# Rıza Nur > Source: https://turkipedia.org/tr/wiki/R%C4%B1za_Nur > Last updated: 2026-10-05 > License: CC BY-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/). Credit "Turkipedia contributors" and link to the source. > Based on: Rıza Nur, https://tr.wikipedia.org/wiki/R%C4%B1za_Nur (CC-BY-SA-4.0) ![](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/9/97/Riza_nur.jpg) * (public-domain)* - **Makam:** Türkiye Sağlık Bakanı; TBMM Maarif Vekili; Türkiye Büyük Millet Meclisi; 1. ve 2. Dönem Milletvekili; Meclis-i Mebûsan; 6. Dönem Mebusu - **Dönembaşı:** 24 Aralık 1921; 4 Mayıs 1920; 23 Nisan 1920; 12 Ocak 1920; 17 Aralık 1908 - **Dönemsonu:** 27 Ekim 1923; 13 Aralık 1920; 26 Haziran 1927; 28 Şubat 1920; 18 Ocak 1912 - **Başbakan:** Fevzi Çakmak; Rauf Orbay; Fethi Okyar; Mustafa Kemal Atatürk - **Öncegelen:** Refik Saydam; Yeni makam - **Sonragelen:** Refik Saydam; Hamdullah Suphi Tanrıöver - **Seçim bölgesi:** 1920 – Sinop; 1923 – Sinop; 1919 – Sinop; 1908 – Sinop - **Doğum tarihi:** 30 Ağustos 1879 - **Doğum yeri:** Sinop, Osmanlı İmparatorluğu - **Ölüm yeri:** İstanbul, Türkiye - **Partisi:** Cumhuriyet Halk Fırkası (1923-1926) - **Eşi:** İffet Nur - **Meslek:** Doktor - **Boş:** Ödülleri - **Etkilendikleri:** Namık Kemal ![8 Temmuz 1910 tarihli Servet-i Fünun dergisinde Rıza Nur](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/d/d7/1326_07_08_Serveti_Funun_Riza_Nur.jpg) *8 Temmuz 1910 tarihli Servet-i Fünun dergisinde Rıza Nur (Servet-i Fünun Dergisi, public-domain)* **Rıza Nur** (30 Ağustos 1879, [Sinop](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sinop) - 8 Eylül 1942, [İstanbul](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0stanbul)), [Türk](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkler) [siyasetçi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Siyaset%C3%A7i), [hekim](https://turkipedia.org/tr/wiki/Doktor) ve [yazar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yazar)dır.[^1] [II. Meşrutiyet](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0kinci_Me%C5%9Frutiyet)'in ilanı ile açılan [Osmanlı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu) [Meclis-i Mebûsan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Meclis-i_Meb%C3%BBsan)'ının ilk döneminde ve [1.](https://turkipedia.org/tr/wiki/TBMM_1._d%C3%B6nem_milletvekilleri_listesi) ve [2. Dönem](https://turkipedia.org/tr/wiki/TBMM_2._d%C3%B6nem_milletvekilleri_listesi) [TBMM](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye_B%C3%BCy%C3%BCk_Millet_Meclisi)'de [Sinop](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sinop) [milletvekilliği](https://turkipedia.org/tr/wiki/Milletvekili) yaptı, TBMM tarafından seçilen [I. İcra Vekilleri Heyeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/1._%C4%B0cra_Vekilleri_Heyeti) içinde Türkiye'nin ilk [Maarif Vekili](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mill%C3%AE_E%C4%9Fitim_Bakanl%C4%B1%C4%9F%C4%B1_%28T%C3%BCrkiye%29) (Eğitim Bakanı) oldu, [Moskova Antlaşması](https://turkipedia.org/tr/wiki/Moskova_Antla%C5%9Fmas%C4%B1) ve [Lozan Antlaşması](https://turkipedia.org/tr/wiki/Lozan_Antla%C5%9Fmas%C4%B1) müzakerelerine katıldı. Daha sonra ise çeşitli bakanlıklarda görev alan Rıza Nur zaman içerisinde dönemin [hükûmet](https://turkipedia.org/tr/wiki/H%C3%BCk%C3%BBmet)i, devlet yetkilileri ve yapılan [reformlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Atat%C3%BCrk_Devrimleri) ile ters düşmüş; bunun üzerine ise 1926 yılında Türkiye'yi terk etmiştir. Bu süreçte [Türk tarihi](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_tarihi_kronolojisi) ve [Türkoloji](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkoloji) alanında çalışmalar yapmıştır. Atatürk'ün ölümü üzerine Aralık 1938'de Türkiye'ye tekrar geri dönmüş ve Türkçü dergilerde çalışıp [Türkçülük](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk%C3%A7%C3%BCl%C3%BCk) hakkında yazılar yazmıştır.