# Palanka > Source: https://turkipedia.org/tr/wiki/Palanka > Last updated: 2026-10-05 > License: CC BY-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/). Credit "Turkipedia contributors" and link to the source. > Based on: Palanka, https://tr.wikipedia.org/wiki/Palanka (CC-BY-SA-4.0) **Palanka**, **palanga** veya **parkan** [ahşap](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ah%C5%9Fap) ve [toprak](https://turkipedia.org/tr/wiki/Toprak)tan yapılan ufak bir [kale](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kale)dir. [Osmanlı İmparatorluğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu) ve hasımları tarafından yaygın olarak kullanılmıştır. Palankalar hızlıca inşa edilip, genişletilebilmelerinin yanı sıra basit malzemeler ile düşük bir maliyetle inşa edilebiliyordu. Palankalar nehir kenarlarına ve yol güzergahlarına inşa edilirdi. Avrupa'daki palankaların birçoğu ahşap ve topraktan yapılmış olsa da kaynak kısıtlılığından dolayı malzemeler bölgeden bölgeye değişmekteydi. Tipik bir palankanın etrafı [hendek](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hendek)le çevrilirdi. Palankaların büyüklüğüne göre kullanılan duvarların çeşidi değişirdi ve köşeleri üzerine yerleştirilen [tabya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tabya)larla korunabilirdi. Palankaların kökenleri *havale* denilen ve kuşatmalar sırasında fethedilmek istenen kalenin çevresine inşa edilen yapılara dayanmaktaydı. 16. yüzyıla gelindiğinde palankalar Osmanlı'nın [Macaristan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_d%C3%B6neminde_Macaristan), [Balkanlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Balkanlar), [Karadeniz](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karadeniz)'in kuzeyi, [Anadolu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Anadolu) ve [Kuzey Afrika](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kuzey_Afrika)'daki topraklarında kullanılmaktaydı. Palankalar 16 ve 17. yüzyıllardaki Avusturya-Osmanlı savaşlarında yaygın olarak kullanılmıştı. Palankalar 19. yüzyılın sonlarına değin kullanılmaya devam etmiştir. Günümüzde eski Osmanlı coğrafyasındaki pek çok yerleşim yerinin adı bu savunma yapılarına dayanmaktadır. ## Tanım ### Etimoloji [Nişanyan Sözlük](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sevan_Ni%C5%9Fanyan)'e göre palanka sözcüğü [Macarca](https://turkipedia.org/tr/wiki/Macarca) *palánkvārdan* gelmektedir. Bu sözcüğün kökeninin ise [Latince](https://turkipedia.org/tr/wiki/Latince)de *kütük* anlamına gelen *palancadan* gelmektedir. Onun kökeni ise [Antik Yunancada](https://turkipedia.org/tr/wiki/Grek%C3%A7e) da kütük anlamına gelen *phálanks*, *phalangdan* (φάλανξ, φαλαγγ) gelmektedir.[^1] Sözcük Fransızcada *palanque*, İtalyancada *palanca* olarak geçmektedir ve yabancı dillerdeki anlamı kazıktır. [Lugat-i Nâcî](https://turkipedia.org/tr/wiki/Lugat-i_N%C3%A2c%C3%AE) ye göre ise kökeni [Macarca](https://turkipedia.org/tr/wiki/Macarca)dan gelmektedir.[^2] ### Terminoloji [Evliya Çelebi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Evliya_%C3%87elebi) palanka sözcüğünü bir kalenin yanı sıra ahşap duvarlarla çevrili bir [kent](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eehir) veya bir duvar örme tekniği olarak da tanımlamıştır. Burcu Özgüven'e göre palanka ile parkan arasındaki temel fark palankaların yol ve nehir [güzergâhlarına](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rota), parkanlarınsa [sınır](https://turkipedia.org/tr/wiki/S%C4%B1n%C4%B1r) bölgelerine inşa edilmesiydi. Evgeni Radushev ise bu yapıların Güney Macaristan'da *parkan* olarak bilinirken Balkanlar'da *palanka* olarak bilindiğini dile getirmektedir. ## Tarihçe ![250x250pik](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/87/Szigetv%C3%A1r_before_the_siege_-_A%2BB.jpg/1280px-Szigetv%C3%A1r_before_the_siege_-_A%2BB.jpg) *250x250pik (public-domain)* ![1572 yılında Macaristan'daki Osmanlı Hudutları ve kentleri](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/5/52/Central_europe_1572.png) *1572 yılında Macaristan'daki Osmanlı Hudutları ve kentleri (WikiEditor2004, CC0-1.0)* [Kazıklı çit](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kaz%C4%B1kl%C4%B1_%C3%A7it)ten oluşan savunma yapıları tarihteki en eski tahkim etme yöntemidir. Palanka benzeri ahşap [istihkâmlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tahkimat) antik çağlardan beri kullanılagelmekteydi. [Romalılar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Antik_Roma), Kızılderililer ve daha sonra Amerika'ya yerleşen göçmenler de dâhil olmak üzere pek çok uygarlık topraklarını savunmak için bu tür istihkâmları yaygın olarak kullandılar.