budist takipçilerini bu davete göre hareket etmeye çağırdı. Çungar Hanlığı daha sonra 1680'de Tarım Havzası'nı ele geçirdi ve Afak Hoca'yı kukla hükümdarlıkları olarak kurdu. Afak Hoca, [Lhasa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Lhasa)'ya kaçtığında 5. Dalai Lama'dan Afaki hizibinin Tarım Havzası'nın (Kaşgarya) kontrolünü ele geçirmesine yardım etmesini istedi.[^98] Daha sonra Dalai Lama, Çungar lideri Galdan'dan Afak Hoca'yı Kaşgarya'nın hükümdarı haline getirmesini istedi.[^99] Hoca Afak, Çungarların 1678-1680 yılları arasında Tarım Havzası'nı ele geçirdiği ve Afaki Hocalarını kukla yöneticileri olarak kurduğu Galdan Çungarlarıyla işbirliği yaptı.[^100][^101][^102] Dalai Lama, Galdan'ın Tarım Havzası ve Turfan Havzası'nı ele geçirmesini kutsadı.[^103] 67.000 patman (her bir patman 4 pikul ve 5 peck) tahıl 48.000 ons gümüş Kaşgar tarafından Çungarlara yıllık olarak ödenmeye zorlandı ve geri kalan şehirler tarafından Çungarlara nakit ödeme yapıldı. Ticaret, öğütme ve damıtma vergileri, angarya emeği, safran, pamuk ve tahıl da Çungarlar tarafından Tarım Havzası'ndan çıkarıldı. Her hasat mevsiminde, Çungarlardan vergi almaya geldiklerinde onlara kadın ve yiyecek sağlanması gerekiyordu.[^104] Çungarlar, Altışehir Müslümanlarından geleneksel göçebe Alban [cizye](https://turkipedia.org/tr/wiki/Cizye) vergisini aldıklarından, Müslümanlar bunu cizye ödemesi olarak gördüler (geleneksel olarak Müslüman fatihler tarafından gayrimüslimlerden alınan bir vergi).[^105] [Turfan'daki eski Budist Uygurların](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karahoca_Uygur_Krall%C4%B1%C4%9F%C4%B1) torunları, İslam'a dönüştükten sonra, atalarının mirasının anısını hatırlayamadılar ve bölgelerinde Budist anıtları inşa edenlerin "kafir Kalmuklar" (Çungarlar) olduğuna dair yaygın bir yanlış görüşü benimsediler.[^106] ## Çing hanedanı ### Çungar-Çing Savaşları ![Çungar-Çing Savaşları](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/a/a4/Qing_Dzungar_wars.jpg) *Çungar-Çing Savaşları (SY, CC-BY-SA-4.0)* Dzungarlar, Çungar–Çing Savaşları (1687-1757) sonucunda Çungarya'nın ve Tarım Havzası'nın kontrolünü [Çing hHnedanı](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87ing_hHnedan%C4%B1)'na kaybetti. 1755 ve 1760 yılları arasında Çing [Qianlong İmparatoru](https://turkipedia.org/tr/wiki/Qianlong) nihayet Çungarya platosunu ve Tarım Havzası'nı ele geçirerek, Tanrı Dağları'nın sırasıyla kuzey ve güneyi olmak üzere iki ayrı bölgeyi Sincan olarak egemenliği altına aldı.[^107] Güneyde Türk Müslümanlar (Uygurlar) ve kuzeyde "Eleutlar" veya "Kalmuklar" olarak da adlandırılan Çungar Moğolları[^108] yaşamaktaydı. 1755'te Çing İmparatorluğu [Gulca'ya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Gulca) saldırdı ve Çungar Hanı'nı ele geçirdi. Sonraki iki yıl boyunca, Çing'in Mançu ve Moğol orduları, Çungar Hanlığı'nın kalıntılarını yok etti ve Sincan bölgesini dört hanın hükümdarlığında dört alt hanlığa bölmeye çalıştı. Benzer şekilde, Çing, Tanrı Dağları'nın güneyinde, Batı Tarım Havzası'ndaki hükümdarlar olan ve [Hocalar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hoca-Hanlar) olarak bilinen bir Sufi şeyh topluluğunu kendilerine bağladı. Oyrat asil [Emirsana'nın](https://turkipedia.org/tr/wiki/Emirsana) Çungar hanı ilan edilme çağrısı cevapsız kalınca, Çing'e karşı bir isyan başladı. Çing'in dikkati geçici olarak, 1756 yazı ile Ocak 1757 arasında, 1911'de ortadan kalkışına kadar Çing'e karşı en ciddi Khalka Moğol isyanını başlatan [Cengiz Han'ın](https://turkipedia.org/tr/wiki/Cengiz_Han) soyundan gelen Khalka prensi Chingünjav'a odaklandı. Emirsana ile mücadeleye girişmeden önce, Qianlong'un kuvvetlerinin çoğunluğu, Chingünjav ordusu Ocak 1757'de [Hövsgöl Gölü](https://turkipedia.org/tr/wiki/H%C3%B6vsg%C3%B6l_G%C3%B6l%C3%BC) yakınlarındaki şiddetli bir savaşta Çing tarafından ezilene kadar Khalka'da istikrar sağlamak için yeniden görevlendirildi . Zaferden sonra Qianlong, isyancıları hızla yönlendirdikleri Ili'ye ek güçler gönderdi. Emirsana üçüncü kez Kazak Hanlığı'na kaçtı, ancak kısa bir süre sonra Ablay Han Çinlilere haraç statüsü verdi, bu da Emirsana'nın artık güvende olmadığı anlamına geliyordu. Sonraki iki yıl içinde, Çing orduları Çungar hanlığının kalıntılarını yok etti. Çing Mançu Sancaktarları, yerli Çungar Oyrat Moğol nüfusu üzerinde [Çungar soykırımı](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87ungar_soyk%C4%B1r%C4%B1m%C4%B1)nı (1755-1758) gerçekleştirdi, Çungarlar neredeyse yok oldu ve Çungarya'nın nüfusunu azaldı. Turfan ve Kumul Vahalarında yaşayan Müslüman Türkler daha sonra [Çin'in Qing Hanedanı'na](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87ing_Hanedan%C4%B1) boyun eğdiler ve Çing, Turfan ve Kumul hükümdarlarını Çing vasalları olarak kabul etti. Çing, Afak Hocalar lideri Burhanüddin Hoca ve kardeşi Cihan Hoca'yı Çungarlar tarafından hapsedilmekten kurtardı ve onları Tarım Havzası üzerinde Çing vasalları olarak yönetmeye atadı. Hoca kardeşler, [Altışehir Hocaları isyanı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Alt%C4%B1%C5%9Fehir_Hocalar%C4%B1_isyan%C4%B1)nı (1757-1759) ateşleyerek ve kendilerini Tarım Havzası'nın bağımsız liderleri olarak ilan ederek bu anlaşmadan dönmeye karar verdiler. Çing ve Turfan lideri Emin Hoca isyanları bastırdı ve Mançu Çing daha sonra 1759'a kadar hem Çungarya hem de Tarım Havzası'nın kontrolünü ele geçirdi. Neredeyse yüz yıl boyunca, Afaki Hocalar, Altışehir'i Çing'den geri almak için [Cihangir Hoca Ayaklanması](https://turkipedia.org/tr/wiki/Cihangir_Hoca_Ayaklanmas%C4%B1)'nın bir parçası olarak çok sayıda askeri sefer yürüttü. Çing, bir Mançu Çing garnizonu ile birlikte Çinli göçmenleri bölgeye yerleştirerek otoritelerini pekiştirmeye çalıştı. Çing, tüm bölgeyi, [Gulca](https://turkipedia.org/tr/wiki/Gulca)'nın (Yining) 30 km (19 mil) batısında, Huiyuan Kalesi'nde ("Mançu Kuldja" veya Yili olarak da adlandırılır) bulunan Ili generalinin egemenliğine soktu. Uygurların [Mançular](https://turkipedia.org/tr/wiki/Man%C3%A7ular)a karşı 1765'teki Uş isyanı, Uygur kadınlarının Mançu yetkilisi Su-cheng'in hizmetkarları ve oğlu tarafından toplu tecavüze uğramasından sonra meydana geldi.[^109][^110][^111] *Uş Müslümanlarının uzun zamandır \[Sucheng ve oğlunun\] derileri üzerinde uyumak ve etlerini yemek istedikleri, Uygur Müslüman kadınların Mançu yetkilisi Sucheng ve oğlu tarafından aylarca tecavüz edildiği* söyleniyordu.[^112] Mançu İmparatoru, asi Uygur kasabasının katledilmesini emretti, Çing güçleri tüm Uygur çocuklarını ve kadınlarını köleleştirdi ve Uygur erkeklerini katletti.[^113] Mançu askerleri ve Mançu görevlilerinin düzenli olarak Uygur kadınlarıyla cinsel ilişkiye girmeleri veya onlara tecavüz etmeleri, Uygur Müslümanlarının Mançu yönetimine karşı büyük bir nefret ve öfke duymasına neden oldu. [Cihangir Hoca Ayaklanması](https://turkipedia.org/tr/wiki/Cihangir_Hoca_Ayaklanmas%C4%B1), bir Mançu yetkilisi olan Binjing'in 1818-1820 yılları arasında Kokan Aksakal'ın Müslüman bir kızına tecavüz etmesinden sonra ateşlendi. Çing, Uygurlar arasında onların yönetimine karşı öfkenin yayılmasını önlemek için Uygur kadınlarına Mançular tarafından tecavüz edilmesini örtbas etmeye çalıştı.[^114] [Uygur](https://turkipedia.org/tr/wiki/Uygurlar) Müslüman [Seyyid](https://turkipedia.org/tr/wiki/Seyyid) ve [Nakşibendi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Nak%C5%9Fibendilik) [Sufi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tasavvuf) Afaki alt takımı üyelerinden olan [Cihangir Hoca](https://turkipedia.org/tr/wiki/Cihangir_Hoca), [Çing'e karşı bir isyana öncülük](https://turkipedia.org/tr/wiki/Cihangir_Hoca_Ayaklanmas%C4%B1) ettiği için 1828'de Mançular tarafından [dilimlenerek öldürüldü (Lingchi)](https://turkipedia.org/tr/wiki/Lingchi) . ### Dungan Ayaklanması (1862-1877) ve Çing'in yeniden hakimiyeti ![Dungan Ayaklanması'ndan (1862-1877) sonra Çöçek Tiyatrosu'nun kalıntıları, Vasili Veresçagin tarafından çekilen bir fotoğraf.](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/f/fa/Vereshchagin-Ruins-of-the-Theater-in-Chuguchak.jpg) *Dungan Ayaklanması'ndan (1862-1877) sonra Çöçek Tiyatrosu'nun kalıntıları, Vasili Veresçagin tarafından çekilen bir fotoğraf. (Vasili Vereşçagin, public-domain)* [Yakub Beg](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yakub_Beg), İngiliz, [Rus](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rusya) ve Mançu [Çing](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87ing_Hanedan%C4%B1) imparatorluklarının Orta Asya için rekabet ettiği [Büyük Oyun](https://turkipedia.org/tr/wiki/B%C3%BCy%C3%BCk_Oyun) döneminin zirvesinde [Kaşgarya'yı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ka%C5%9Fgar) yönetti. Kaşgarya, Sincan'ın güneybatısındaki başkent Kaşgar'dan orta ve doğu Sincan'daki Urumçi, Turfan ve Hami'ye, o zamanlar [Doğu Türkistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Do%C4%9Fu_T%C3%BCrkistan) olarak bilinen bölgelerin çoğu da dahil olmak üzere, kuzeydoğuya bin kilometreden fazla uzanıyordu.[^115] General Zuo Zongtang'ın (General Tso olarak da bilinir) bölgeyi 1877'de Çing Çini için yeniden ele geçirdiği Aralık 1877'ye kadar Yakup Beg'in yönetimi altında kaldılar. 