[^2] [Türkiye Cumhuriyeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye)'nin ilk [millî eğitim bakanıdır](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye_mill%C3%AE_e%C4%9Fitim_bakanlar%C4%B1_listesi). 1921-1923 senelerinde ise [sağlık bakanı](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye_sa%C4%9Fl%C4%B1k_bakanlar%C4%B1_listesi) olarak görev yapmıştır. TBMM'de milletvekilliği yaparken; [saltanatın kaldırılması](https://turkipedia.org/tr/wiki/Saltanat%C4%B1n_kald%C4%B1r%C4%B1lmas%C4%B1) için kanun teklifinin önergesini veren kişi kendisidir.[^3] Türkiye'nin ilk fennî [sünnetçisidir](https://turkipedia.org/tr/wiki/Erkek_s%C3%BCnneti). Ayrıca yazdığı ilk kitap da fennî [sünnet](https://turkipedia.org/tr/wiki/Erkek_s%C3%BCnneti) hakkındadır. Rıza Nur'un hatıratı, 1967 yılında [Kadir Mısıroğlu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kadir_M%C4%B1s%C4%B1ro%C4%9Flu) tarafından neşredilmiştir. Rıza Nur, hatıratını 1935 yılında [British Museum](https://turkipedia.org/tr/wiki/British_Museum)'a vermiş ve 1960 yılında neşredilmesini istemiştir. Rıza Nur'un hatıratından Türkiye'de ilk olarak bahseden Doçent Doktor Cavit Orhan Tütengil olmuştur.[^4] Kitap 1968 yılında Türkiye'de yasaklanmış ve toplatılmıştır. Rıza Nur hatıratında, [Mustafa Kemal Atatürk](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mustafa_Kemal_Atat%C3%BCrk), [İsmet İnönü](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0smet_%C4%B0n%C3%B6n%C3%BC), [Kâzım Karabekir](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C3%A2z%C4%B1m_Karabekir) ve [Fevzi Çakmak](https://turkipedia.org/tr/wiki/Fevzi_%C3%87akmak) da dahil olmak üzere; ordu komutanlarının ve [Türkiye Cumhuriyeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye) kurucularının akıl hocasının kendisi olduğunu iddia etmektedir. [Saltanatın kaldırılması](https://turkipedia.org/tr/wiki/Saltanat%C4%B1n_kald%C4%B1r%C4%B1lmas%C4%B1)nın kendisi sayesinde olduğunu savunmakta; [laikliğin](https://turkipedia.org/tr/wiki/Laiklik) de yine kendisi sayesinde ilan edildiğini savunmaktadır. Öte yandan, [hilâfet](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hil%C3%A2fet) makamını Türk milletine üstünlük veren bir kurum olarak gördüğü için [hilâfetin kaldırılması](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hil%C3%A2fetin_kald%C4%B1r%C4%B1lmas%C4%B1)nın doğru olmadığını savunmaktadır. Yazılarında İslam'a özlem duyduğunu ve hayatında en mutlu olduğu dönemin namaz kıldığı dönem olduğunu ifade etmektedir.[^5] [Kadınları küçümseyen](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kad%C4%B1n_d%C3%BC%C5%9Fmanl%C4%B1%C4%9F%C4%B1) görüşler kaleme almış, [eşcinsellik](https://turkipedia.org/tr/wiki/E%C5%9Fcinsellik) hakkında düşüncelerini yazmıştır.[^6] Türk ırkının dışındaki ırkları yazılarında küçümsemiştir, özellikle [Arnavutlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Arnavutlar)a karşı bel altı lâflar etmiştir. Türk olmayanlara devlet görevi verilmesine karşı çıkmıştır.[^7] Ayrıca yazılarında; başta Atatürk ve Karabekir olmak üzere birçok devlet yetkilisinin yeterince Türkçü olmadığından yakınmaktadır. Yazılarında İnönü'yü betimlemek için [Kürt](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C3%BCrtler), [Rauf Orbay](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rauf_Orbay)'ı betimlemek için [Abaza](https://turkipedia.org/tr/wiki/Abazalar) gibi etnik sıfatlar kullanmaktadır. [Salih Bozok](https://turkipedia.org/tr/wiki/Salih_Bozok)'a da Arnavut diyen Rıza Nur, Bozok'u Arnavut kimliğinden ötürü aşağılamaktadır. Fevzi Çakmak için ise sıklıkla *kuzu paşa* tabirini kullanmakta ve onun fiziksel görünüşünü hatıratlarında tiye almaktadır.[^8] Atatürk'ün sağlığında Türkiye'de bulunduğu dönemde yazdığı *Türk Tarihi* adlı eserinde Atatürk'ü hep övmüştür.