[^3] Geçici mizaçlarından dolayı günümüzde pek az palanka hayatta kalmıştır ancak araştırmalara göre bu tür yapılar Osmanlılar tarafından 14 ve 19. yüzyılın sonları arasında kullanılmıştır. Özgüven'e (2001) göre palankaların kökeni, Osmanlı'nın kuruluş devrinde kuşatmalar sırasında ele geçirilmek istenen kalenin çevresine inşa edilen, birlikler ve kuşatma silahları için bir üs görevi gören *havale* adlı ahşap istihkâmlara dayanmaktaydı. Palankalar havalelerinkine benzer özelliklere sahipti. 16 ve 17. yüzyıllara gelindiğinde Osmanlılar palankaları Anadolu, Balkanlar, Karadeniz'in kuzeyi ve Kuzey Afrika'da kullanmaktaydılar. Osmanlılar hudutlarını, menzillerini (askeri istasyon) ve askeri güzergâhlarını koruyabilmek için bir savunma ağına ihtiyaç duydular. İmparatorluk 1526 yılında [Mohaç Muharebesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Moha%C3%A7_Muharebesi)'yle Macaristan'ı ele geçirdikten sonra bölgeyi stabilize edebilmek için palanka denilen ahşap istihkâmlardan yararlandı. Ucuz maliyetleri ve hızlı inşa edilebilmeleri nedeniyle [Adriyatik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Adriyatik_Denizi)'ten [Karadeniz](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karadeniz)'e uzanan yay arasında kalan bölgedeki önemli noktaları, geçitleri ve güzergâhları palankalarla donattılar. Bu istihkâmlar Osmanlıların Avrupa'daki savunma sisteminin temelini oluşturdu.[^4] Palankalar Osmanlı'nın doğudaki topraklarında da kullanılmıştır. Örneğin Safavilerin [Revan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Erivan) Kalesi'nin doğusuna bir palanka inşa ettikleri bilinmektedir. 1630'larda Osmanlı'nın doğu sınırında kerpiçten yapılan pek çok palanka inşa edilmiştir. Osmanlılar 16 ve 17. yüzyıldaki savunma ağı inşasına 18. yüzyılda da devam ettiler. Habsburglarla yapılan [1683-99](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1-Kutsal_%C4%B0ttifak_sava%C5%9Flar%C4%B1) ve [1735-39](https://turkipedia.org/tr/wiki/1735-1739_Osmanl%C4%B1-Rus_Sava%C5%9F%C4%B1) yılları arasında yapılan savaşlar Osmanlıların [Hırvatistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/H%C4%B1rvatistan) ve [Karadağ](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karada%C4%9F_Prensli%C4%9Fi)'daki hudutlarını güçlendirmesine sebebiyet verdi. 1701 ile 1720 yılları arasında bir sürü palanka inşa edildi. Başka bir askeri inşaat programı 1743 yılında başladı. 1781 ile 1785 yılları arasında [I. Abdülhamid](https://turkipedia.org/tr/wiki/I._Abd%C3%BClhamid)'in vezirlerinden biri olan [Halil Hamid Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Halil_Hamid_Pa%C5%9Fa) hudutlardaki tahkimatları dikkate alarak Fransız askeri uzmanlarını getirdi. [Eflak](https://turkipedia.org/tr/wiki/Eflak)'ta da askeri inşaatlar gerçekleşti. 19. yüzyılda da palanka inşasına devam edildi. Günümüzde Doğu Anadolu'da bulunan [Erzincan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Erzincan)'daki bazı köyler de dâhil olmak üzere Balkanlardaki -özellikle [Sırbistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/S%C4%B1rbistan) ve [Makedonya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Makedonya)'daki- pek çok kasabanın isimlerinin kökeni palankalara dayanmaktadır. ## İnşaat ![Marsigli'nin çizimlerinin daha sonra yayımlanan bir araya getirilmiş hali. Bu sefer her iki palankanın birer adet hendeği olduğu gözükmektedir.](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/0/07/Palanka_Forts.jpg) *Marsigli'nin çizimlerinin daha sonra yayımlanan bir araya getirilmiş hali. Bu sefer her iki palankanın birer adet hendeği olduğu gözükmektedir. (Altar Modelling, public-domain)* Palankalar klasik Osmanlı kentlerinde bir [iç kale](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0%C3%A7_kale) görevi görürdü yahut bir ana kalenin uzantısı olarak inşa edilirdi. Nitekim Osmanlı kalelerinin birçoğu ahşap istihkâmlarla bir karışımıydı. İnşa edilen palankalar daha sonra daha dayanıklı kâgir bir yapıyla yer değiştirebilirdi. Bu tür tahkimatlar hızlıca inşa edilip genişletilebilirdi