1881'de Çing, [Gulca](https://turkipedia.org/tr/wiki/Gulca) bölgesini Saint Petersburg Antlaşması'ndaki (1881) diplomatik müzakereler yoluyla geri aldı. 1884'te Çing Çini, fethedilen bölgeyi yeniden adlandırdı, Sincan'ı bir eyalet olarak kurdu ve resmi olarak [Çin](https://turkipedia.org/tr/wiki/As%C4%B1l_%C3%87in)'in siyasi sistemini buraya uyguladı. Daha önce ayrı olan iki bölge, 1. Zhunbu olarak bilinen Çungarya, Tianshan Beilu ,[^116][^117][^118] 2. Altışehir, Huibu (Müslüman bölgesi), Huijiang (Müslüman toprağı) veya "Tianshan Nanlu"[^119][^120] 1884'te Sincan adı verilen tek bir eyalette birleştirildi.[^121] Bundan önce, Kuzey Sincan (Zhunbu) ve Güney Sincan'ın (Huibu) birleştiği tek bir idari birim yoktu.[^122] Çungarya'nın alternatif adı 北疆 ve Altışehir'im alternatif adı 南疆 idi.[^123] Sincan, Çing tarafından bir eyalete dönüştürüldükten sonra, Çing tarafından başlatılan eyaletleştirme ve yeniden yapılanma programları, Çin hükûmetinin Uygurların güney Sincan'dan, [Guçung](https://turkipedia.org/tr/wiki/Gu%C3%A7ung_%C4%B0l%C3%A7esi) ile başkent arasındaki bölge gibi eyaletin diğer bölgelerine, eskiden neredeyse tamamen Han Çinlileri ve Urumçi, Tacheng (Tarbaghatai), Yili, Jinghe, Kur Kara Usu, Ruoqiang, Lop Nor ve Tarım Nehri'nin alt kısımları gibi iskan edilen diğer bölgelere göç etmesine neden oldu.[^124] Uygurlar, Batı Tarım Havzası'ndaki orijinal ata topraklarından, tüm Sincan'a Çing zamanlarında yerleştirildi. ### Çing yönetimi ![Kuçar (庫車), Karaşehir (哈爾沙爾), Aksu (啊克蘇), Uçturfan (烏什), İli (伊犁) ve Kazak Hanlığı (哈薩克) milletlerinin delegasyonları, Pekin'e yıllık haraç ziyareti sırasında Çing hanedanının sarayında, Wan Guo Lai Chao Tu (萬國來朝圖) tarafından çizilen bir resminde](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/b/b4/%E8%90%AC%E5%9C%8B%E4%BE%86%E6%9C%9D%E5%9C%96.jpg) *Kuçar (庫車), Karaşehir (哈爾沙爾), Aksu (啊克蘇), Uçturfan (烏什), İli (伊犁) ve Kazak Hanlığı (哈薩克) milletlerinin delegasyonları, Pekin'e yıllık haraç ziyareti sırasında Çing hanedanının sarayında, Wan Guo Lai Chao Tu (萬國來朝圖) tarafından çizilen bir resminde (public-domain)* Mançu Çing, dili Türkçe ve Moğolca ile ilgili olan [Tunguz halkları](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tunguz_halklar%C4%B1)ndan biri olan Mançu halkına aitti. Devletlerini "Çin" olarak tanımladılar ve [Mançuca](https://turkipedia.org/tr/wiki/Man%C3%A7uca)da "Dulimbai Gurun" olarak adlandırdılar. Çing, Çing devletinin topraklarını (Sincan, Moğolistan ve diğer alanlarda günümüz Mançurya, Çungarya dahil) hem Çince hem de Mançu dillerinde "Çin" olarak eşitledi ve Çin'i [çokuluslu bir devlet](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87ok_uluslu_devlet) olarak tanımladı. [Qianlong İmparatoru](https://turkipedia.org/tr/wiki/Qianlong), başarılarını, prestij ve meşruiyet kazanmak için Han ve Tang girişimlerinin Orta Asya'daki başarılarıyla özdeşleştirdi.[^125] Qianlong'un Sincan'ı ele geçirmesi, Han ve Tang tarafından belirlenen örneklere olan dikkatinden kaynaklanıyordu.[^126] Sincan için resmi İmparatorluk Çing gazetesini yazan Çing bilim insanları, bölgenin Han ve Tang dönemi isimlerine sık sık atıfta bulundular.[^127] Sincan'ın Çing fatihi Zhao Hui, Tang hanedanı General Gao Xianzhi ve Han hanedanı Generalleri [Ban Chao](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ban_Chao) ve Li Guangli elde ettiği başarılardan dolayı ödüllendirildi.[^128] Sincan'ı yönetmek için hem Han hem de Tang modelleri Çing için bir öncelik sağladı, ancak yönetim tarzları çoğunlukla [Karahıtaylar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karah%C4%B1taylar) gibi göçebe güçlerin ve merkezi Avrupa ve Rus imparatorluklarınınkine benziyordu.[^129] Çing, resmi eserlerinde Sincan'ı ele geçirdiklerini bölgedeki Han ve Tang başarılarının devamı ve restorasyonu olarak tasvir etti ve bu hanedanların önceki başarılarından bahsetti.[^130] Çing, Han ve Tang dönemi sınırlarının yeniden tesis edildiğini iddia ederek[^131] ve Han ve Tang'ın ihtişamını ve otoritesini Çing ile özdeşleştirerek başarılarını pekiştirmeyi amaçladı.[^132] Sincan hakkında yazan birçok Mançu ve Moğol Çing yazarı, kültürel olarak Çinli bir bakış açısıyla [Çin dilinde](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87ince) yazdılar.[^133] Sincan ile ilgili Han ve Tang dönemi hikâyeleri anlatıldı ve eski Çin yer isimleri yeniden kullanıldı ve yaygınlaştırıldı.[^134] Han ve Tang dönemi kayıtları ve Sincan eserleri, 18. yüzyılda Çing dönemi Çinlileri için mevcut olan ve edebiyatçılar tarafından güncellenmiş eserlerle değiştirilmesi gereken bölgedeki tek yazılardı.[^135][^136] #### Göç politikaları Çing hanedanı Çungar Oyrat Moğollarını yendikten sonra, Çing Han, Hui, Mançu, Xibe ve Tarançileri (Uygurlar) Tarım Havzası'ndan Çungarya'ya yerleştirdi. Han Çinli suçlular ve siyasi sürgünler Lin Zexu gibi [Çungarya'ya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Cungarya) sürüldü. Cehriyye gibi yasaklı Sufi tarikatlarına mensup Hui Müslümanları ve Salar Müslümanları da Çungarya'ya sürgün edildi. 1781 Cehriyye isyanını bastırdıktan sonra Çing, Cehriyye taraftarlarını da sürgüne gönderdi. ![Liu Darin, Hotan ambanı](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/9/96/Liu_Darin_the_amban_of_Khotan.jpg) *Liu Darin, Hotan ambanı (Sven Hedin in his book "Through Asia", public-domain)* Han ve Hui tüccarlarının başlangıçta yalnızca [Tarım Havzası'nda](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tar%C4%B1m_Havzas%C4%B1) ticaret yapmalarına izin verildi. Tarım Havzası'ndaki Han ve Hui yerleşimi, 1830 [Muhammed Yusuf Hoca Ayaklanması'na](https://turkipedia.org/tr/wiki/Cihangir_Hoca_Ayaklanmas%C4%B1) kadar yasaktı, bu tarihten sonra Çing, tüccarları Hoca ile savaştıkları için ödüllendirdi ve yerleşmelerine izin verdi.[^137] 1870'te Çungarya'da her meslekten çok sayıda Çinli yaşıyor ve bölgeye iyi yerleşmiş durumdayken, Türkistan'da (Tarım Havzası) Müslüman nüfus arasında birkaç garnizonda sadece birkaç Çinli tüccar ve asker vardı.[^138][^139] 19. yüzyılın başında, Çing'in yeniden hakimiyetinden 40 yıl sonra, kuzey Sincan'da yaklaşık 155.000 Han ve Hui Çinlisi vardı ve güney Sincan'da bu sayının iki katından biraz fazla Uygur vardı.[^140] #### Eğitim [Cami](https://turkipedia.org/tr/wiki/Cami)ler okullar (ya da Arapça [mektep](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mektep)ler مكتب) gibi eğitim vermekteydi.[^141][^142] [Medrese](https://turkipedia.org/tr/wiki/Medrese)ler ve camiler eğitimin en çok yapıldığı yerlerdi. Medreseler şiir, mantık, sözdizimi, Arapça gramer, İslam hukuku, Kuran üzerine eğitim verildiği yerlerdi ama bu eğitim alanlarında tarih gibi dallara fazla ağırlık verilmezdi.[^143][^144][^145] Rusya'dan gelen [Ceditçi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Cedidcilik) Müslüman Türkler eğitim konusunda yeni fikirler yaydılar.[^146][^147][^148][^149][^150][^151] 1600'ler ve 1900'ler arasında birçok Türkçe tezkire metni yazıldı.[^152] Farsça dilinde Hint kaynaklı edebiyat Kaşgar'da yayıldı.[^153][^154] Çin kitapları da Uygurlar arasında popülerdi.[^155] Kaşgar'ın en eski basılı eseri [Johannes Avetaranian](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ohannes_Avetaranyan) tarafından çevrildi. [İmparator Shunzhui'nin](https://turkipedia.org/tr/wiki/Shunzhi) eserinin Türkçe versiyonunun yazılmasında da katkıları oldu.[^156] [Kangxi İmparatoru'nun](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kangxi) “ Kutsal Fermanı ”, Zuo Zongtang tarafından Sincan'da basıldığında hem Türkçe hem de Çince olarak yayınlandı.[^157] İmparator Shunzhui'nin edebi eserlerinden biri Türkçeye çevrildi ve Nur Muhammed tarafından Kaşgar'da yayınlandı.[^158] Yayıncılık ve basım için çeşitli girişimlerde bulunuldu.[^159][^160] #### Nüfus 1760'tan itibaren Çing Hanedanı, Çungarya'ya yerleşen Çinli Hui Müslümanlarına ve Han Çinlilerine büyük miktarda topraklar verirken, Türk Müslüman Tarançiler de Aksu'dan İli bölgesindeki Çungarya'ya taşındı. Takip eden 60 yıl içinde, Tarım Havzası'nın nüfusu, Çing yönetimi sırasında orijinal nüfusunun iki katına çıktı. Tarım Havzası'nda kalıcı yerleşime izin verilmedi, yalnızca tüccar ve askerlerin geçici olarak kalmasına izin verildi.