Sâve Muharebesi

Sâve Muharebesi, 12 Ağustos 1119 tarihinde Büyük Selçuklu Sultanı Sencer ve yeğeni Sultan II. Mahmud arasında Rey şehri yakınlarında bulunan Sâve mevkiinde gerçekleşen meydan muharebesidir. Muharebe Sultan Sencer'in zaferiyle sonuçlanmıştır. Irak Selçuklu Devleti'nin kurulmasına olanak sağlayan bu muharebe aynı zamanda Büyük Selçuklu İmparatorluğu içerisinde de "İkinci İmparatorluk Devri" adı verilen dönemin başlamasında etkili olmuştur.

Muharebe öncesi durum

Büyük Selçuklu Sultanı Muhammed Tapar'ın vefatının ardından tahta geçen oğlu Mahmud taht üzerinde tam olarak hakimiyet kuramamış ve kardeşleri ile sorunlar yaşamıştır. Bu durumdan haberdar olan Horasan Meliki Sencer, Muhammed Tapar'ın vefatından dolayı düzenlediği bir haftalık yasın ardından 14 Haziran 1118 tarihinde sultanlığını ilan ederek batı seferi için hazırlıklara başlamıştır. Melik Sencer'in sultanlığı halife tarafından da onaylanmış ve kendisine doğu illerinin menşuru verilmiştir. Amcasının batı üzerine sefer düzenlemek için ordusunu hazırladığını duyan Sultan Mahmud amcası ile uzlaşmak için elçiler göndermiş fakat bir sonuç alamamıştır. Ordusuyla batıya doğru ilerleyen Sultan Sencer Rey şehri üzerine yürümüştür. Amcası Sultan Sencer'in Rey üzerine yürüdüğünü haber alan Sultan Mahmud ise ordusunu toplayarak Rey üzerine ilerlemiştir.

Muharebe

İki ordu Rey şehri yakınlarında bulunan Sâve civarında karşılaştı. Sultan Sencer'in ordusunda Sistan Emiri Ebu'l Fazl, Muhammed Harezmşah, Emir Üner, Emir Kumac ve Yezd Emiri Alaüddevle Gerşasp gibi komutanlar olduğu halde 20.000 asker ve 18-45 fil bulunmaktaydı. Sultan II. Mahmud'un ordusundan ise Hacip Ali Bar, Atabeg Guzoğlu, Mengübars, Sungur Buharî, Karaca Saki ve Porsukoğulları gibi komutanlar olduğu halde 30.000 asker bulunmaktaydı. Muharebenin başlarında Sultan II. Mahmud'un ordusu sayıca fazla olmaları dolayısıyla muharebede üstünlüğü elde eden taraf olmuştur. Sultan II. Mahmud'un kuvvetleri Sultan Sencer'in ordusunun sağ ve sol kanatlarında bulunan birlikleri bozguna uğratmıştı. Sultan Sencer, ordusunun sağ ve sol kanatlarının bozulmasının ardından getirdiği fillerin de muharebeye dahil olması için emir vermiştir. Fillerin de muharebeye katılmasının ardından Sultan II. Mahmud'un ordusu bozguna uğramış ve Atabeg Guzoğlu esir alınıp idam edilmiştir. Sultan II. Mahmud yanında bulunan emirler ile Isfahan'a kaçarken Sultan Sencer'de ordusu ile Hemedan'a gitmiştir. Sultan Sencer'in zafer haberinin yayılmasını ardından hutbelerde Sultan Sencer'in adı okunmuştur.^{[1]Köymen, Mehmet Altay. Büyük Selçuklu imparatorluğu tarihi çerçevesi içinde: Sancar'ın meliklik devri. Türk Tarih Kurumu, 2023, s. 91-92.}

Muharebe sonrasında yaşananlar

Sâve'de yapılan muharebenin sonuçları pekaz bir vakitte Bağdad'a ulaşmıştır. Bağdad'da Mahmud'un adına okunan hutbelere son verilmiş ve Sencer'in adına hutbeler okunmuştur. Zaferinin ardından orduları ile Hemedan'a ilerleyen Sencer buraya vardığında annesi Seferiye Hatunun ve Vezirlerin araya girmesi ile yeğeni Mahmud'u affetmiş ve onu veliahtı yapıp kızı Mahmelek ile evlendirmiştir.^{[2]Köymen, Mehmet Altay. Büyük Selçuklu imparatorluğu tarihi çerçevesi içinde: Sancar'ın meliklik devri. Türk Tarih Kurumu, 2023, s. 94.[3]Sevim, Ali. Selçuklu devletleri tarihi: siyaset, teşkilât ve kültür. Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1995, s. 206.} Sultan Sencer yeğeni ile anlaşma yapıp ona ülkesinin batı toprakları olan Hemedan, İsfahan, Irak-ı Acem, Kirman, Hûzistan, Irak-ı Arab, Musul, El Cezîre, Diyar Mudar, Diyar Rabi'a, Suriye, Beledürrûm (Anadolu),^{[4]MAHMÛD b. MUHAMMED TAPAR.} Azerbaycan, Bağdad, Diyar-ı Bekr, Fars, Errân, Ermen ve Gürcistan memleketlerini vermiştir.^{[5]Bakır, Abdulhalik. Eski Çağlardan 15. Yüzyılın İkinci Yarısına Kadar Gence Şehrinin Siyasi Tarihi. Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı, s. 278.} İki taraf arasında uzlaşılan anlaşmaya göre Sencer'in “es-Sultânü’l-A‘zam ve Sultânü’s-Selâtîn” unvanlarını Mahmud'un ise “es-Sultânü’l-Muazzam ve Seyyidü’s-Selâtîn” unvanlarını kullanması kararlaştırılmıştır.^{[6]SENCER.[4]MAHMÛD b. MUHAMMED TAPAR.}

Muharebe'nin sonuçları

Save Muharebesi'nin ve yapılan anlaşmanın ardından Mahmud'un egemenliği altına bırakılan ülkenin batı topraklarında Isfahan merkezli Irak Selçukluları adıyla anılacak olan yeni bir devlet kurulmuştur. Sencer'in es-Sultanü'l A'zam yani "En Büyük Sultan" unvanını alması ile birlikte diğer hanlık ve sultanlık mevkiilerinin üstünde bir makam ortaya çıkmıştır. Taraflar arasında yapılan anlaşmaya göre hutbelerde sırasıyla Sultan Sencer ve Sultan Mahmud'un adının okunması kararlaştırılmıştır. Sultan Sencer'in Büyük Selçuklu İmparatorluğu'nun sultanı olması ile birlikte Büyük Selçuklu İmparatorluğu'nda "İkinci İmparatorluk Devri" adı verilen dönem başlamıştır.^{[7]Özaydın, Abdülkerim. SENCER.} Ayrıca bu muharebenin ardından Büyük Selçuklu İmparatorluğu'nun başkenti Isfahan'dan alınarak Sultan Sencer'in meliklik dönemindeki merkezi olan Merv'e nakledilmiştir.^{[8]Özgüdenli, Osman Gazi. MERV.[9]Özgüdenli, Osman Gazi. İSFAHAN.}