[^9] 8 Eylül 1942'de İstanbul'da ölmüştür. Mezarı [Merkezefendi Mezarlığı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Merkezefendi_Mezarl%C4%B1%C4%9F%C4%B1)'nda bulunmaktadır. Mezar taşının üstünde, kendi isteği ile ismi (Rıza Nur) [Orhun alfabesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Eski_T%C3%BCrk_yaz%C4%B1s%C4%B1)yle (𐰺𐰃𐰔𐰀 : 𐰣𐰆𐰺) yazılmıştır.[^10] Ayrıca mezar taşında "*Türklük için yaşadı, öldü*" yazmaktadır. Biyolojik çocuğu bulunmayan Rıza Nur; [Nihal Atsız](https://turkipedia.org/tr/wiki/Nihal_Ats%C4%B1z)'ın manevî babasıdır.[^11] Ruh sağlığının zaman içerisinde bozulduğu düşünülmektedir. [Şevket Süreyya Aydemir](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eevket_S%C3%BCreyya_Aydemir)'e göre Rıza Nur bir *ruh hastasıdır*. Nur, yazdığı kitaplarda da yer yer psikolojik sıkıntılarının olduğunu belirtmekte, hattâ kendisinin [nevrasteni](https://turkipedia.org/tr/wiki/Nevrasteni) olduğunu düşünmektedir.[^12] [Turgut Özakman](https://turkipedia.org/tr/wiki/Turgut_%C3%96zakman)'ın *Dr. Rıza Nur Dosyası* adlı kitabında da Nur'un şizofreni belirtileri gösterdiği, [narsisizm](https://turkipedia.org/tr/wiki/Narsisizm) hastası olduğu, [paranoid](https://turkipedia.org/tr/wiki/Paranoid_%C5%9Fizofreni) reaksiyonlar sergilediği, ruh sağlığının bozuk ve tutarsız olduğu yazılmaktadır.[^13][^14][^15][^16] Bu iddiaların yanı sıra [psikanaliz](https://turkipedia.org/tr/wiki/Psikanaliz) yönteminin Türkiye'deki öncülerinden psikolog [İzzeddin Şadan](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0zzeddin_%C5%9Eadan), Rıza Nur için yazdığı bir makalesinde Rıza Nur ölmeden son üç yılında onun yanında bulunduğunu, ona nüfuz ettiğini yazar. Rıza Nur'un kimseden bir şey istemeyen, pek ciddi tabiatlı, inatçı ve sebatkar birisi olduğunu, ne geçimsiz ne atak olduğunu, pek terbiyeli ve kendi fikrine en aykırı fikirleri dinleyen birisi olduğunu söyler ve Rıza Nur'a muhteris, kavgacı, geçimsiz diyenler olduğunu ama bunların geçersiz olduğunu belirtir.[^17][^18] [Turgut Özakman](https://turkipedia.org/tr/wiki/Turgut_%C3%96zakman) Rıza Nur'un akıl hastası olduğuna *Hayat ve Hatıratım* kitabını inceleterek karar vermiştir. Fakat [Nihal Atsız](https://turkipedia.org/tr/wiki/Nihal_Ats%C4%B1z) 1962'de "Rıza Nur güzel yazardı, fakat yazdığından daha da güzel konuşurdu." demiştir.[^19][^20] ## Çocukluğu ve eğitimi 30 Ağustos 1879 tarihinde Sinop'ta doğdu. Zor bir çocukluk geçirdi. İlköğrenimini Sinop'ta yaptıktan sonra [İstanbul](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0stanbul)'a gelerek [Soğukçeşme Askeri Rüştiyesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/So%C4%9Fuk%C3%A7e%C5%9Fme_Askeri_R%C3%BC%C5%9Ftiyesi)'ne girdi. Sonra [Tıbbiye İdadisi](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C4%B1bbiye_%C4%B0dadisi)'ni (Tıp Lisesi) ve [Mekteb-i Tıbbiye-i Şahane](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mekteb-i_T%C4%B1bbiye-i_%C5%9E%C3%A2h%C3%A2ne)'yi (Askerî Tıp Okulu) tabip yüzbaşı olarak bitirdi. 1901 yılında Gülhane Seririyatında staj yaparken çalışkanlığı ile [Alman](https://turkipedia.org/tr/wiki/Almanlar) hocaların ilgisini çekti ve orada asistan oldu. Önce Prof. Dr. [Deike Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Deike_Pa%C5%9Fa)'nın yanında çalıştı, sonra cerrahî kısmına geçti. Prof. Dr. [Wietin Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Wietin_Pa%C5%9Fa)'nın yanında çalışarak operatör oldu. Bu arada fennî sünnet usul ve aletlerini anlatan özgün bir kitap yazdı. Önce padişaha sunulan kitap, daha sonra neşredildi ve Prof. Wieting tarafından bir kısmı [Almanca'](https://turkipedia.org/tr/wiki/Almanca)ya tercüme edildi. ## Memuriyeti 1903 yılında [Rumeli](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rumeli) [Zibefçe](https://turkipedia.org/tr/wiki/Zibef%C3%A7e) gümrük kapısına [bakteriyolog](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bakteriyoloji) olarak atandı. 