[^161] 1830'larda Cihangir Ayaklanması'ndan sonra Altışehir, Han ve Hui yerleşimine açıldı. Ardından gerçekleşen 19. yüzyıl isyanları Han nüfusunun azalmasına neden oldu. Kuzeydoğuda [Uyguristan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Uyguristan) (Turfan ve Hami) ve güneybatıda Altışehir veya Kaşgarya'dan oluşan bölge için "[Doğu Türkistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Do%C4%9Fu_T%C3%BCrkistan)" adı kullanılmıştır. Yabancı ziyaretçiler tarafından tüm bölgenin nüfusu hakkında çeşitli tahminler verildi. ## Çin Cumhuriyeti ve Doğu Türkistan Cumhuriyetleri (1912–1949) ![Kumul yakınlarındaki Mazhongying liderliğindeki 36. tümen liderinin Türk askerleri.](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/6/6c/Turkic_Conscripts_36th_division_1933_Kumul.jpg) *Kumul yakınlarındaki Mazhongying liderliğindeki 36. tümen liderinin Türk askerleri. (public-domain)* ![Kuomintang, 1942'de Sincan'da](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/b/b6/Kuomintang_Party_in_Xinjiang_1942.jpg) *Kuomintang, 1942'de Sincan'da (w:Kuomintang party, Republic of China government, public-domain)* 1912'de Çing hanedanının yerini [Çin Cumhuriyeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87in_Cumhuriyeti_%281912-1949%29) aldı. Sincan'ın son Çing valisi Yuan Dahua [Sibirya'ya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sibirya) kaçtı. Astlarından Yang Zengxin, aynı yılın Mart ayında Çin Cumhuriyeti'ne katıldı ve 1928'deki suikastına kadar Sincan'ın kontrolünü elinde tuttu. Bölgeye atıfta bulunmak için "Altışehir ve Zungarya",[^162] "Altışehir-Çungar",[^163] "Altışehir-Çungarya"[^164] isimleri kullanılmıştır. Sincan'daki ÇC dönemi, Doğu Türkistan ayrılıkçı hareketlerinin yükselişine sahne oldu. ### Oyrat isyanları [Emirsana](https://turkipedia.org/tr/wiki/Emirsana)'nın Rusya'ya kaçtıktan sonra ölmediği, hayatta olduğu ve onları Mançu Çing yönetiminden kurtarmak ve [Oyrat](https://turkipedia.org/tr/wiki/Oyrat) ulusunu yeniden özgürleştirmek için halkına geri döneceği efsaneleri ve kehanetleri kalan Oyratlar arasında dolaştı[^165][^166] Oyrak Kalmuk Ja Lama, Emirsana'nın torunu olduğunu iddia etti ve daha sonra 1890'larda Batı Moğolistan'da Mançu karşıtı propaganda vaaz ederek ve Çing hanedanının devrilmesi çağrısında bulunarak Emirsana'nın reenkarnasyonu olduğunu iddia etti.[^167] Ja Lama birkaç kez tutuklandı ve sınır dışı edildi. Ancak, 1910'da [Altay](https://turkipedia.org/tr/wiki/Altay_%28il%29)'daki (Çungarya'daki) Oyrat Torgutlarına geri döndü ve 1912'de dış Moğolların, Mançu *Ambanı****nın ayrılmayı reddettiği ve yeni ilan edilen bağımsız Moğol devletiyle savaştığı ***[***Hovd***](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hovd_%28%C5%9Fehir%29)***'daki son Çing garnizonuna bir saldırı düzenlemesine yardım etti.***[^168][^169][^170][^171][^172][^173]*** Hovd ele geçirildikten sonra Mançu Çing kuvveti Moğollar tarafından yenildi ve katledildi.***[^174][^175] Ja Lama, Sincan'daki Oyrat geri kalanlarına şunları söyledi: "Ben Rus Çarının krallığından dilenci bir keşişim ama büyük Moğollardan doğdum. Sürülerim [Volga](https://turkipedia.org/tr/wiki/Volga) üzerinde, su kaynağım [İrtiş'tir](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0rti%C5%9F) . Benimle birlikte birçok kahraman savaşçı var. Birçok zenginliğim var. Şimdi, güç savaşının başladığı zamanda, siz dilencilerle, Oyratların kalıntılarıyla buluşmaya geldim. Düşmanı destekleyecek misin? Vatanım Altay, İrtiş, Khobuk-sari, Emil, Bortala, İli ve Alatay'dır. Burası Oyrat ana vatanı. Köken olarak, Mahakala'nın reenkarnasyonu, Emirsana'nın büyük torunu, Maralbaşı atının sahibiyim . Ben, Dambijantsan kahramanı dedikleri kişiyim . Otlaklarımı kendi toprağıma taşımaya, tebaamı ve kölelerimi toplamaya, iyilik yapmaya ve özgürce hareket etmeye geldim."[^176][^177] Ja Lama, Hovd merkezli bir Oyrat beyliği kurdu,[^178] o ve Altaylı Oyrat arkadaşları, [orijinal Oyrat imparatorluğunu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Cungar_Hanl%C4%B1%C4%9F%C4%B1) yeniden kurmak[^179] ve batı Çin ve Moğolistan göçebelerinden oluşan başka bir büyük birleşik Oyrat ulusu inşa etmek istedi, ancak Rus Kazakları tarafından tutuklandı ve yerel Moğollar aşırılıklarından şikayet ettikten sonra Moğol hükûmetinin talebi üzerine 1914'te sınır dışı edildi ve Oyrat ayrılıkçı bir devlet kuracağı ve onları Halha Moğollarından ayıracağı korkusuyla sınır dışı edildi.[^180] JaLama 1918'de Moğolistan'a döndü ve faaliyetlerine devam etti ve geçen karavanları gasp ederek kendini destekledi[^181][^182][^183] ancak 1922'de [Damdin Sühbatur](https://turkipedia.org/tr/wiki/Damdin_S%C3%BChbatur) yönetimindeki yeni Komünist Moğol yetkililerinin emriyle öldürüldü.[^184][^185][^186] Moğollar zaman zaman kuzey Sincan'daki Çungarya'nın tarihi Oyrat Çungar Moğol bölgesinin [Pan-Moğolizm](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mo%C4%9Folculuk) adına Moğol devletine eklenmesini savundular. 1918'de Buryat Moğol Transbaykal Kazak Atamanı [Grigori Semyonov](https://turkipedia.org/tr/wiki/Grigori_Semyonov) bir "Büyük Moğol Devleti" ilan etti ve Oyrat Moğol topraklarını, Sincan'ın bazı kısımlarını, Transbaykal, [İç Moğolistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0%C3%A7_Mo%C4%9Folistan), Dış Moğolistan, [Tandı Uranhay](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tand%C4%B1_Uranhay), Hovd, Hu-lun-pei-erh ve Tibet'i birleştirmeyi planladı.[^187] Buryat Moğol Agvan Dorzhiev, Tarbagatai, İli ve Altay gibi Oyrat Moğol bölgelerinin Dış Moğol devletine eklenmesini savunmaya çalıştı.[^188] Çin'in kışkırtılacağı endişesiyle, Oyrat Çungarya'nın yeni Dış Moğol devletine eklenmesi önerisi Sovyetler tarafından reddedildi.[^189] Uygur Müslümanları, Hindular dini işlerini halka açık bir şekilde yerine getirmeye çalışınca Hint Hindu tüccarlara karşı ayaklandılar. Uygurlar, 1907'de İsveç Hristiyan misyonuna da saldırdılar.[^190] 1923'te Kaşgar'da Müslümanlar arasında İsveçli misyonerlere karşı Hristiyan karşıtı bir çete patlak verdi.[^191] Uygur lideri [Abdullah Buğra](https://turkipedia.org/tr/wiki/Abdullah_Bu%C4%9Fra), Yarkent merkezli İsveçli misyonerlere şiddetle fiziksel olarak saldırdı ve onları idam etmeyi planladı, ancak yalnızca İngiliz Aksakal'ın kendilerine yardım etmesi sayesinde sürgün edildiler.[^192] 1930'larda Sincan'daki [Kumul İsyanı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kumul_%C4%B0syan%C4%B1) sırasında, Budist duvar resimleri Müslümanlar tarafından tahrip edildi.[^193] ### Sincan savaşları (1933–1945) #### Birinci Doğu Türkistan Cumhuriyeti 1930'ların başında Vali [Jin Shuren'e](https://turkipedia.org/tr/wiki/Jin_Shuren) karşı isyanların ardından [Kaşgar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ka%C5%9Fgar)'da bir isyan 1933'te kısa ömürlü [Birinci Doğu Türkistan Cumhuriyeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Do%C4%9Fu_T%C3%BCrkistan_%C4%B0sl%C3%A2m_Cumhuriyeti)'nin (Birinci DTİC) kurulması ile sonuçlandı. DTİC, kuzeyde [Aksu'dan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Aksu_%28%C5%9Fehir%29) [güneyde Hotan'a](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hotan_%28%C5%9Fehir%29) kadar [Tarım Havzası](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tar%C4%B1m_Havzas%C4%B1) çevresinde otorite talep etti ve 1934'te Çinli Müslüman savaş ağası Ma Zhongying'in orduları tarafından bastırıldı. #### İkinci Doğu Türkistan Cumhuriyeti [Sheng Shicai](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sheng_Shicai), [Mao Zedong'un](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mao_Zedong) kardeşi Mao Zemin de dahil olmak üzere bir grup [Çinli Komünisti](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87in_Kom%C3%BCnist_Partisi) Sincan'a davet etti, ancak 1943'te kendisine karşı bir komplo kurulmasından korkan Sheng, Mao Zemin de dahil olmak üzere tüm Çinli Komünistleri öldürdü. 1944 yazında, [İli İsyanı](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0li_%C4%B0syan%C4%B1) sırasında, şimdi kuzey Sincan'da bulunan [İli Kazak Özerk İli'nde](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0li_%28il%29), bu kez Sovyet desteğiyle [İkinci Doğu Türkistan Cumhuriyeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Do%C4%9Fu_T%C3%BCrkistan_Cumhuriyeti) (İkinci DTC) kuruldu. Çin'de bilindiği haliyle [Üç Bölge Devrimi](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0li_%C4%B0syan%C4%B1), Urumçi'deki Milliyetçi eyalet hükûmetini tehdit etti. Sheng Shicai iktidardan düştü ve Zhang Zhizhong, İkinci DTC ve SSCB ile bir ateşkes müzakeresi için [Nankin'den](https://turkipedia.org/tr/wiki/Nankin) gönderildi. Sıkıntılı bir koalisyon eyalet hükûmeti kuruldu ve ayrı yönetimlerle Sincan'a nominal bir birlik getirdi. Koalisyon hükûmeti, [Çin İç Savaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87in_%C4%B0%C3%A7_Sava%C5%9F%C4%B1)'nın bitiminde, muzaffer Çinli Komünistlerin [1949'da Sincan'a girmesiyle](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87in_Halk_Cumhuriyeti%27nin_Sincan%27%C4%B1_ilhak%C4%B1) sona erdi. İkinci DTC'nin liderliği, Sovyetler Birliği tarafından Çinli Komünistlerle müzakere etmeye ikna edildi. Bu liderlerin çoğu, Ağustos ayı sonlarında Pekin'deki bir barış konferansına giderken bir uçak kazasında öldü. [Saifuddin Azizi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Seyfeddin_Azizi) liderliğindeki kalan liderlik, yeni kurulan [Çin Halk Cumhuriyeti'ne](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87in) katılmayı kabul etti. Sincan'daki Milliyetçi askeri komutanlar, Tao Zhiyue ve eyalet valisi [Burhan Şehidi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Burhan_%C5%9Eehidi) Eylül ayında [Halk Kurtuluş Ordusu](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87in_Halk_Kurtulu%C5%9F_Ordusu)'na (HKO) teslim oldu. [Osman Batur](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osman_Batur) yönetimindeki Kazak milisleri, 1950'lerin başlarına kadar HKO'ya direndi. ÇHC'nin [Sincan Uygur Özerk Bölgesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sincan_Uygur_%C3%96zerk_B%C3%B6lgesi), Sincan Eyaleti'nin yerini alarak 1 Ekim 1955'te kuruldu. ### Han ve Uygurlar arasındaki evlilikler Urumçi'de (Uygur) Han Çinli erkeklerle evlenen Müslüman kadınlar, 11 Temmuz 1947'de (Uygur) Müslüman orduları tarafından saldırıya uğradı, ele geçirildi ve kaçırıldı. Yaşlı (Uygur) Müslüman erkekler kadınlarla zorla evlendi. Kaosa tepki olarak saat 23.00'te [sokağa çıkma yasağı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Soka%C4%9Fa_%C3%A7%C4%B1kma_yasa%C4%9F%C4%B1) uygulandı.