Parashqevi Qiriazi

Paraskevi D. Kyrias olarak da bilinen Parashqevi Qiriazi^{[1]Elsie, Robert. Historical Dictionary of Albania. The Scarecrow Press, 2010, s. 378.} (2 Haziran 1880 - 17 Aralık 1970), hayatını Arnavut alfabesine ve yazılı Arnavut dilinin öğretimine adamış, Qiriazi ailesinin Arnavut öğretmeniydi. Arnavut alfabesinin biçimine karar veren Manastır Kongresi'ne^{[2]Parashqevi Qiriazi. www.kolonja.com.} katılmış tek kadındı ve bir kadın derneği olan Yll' i Mengjesit'in kurucusuydu.^{[3]Prifti, Peter. Socialist Albania since 1944: domestic and foreign developments, Volume 23. The MIT Press, 1978, s. 90.} Parashqevi ayrıca 1919 Paris Barış Konferansı'na Arnavut-Amerikan topluluğunun bir üyesi olarak katıldı.^{[4]Toska, Teuta. Parashqevi Qiriazi dhe viti i saj 1919. Tirana: ISSHP, 2020} 1891'de Korça'da açılan ilk Arnavut Kız Okulu'nun müdürü Sevasti Qiriazi'nin kız kardeşidir.^{[5]Young, Antonia. Albania. Clio Press, 1997, s. 48.}

Biyografi

Parashqevi, Manastır'da (şimdi Bitola, Manastır Vilayetinde, Osmanlı İmparatorluğu, bugünkü Kuzey Makedonya'da doğdu). Henüz 11 yaşındayken erkek kardeşi Gjerasim Qiriazi ve kız kardeşi Sevasti Qiriazi'ye Arnavutluk'taki ilk kız okulu olan ve 15 Ekim 1891'de açılan^{[6]de Haan, Francisca. A Biographical Dictionary of Women's Movements and Feminisms in Central, Eastern, and South Eastern Europe, 19th and 20th Centuries. Central European University Press, 2006, s. 454-457.} Kız Okulu'nda (Arnavutça: Shkolla e Vashave) kızlara Arnavutça yazı öğretmeleri için yardım etmeye başladı.^{[2]Parashqevi Qiriazi. www.kolonja.com.}

Daha sonra İstanbul'da Robert Kolej'de okudu. Mezun olduktan sonra 1887'de açılan ilk Arnavut okulu olan Mësonjëtorja'da kız kardeşi Sevasti ile birlikte ilkokul öğretmeni olarak Korçë'ye gitti^{[2]Parashqevi Qiriazi. www.kolonja.com.}

1908'de Manastır Kongresi'ne katılmış ve orada bulunan tek kadın olmuştur.^{[2]Parashqevi Qiriazi. www.kolonja.com.}

1909'da ilkokullar için bir abecedarium yayınladı. Manastır Kongresi yeni alfabeye karar vermiş olsa da alfabenin iki versiyonu hala onun kitaplarında mevcuttu, bu da Kongre'nin fikir birliğinin ne kadar kırılgan olduğunu gösteriyordu. Bununla birlikte, yeni Arnavut alfabesinin savunulması üzerine çok iyi bilinen bazı makaleler yayınladı:^{[7]Lloshi, Xhevat. Rreth Alfabetit i Shqipes. Logosa, 2008, s. 183.}

Ayrıca Arnavutluk'un güneyindeki diğer köylerde çocuklar için eğitim ve gece okulları düzenlemesi ve yerel kütüphanelerin kurulmasına yardım etmesiyle tanınır.^{[8]Parashqevi Qiriazi. www.kolonja.com.}

1909'da Yll' i Mëngjesit (Sabah Yıldızı) derneğinin kuruluşuna katkıda bulundu^{[9]Problems of the struggle for the complete emancipation of women. 1975, s. 127.} ve sonrasında ABD'ye göç edincede 1917'den 1920'ye kadar aynı isimli dergiyi çıkarmaya devam etti.^{[3]Prifti, Peter. Socialist Albania since 1944: domestic and foreign developments, Volume 23. The MIT Press, 1978, s. 90.} Dergi iki haftada bir yayınlanıyor ve Arnavut siyaseti, toplumu, tarihi, filolojisi, edebiyatı ve folkloru üzerine makaleler içeriyordu.^{[8]Parashqevi Qiriazi. www.kolonja.com.}