1905 yılında Gülhane'ye yardımcı öğretmen, 1907 yılında da Askerî Tıbbiye'ye cerrahî hocası oldu. ## II. Meşrutiyet sırasında II. Meşrutiyet'in ilanından sonra yapılan seçimlerde Sinop'tan milletvekili seçilerek Meclise girdi. İttihatçılara yönelik ağır muhalefeti sebebiyle profesörlük yaptığı Askerî Tıbbiye'deki görevinden alındı. Daha sonra binbaşı rütbeleri de söküldü. Eleştirilerini keskin bir dille sürdürmesi üzerine üç ay hapis yattı ve [Bekirağa Bölüğü](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bekira%C4%9Fa_B%C3%B6l%C3%BC%C4%9F%C3%BC)'nde idamını beklerken [Cemal Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Cemal_Pa%C5%9Fa)'nın emriyle sürgüne gönderildi. 8 yıllık sürgünden sonra ancak [Mütareke](https://turkipedia.org/tr/wiki/M%C3%BCtareke) döneminde İstanbul'a dönebildi. 1920 yılına kadar kaldığı [Mısır](https://turkipedia.org/tr/wiki/M%C4%B1s%C4%B1r)'da Cemiyet-i Hafiye ve Türkiye'nin Tarik-i Selâmeti (Türkiye'nin Kurtuluş Yolu) adlı eserlerini kaleme aldı. [Balkan Savaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Balkan_Sava%C5%9Flar%C4%B1)'na da katıldığı bilgisi yer almaktadır. Atatürk [*Nutuk*](https://turkipedia.org/tr/wiki/Nutuk_%28Mustafa_Kemal_Atat%C3%BCrk%29)ta Rıza Nur'un Arnavutları [Osmanlı Devleti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu)'ne karşı isyana teşvik ettiğini iddia etmiştir.[^21] Rıza Nur bu iddiayı *Hayatım ve Hatıratım*da ele almıştır ancak Arnavutları [İttihat ve Terakki](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0ttihat_ve_Terakki) yönetimini devirmeleri için isyan ettirdiğini yazmıştır. ## TBMM ve Türkiye Cumhuriyeti Devleti fikri ![1920'lerde Rıza Nur](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/c/ce/R%C4%B1za_Nur.jpg) *1920'lerde Rıza Nur (public-domain)* TBMM 1. Dönem ve 2. Dönem'de Sinop milletvekili olarak yer aldı. Maarif Vekilliği yaptı. 1920 yılında [Sovyetler Birliği](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sovyetler_Birli%C4%9Fi) ile dostluk ve yardım antlaşması yapmak üzere [Moskova](https://turkipedia.org/tr/wiki/Moskova)'ya gönderilen heyete delege olarak katıldı. [Çiçerin](https://turkipedia.org/tr/wiki/Georgi_%C3%87i%C3%A7erin) ve [Josef Stalin](https://turkipedia.org/tr/wiki/Josef_Stalin) ile görüştü. [TBMM](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye_B%C3%BCy%C3%BCk_Millet_Meclisi) hükûmeti adına [Moskova Antlaşması](https://turkipedia.org/tr/wiki/Moskova_Antla%C5%9Fmas%C4%B1)'nı [Ali Fuat Cebesoy](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ali_Fuat_Cebesoy) ve [Yusuf Kemal Tengirşenk](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yusuf_Kemal_Tengir%C5%9Fenk) ile birlikte imzaladı. [Cumhuriyet'in ilanı](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye%27de_cumhuriyetin_ilan%C4%B1)na kadar bütün hükûmetlerde *sıhhiye vekili* olarak görev aldı. [Sakarya Meydan Muharebesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sakarya_Meydan_Muharebesi)'ne doktor olarak fiilen katıldı. [Lozan Konferansı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Lozan_Bar%C4%B1%C5%9F_Konferans%C4%B1)'na ikinci delege olarak katıldı. 2. dönemde yeniden Sinop milletvekili olarak Mecliste yer aldı. 14 cilt tutan Türk Tarihi'ni bu sıralarda yazdı. 1926 yılında Sinop'ta bir kütüphane kurarak gelir kaynakları ile birlikte kamuya vakfetti. ## Atatürk ve Rıza Nur Atatürk ile arası açıldı. Milletvekili olduğu halde, [İzmir Suikastı](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0zmir_Suikast%C4%B1)'na karışanların idam edilmeleri ve bunların kendisi gibi muhalif kimseler olmaları sebebiyle yurdu terk etti. 1926 yılında kitabında belirttiği bu gibi kuşku ve korkular nedeniyle [Fransa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Fransa)'ya gitti ve [Paris](https://turkipedia.org/tr/wiki/Paris)'e yerleşti. [Mehmet Cavit Bey](https://turkipedia.org/tr/wiki/Cavid_Bey) ve diğer suikastçı olduğu iddia edilenlerin, politik karşıtı olduklarından dolayı şahsen sevmemesine rağmen, onların komploda yer almadıklarını, dolayısıyla haksız yere öldürüldüklerini savundu.