[^194] Müslüman (Uygur) kadınlarla Han Çinli erkekler arasındaki evlilikler Uygur lideri [İsa Yusuf Alptekin'i](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0sa_Yusuf_Alptekin) çileden çıkardı.[^195] Karışık Han-Uygur çiftleri, ebeveynlerini ve bazen de Sincan'ı tamamen terk etmeleri için baskı gördü. 1911'den 1949'a kadar olan Cumhuriyet döneminde, Han askeri generalleri Uygur kadınlar tarafından takip edildi ve bu kadınlar onlara kur yaptı. 1949'da Komünistler iktidarı ele geçirdiğinde, Uygur nüfusu bu kadınları *milliy munapik* (etnik pislik) olarak damgaladı ve onları Han ortaklarına Tayvan'a ve " [Asıl Çin'e](https://turkipedia.org/tr/wiki/As%C4%B1l_%C3%87in) " taşınma konusunda eşlik etmeye zorladı ve tehdit etti. Uygur ebeveynler, bu tür kadınları, eğitim kurumlarına gitmek için "Asıl Çin'de" bir yere taşındıktan sonra, erkek ya da kadın çocuklarından hiçbirini Sincan'a iade etmemeleri konusunda uyardı. Bu, diğer Uygurlardan dışlanma ve kınamalardan kaçınmak içindi. Bir Han erkeğinin Uygur bir kadınla çıktığı ve ardından bir Han erkeğinin ve ablasının Uygur topluluğunu annesini kınaması ve taciz etmesi için kışkırttığı bir vakaydı.[^196] ## Çin Halk Cumhuriyeti (1949'dan günümüze) ![Saifuddin Azizi, Xi Zhongxun (Çinli Şi Cinping'in 6. büyük liderinin babası), Burhan Şehidi, Sincan'daki Osman Batur Kazak isyanının başarılı bir şekilde bastırılmasından sonra Temmuz 1952'de.](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/d/d0/Xi_Zhongxun%2C_Saifuddin_Azizi%2C_Burhan_Shahidi.jpg) *Saifuddin Azizi, Xi Zhongxun (Çinli Şi Cinping'in 6. büyük liderinin babası), Burhan Şehidi, Sincan'daki Osman Batur Kazak isyanının başarılı bir şekilde bastırılmasından sonra Temmuz 1952'de. (public-domain)* ### Halk Kurtuluş Ordusu tarafından devralma [İli İsyanı](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0li_%C4%B0syan%C4%B1) sırasında Sovyetler Birliği, 1944'ten 1949'a kadar kuzey Xinjiang'da şimdiki [İli Kazak Özerk İli](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0li_%28il%29)'nde (İli, Tarbagatay ve Altay Bölgeleri) [Çin Cumhuriyeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87in_Cumhuriyeti_%281912-1949%29) [Kuomintang](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kuomintang) kontrolü altında [İkinci Doğu Türkistan Cumhuriyeti'ni](https://turkipedia.org/tr/wiki/Do%C4%9Fu_T%C3%BCrkistan_Cumhuriyeti) (2. DTC) kurmaları için Uygur ayrılıkçılarını destekledi.[^197] [Halk Kurtuluş Ordusu](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87in_Halk_Kurtulu%C5%9F_Ordusu) [1949'da Sincan'a girdi](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87in_Halk_Cumhuriyeti%27nin_Sincan%27%C4%B1_ilhak%C4%B1) ve Kuomintang komutanı Tao Zhiyue eyaleti onlara teslim etti.[^198] [Çin Halk Cumhuriyeti'ne](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87in) göre, 2. DTC, Çin'deki komünist devrimin olumlu bir parçası olan Sincan devrimiydi; 2 DTC [Çin Halk Cumhuriyeti'nin Sincan'ı ilhakı](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87in_Halk_Cumhuriyeti%27nin_Sincan%27%C4%B1_ilhak%C4%B1) olarak bilinen bir süreç olan Sincan'a girdiğinde [ÇHKO](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87in_Halk_Kurtulu%C5%9F_Ordusu)'ya katıldı ve 'memnuniyetle karşılandı' . Uygur milliyetçileri genellikle, 1949'da Sincan nüfusunun %5'inin Han olduğunu ve diğer %95'inin Uygur olduğunu iddia ederek, [Kazaklar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kazaklar)ın, [Sibolar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sibolar)ın vb varlığını sildiğini ve Hanların 1800'de Çing Hanedanı döneminde Sincan nüfusunun yaklaşık üçte biri olduğu gerçeğini görmezden geldiğini iddia etmektedirler. Özerk bölge 1 Ekim 1955'te kuruldu.[^199] 1955'te (Çin'deki ilk modern nüfus sayımı 1953'te yapıldı), Uygurlar, Sincan'ın 5,11 milyonluk toplam nüfusunun %73'ü olarak sayıldı. Sincan bir bütün olarak "Uygur Özerk Bölgesi" olarak belirlenmiş olsa da, 1954'ten beri Sincan'ın topraklarının %50'sinden fazlası 13 yerli Uygur olmayan grup için özerk alanlar olarak belirlenmiştir. [ÇHC'nin ilk nükleer denemesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/596_%28n%C3%BCkleer_deneme%29) 16 Ekim 1964'te Sincan'daki [Lop Nur'da](https://turkipedia.org/tr/wiki/Lop_Nur) gerçekleştirildi. Testlere "Şeytanın davranışı" olarak belirgin bir şekilde karşı çıkmasıyla tanınan Japon fizikçi Jun Takada, sonuçta ortaya çıkan radyasyon nedeniyle 100.000 ila 200.000 kişinin öldürülmüş olabileceğini öne sürdü. [Scientific American](https://turkipedia.org/tr/wiki/Scientific_American) makalesine göre, Jun Takada'nın Çin'e girmesine izin verilmedi. Ayrıca, 'ABD, eski Sovyetler Birliği ve Fransa tarafından yapılan testlerden radyasyon etkilerini araştırdı'.[^200] Ancak Lop Nur bölgesi 1920'lerden beri kalıcı olarak yerleşim görmemiştir.[^201] Bunun nedeni, yaklaşık yüzölçümüne sahip ve Sadece 0.16/km2 nüfus yoğunluğuna sahip [Çakılık İlçesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87ak%C4%B1l%C4%B1k_%C4%B0l%C3%A7esi)nde [Taklamakan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Taklamakan_%C3%87%C3%B6l%C3%BC) ve [Kumdağ](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kumda%C4%9F_%C3%87%C3%B6l%C3%BC) çölleri arasında yer almasıdır. Ayrıca, Çin medyası Takada'nın araştırmalarını reddetti.[^202] ### Bölgeye Han göçü ÇHC, Han göçünü seyrek nüfuslu Çungarya'ya (Çungar Havzası) teşvik etti. 1953'ten önce Sincan nüfusunun çoğu (%75) Tarım Havzası'nda yaşıyordu, bu nedenle yeni Han göçmenleri Çungarya ve Tarım arasındaki nüfus dağılımını değiştirdi.[^203][^204][^205] Yeni Çinli göçmenlerin çoğu kuzeydeki Çungarya bölgesinde göçlerini sonlandırdı.[^206] Han ve Hui, Çungarya'nın şehirlerinde nüfusun çoğunluğunu oluştururken, Tarım'ın Kaşgar şehirlerindeki nüfusun çoğunu Uygurlar oluşturuyordu.[^207] Doğu ve Orta Çungarya, bu Han ve Hui topluluklarının yoğunlaştığı belirli alanlardır.[^208] ### Uygur Sorunu Sincan çatışması, [Çin'in](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87in) uzak batısındaki [Sincan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sincan_Uygur_%C3%96zerk_B%C3%B6lgesi) eyaletinde, bölgedeki en büyük grubu oluşturan bir [Türk](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_halklar%C4%B1) azınlık etnik grubu olan [Uygurlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Uygurlar) merkezli bir çatışmadır.[^209] [Han Çinlilerinin](https://turkipedia.org/tr/wiki/Han_%C3%87inlisi) 1950'lerden 1970'lere devlet destekli kitlesel göçü, Çin kültürel birliğini teşvik eden ve Uygur kimliğinin belirli ifadelerini cezalandıran hükûmet politikaları,[^210][^211] ve ayrılıkçı hareketlere sert tepkiler[^212] gibi faktörler[^213] Uygurlar ile eyalet polisi ve Han Çinlileri arasındaki gerginliği tırmandırdı.[^214] Bu, hem sık sık terörist saldırılar hem de daha geniş çaplı halk huzursuzluk olarak ([Temmuz 2009 Urumçi başkaldırıları](https://turkipedia.org/tr/wiki/Temmuz_2009_Urum%C3%A7i_ba%C5%9Fkald%C4%B1r%C4%B1lar%C4%B1) gibi) kendisini göstermiştir. Son yıllarda, hükûmet politikası, kitlesel gözetim, artan tutuklamalar ve yüz binlerce Uygur ve diğer Müslüman azınlık gruplarının üyelerini barındırdığı tahmin edilen bir "[yeniden eğitim kampları](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sincan_yeniden_e%C4%9Fitim_kamplar%C4%B1)" ile belirginleşti.[^215][^216] #### Uygur milliyetçiliği [Turgun Almas](https://turkipedia.org/tr/wiki/Turgun_Almas) gibi Uygur milliyetçi tarihçileri, Uygurların 6000 yıl boyunca Çinlilerden farklı ve bağımsız olduklarını ve Uygur olmayan tüm halkların Sincan'a yerli olmayan göçmenler olduğunu iddia etmektedir. Bu kurgulanmış tarih o kadar başarılıydı ki, Çin 1991'de Uygur tarihçiliği yayınlanmasını durdurdu. Çinli tarihçiler, bölgenin eski zamanlardan beri 'çok kültürlü' olduğunu ifade ederek[^217] ve Han'ın 2000 yıllık tarihine işaret ederek ve Sincan'daki [Moğol](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87in%27deki_Mo%C4%9Follar), [Kazak](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kazaklar), [Özbek](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%96zbekler), [Mançu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Man%C3%A7ular), [Hui](https://turkipedia.org/tr/wiki/Huiler), [Sibo](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sibolar) yerlilerinin tarihini belgeleyerek ve [Huigu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Uygur_Ka%C4%9Fanl%C4%B1%C4%9F%C4%B1)'nun (ÇHC hükûmeti tarafından "Uygur" ile eşit) Moğolistan'dan 9. yüzyılda nispeten geç "batıya göçünü" vurgulayarak Uygur milliyetçilik iddialarını çürütmeye çalıştılar.[^218][^219] Ancak Bovingdon, hem Uygur hem de Çin anlatılarının karmaşık ve iç içe geçmiş tarihsel gerçekler ve gelişmelerle uyuşmadığını belirterek, [Han Hanedanı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Han_Hanedan%C4%B1)'nın (MÖ 206 – MS 220) Sincan'ı MÖ 120'den sonra kontrol etmek için askeri koloniler (tuntian) ve komutanlıklar kurduğunu, [Tang Hanedanı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tang_Hanedan%C4%B1)'nın (618-907) da Sincan'ın çoğunu [An Luşan İsyanı](https://turkipedia.org/tr/wiki/An_Lu%C5%9Fan_%C4%B0syan%C4%B1)'na kadar kontrol ettiğini belirtti. 