Savur Emirliği

Savur Emirliği, 13. yüzyılın sonlarından 16. yüzyılın başlarına kadar Mardin bölgesinde, özellikle Savur ve çevresinde hüküm sürdüğü düşünülen yerel bir emirliktir. Günümüzde Mardin iline bağlı Savur ilçesinin tarihsel çekirdeğini oluşturmuştur.^{[1]Savur. TDV İslam Ansiklopedisi.} Emirliğin tam siyasi statüsü kesin olmamakla birlikte, tarihçiler Savur’un Artuklu Beyliği’nin yıkılışından sonra ortaya çıkan yarı-bağımsız mahalli idarelerden biri olduğunu belirtir.^{[2]Gertrude Bell, Diary (Mardin–Savur 1911). Newcastle University Archives.}

Tarihçe

Savur’un adı ilk kez 11. yüzyılda Mar Başiha Manastırı kayıtlarında geçmektedir.^{[3]Hasan Özdemir. Savur ve Çevresinin Ortaçağ Dönemi Tarihi. Artuklu Dergisi, 2022, s. 33-48.} 12. yüzyılda Artukluların Mardin kolu döneminde Savur, beyliğin doğu ucunda yer alan bir nahiyeydi. Artukluların zayıflamasıyla birlikte Savur çevresinde yerel beylerin (emirlerin) yönetimi güç kazandı. Bu dönemde Savur, hem ticaret yolları üzerindeki konumu hem de etnik çeşitliliği sayesinde stratejik bir merkez haline geldi.^{[4]Ruth Macrides. The Artuqids and Their Cities. 2020.}

13. yüzyılın ikinci yarısında “Savur Emirliği” adıyla anılan yapının, Artuklu Beyliği’nin yıkılışından sonra kısa süreli bir yerel otorite olarak kurulduğu düşünülmektedir.^{[5]Ersin Kalkan. Ortaçağda Mardin ve Çevresindeki Beylikler. Tarih Araştırmaları Dergisi, 2023, s. 77-92.} Kaynaklarda geçen “Emir Halil” ve “Emir İsa” gibi adlar, Mıhellemi ve Arami kökenli yerel bey aileleriyle ilişkilendirilmektedir.^{[6]Otto Jastrow. Language and Identity in Tur Abdin. European Journal of Turkish Studies, 2011.}

Savur, bu dönemde hem Müslüman hem Hristiyan nüfusun bir arada yaşadığı, cami ve kiliselerin aynı mahallelerde bulunduğu bir yerleşim olarak tanımlanmıştır.^{[7]Savur’un Mimari Mirası. İBB Enstitü İstanbul.} Osmanlı kaynaklarında 1517’den itibaren Savur’un doğrudan Diyarbekir Eyaleti’ne bağlı bir sancak olarak kaydedilmesi, emirliğin bu tarihte Osmanlı egemenliğine geçtiğini gösterir.^{[8]Engin Sarı. Mardin'de Kültürlerarasılık. 2010.}

Yönetim ve toplumsal yapı

Savur Emirliği, yerel ailelerin yönettiği küçük bir bölgesel idare olarak şekillenmiştir. Emirlikteki yönetim biçimi, Artuklular döneminden miras kalan feodal yapıya dayanıyordu. “Bey”, “Emir” veya “Beg” unvanları yerel otoritenin sembolleriydi. Emirlik sınırları içinde Arap, Kürt, Süryani ve Türk köyleri bulunmaktaydı.^{[9]Abdülbaki Bozkurt. The Historical Roots of the Mhallami Arabs in Turkey. Journal of International Social Research, 2020.}

Yönetici aileler arasında “Halil Begi” ve “İsa Begi” soyları anılmakta; bunların Savur, Midyat ve Ömerli hattında etkin olduğu belirtilmektedir.^{[10]Muammer Ulutürk. Farklı Din ve Kültürlerin Bir Arada Yaşama Deneyimi Olarak Midyat-Hapsinas Köyü. 2011.} Bu durum, bölgedeki diğer küçük emirliklerle (ör. Hisn Keyfa, Cizre) paralellik göstermektedir.

Kültür ve mimari

Savur, bu dönemde taş işçiliği, kabartma sanatı ve dini mimarisiyle öne çıkmıştır. Günümüzde hâlâ ayakta olan Savur Kalesi, emirlik dönemine tarihlenmektedir.^{[11]Savur İlçesi Tarihçesi. T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı.} Savur’daki Mor Yuhanna Kilisesi (13. yüzyıl) ve Savur Ulu Camii (14. yüzyıl) dönemin dinsel çeşitliliğini göstermektedir.^{[12]Savur'da Tarihi Kilise Restore Edildi. ArkeoNews.}

Miras

Savur Emirliği, Mardin ve çevresinde Artuklu sonrası dönemin az bilinen yerel idarelerinden biri olarak görülür. Bölgedeki çok dilli ve çok dinli yapı, hem Süryani Hristiyanların hem de Mıhellemi Araplarının tarihsel kimliğinde iz bırakmıştır. Günümüzde yapılan saha araştırmaları, Savur’un bu çeşitliliğini koruduğunu göstermektedir.^{[13]Ali Yıldız. Savur’un Sosyokültürel Yapısı. Mardin Artuklu Üniversitesi İlahiyat Dergisi, 2020.}

Ayrıca bakınız

• Artuklu Beyliği

• Tur Abdin

• Mıhellemiler