[^22] [Atatürk](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mustafa_Kemal_Atat%C3%BCrk)'ün [alkolizm](https://turkipedia.org/tr/wiki/Alkolizm)i iddiası hakkında geniş ölçüde yazdı.[^23] Atatürk ve yeni rejimin aleyhinde yazdıkları ona [saltanatçı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Monar%C5%9Fizm) ve [İslamcı](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0slamc%C4%B1l%C4%B1k) [tarih revizyonistleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tarihsel_revizyonizm) arasında popülerlik kazandırdı.[^24] Daha sonra Fransa'dan [Mısır](https://turkipedia.org/tr/wiki/M%C4%B1s%C4%B1r)'a geçti. [İskenderiye](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0skenderiye)'de bu kez 12 yıl süren bir gurbet dönemi yaşadı. Bu arada [*Türkbilik Revüsü*](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkbilik_Rev%C3%BCs%C3%BC) adlı yıllık bir Türkoloji dergisini yayımladı. [Leiden](https://turkipedia.org/tr/wiki/Leiden)'de toplanan [Şarkiyatçı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Oryantalizm)lar Kongresi'nde [Reşit Saffet](https://turkipedia.org/tr/wiki/Re%C5%9Fit_Saffet)'le birlikte Türkiye'yi temsil etti. Öğrenciliğinden beri hayranı olduğu [Namık Kemal](https://turkipedia.org/tr/wiki/N%C3%A2m%C4%B1k_Kemal) üzerine 720 sayfalık bir inceleme yazdı. 1934 yılında [Soyadı Kanunu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Soyad%C4%B1_Kanunu)'nun çıkmasından sonra "Nur" soyadını aldı. 1938 yılında, Atatürk'ün ölümünden sonra Türkiye'ye döndü. Ölene kadar İstanbul, [Taksim](https://turkipedia.org/tr/wiki/Taksim_Meydan%C4%B1)'de kiraladığı 3 odalı bir apartman dairesinde yaşadı. Burası aynı zamanda [*Tanrıdağ*](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tanr%C4%B1da%C4%9F_%28dergi%29) dergisinin de idarehanesi oldu. 8 Eylül 1942 tarihinde İstanbul'da öldü. Mezarı [Merkezefendi Mezarlığı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Merkezefendi_Mezarl%C4%B1%C4%9F%C4%B1)'nda bulunmaktadır. ## Hayat ve Hatıratım *Hayat ve Hatıratım* olarak bilinen 4 ciltlik kitabın ilk iki cildinde kendi hayatını ve hatıralarını, ikincisinde İnönü ile ilgili anılarını, son cildinde ise Atatürk ile ilgili anılarını anlatır. Bu kitabında her ikisine de ağır ithamlar mevcuttur. Anılarında [İnönü](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0smet_%C4%B0n%C3%B6n%C3%BC)'nün [Kürt](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C3%BCrtler), [Abdülhalik Renda](https://turkipedia.org/tr/wiki/Abd%C3%BClhalik_Renda)'nın [Arnavut](https://turkipedia.org/tr/wiki/Arnavutlar), [Rauf Orbay](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rauf_Orbay)'ın ise Kafkasya kökenli olduğunu iddia etti. [Atatürk](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mustafa_Kemal_Atat%C3%BCrk)'ün ise [I. Dünya Savaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/I._D%C3%BCnya_Sava%C5%9F%C4%B1)'nda hızla yükseldiği Çanakkale Cephesi'nden beri Almanlarla iş birliği yaptığını öne sürdü. Anılarını 1935 yılında, [British Museum](https://turkipedia.org/tr/wiki/British_Museum)'a, 1960 yılına kadar yayımlanmamak kaydıyla gönderir. Altındağ Yayınları tarafından mikrofilm olarak getirilen *Hayat ve Hatıratım****ın ilk iki cildi, 1967 yılında ***[***Kadir Mısıroğlu***](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kadir_M%C4%B1s%C4%B1ro%C4%9Flu)*** tarafından tek cilt olarak ve sansürlü bir şekilde yayımlanmış olmasına rağmen 5816 sayılı ***[***Atatürk Aleyhine İşlenen Suçlar Hakkında Kanun***](https://turkipedia.org/tr/wiki/Atat%C3%BCrk_Aleyhine_%C4%B0%C5%9Flenen_Su%C3%A7lar_Hakk%C4%B1nda_Kanun)*** kapsamında 1968 yılında Türkiye'de yasaklanmış ve toplatılmıştır. Bunun üzerine, yayınevi son iki cildi aynı yıl içinde ayrı ayrı ciltler halinde sansürsüz bir şekilde yayımlanmış, ancak bu ciltler de toplatılmıştır.