9. yüzyılda, Uygur Hanlığı'nın yıkılmasından sonra, Uygurlar 'Orhun Nehri vadisinin Moğol çekirdek topraklarından'[^220][^221][^222][^223] Moğolistan, [İç Moğolistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0%C3%A7_Mo%C4%9Folistan) ve [Sibirya'dan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sibirya)[^224] Sincan'a göç ettiler. "Uygur" adı aslen 9. yüzyılda Tarım Havzası'ndaki bir Budist halkla ilişkilendirildi, ancak 15. yüzyılda [Sovyetler Birliği](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sovyetler_Birli%C4%9Fi) tarafından 20. yüzyılda yeniden canlandırılıncaya kadar tamamen ortadan kalktı.[^225] Bovingdon, Çin'in arzu edilen tarihsel kayıtlardaki boşlukları doldurması gereken bir anlatı inşa etmede benzer sorunlarla karşı karşıya olduğunu belirtmektedir. #### Sincan'da Çin-Sovyet çatışmaları Sovyetler Birliği, Uygur milliyetçi propagandasını ve Çin'e karşı Uygur ayrılıkçı hareketlerini destekledi. Sovyetler, Sincan'da propaganda yoluyla ayrılıkçı faaliyetleri kışkırttı, Kazakları Sovyetler Birliği'ne kaçmaya ve Çin'e saldırmaya teşvik etti. Çin, Sincan-Sovyet sınır bölgesini özellikle Han [Bingtuan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sincan_%C3%9Cretim_ve_%C4%B0n%C5%9Faat_Kolordusu) milisleri ve çiftçilerle güçlendirerek yanıt verdi.[^226] 1967'den sonra Sovyetler, Radyo Taşkent aracılığıyla Uygurları Çinlilere karşı ayaklanmaya teşvik eden yayınlarını yoğunlaştırdı ve Çin sınırına saldırmak için ayrılıkçı [gerilla savaşçılarını](https://turkipedia.org/tr/wiki/Gerilla_sava%C5%9F%C4%B1) doğrudan barındırıp destekledi. 1966'da Çin'e yönelik Sovyet destekli ayrılıkçı saldırıların sayısı 5.000'di.[^227] [1962'de Çin-Sovyet ayrılığından](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87in-Sovyet_ayr%C4%B1l%C4%B1%C4%9F%C4%B1) sonra, Sincan'a bağımsızlık vadeden Sovyet propagandasına yanıt olarak 60.000'den fazla Uygur ve Kazak, Sincan'dan [Kazakistan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti'ne](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kazakistan_Sovyet_Sosyalist_Cumhuriyeti) sığındı. Uygur sürgünleri daha sonra Çin'i, sözde Sovyetleşmiş göçmenlerden toplanan binlerce Uygur "kurtuluş ordusu" söylentileriyle tehdit etti.[^228] 1968'de Sovyetler Birliği, Çin'e karşı şiddetli bir ayaklanma başlatmak için zamanının en büyük militan Uygur ayrılıkçı örgütü olan [Doğu Türkistan Halkın Devrimci Partisi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Do%C4%9Fu_T%C3%BCrkistan_Halk%C4%B1n_Devrimci_Partisi)'ni (DTHDP) finanse etmeye ve desteklemeye dahil oldu.[^229][^230][^231][^232][^233] 1970'lerde Sovyetler de Çinlilere karşı savaşmak için Doğu Türkistan Birleşik Devrimci Cephesi'ni (DTBDC) destekledi.[^234] 1966-67'de Çin ve Sovyet güçleri sınır boyunca çatışırken "kanlı olaylar" alevlendi. Sovyetler Çin karşıtı gerillaları eğitti ve Uygurları Çin'e karşı ayaklanmaya çağırdı ve "ulusal kurtuluş mücadelelerini" destekledi.[^235] 1969'da Çin ve Sovyet güçleri Sincan-Sovyet sınırı boyunca doğrudan birbirleriyle savaştı.[^236][^237][^238] Eski Sovyet destekli DTBDC lideri Yusupbek Muhlisi tarafından 1990'larda Sincan'daki şiddetli ayaklanmalar hakkında yanlış iddialarda bulunan ve hem Çinli göçmenlerin hem de Sincan'daki toplam Uygurların sayısını abartan saldırgan ve kavgacı basın açıklamaları zinciri yapıldı.[^239][^240] ![Urumçi, Sincan Özerk Bölgesi'nin en büyük şehri oldu.](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/74/Urumqi_partial_panorama_at_dusk.JPG/1280px-Urumqi_partial_panorama_at_dusk.JPG) *Urumçi, Sincan Özerk Bölgesi'nin en büyük şehri oldu. (Ccyber5, public-domain)* Sincan'ın Çin için önemi, [Sovyetlerin 1979'da Afganistan'ı işgalinden](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sovyetler_Birli%C4%9Fi%27nin_Afganistan%27a_m%C3%BCdahalesi) sonra arttı ve Çin'in Sovyetler tarafından kuşatıldığı algısına yol açtı.[^241] Çinliler, Sovyet işgali sırasında Afgan [mücahit](https://turkipedia.org/tr/wiki/M%C3%BCcahit)lerini desteklediler ve Sovyet azınlıklarının daha iyi yaşadığını ve Müslümanları isyana teşvik ettiğini iddia eden Sincan'a yapılan Sovyet propaganda yayınlarına karşı koymak için Uygurlara Afgan Müslümanlara yönelik Sovyet vahşeti raporlarını yayınladılar.[^242] Çin radyosu, Kazaklar gibi Orta Asya etnik azınlıklarına Sovyet karşıtı yayınlar yaptı. Sovyetler, Çin birliklerinin Sovyetler Birliği'ne saldırması ve Orta Asya'ya girmesi durumunda Rus olmayan Kazak, Özbek ve Kırgızlar arasında sadakatsizlikten korkuyordu. Ruslar Orta Asyalılar tartıştıklarında, "Çinliler buraya gelene kadar bekleyin, size neyin ne olduğunu gösterecekler!" sözleriyle kışkırtıldılar. Çinli yetkililer, Sincan'daki Han göçmenlerini bölgeyi Sovyetler Birliği'ne karşı savunmak için hayati olarak gördüler.[^243] Çin, Kaşgar ve Hotan yakınlarında Afgan Mücahidlerini eğitmek için kamplar açtı ve onlara yüz milyonlarca dolar değerinde küçük silah, roket, mayın ve tanksavar silahı sağladılar.[^244][^245] #### Olaylar 1970'lerin sonlarında [Çin ekonomik reformu](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87in_ekonomik_reformu) eşit olmayan bölgesel kalkınmayı şiddetlendirdiğinden, daha fazla Uygur Sincan şehirlerine göç etti ve bazı Hanlar da bağımsız ekonomik ilerleme için Sincan'a göç etti. Artan etnik temas ve emek rekabeti, 1997 Urumçi otobüs bombalamaları gibi 1990'lardaki Uygur ayrılıkçı eylemleriyle aynı zamana denk geldi. 1980'lerde bir dizi öğrenci gösterisinden sonra, Nisan 1990'daki Baren Kasabası isyanı 20'den fazla ölüme yol açtı.[^246] 1997 yılında [Gulca Olayı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Gulca_Olay%C4%B1) ve Urumçi otobüs bombalaması meydana gelirken,[^247] polis [Doğu Türkistan İslam Partisi'nden](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkistan_%C4%B0sl%C3%A2m_Partisi) dini ayrılıkçılarla savaşmaya devam etti. Son olaylar arasında 2007 Sincan baskını, 2008 yılında [China Southern Airlines](https://turkipedia.org/tr/wiki/China_Southern_Airlines) uçuşunda engellenen intihar bombası girişimi[^248] ve [Pekin Olimpiyatları'ndan](https://turkipedia.org/tr/wiki/2008_Yaz_Olimpiyatlar%C4%B1) dört gün önce on altı polis memurunun ölümüyle sonuçlanan 2008 Sincan saldırısı yer almaktadır.[^249][^250] Diğer olaylar arasında [Temmuz 2009 Urumçi başkaldırıları](https://turkipedia.org/tr/wiki/Temmuz_2009_Urum%C3%A7i_ba%C5%9Fkald%C4%B1r%C4%B1lar%C4%B1), Eylül 2009 Sincan karışıklığı ve 376 kişinin yargılanmasına yol açan 2010 Aksu bombalaması yer almaktadır.[^251] 2013 ve 2014'te tren istasyonlarına ve bir pazara yapılan ve 70 kişinin ölümüne ve yüzlercesinin yaralanmasına neden olan bir dizi saldırı, hükûmetin 12 aylık bir baskısıyla sonuçlandı. Terör suçlamalarından hüküm giyen 94 kişinin yer aldığı iki toplu ceza davasında üç kişi ölüm cezasına çarptırıldı, diğer sanıklar uzun hapis cezaları aldı.[^252] #### Uygur soykırımı 2014'ten bu yana[^253] Xi Jinping Yönetimi altındaki Çin hükûmeti, bir milyondan fazla [Müslüman](https://turkipedia.org/tr/wiki/M%C3%BCsl%C3%BCman)'ın (çoğu [Uygur](https://turkipedia.org/tr/wiki/Uygurlar)) herhangi bir yasal süreç olmaksızın gizli gözaltı kamplarında tutulmasına yol açan bir politika izledi[^254][^255][^256] bu hareket [Holokost'tan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Holokost) bu yana etnik ve dini azınlıkların en büyük ölçekli tutuklanması halini aldı.[^257] Politikayı eleştirenler bunu [Sincan'ın](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sincan_Uygur_%C3%96zerk_B%C3%B6lgesi) [Çinlileştirilmesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87inlile%C5%9Ftirme) olarak tanımladılar ve bunu bir etnik soykırım veya [kültürel soykırım](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C3%BClt%C3%BCrel_soyk%C4%B1r%C4%B1m) olarak adlandırırken[^258][^259][^260][^261][^262] birçok aktivist, bağımsız [STK](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sivil_toplum_kurulu%C5%9Fu), [insan hakları](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0nsan_haklar%C4%B1) uzmanı, hükûmet yetkilileri ve [Doğu Türkistan Sürgün Hükümeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Do%C4%9Fu_T%C3%BCrkistan_S%C3%BCrg%C3%BCn_H%C3%BCk%C3%BBmeti) bunu [soykırım](https://turkipedia.org/tr/wiki/Soyk%C4%B1r%C4%B1m) olarak nitelendirdi.[^263][^264][^265][^266][^267][^268][^269][^270] Bu süre boyunca, [Sincan Uygur Özerk Bölgesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sincan_Uygur_%C3%96zerk_B%C3%B6lgesi) hükûmeti ve Çin Komünist Partisi (ÇKP) il komitesi tarafından işletilen Sincan "yeniden eğitim" kampları,[^271][^272][^273][^274] toplama kampları, 2014'te duyurulan bir politika olan "teröre karşı [halk savaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Halk_sava%C5%9F%C4%B1)nın " bir parçası olarak [Uygurlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Uygurlar)a ve diğer Müslümanlara beyin yıkama kampları olarak kullanıldı[^275][^276][^277] Kamplar, birçok ülke ve insan hakları örgütü tarafından insan hakları ihlalleri ve kötü muamele iddiasıyla eleştirildi, bazı kişiler [soykırım](https://turkipedia.org/tr/wiki/Uygur_Soyk%C4%B1r%C4%B1m%C4%B1) iddiasında bulundu, ancak bazı insanlar kampları desteklediklerini belirtti.