# Sadrazam > Source: https://turkipedia.org/tr/wiki/Sadrazam > Last updated: 2026-10-05 > License: CC BY-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/). Credit "Turkipedia contributors" and link to the source. > Based on: Sadrazam, https://tr.wikipedia.org/wiki/Sadrazam (CC-BY-SA-4.0) - **Makam:** Sadrazam - **Yerliadı:** Vezîr-i âzam, uluğ vezir - **Fors:** Sadrazamlik-nisanlari.svg - **Forsbüyüklüğü:** 100px - **Forsbaşlık:** Sadaret nişanı - **Ardılı:** Türkiye başbakanı - **İkamet:** Bâb-ı Âli - **Atayan:** Padişah - **Açılış:** Alâeddin Paşa - **Oluşum:** 1320 - **Son:** Ahmet Tevfik Paşa - **Kaldırılma:** 4 Kasım 1922 - **Bağlılık:** Osmanlı İmparatorluğu ![277. Osmanlı Sadrazamı Halil Rıfat Paşa](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/a/a1/HalilRifat_Pasha.jpg) *277. Osmanlı Sadrazamı Halil Rıfat Paşa (Süleyman Tevfik, public-domain)* **Sadrazam** (صدر اعظم) ya da **vezîr-i âzam** (وزیر اعظم‎), [İslam dünyasındaki](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0slam_d%C3%BCnyas%C4%B1) birçok devlette fiilî [hükûmet başkanına](https://turkipedia.org/tr/wiki/H%C3%BCk%C3%BBmet_ba%C5%9Fkan%C4%B1) verilen unvandır. İlk olarak [Abbâsî Halifeliği](https://turkipedia.org/tr/wiki/Abb%C3%A2s%C3%AEler)'nin son dönemlerinde ortaya çıktı, daha sonra [Osmanlı İmparatorluğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu), [Babür İmparatorluğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bab%C3%BCrl%C3%BCler), [Sokoto Halifeliği](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sokoto_Halifeli%C4%9Fi) ve [Safevî İmparatorluğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Safev%C3%AEler) gibi devletlerde kullanıldı. Osmanlı İmparatorluğu'nda sadrazam, [padişahın](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_padi%C5%9Fahlar%C4%B1_listesi) mührünü taşır ve devlet işlerini yürütmek üzere diğer [vezirleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Vezir) toplantıya çağırma yetkisine sahipti; bu toplantılara katılan vezirler, [Topkapı Sarayı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Topkap%C4%B1_Saray%C4%B1)'ndaki [Kubbealtı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kubbealt%C4%B1)'nda toplandıkları için "[Kubbealtı vezirleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kubbealt%C4%B1_vezirleri)" olarak adlandırılırdı. Sadrazamın resmî dairesi ise [Bâb-ı Âli](https://turkipedia.org/tr/wiki/B%C3%A2b-%C4%B1_%C3%82li)'de bulunurdu. Osmanlı İmparatorluğu'nda başlangıçta sadrazamlar çoğunlukla [Türk](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkler) kökenliyken, [II. Mehmed](https://turkipedia.org/tr/wiki/II._Mehmed) döneminde [Çandarlı Halil Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87andarl%C4%B1_Halil_Pa%C5%9Fa)'nın idam edilmesinin ardından [devşirme](https://turkipedia.org/tr/wiki/Dev%C5%9Firme) kökenli yöneticilerin yükselişi hız kazandı ve bu kişiler, Türk [aristokratlara](https://turkipedia.org/tr/wiki/Aristokrasi) kıyasla padişah tarafından daha kolay kontrol edilebilir hâle geldi. [Tanzimat](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tanzimat)'tan itibaren sadrazamlar, Batılı anlamda hükûmet reisi görevini yürüttüler. Sadrazamlık makamı, 1 Kasım 1922'de [Büyük Millet Meclisi](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye_B%C3%BCy%C3%BCk_Millet_Meclisi) tarafından [saltanatın kaldırılmasıyla](https://turkipedia.org/tr/wiki/Saltanat%C4%B1n_kald%C4%B1r%C4%B1lmas%C4%B1) hukuken ortadan kalktı ve 4 Kasım 1922'de son sadrazam [Ahmed Tevfik Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ahmet_Tevfik_Okday)'nın istifasıyla fiilen sona erdi. Bu makamın yerini [Cumhuriyetin ilanıyla](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye%27de_cumhuriyetin_ilan%C4%B1) birlikte [başbakanlık](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye_ba%C5%9Fbakan%C4%B1) kurumu aldı. [Pakistan başbakanı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Pakistan_ba%C5%9Fbakan%C4%B1) için kullanılan [Urduca](https://turkipedia.org/tr/wiki/Urduca) "vezîr-i âzam" ifadesi de kelime anlamı olarak sadrazamla aynıdır. ## Etimoloji Devletin ilk dönemlerinde kullanılan vezîr-i âzam tamlamasının kökeni hakkında farklı görüşler bulunmaktadır. Bir kısım vezir kelimesinin Sasani kökenli olduğunu ve dolayısıyla [Farsça](https://turkipedia.org/tr/wiki/Fars%C3%A7a) olup daha sonra [Arapça](https://turkipedia.org/tr/wiki/Arap%C3%A7a)ya geçtiğini savunurken bir kısım ise kelimenin [Kur'an](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kur%27an) ve hadis kaynaklarında geçmesini öne sürerek Arapça orijinli olduğunu savunmaktadır. Erken dönem Arapça sözlüklerde sığınılacak yer anlamındaki "vezer", ağır yük anlamındaki "vizr" ve kuvvet anlamında "ezr" kelimelerinden türediği bilgisi yer alan vezir sorumluluk sahibi, yükü çeken anlamına gelmektedir. Âzam ise büyük anlamına gelmektedir. Büyük sorumluluk sahibi anlamına gelen vezîr-i âzam tabiri 16. yüzyılın ikinci yarısıyla beraber baş, üst mevki anlamına gelen "sadr" kökeninden türetilen ve başta oturan, yüksek makam sahibi anlamına gelen sadrazam terimine yerini bırakmıştır. Bunların yanında devlet bürokrasisinin henüz Arapça ve Farsça etkisi altına girmediği erken dönemde [Türkçe](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk%C3%A7e) olarak uluğ vezir de denmekteydi. ## Tarihçe [Osmanlı İmparatorluğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu) henüz beylik iken devletin kurucusu [Osman Gazi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osman_Gazi)'nin vezir unvanını taşımayan ancak danışmanı denebilecek yardımcıları bulunmaktaysa da vezir konumunda bir görevli bulunmamaktaydı. [Orhan Gazi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Orhan_Gazi)'nin aynı zamanda kardeşi olan [Alâeddin Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Al%C3%A2eddin_Pa%C5%9Fa) ilk Osmanlı veziridir. Birçok vezir arasından sıyrılan bir başvezir ise [I. Murad](https://turkipedia.org/tr/wiki/I._Murad) devrinde ortaya çıkmıştır. Bu dönemde bir kurum olarak başvezirliği başlatanlar Ankara'nın [Cendere](https://turkipedia.org/tr/wiki/Cendere%2C_Nall%C4%B1han) köyünden [Çandarlı ailesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87andarl%C4%B1_ailesi)dir. Vezirliğin Osmanlı devlet idaresinde geleneksel bir hal alışı da yine Çandarlı ailesinin başvezirliği sırasında I. Murad'ın son, [I. Bayezid](https://turkipedia.org/tr/wiki/I._Bayezid)'in ilk hükümdarlık yılları zamanında gerçekleşmiştir. Çandarlı soyundan gelen vezirler idari örgütlenme, [Yeniçeri Ocağı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yeni%C3%A7eri)'nın kuruluşu, Bizans'a akınlar gibi devletleşmeye yönelik önemli icraatlerde