***[^25]*** 1982 yılında ilk üç cilt sansürlü bir şekilde tekrar piyasaya sürülmüştür.***[^26]*** Kitabın orijinali ve sansürsüz baskısı Türkiye Cumhuriyeti'nde yasaklanmıştır.***[^27] Karısından nefretle bahseden Rıza Nur, karısının bir morfin bağımlısı olduğunu ve karısıyla sıklıkla *kafa-göz* kavga ettiğini anlatmaktadır. Kadınları *hastalıklı varlıklar* ve *zayıf yaratıklar* olarak tanımlamaktadır.[^28] ### İnkılaplar Nur, kitapta, [Atatürk Devrimleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Atat%C3%BCrk_Devrimleri)'nin parçaları olan [cumhuriyetin ilanı](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye%27de_cumhuriyetin_ilan%C4%B1) ve [laik devlet düzeni](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye%27de_laiklik)nin kabulü gibi fikirlerin kendisine ait olduğunu belirtmiş ancak cumhuriyetin diktatörlüğe evrildiğini görünce Atatürk'ü eleştirmiştir. ### Atatürk ve arkadaşları Kitapta, başta Atatürk olmak üzere [İsmet İnönü](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0smet_%C4%B0n%C3%B6n%C3%BC), [Refik Saydam](https://turkipedia.org/tr/wiki/Refik_Saydam), [Rauf Orbay](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rauf_Orbay) vb. kişiler hakaretlerle yerden yere vurulmuştur. - Saydam'ın tecavüzcü olduğu, her iki cinse de tecavüz ettiği, tecavüz ettiği öğrencileri sürgüne yolladığı iddia edilmektedir. Nur, kitabın ilerleyen sayfasında, teyzesinin kızına tecavüz etmeye kalkıştığını ve bunu nasıl gerçekleştiremediğini anlatmaktadır. - Nur, Atatürk'ün, [Vedad Uşaklıgil](https://turkipedia.org/tr/wiki/Vedad_U%C5%9Fakl%C4%B1gil) ile cinsel ilişkiye girdiği, [Latife Hanım](https://turkipedia.org/tr/wiki/Latife_U%C5%9F%C5%9Fak%C3%AE) tarafından cinsel ilişkideyken yakalandığı ve Latife Hanım'ın, yeğeni Vedad Uşaklıgil'i oradan oraya sürerek en sonunda öldürttüğünü iddia etmektedir. ### Lozan Antlaşması'na yorumu ![Lozan Antlaşması imzalandıktan sonra Rıza Nur (soldaki silindir şapkalı) ve İsmet Paşa (İnönü) (Rıza Nur'un yanında)](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/9/9c/Lausanne_2.jpg) *Lozan Antlaşması imzalandıktan sonra Rıza Nur (soldaki silindir şapkalı) ve İsmet Paşa (İnönü) (Rıza Nur'un yanında) (public-domain)* “Lozan, Türk zaferinin bedeli değildir. Eksiktir, noksandır, kusurludur. Oluk gibi akan Türk kanı ve zafere bağlanan Türk ümidinin karşılığı olmamıştır. İsmet'e beş on defa söyledim: "Bu muahedeyi yaptık. Bunda türlü gayeler vardır. Muahedenin tatbikatının bu gayelere doğru fiilen yürütülebilmesi için "muahedenin tatbikatı komisyonu" diye bir komisyon yap. Bir de bu gayeleri gizli olarak yazalım, bu komisyona ver. Başvekil idi, yapardı, yapmadı. Halbuki bir yıl sonra Yunanistan buna benzer bir heyet yaptı.” Nur ayrıca, Lozan'daki heyetle birlikte iken Atatürk ve İnönü arasında -kendisi de heyette olduğu halde içeriğini bilmediği- çok gizli telgraf yazışmaları olduğunu, bunların Türkiye'nin Lozan'daki bazı "önemli kayıplarını" ve Lozan'ın "gizli kalmış yönlerini" de açıklayabileceğini öne sürdü fakat iddialarını ispatlayamadı. ### Tepkiler [Kadir Mısıroğlu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kadir_M%C4%B1s%C4%B1ro%C4%9Flu) bu kitabı "tarihî belge" olarak görerek kitabın çevirisini yapmış, Türkiye'de tekrar yayımlanmasını sağlamış ve birçok konuşmasında Atatürk ve cumhuriyeti kötülemek için bunu kullanmıştır. Mısıroğlu'nun aksine [İlber Ortaylı](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0lber_Ortayl%C4%B1) bu kitabın hiçbir şekilde tarihsel bir belge değeri taşımadığını, Rıza Nur'un etrafta kadınlardan duyduğu dedikodularla yazdığı bir kitap olduğunu söylemiştir.