[^278][^279] Mayıs 2018'de ABD Savunma Bakan Yardımcısı Hint-Pasifik Güvenlik İşlerinden Sorumlu Yardımcısı Randall Schriver, "en az bir milyon ama muhtemelen üç milyona yakın vatandaşın" "toplama kampları" olarak nitelendirdiği gözaltı merkezlerinde hapsedildiğini söyledi. Ağustos 2018'de, [Birleşmiş Milletler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Birle%C5%9Fmi%C5%9F_Milletler) Irk Ayrımcılığının Ortadan Kaldırılması Komitesi'nde bir ABD temsilcisi olan Gay McDougall, komitenin Çin'deki 1 milyon etnik Uygur'un "yeniden eğitim kamplarında" tutulduğuna dair birçok güvenilir rapor aldığını söyledi. Temmuz 2019'da Politik Risk Dergisi'nde yazan bağımsız araştırmacı Adrian Zenz, Sincan yeniden eğitim kamplarında gözaltına alınan insan sayısı için 1,5 milyon üst spekülatif sınır tahmin ettiğini ifade etti. Adrian Zenz, Kasım 2019'da Sincan'daki gözaltı kamplarının sayısının 1.000'i aştığını tahmin ettiğini ifade etti.[^280] Kasım 2019'da [George Friedman](https://turkipedia.org/tr/wiki/George_Friedman), 10 Uygurdan 1'inin yeniden eğitim kamplarında tutulduğunu tahmin ettiğini ifade etti.[^281] Kamuoyu raporları,[^282] Uygurların kamplarda yoğunlaşmasının,[^283][^284] Uygur [dini uygulamalarının](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87in%27de_%C4%B0slam) bastırılması,[^285][^286] siyasi [telkin](https://turkipedia.org/tr/wiki/Endoktrinasyon),[^287][^288] ağır kötü muamele,[^289] ve zorla kısırlaştırma, [zorla kürtaj](https://turkipedia.org/tr/wiki/Zorla_k%C3%BCrtaj),[^290] [ve doğum kontrol ilaçları ve implantların](https://turkipedia.org/tr/wiki/Do%C4%9Fum_kontrol%C3%BC) zorla kullanımı dahil olmak üzere birçok insan hakları ihlallerine ilişkin olayı gözler önüne serdi.[^291] ### Eğitim 1949'dan 2001'e kadar bölgede eğitim, 1.335'ten 6.221'e ilköğretim okulu; 9'dan 1.929'a ortaokul ve 1'den 21'e [yüksek öğrenim kurumları](https://turkipedia.org/tr/wiki/Lisans%C3%BCst%C3%BC) ile büyük ölçüde genişledi. Genç ve orta yaşlı insanlar için [okuryazarlık](https://turkipedia.org/tr/wiki/Okuryazarl%C4%B1k) oranı %2'nin altına düşmüştür. [Tarım bilimi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tar%C4%B1m_bilimi), çölde yenilikçi yol yapım yöntemlerinin yanı sıra bölgeye de girdi. Kültürel olarak, Sincan'da, 1949'da hiç olmamasına kıyasla 81 [halk kütüphanesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Halk_k%C3%BCt%C3%BCphanesi) ve 23 müze yer almaktadır. Sincan'da, 1952'de 4 gazete yer almasına karşın günümüzde 44 dilde 98 gazeteye ev sahipliği yapmaktadır. Resmi istatistiklere göre doktorların, sağlık çalışanlarının, [klinik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Klinik)lerin ve hastane yataklarının insanlara oranı ülke ortalamasını aşmış ve aşılama oranları %85'e ulaşmıştır.[^292] ## Ayrıca bakınız - [Türk göçü](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_g%C3%B6%C3%A7leri) - [Sincan'daki El Kaide](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkistan_%C4%B0sl%C3%A2m_Partisi) ### Genel - Demetrius Charles Boulger. *The Life of Yakoob Beg*; Athalik Ghazi, And Badaulet; Ameer of Kashgar. - Mirza Muhammad Haidar. *The Tarikh-i-Rashidi: A History of the Moghuls of Central Asia*. Trans. Edward Denison Ross, . - "Les Saces", Iaroslav Lebedynsky, - J.P. Mallory and Victor H. Mair, *The Tarim mummies* . - *Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang*. James A. Millward. (2007). Columbia University Press, New York. - Shaw, Robert. *Visits to High Tartary, Yarkand and Kashgar*. John Murray, London. (1871). Reprint with new introduction. (1984). Oxford University Press, pp. 53–56. . - Watson, Burton. Trans. 1993. "Records of the Grand Historian of China: Han Dynasty II". Translated from the Shiji of Sima Qian. Columbia University Press. Revised Edition. ; (pbk.) [^1]: The Silk Road: Trade, Travel, War and Faith. Serindia Publications, Inc., 2004, s. 27. [^2]: The Silk Road: Trade, Travel, War and Faith. Serindia Publications, Inc., 2004, s. 27. [^3]: Fairbank, K. John. The Cambridge History of China. Cambridge University Press. 1978. p. 269. . [^4]: C. Michael Hogan, Silk Road, North China, the Megalithic Portal, ed. A. Burnham . [^5]: Bellér-Hann 2007, p. 34. [^6]: Liu & Faure 1996 , p. 78. [^7]: Liu & Faure 1996 , p. 69. [^8]: Liu & Faure 1996 , p. 70. [^9]: Liu & Faure 1996 , p. 67. [^10]: Liu & Faure 1996 , p. 77. [^11]: The Turks in World History. Oxford University Press, 15 Ekim 2004, s. 242-. [^12]: Uyghurs are hybrids. 28 Mart 2008. [^13]: Yes, Uyghurs are a new hybrid population. 22 Eylül 2009. [^14]: Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang. Columbia University Press, 2007, s. 43. [^15]: Uygur Genetics - DNA of Turkic people from Xinjiang, China. Khazaria.com. [^16]: Evidence that a West-East Admixed Population lived in the Tarim Basin as Early as the Early Bronze Age. [^17]: Christopoulos, Lucas (August 2012), "Hellenes and Romans in Ancient China (240 BC – 1398 AD)," in Victor H. Mair (ed), Sino-Platonic Papers, No. 230, Chinese Academy of Social Sciences, University of Pennsylvania Department of East Asian Languages and Civilizations, pp 15-16, ISSN 2157-9687. [^18]: Chengzhi, Xie. Mitochondrial DNA analysis of ancient Sampula population in Xinjiang. Progress in Natural Science, 2007, s. 927-933. [^19]: Christopoulos, Lucas (August 2012), "Hellenes and Romans in Ancient China (240 BC – 1398 AD)," in Victor H. Mair (ed), Sino-Platonic Papers, No. 230, Chinese Academy of Social Sciences, University of Pennsylvania Department of East Asian Languages and Civilizations, p. 27, ISSN 2157-9687. [^20]: Chengzhi, Xie. Mitochondrial DNA analysis of ancient Sampula population in Xinjiang. Progress in Natural Science, 2007, s. 927-933. [^21]: Trading Genes along the Silk Road: mtDNA Sequences and the Origin of Central Asian Populations. 1998, s. 1824-1838. [^22]: Chengzhi, Xie. Mitochondrial DNA analysis of ancient Sampula population in Xinjiang. Progress in Natural Science, 2007, s. 927-933. [^23]: Christopoulos, Lucas (August 2012), "Hellenes and Romans in Ancient China (240 BC – 1398 AD)," in Victor H. Mair (ed), Sino-Platonic Papers, No. 230, Chinese Academy of Social Sciences, University of Pennsylvania Department of East Asian Languages and Civilizations, p. 27 & footnote #46, ISSN 2157-9687. [^24]: The Dead Tell a Tale China Doesn't Care to Listen To. 18 Kasım 2008. [^25]: Mallory & Mair (2000), p. 237. [^26]: A Host of Mummies, a Forest of Secrets. 15 Mart 2010. [^27]: Baumer (2000), p. 28. [^28]: J. P. Mallory and Victor H. Mair, "The Tarim Mummies", p. 55, : "The strange creatures of the Shanhai jing: [...] we find recorded north of the territory of the "fish dragons" the land of the whites (Bai), whose bodies are white and whose long hair falls on their shoulders. Such a description could accord well with a Caucasoid population beyond the frontiers of Ancient China and some scholars have identified these Whites as Yuezhi." [^29]: Mallory & Mair (2000), pp. 260, 294–296, 314–318. [^30]: Mallory & Mair (2000), pp. 236–237. [^31]: A meeting of civilisations: The mystery of China's celtic mummies. 28 Ağustos 2006. [^32]: China. HarperPress, 2015. [^33]: A meeting of civilisations: The mystery of China's celtic mummies. 28 Ağustos 2006. [^34]: The mystery of China's celtic mummies. 28 Ağustos 2006. [^35]: Mallory & Mair (2000), pp. 317–318. [^36]: Mallory & Mair (2000), p. 318. [^37]: "Les Saces", Iaroslav Lebedynsky, p. 59. [^38]: Xiongnu People. Encyclopædia Britannica. [^39]: di Cosmo 2004: 186 [^40]: Barfield 1989 [^41]: di Cosmo 1999: 885–966 [^42]: Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang. Columbia University Press, 2007, s. 17-19. [^43]: Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang. Columbia University Press, 2007, s. 17-19. [^44]: Xavier Tremblay (2007), "The Spread of Buddhism in Serindia: Buddhism Among Iranians, Tocharians and Turks before the 13th Century," in Ann Heirman and Stephan Peter Bumbacker (eds), The Spread of Buddhism, Leiden & Boston: Koninklijke Brill, p. 77, . [^45]: Akhilesh Pillalamarri (2015), Troubled Today, China's Xinjiang Has a Long History , The Diplomat [^46]: Zhou, Weizhou (周伟洲). Ningxia People's Press, 1985. [^47]: Hans J. Van de Ven, Warfare in Chinese History, . [^48]: The Cambridge Illustrated History of China. Cambridge University Press, 2010, s. 111. [^49]: The Cambridge History of China, Volume 3: Sui and T'ang China Part I. Cambridge University Press, 1979, s. 228. [^50]: Military Culture in Imperial China. Harvard University Press, 2009, s. 183-185. [^51]: Military Culture in Imperial China. Harvard University Press, 2009, s. 183-185. [^52]: Sui-Tang China and Its Turko-Mongol Neighbors: Culture, Power, and Connections, 580-800. Oxford University Press, 2012, s. 190. [^53]: Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang. Columbia University Press, 2007, s. 33-41. [^54]: James A. Millward. Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang. Columbia University Press, 2007, s. 42-. [^55]: Liliya M. Gorelova. Manchu Grammar. Brill, 1 Ocak 2002, s. 49. [^56]: The Cambridge History of China, Volume 3: Sui and T'ang China Part I. Cambridge University Press, 1979, s. 228. [^57]: China's Cosmopolitan Empire: The Tang Dynasty. Harvard University Press, 2009, s. 152-153. [^58]: The mystery of China's celtic mummies. 28 Ağustos 2006. [^59]: Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang. Columbia University Press, 2007, s. 55-. [^60]: The Dead Tell a Tale China Doesn't Care to Listen To. 18 Kasım 2008. [^61]: Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang. Columbia University Press, 2007, s. 49-. [^62]: The Chinese Language in Turfan with a special focus on the Qieyun fragments. Institute for Research in Humanities, Kyoto University, s. 7-9. [^63]: The Turfan Dialect of Uyghur. Harrassowitz Verlag, 2005, s. 180-. [^64]: A history of Inner Asia. Cambridge University Press, 2000. [^65]: International Dictionary of Historic Places: Asia and Oceania. Taylor & Francis, 1994, s. 457-. [^66]: Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang. Columbia University Press, 2007, s. 55-. [^67]: Kashgar: Oasis City on China's Old Silk Road. Frances Lincoln, 2008, s. 13-. [^68]: Modular History: Identity Maintenance before Uyghur Nationalism. 6 Ağustos 2012, s. 627-653. [^69]: Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang. Columbia University Press, 2007, s. 52-. [^70]: André Wink. Al-Hind: The Slavic Kings and the Islamic conquest, 11th-13th centuries. BRILL, 2002, s. 68-. [^71]: André Wink. Al-Hind the Making of the Indo-Islamic World: The Slave Kings and the Islamic Conquest : 11Th-13th Centuries. BRILL, 1997, s. 68-. [^72]: Ira M. Lapidus. Islamic Societies to the Nineteenth Century: A Global History. Cambridge University Press, 29 Ekim 2012, s. 230-. [^73]: John L. Esposito. The Oxford History of Islam. Oxford University Press, USA, 1999, s. 351-. [^74]: Ayla Esen Algar. The Dervish Lodge: Architecture, Art, and Sufism in Ottoman Turkey. University of California Press, 1992, s. 28-. [^75]: Svat Soucek. A History of Inner Asia. Cambridge University Press, 17 Şubat 2000, s. 84-. [^76]: The Silk Road: A New History. Oxford University Press, 17 Temmuz 2012, s. 226-. [^77]: The Silk Road: A New History. Oxford University Press, 17 Temmuz 2012, s. 227-228. [^78]: Modular History: Identity Maintenance before Uyghur Nationalism. 6 Ağustos 2012, s. 627-653. [^79]: Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang. Columbia University Press, 2007, s. 53-. [^80]: Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang. Columbia University Press, 2007, s. 54-. [^81]: The Empire of the Qara Khitai in Eurasian History: Between China and the Islamic World. Cambridge University Press, 15 Eylül 2005, s. 146-. [^82]: The Empire of the Qara Khitai in Eurasian History: Between China and the Islamic World. Cambridge University Press, 15 Eylül 2005, s. 34-. [^83]: The Empire of the Qara Khitai in Eurasian History: Between China and the Islamic World. Cambridge University Press, 15 Eylül 2005, s. 27-. [^84]: Sacred Landscape in Medieval Afghanistan: Revisiting the Faḍāʾil-i Balkh. OUP Oxford, November 2013, s. 103-. [^85]: The Empire of the Qara Khitai in Eurasian History: Between China and the Islamic World. Cambridge University Press, 15 Eylül 2005, s. 97-. [^86]: Alternative spellings of Chagatai include Chagata, Chugta, Chagta, Djagatai, Jagatai, Chaghtai etc. [^87]: Black, Cyril E.. The Modernization of Inner Asia. M.E. Sharpe, 1991, s. 57. [^88]: Upshur, Jiu-Hwa L.. Cengage Advantage Books: World History. Cengage Learning, 2011, s. 433. [^89]: Dai Matsui – A Mongolian Decree from the Chaghataid Khanate Discovered at Dunhuang. Aspects of Research into Central Asian Buddhism, 2008, pp. 159–178 [^90]: Culture and Conquest in Mongol Eurasia. Cambridge University Press, 2004, s. 24. [^91]: Saintly Brokers: Uyghur Muslims, Trade, and the Making of Qing Central Asia, 1696--1814. 2008, s. 75-. [^92]: Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang. Columbia University Press, 2007, s. 69-. [^93]: 哈密回王简史－回王家族的初始. [^94]: The Encyclopaedia of Islam. Brill, 1998, s. 677. [^95]: The Empire of the Qara Khitai in Eurasian History: Between China and the Islamic World. Cambridge University Press, 15 Eylül 2005, s. 96-. [^96]: The Empire of the Qara Khitai in Eurasian History: Between China and the Islamic World. Cambridge University Press, 15 Eylül 2005, s. 102-. [^97]: A history of the Moghuls of central Asia; being the Tarikh-i-Rashidi of Mirza Muhammad Haidar Dughlat, edited, with commentary, notes, and map by N. Elias, translated by E. Denison Ross (London: Curzon, 1898) [^98]: Millward 2007 , p. 86. [^99]: Millward 2007 , p. 87. [^100]: Millward 2007 , p. 88. [^101]: ed. Starr 2004 , p. 50. [^102]: Kim 2008, p. 117. [^103]: Millward 2007 , p. 90. [^104]: Millward 2007 , p. 92. [^105]: Saintly Brokers: Uyghur Muslims, Trade, and the Making of Qing Central Asia, 1696--1814. 2008, s. 175-. [^106]: The Encyclopaedia of Islam. Brill, 1998, s. 677. [^107]: Newby 2005 , p. 1. [^108]: Newby 2005 , p. 2. [^109]: Beyond the Pass: Economy, Ethnicity, and Empire in Qing Central Asia, 1759-1864. Stanford University Press, 1998, s. 124. [^110]: The Empire And the Khanate: A Political History of Qing Relations With Khoqand C1760-1860. BRILL, 2005, s. 39. [^111]: Between the "Ummah" and "China"：The Qing Dynasty's Rule over Xinjiang Uyghur Society. Kobe University, 2017, s. 204. [^112]: Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang. Columbia University Press, 2007, s. 108. [^113]: Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang. Columbia University Press, 2007, s. 109. [^114]: Beyond the Pass: Economy, Ethnicity, and Empire in Qing Central Asia, 1759-1864. Stanford University Press, 1998, s. 206-207. [^115]: Demetrius Charles Boulger. The life of Yakoob Beg; Athalik Ghazi, And Badaulet; Ameer of Kashgar. [^116]: Millward 1998 , p. 21. [^117]: Millward 2007 , p. 97. [^118]: Kim 2004 , p. 218. [^119]: Millward 1998 , p. 23. [^120]: Kim 2004 , p. 15. [^121]: Newby 2005 , p. 5. [^122]: Inner Asia, Volume 4, Issues 1-2 2002 , p. 127. [^123]: Xinjiang: China's Muslim Borderland. M.E. Sharpe, 15 Mart 2004, s. 30-. [^124]: Millward 2007 , p. 151. [^125]: Millward 1998 , p. 25. [^126]: Millward 1998 , p. 245. [^127]: Millward 1998 , pp. 20-1. [^128]: Millward 2007 , p. 356. [^129]: Millward 2007 , pp. 97-8. [^130]: Liu & Faure 1996 , p. 68. [^131]: Newby 2005 , p. 254. [^132]: Newby 2005 , p. 13. [^133]: Newby 2005 , p. 111. [^134]: Newby 2005 , p. 112. [^135]: Newby 2005 , p. 2. [^136]: Newby 2005 , p. 111. [^137]: Millward 2007 , p. 113. [^138]: Michell 1870 , p. 2. [^139]: Martin 1847, p. 21. [^140]: Millward, James A. (2007). Eurasian crossroads: A history of Xinjiang. . p. 306 [^141]: Education in Xinjiang, 1884-1928. Indiana University, 2006. [^142]: Xinjiang: China's Muslim Borderland. M.E. Sharpe, 15 Mart 2004, s. 192-. [^143]: Community Matters in Xinjiang, 1880-1949: Towards a Historical Anthropology of the Uyghur. BRILL, 2008, s. 331-. [^144]: Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang. Columbia University Press, 2007, s. 145-147. [^145]: The Sacred Routes of Uyghur History. Harvard University Press, 13 Ekim 2014, s. 63-. [^146]: Andrew D. W. Forbes. Warlords and Muslims in Chinese Central Asia: A Political History of Republican Sinkiang 1911-1949. CUP Archive, 9 Ekim 1986, s. 17-. [^147]: Ildikó Bellér-Hann. Situating the Uyghurs Between China and Central Asia. Ashgate Publishing, Ltd., 2007, s. 166-. [^148]: James A. Millward. Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang. Columbia University Press, 2007, s. 148-. [^149]: Ondřej Klimeš. Struggle by the Pen: The Uyghur Discourse of Nation and National Interest, c.1900-1949. BRILL, 8 Ocak 2015, s. 80-. [^150]: Arşivlenmiş kopya. [^151]: What is a Uyghur?. [^152]: Xinjiang Stories. [^153]: The Modernization of Inner Asia. M.E. Sharpe, 1991, s. 150-. [^154]: Henry Walter Bellew. Kashmir and Kashghar: A Narrative of the Journey of the Embassy to Kashghar in 1873-74. Asian Educational Services, 1989, s. 278-. [^155]: Community Matters in Xinjiang, 1880-1949: Towards a Historical Anthropology of the Uyghur. BRILL, 2008, s. 81-. [^156]: A Muslim Who Became a Christian. Authors On Line Ltd, January 2003, s. 82-. [^157]: The Sacred Routes of Uyghur History. Harvard University Press, 2014, s. 178-. [^158]: The Sacred Routes of Uyghur History. Harvard University Press, 13 Ekim 2014, s. 179-. [^159]: Struggle by the Pen: The Uyghur Discourse of Nation and National Interest, c.1900-1949. BRILL, 8 Ocak 2015, s. 84-. [^160]: The Sacred Routes of Uyghur History. Harvard University Press, 13 Ekim 2014, s. 181-. [^161]: Community Matters in Xinjiang, 1880-1949: Towards a Historical Anthropology of the Uyghur. BRILL, 2008, s. 60-. [^162]: Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang. Columbia University Press, 2007, s. 208-. [^163]: Xinjiang: China's Muslim Borderland. M.E. Sharpe, 15 Mart 2004, s. 73-. [^164]: Uyghur Nation: Reform and Revolution on the Russia-China Frontier. Harvard University Press, 4 Nisan 2016, s. 319-. [^165]: Znamenski 2011 , pp. 27, 28, 29. [^166]: Universität Bonn. Ostasiatische Seminar 1982 . p. 164. [^167]: Lattimore & Nachukdorji 1955 , p. 57. [^168]: Croner 2009 , p. 11. [^169]: Croner 2010 , p. 11. [^170]: Pegg 2001 , p. 268. [^171]: ed. Sinor 1990 , p. 5. [^172]: Baabar 1999 , p. 139. [^173]: Baabar, Bat-Ėrdėniĭn Baabar 1999 , p. 139. [^174]: Mongolia Society 1970 , p. 17. [^175]: Mongolia Society 1970 , p. 17. [^176]: Perdue 2009 , p. 493. [^177]: Palmer 2011 , p. 59. [^178]: Dupree & Naby 1994 , p. 55. [^179]: Znamenski 2011 , p. 40. [^180]: Znamenski 2011 , p. 41. [^181]: Andreyev 2003 , p. 139. [^182]: Andreyev 2014 , p. 285 [^183]: Znamenski 2011 , p. 138. [^184]: Znamenski 2011 , p. 141. [^185]: Sanders 2010 , p. 188. [^186]: Morozova 2009 , p. 39. [^187]: Paine 1996, pp. 316-7. [^188]: Andreyev 2014 , p. 274. [^189]: Andreyev 2014 , p. 275. [^190]: Mission och revolution i Centralasien. Gummessons, 1981, s. 8. 