1914'te şehrin Yunan işgalinin sonucu olarak kız kardeşiyle birlikte Romanya'ya gitmek üzere Arnavutluk'tan ayrıldı.^{[6]de Haan, Francisca. A Biographical Dictionary of Women's Movements and Feminisms in Central, Eastern, and South Eastern Europe, 19th and 20th Centuries. Central European University Press, 2006, s. 454-457.}

Daha sonra Amerika Birleşik Devletleri'ne gitti ve Arnavutların haklarını temsil etmek için 1919'da Paris Barış Konferansı'na katıldığı Arnavut-Amerikan topluluğunun bir üyesi oldu.^{[2]Parashqevi Qiriazi. www.kolonja.com.[10]Ingrid Sharp, Matthew Stibbe. Aftermaths of War: Women's Movements and Female Activists, 1918–1923. BRILL, 14 Şubat 2011, s. 184.}

Parashqevi 1921'de Arnavutluk'a geri döndü ve ardından oradaki siyasi gelişmeleri gözden kaçırmadan ilgiyle takip etti. Kız kardeşi Sevasti ve kayınbiraderi Kristo Dako ile birlikte Tiran ve Kamëz'de ailesinin adını taşıyan "Kyrias" Kadın Enstitüsü'nün kurucuları ve yöneticilerinden biri oldu.

Parashqevi, 1939'daki İtalyan işgalinden başlayarak II. Dünya Savaşı boyunca katı bir anti-faşist olarak konumlandı. Anti-faşist görüşleri nedeniyle o ve kız kardeşi, Xhaferr Deva liderliğindeki Nazi yanlısı birimler tarafından Belgrad yakınlarındaki Anhaltelager Dedinje toplama kampına gönderildi.

Burada hayatta kaldı ve savaştan sonra Tiran'a döndü, ancak o ve kız kardeşinin ailesi zulüm görmeye devam etti. Kristo Dako, Zog ile geçmişteki ilişkisi nedeniyle ölümünden sonra komünist rejim tarafından karalandı ve Kyrias aileleri Tiran'dan çıkmaya zorlandı. Parashqevi'nin iki yeğeni (Sevasti'nin oğulları) hapsedildi ve sonunda biri hapishanede öldü.

Arnavut bilim adamı Skënder Luarasi ve politikacı Vito Kapo'nun çabaları sonunda Kyrias kardeşlerin kısmen rehabilitasyonunu sağladı. Parashqevi, 17 Aralık 1970'te Tiran'da öldü.

Yayınlanmış çalışmalar

Aşağıdaki eserlerin Parashqevi Qiriazi tarafından yazıldığı bilinmektedir:

• “Kortcha'daki Arnavut Kız Okulu”. Kadın XXXV için Yaşam ve Işık, nr. 8 (Boston: Woman's Board of Missions, Ağustos 1905).

• "Türk İmparatorluğunda Okulların Gelişimi ve Arnavutluk İçin İdeal Bir Eğitim Sistemi", Arnavutluk'ta, Yakın Doğu'nun Ana Anahtarı (Boston: EL Grimes, 1919), s. 248-266. (2020'de yeniden yayınlandı, IAPS, ).

• Abetare për shkollat e para . (Manastır: Bashkimi i Kombit, 1909).

Mirası

• Parashqevi Qiriazi ve kız kardeşi Sevasti Qiriazi, Arnavutluk'ta halk arasında "Qiriazi Kız Kardeşler". "Arnavut eğitiminin anneleri" olarak kabul ediliyorlar.^{[11]Nënat e kombit, historia e motrave Sevasti dhe Parashqevi Qiriazi. "Bota Sot" Online, 30 Mart 2012.}

• Arnavutluk ve Kosova'daki birçok eğitim kurumu ve kuruluşu onların adını taşıyor.

• Arnavutluk Kamëz'de orijinal Kyrias Enstitüsü'nün (1922–1933) arazisinde Qiriazi adını taşıyan bir kolej açıldı.^{[12]Kolegji Universitar Qirazi.}

• New York City'deki bir Arnavut-Amerikan Kadın Örgütü (AAWO), kız kardeşlerin adını taşıyor.^{[13]AAOMQ Official Site.}

Ayrıca bakınız

• Arnavut alfabesi

• Manastır Kongresi

• Kyrias Ailesi

• Fatbardha Gega