[^29] Benzer şekilde tarih araştırmacıları da kitabın tarihi gerçekleri çarpıtan yalan ve iftiralar üzerine kurulu olduğunu savunmakta; bununla beraber kitabın, cumhuriyet dönemi, Mustafa Kemal Atatürk ve devrimlerini kötülemek için kullanıldığını belirtmektedir.[^30][^31][^32][^33][^34] Ayrıca Rıza Nur'un kitapta Lozan Antlaşması hakkında yazdıkları, antlaşma tutanakları ile çelişmektedir.[^35] ### Kitabın gerçekliği Kitap, iddialara göre ölmeden önce Rıza Nur tarafından [British Museum](https://turkipedia.org/tr/wiki/British_Museum)'a 1960 yılında açılması şartıyla verilmiştir. Akademisyen [Cavit Orhan Tütengil](https://turkipedia.org/tr/wiki/Cavit_Orhan_T%C3%BCtengil) British Museum'da hatıratı bulmuş[^36][^37] ve 1964 yılında *Dr. Rıza Nur Üzerine* adlı bir eser yazmıştır. Tütengil, eserin 1935 yılında bağışlandığını ancak bağışlama tarihinden sonraki bir tarihi içeren vasiyetnamesinin de eser içerisinde yer aldığını belirtmiştir.[^38] Rıza Nur'a ait olarak piyasada bulunan eserler bu kaynağa dayanmaktadır.[^39] Fransa'da bulunan bir diğer kopyası ise İngiltere'deki nüshasından farklılıklar barındırmaktadır. Rıza Nur'un 1942 yılında ölmüş olmasına rağmen kitabın [Fransa Millî Kütüphanesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Fransa_Mill%C3%AE_K%C3%BCt%C3%BCphanesi)'ne 1949 yılında ismi bilinmeyen birisi tarafından teslim edilmesi şüpheli bulunmasına rağmen kitabın noter veya avukat tarafından teslim edilebileceği düşünülmektedir.[^40] Rıza Nur'un kitaplarının bir diğer kopyası da [Leiden Üniversitesi Kütüphanesine](https://turkipedia.org/tr/wiki/Leiden_%C3%9Cniversitesi_K%C3%BCt%C3%BCphanesi) gönderilmiş ve Haziran 1935 yılında *Or. 6694 numarasıyla* mühürlenmiş ve kitaplar 16 Ocak 1960 tarihinde açılmıştır.[^41] Rıza Nur'un ajan olabileceği ve kitabın istihbarat örgütleri tarafından yazılarak Rıza Nur adıyla ortaya konulduğunu iddia edenler bulunmaktadır.[^42] ## Eserleri - *Mangal Yürekli Adam Topal Osman* - *Yeni Usulü Hitan (sünnet) ve Yeni Kıskaç* (1909) - *Fenni Cerrahi Ortopedi* (1910) - *Gurbet Dağarcığı* (1919) - *Cemiyet-i Hafiye* - *Türkiye'nin Tarik-i Selameti* - *Türklük Duası* - *Hürriyet ve İtilaf nasıl doğdu nasıl öldü?* (1919, Kitabevi Yayınları) - *Türk Tarihi* (1924-1926, 14 cilt, Toker Yayınları) - *Cemiyet-i Hafiye* (İşaret Yayınları) - *Moskova-Sakarya Hatıraları* (Boğaziçi Yayınları) - *Lozan Hatıraları* (Boğaziçi Yayınları) - *Oğuzname* *destan denemesi* (1928) - *Namık Kemal* (1936) - *Hücumlara Cevaplar* (*polemik*) - *Türk Bilik* (*dergi*) - *Tanrıdağ* (*dergi*) - *Hayat ve Hatıratım* (1968, Altındağ Yayınları) - *Hayat ve Hatıratım* (1982, Frankfurt - Tam metin) - *Uğuz Kağan Destanı* (2022, Ötüken Neşriyat) - *Türk Şiirbiligi* (2021, Ötüken Neşriyat) - *Namık Kemal Hayatı Divanı Eserleri* (2017, Doğu Kütüphanesi) - *İnsan Teşrih, Fizioloji, Hıfzısıhhat* (1930, Tefeyyüz Kitaphanesi) - *Fenn-i Hitan* - *Serbin Verem Kâzib-i İltihabisi* - *Cerh-ı Unük* - *Hitan Ve Emrazı Zühreviye* - *Hitanın Hiss-i Tenasülî Üzerine Te'siri* - *Sünnetçiler ve Doktorlar* - *Sıhhî, Tıbbî Makaleler* (1905) - *Belsoğukluğu ve Firengiye Yakalanmamak Çaresi* - *Sun'î Nebat ve Hayatın Hıkemî Esasları* - *Serveti Şahane ve Hakk-ı Millet* - *Meclisi Mebusanda Fırkalar Meselesi* - *Tıbbiyeti Hafiye* - *Hürriyet ve İtilaf Nasıl Doğdu, Nasıl Öldü?* - *Samson ile Dalile* - *Janet'in Düğünü* - *Türkiye'nin Sıhhî İçtimaî Coğrafyası* - *Sıhhiye ve Muaveneti İçtimaiye Vekâletine Rapor* - *Şecere-i Türk* - *Arap Şiirbiliği (El-arûz)* - *Zone Turque Etc...* - *Réponse à un article de M. Paul Pelliot sur L'oughouz-Namé* (1931) - *Şehnâme ve Firdevsi (Şehnâmenin Hulâsası)* - *Ermeni Tarihi* - *Türk Şiirinin Evülasyonu ve Analitik Tedkiki* - *Fransız Şiir Biliği* - *Faust* - *Minyon* - *Lakme* - *Karmen* - *Özdemirle Dolun* - *Hekim Mail Efendi yahut Alafranga mı, Alaturka mı?