18. [^191]: Envoy of the Raj: The Career of Sir Clarmont Skrine, Indian Political Service. Porpoise, 1989, s. 114. [^192]: Warlords and Muslims in Chinese Central Asia: A Political History of Republican Sinkiang 1911–1949. CUP Archive, 9 Ekim 1986, s. 87-. [^193]: OLD STERILE DEATH LEAVES ITS MARK OVER SINKIANG. 13 Aralık 1943, s. 99. [^194]: The Ili Rebellion The Moslem Challenge to Chinese Authority in Xinjiang, 1944–1949. M.E. Sharpe, 1990, s. 74. [^195]: The Ili Rebellion: The Moslem Challenge to Chinese Authority in Xinjiang, 1944–1949. M.E. Sharpe, 1990, s. 164-. [^196]: The Art of Symbolic Resistance: Uyghur Identities and Uyghur-Han Relations in Contemporary Xinjiang. BRILL, 9 Eylül 2013, s. 330-. [^197]: R. Michael Feener, Islam in World Cultures: Comparative Perspectives, ABC-CLIO, 2004 [^198]: Uighurs and China's Xinjiang Region. cfr.org. [^199]: Uighurs and China's Xinjiang Region. cfr.org. [^200]: Did China's Nuclear Tests Kill Thousands and Doom Future Generations? . Scientific American. [^201]: Lop Nur , Encyclopædia Britannica (Online). Retrieved 27 November 2009. [^202]: China Youth Daily (Qingnian Cankao or Elite Reference), 7 August 2009. Hardcopy article (site ). [^203]: Britannica Educational Publishing 2010 . [^204]: Pletcher 2011 , p. 318. [^205]: Falkenheim 2011 , p. 2. [^206]: Martyn 1978 , p. 358. [^207]: Ethnological information on China 196? , p. 2. [^208]: Ethnological information on China 196? , p. 7. [^209]: translation printed in Washington: JPRS 3936, 19 September 1960. [^210]: Uyghurs and The Xinjiang Conflict: East Turkestan Independence Movement. [^211]: Devastating Blows: Religious Repression of Uighurs in Xinjiang. Human Rights Watch, April 2005, s. 16. [^212]: China 'holding at least 120,000 Uighurs in re-education camps'. 25 Ocak 2018. [^213]: China is confiscating the passports of citizens in its Muslim-heavy region. [^214]: China created a new terrorist threat by repressing this ethnic minority. [^215]: 'Eradicating Ideological Viruses': China's Campaign of Repression Against Xinjiang's Muslims. Human Rights Watch, 9 Eylül 2018. [^216]: John, Sudworth. China's hidden camps. 24 Ekim 2018. [^217]: The Uyghurs: Strangers in Their Own Land. Columbia University Press, 25 Haziran 2010, s. 30-. [^218]: Xinjiang: China's Muslim Borderland. M.E. Sharpe, 15 Mart 2004, s. 354-. [^219]: Xinjiang: China's Muslim Borderland: China's Muslim Borderland. Taylor & Francis, 4 Mart 2015. [^220]: Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang. Columbia University Press, 2007, s. 42-43. [^221]: Xinjiang: China's Muslim Borderland. M.E. Sharpe, 15 Mart 2004, s. 355-. [^222]: The Princeton Encyclopedia of Islamic Political Thought. Princeton University Press, 28 Kasım 2012, s. 573-. [^223]: Shamanism, Culture and the Xinjiang Kazak: A Native Narrative of Identity. University of Washington, 1999, s. 161-162. [^224]: The Uyghurs: Strangers in Their Own Land. Columbia University Press, 25 Haziran 2010, s. 30-. [^225]: . [^226]: Starr 2004 , p. 138. [^227]: Starr 2004 , p. 139. [^228]: . [^229]: Dillon 2003 , p. 57. [^230]: Clarke 2011 , p. 69. [^231]: Dillon 2008 , p. 147. [^232]: Nathan 2008 ,. [^233]: China's Search for Security. Columbia University Press, 18 Eylül 2012, s. 278. [^234]: Reed 2010 , p. 37. [^235]: Ryan 1969, p. 3. [^236]: Tinibai 2010, gazeta.kz. [^237]: Tinibai 2010, Transitions Online. [^238]: Burns, 1983. [^239]: Wayne 2007 , p. 46. [^240]: Millward 2007 , p. 341. [^241]: Clarke 2011 , p. 76. [^242]: Radio war aims at China Moslems 1981, p. 11. [^243]: Clarke 2011 , p. 78. [^244]: Starr 2004 , p. 149. [^245]: Starr 2004 , p. 158. [^246]: China confirms 22 killed in riots. 23 Nisan 1990. [^247]: China: Human Rights Concerns in Xinjiang. Human Rights Watch, October 2001. [^248]: Elizabeth Van Wie Davis, "China confronts its Uyghur threat," Asia Times Online, 18 April 2008. [^249]: Ambush in China Raises Concerns as Olympics Near. 5 Ağustos 2008. [^250]: Waterhouse Caulfield Cup breakthrough. [^251]: China prosecuted hundreds over Xinjiang unrest. 17 Ocak 2011. [^252]: 55 people sentenced in mass trial in China's Xinjiang. China National News. [^253]: Clues to scale of Xinjiang labour operation emerge as China defends camps. 18 Eylül 2020. [^254]: Why Xi Jinping's Xinjiang policy is a major change in China's ethnic politics. 19 Kasım 2019. [^255]: 'Cultural genocide': China separating thousands of Muslim children from parents for 'thought education'. 5 Temmuz 2019. [^256]: UN: Unprecedented Joint Call for China to End Xinjiang Abuses. Human Rights Watch, 10 Temmuz 2019. [^257]: Inside A Xinjiang Detention Camp. 3 Aralık 2020. [^258]: 'Cultural genocide' for repressed minority of Uighurs. 17 Aralık 2019. [^259]: China's Oppression of the Uighurs 'The Equivalent of Cultural Genocide'. 28 Kasım 2019. [^260]: Fear and oppression in Xinjiang: China's war on Uighur culture. 12 Eylül 2019. [^261]: The Uyghur Minority in China: A Case Study of Cultural Genocide, Minority Rights and the Insufficiency of the International Legal Framework in Preventing State-Imposed Extinction. 2020, s. 1. [^262]: China's crime against Uyghurs is a form of genocide. Yaz 2019. [^263]: Activists urge Canada to recognize Uyghur abuses as genocide, impose sanctions on Chinese officials. 20 Temmuz 2020. [^264]: On Xinjiang, even those wary of Holocaust comparisons are reaching for the word "genocide". 20 Ağustos 2020. [^265]: Menendez, Cornyn Introduce Bipartisan Resolution to Designate Uyghur Human Rights Abuses by China as Genocide. United States Senate Committee on Foreign Relations, 27 Ekim 2020. [^266]: Blackburn Responds to Offensive Comments by Chinese State Media. U.S. Senator Marsha Blackburn of Tennessee, 3 Aralık 2020. [^267]: British lawmakers call for sanctions over Uighur human rights abuses. International Consortium of Investigative Journalists, 14 Ekim 2020. [^268]: Committee News Release - October 21, 2020 - SDIR (43-2). House of Commons of Canada, 21 Ekim 2020. [^269]: Genocide in Xinjiang. 19 Ocak 2021. [^270]: U.S. Says China Is Committing 'Genocide' Against Uighur Muslims. 19 Ocak 2021. [^271]: Xinjiang de fankong, qu jiduanhua douzheng yu renquan baozhang. Xinhua, 18 Mart 2019. [^272]: Xinjiang Weiwuer Zizhiqu qu jiduanhua tiaoli. Xinjiang People's Congress Standing Committee. [^273]: Full Text: Vocational Education and Training in Xinjiang. 16 Ağustos 2019. [^274]: Xinjiang Detention Camp or Vocational Center: Is China 'Calling A Deer A Horse'?. The Diplomat, 8 Kasım 2018. [^275]: China: Free Xinjiang 'Political Education' Detainees. Human Rights Watch, 10 Eylül 2017. [^276]: A Summer Vacation in China's Muslim Gulag. 28 Şubat 2018. [^277]: 'Absolutely No Mercy': Leaked Files Expose How China Organized Mass Detentions of Muslims. 16 Kasım 2019. [^278]: STATEMENT BY THE SUBCOMMITTEE ON INTERNATIONAL HUMAN RIGHTS CONCERNING THE HUMAN RIGHTS SITUATION OF UYGHURS AND OTHER TURKIC MUSLIMS IN XINJIANG, CHINA. 21 Ekim 2020. [^279]: More than 35 countries defend China over mass detention of Uighur Muslims in UN letter. 13 Temmuz 2019. [^280]: Expert Estimates China Has More Than 1,000 Internment Camps For Xinjiang Uyghurs. 12 Kasım 2019. [^281]: The Pressure on China. Geopolitical Futures, 19 Kasım 2019. [^282]: Inside A Xinjiang Detention Camp. 3 Aralık 2020. [^283]: Woman describes torture, beatings in Chinese detention camp. 27 Kasım 2018. [^284]: China putting minority Muslims in 'concentration camps,' U.S. says. 4 Mayıs 2019. [^285]: Uyghurs in China. 18 Haziran 2019. [^286]: Canadian went to China to debunk reports of anti-Muslim repression, but was 'shocked' by treatment of Uyghurs. 25 Eylül 2019. [^287]: UN: Unprecedented Joint Call for China to End Xinjiang Abuses. Human Rights Watch, 10 Temmuz 2019. [^288]: Muslim minority in China's Xinjiang face 'political indoctrination': Human Rights Watch. 9 Eylül 2018. [^289]: Responsibility of States under International Law to Uyghurs and other Turkic Muslims in Xinjiang, China. Bar Human Rights Committee. [^290]: 'They Ordered Me To Get An Abortion': A Chinese Woman's Ordeal In Xinjiang. NPR. [^291]: China's Forced Sterilization of Uighur Women Is Cultural Genocide. The Heritage Foundation, 29 Ağustos 2019. [^292]: VI. Progress in Education, Science and Technology, Culture and Health Work. State Council of the People's Republic of China, 26 Mayıs 2003.