bulunmuşlardır. [Çandarlı İkinci İbrahim Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/II._%C3%87andarl%C4%B1_%C4%B0brahim_Pa%C5%9Fa)'nın sadrazamlığı sonrası Çandarlı ailesinin saltanatı bitmiş, bundan sonra [devşirme](https://turkipedia.org/tr/wiki/Dev%C5%9Firme) kökenli devlet adamları sadrazamlık görevine getirilmişlerdir. Çandarlı ailesinde olduğu gibi [Köprülü ailesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C3%B6pr%C3%BCl%C3%BC_ailesi)nden gelen devlet adamları da bir dönem silsile halinde başvezirlik yapmıştır. [II. Mehmed](https://turkipedia.org/tr/wiki/II._Mehmed)'in çıkardığı [Fatih Kanunnâmesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Fatih_Kanunn%C3%A2mesi), başvezirliğin statüsünün, görevlerinin ve yetkilerinin ne olduğunu ortaya koyan ilk devlet nizamnâmesi olmuştur. Buna göre başvezir, [vüzerâ](https://turkipedia.org/tr/wiki/%3Awiktionary%3Atr%3Av%C3%BCzer%C3%A2) ile [ulema](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0lmiye)nın başıdır ve ayrıca bütün işlerde padişahın mutlak vekilidir. İlk on padişah devrinde başvezirler gerek devlet gerekse de orduda uzun yıllar farklı görevlerde bulunmuş deneyimli devlet adamlarından seçilmekteyken, ilk kez [I. Süleyman](https://turkipedia.org/tr/wiki/I._S%C3%BCleyman) devrinde [Pargalı Damat İbrahim Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Pargal%C4%B1_%C4%B0brahim_Pa%C5%9Fa) bu geleneğe aykırı bir şekilde [hasodabaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hasodaba%C5%9F%C4%B1)lıktan başvezirliğe yükseltilmiştir. Bunun gibi uygulamalar daha sonraki dönemlerde de sıkça görülmüştür. [Tanzimat](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tanzimat)'tan itibaren başvezirler Batılı anlamda hükûmet reisi görevini yürütmüşler ve zaman zaman padişaha muhalif bir güç olmuşlardır. ## İdarenin başı olarak vezîr-i âzam veya sadrazam Tarihsel süreç içerisinde bu makamın gelişimi incelendiğinde göze çarpacak en önemli husus bu makamın oluşumundaki ana güdünün savaş işlerini düzenlemekten öte idari işleri düzenlemek ile olan ilişkisidir. Nitekim bundan dolayıdır ki sadrazam Osmanlı Devleti'nde ilk olarak sivil olarak ad edilebilecek olan bürokratların başıdır. İdarede birliği temsil etmektedir.[^1] Bu yetkiliye savaş ile ilgili hizmetler idari hizmetlerine ek verilmektedir. Bu savı ise [Çandarlıların](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87andarl%C4%B1_Halil_Pa%C5%9Fa) ulema kökenli olması doğrulamaktadır. Baş vezir olarak da adlandırılabilecek bu yetkilinin evrimine bakıldığında da benzer bir süreç izlenebilmektedir. Nihayetinde vezirlerin de sıradan bir kabilesel yetkili olmadığı görülmektedir. Gerek feodal Avrupa gerekse de farklı farklı ülkelerde var olan hükümdarın yardımcısı belki Osmanlı'da [ak ağa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kap%C4%B1_a%C4%9Fas%C4%B1) olabilir. Büyük ihtimalle köklerini [İrani](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0rani_devletler_ve_hanedanlar_listesi) uygulamalardan alan vezir katipler sınıfının başı olarak ortaya çıkmıştır.[^2] ## Ayrıca bakınız - [Osmanlı sadrazamları listesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_sadrazamlar%C4%B1_listesi) [^1]: İnalcık, Halil (2000). The Ottoman Empire, The Classical Age: 1300 - 1600. Londra: Phoenix Press. (sayfalar 96 - 97) [^2]: Arşivlenmiş kopya.