* - *El-Eczaciyü-n-Nasıh (Usta Eczacı)* - *Leblebici Horhor* - *El-Eczaciyü-n-Nasıh Üzerine İzahat* - *Janet'in Düğünü Partisiyonu* - *Sinop'da Rıza Nur Kütüphanesi* - *Paçi İli Ançi* - *Ebrece (muhtasar) Türk Tarihi* - *Ebrece (muhtasar) Türk Şiir Biliği* - *İkibuçuk Asır Evvelki Türküler ve Notları* - *Şuküfe-ii Muhabbet* - *Apoşka Na'tı* - *1919'da Meclisi Mebusan İntihabı Sinop'da İntihap Dolaşması* - *Viyana Mektupları* - *İkinci Murad Divanı* - *Şiirlerim (Rıza Nur Divanı)* - *Şiir ve Nesir Bütün Eserlerim Hakkında Malumat* [^1]: RIZA NUR. TDV İslam Ansiklopedisi. [^2]: RIZA NUR. TDV İslam Ansiklopedisi. [^3]: T.M.B.B. ZABIR CERİDESİ. T.B.M.M. [^4]: Rıza Nur, "Hayat ve Hatıratım". Altındağ Yayınevi, s. 5. [^5]: Rıza Nur, "Hayat ve Hatıratım". Altındağ Yayınevi, s. 72. [^6]: Dr. Rıza Nur, Hayat ve Hatıratım (Paris 1929), Altındağ Yayınları, İstanbul 1967, Cilt: I, s.92-93. [^7]: Moskova-Sakarya Hatıraları. Boğaziçi Yayınları, 1993, s. 12-35. [^8]: Lozan Hatıraları. Boğaziçi Yayınevi, 2000, s. 10-20. [^9]: Enver Paşa 2 - Şevket Süreyya Aydemir. Remzi Kitabevi, 1999, s. 258-270. [^10]: RIZA NUR. TDV İslam Ansiklopedisi. [^11]: RIZA NUR. TDV İslam Ansiklopedisi. [^12]: Hayat ve Hatıratım 1. İşaret Yayınları, s. 92-93. [^13]: Enver Paşa 2 - Şevket Süreyya Aydemir. Remzi Kitabevi, 1999, s. 258-270. [^14]: Bayraktar, Muharrem. Belgelerde ve Belgelerle Rıza Nur. Cumhuriyet, 8 Eylül 2020. [^15]: Murat Bardakçı, Rıza Nur Balonu . Habertürk, 26 Temmuz 2013. Erişim tarihi: 20 Mayıs 2019. [^16]: Özdil, Yılmaz. Aynı tesbihin peş peşe dizilen taneleri. Sözcü, 10 Mayıs 2017. [^17]: İzzeddin Şadan, Meçhul Rıza Nur, Kopuz Dergisi, 1943, 5-6. Sayı, s. 12 [^18]: Ziya Yücel İlhan, Sevenlerin Kalemiyle Dr. Rıza Nur, s. 47-48 [^19]: Nihâl Atsız, Türkçülüğe Karşı Haçlı Seferi ve Çektiklerimiz, s. 241 [^20]: Murat Genceoğlu (Altan Deliorman), Atsız Dr. Rıza Nur'u anlatıyor, Milli Yol Dergisi, 7 Eylül 1962, 32. Sayı, s. 8 [^21]: Atatürk, Mustafa Kemal. Nutuk/18. bölüm/Rıza Nur Bey'in Arnavutları Türklük aleyhine isyana teşvik edenlerden biri olduğu anlaşıldı - Vikikaynak. [^22]: Mango, Atatürk, s. 452 [^23]: Mango, Atatürk, s. 274 [^24]: Murat Bardakçı, Rıza Nur Balonu . Habertürk, 26 Temmuz 2013. Erişim tarihi: 20 Mayıs 2019. [^25]: Dr. Rıza Nur, Hayat ve Hatıratım (Paris 1929), Altındağ Yayınları, İstanbul 1967, Cilt: I, s.92-93. [^26]: Rıza Nur, Hayat ve Hatıratım 1-2-3, Haz. Abdurrahman Dilipak, İşaret yayınları, 1992, 1655 sayfa ISBN 9753500203 [^27]: İhlas ve Sadakat Abidesi Bayram Yüksel ve Ali Uçar. [^28]: Hayat ve Hatıratım 1. İşaret Yayınları, s. 92-93. [^29]: Prof.Dr.İlber Ortaylı'nın Rıza Nur ve Hatıratına Yorumu. [^30]: EL-CEVAP. İnkılap, 2014, s. 179-183. [^31]: RABITA. UM:AG Araştımacı Gazetecilik Vakfı, 1998, s. 276-277. [^32]: Dücane Cündioğlu: 'Apış arası tarihçileri', devşirdikleri yalan yanlış bilgilerle tarihi kurguluyorlar. T24, 21 Mayıs 2017. [^33]: Atatürk'e Saldırmanın Dayanılmaz Hafifliği. İmge Kitabevi, 1993, s. 200-2001. [^34]: "RIZA NUR'UN HAYAT VE HATIRATIM" ADLI KİTABI KİTAP GERÇEKTEN GÜVENİLİR BİR KAYNAK MI?.... Kanal B, 23 Haziran 2018. [^35]: Bardakçı, Murat. Rıza Nur balonu. HaberTürk, 26 Temmuz 2013. [^36]: RIZA NUR. TDV İslam Ansiklopedisi. [^37]: Oktay, Cihan. Dr. Rıza Nur ve Hatıratı Üzerine Değerlendirmeler - III, Düşünce ve Tarih, Mart 2016. 1 Ocak 2016. [^38]: Oktay, Cihan. Dr. Rıza Nur ve Hatıratı Üzerine Değerlendirmeler - III, Düşünce ve Tarih, Mart 2016. 1 Ocak 2016. [^39]: Oktay, Cihan. Dr. Rıza Nur ve Hatıratı Üzerine Değerlendirmeler - III, Düşünce ve Tarih, Mart 2016. 1 Ocak 2016. [^40]: Oktay, Cihan. Dr. Rıza Nur ve Hatıratı Üzerine Değerlendirmeler - III, Düşünce ve Tarih, Mart 2016. 1 Ocak 2016. [^41]: Oktay, Cihan. Dr. Rıza Nur ve Hatıratı Üzerine Değerlendirmeler - III, Düşünce ve Tarih, Mart 2016. 1 Ocak 2016. [^42]: Rıza Nur İngiliz casusu mu? - Cihan Oktay. Türkçe Tarih, 29 Mayıs 2022.