ve inşaatlarında kullanılan yapım malzemeleri bölgenin coğrafi özelliklerine göre değişirdi. Avrupa'daki palankaların inşasında genellikle ahşap ve toprak kullanılırdı. Doğudaki palankaların yapım malzemeleri çeşitlilik göstermektedir. Doğu bölgelerindeki kimi palankalar [kerpiç](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kerpi%C3%A7)ten inşa edilirken kimileriyse toprak ve çimenden inşa edilmiştir. İnşaat materyallerinin bölgeden bölgeye değişmesi, bölgedeki kaynakların sınırlılığına bağlıydı. Palankalar genellikle dörtgen bir plan üzerine inşa edilirlerdi. Palankaların inşasında kullanılan duvarlar çeşitlilik göstermektedir: Bu duvarlar ya Evliya Çelebi'nin *yalın kat çit palanka* olarak adlandırdığı tek sıra kazıklı çitlerden oluşabilirdi ya da yine Evliya Çelebi tarafından *dolma rıhtım palanka duvar* olarak adlandırılan daha karmaşık bir yöntemle inşa edilirdi. Dolma duvar inşasında iki sıra kazıklı çit, arasında boşluk kalacak şekilde birbirine paralel dikilir ve arası toprakla doldurulurdu. İç ve dış duvarların toprağın basıncına karşı direnmesi için duvar boyunca uzanan yatay kalaslar kullanılırdı. Sonra destek kalaslarının başları dübellerle kazıklı çitlere sabitlenirdi. Dolma duvar, askerlerin üzerinde yürüyebileceği bir platform oluşmasını da sağlamaktaydı. Ayrıca top ateşine karşı dayanıklılığını artırmak için duvar horasani palanka adı verilen bir yöntemde [harçla](https://turkipedia.org/tr/wiki/Har%C3%A7_%28mimarl%C4%B1k%29) sıvanabilirdi. Palankaların etrafı *şarampa* denilen hendeklerle çevrilirdi. Girişte bir asma köprü bulunabilir ve ana kapının üstüne *ağaçtan lonca köşkü* denilen bir gözetleme kulesi eklenebilirdi. Palankaların köşelerine yarım ay şeklindeki tabyalar inşa edilir ve buraya toplar yerleştirilirdi. ## Yerleşim merkezi Balkanlar'da palankayla savunulanlar da dâhil olmak üzere 16 ve 17. yüzyıldaki Osmanlı kentleri; iç kale, varoş ve dış şehir olmak üzere üç kısımdan oluşurdu. Bir tepe gibi müdafaası kolay bir yerde [dış saldırılardan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ku%C5%9Fatma) korunmak ve [isyanları](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0syan) bastırmak bir iç kale bulunurdu. Tarihi [Geç Orta Çağ](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ge%C3%A7_Orta_%C3%87a%C4%9F)'a dayanabilen iç kale, paşanın konağını ve kışlalarda ufak bir garnizon barındırır, Osmanlı kamu yönetimi tarafından askeri amaçlarla kullanılırdı. [Altın](https://turkipedia.org/tr/wiki/Alt%C4%B1n) ve [gümüş](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCm%C3%BC%C5%9F) külçeleri de dâhil olmak üzere [erzak](https://turkipedia.org/tr/wiki/Erak) ve diğer [tedarikler](https://turkipedia.org/tr/wiki/H%C4%B1rdavat) bu kısımda saklanırdı. Burada camiye çevrilen bir kilisenin mahzeni içi boşaltıldıktan sonra [zahire ambarı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Zahire_ambar%C4%B1) olarak kullanılabilirdi. Varoşsa sakinleri asker olmayan [sivil](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sivil) yerleşkeyi tanımlamak için kullanılırdı. Varoş sakinleri barış zamanı [tarım](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tar%C4%B1m) ve [ticaret](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ticaret)le uğraşır, [savaş](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sava%C5%9F) zamanı ise göreve çağrılırdı. Varoşun etrafı [kazıklı çit](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kaz%C4%B1kl%C4%B1_%C3%A7it)ten örülü bir duvarla çevrilebilirdi. Dış şehirdeyse [Sırp](https://turkipedia.org/tr/wiki/S%C4%B1rplar), [Macar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Macarlar) gibi milletlere mensup Hristiyanlar ikamet ederdi. İç kale görevi gören palankanın etrafındaki bu yerleşkeler [Tuna](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tuna)'daki ticarete canlılık getirdi. Palankalarla korunan kentler birbirine komşu mahallelerin birleşmesiyle oluşurdu. [Müslüman](https://turkipedia.org/tr/wiki/M%C3%BCsl%C3%BCman)lar, [Hristiyanlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hristiyanl%C4%B1k) ve [Yahudiler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yahudiler) mahalle kurma haklarına sahipti ve kent, çeşitli binalar barındırırdı. Bunlar, seyyahların ve tüccarların kalabilmeleri için [kervansaray](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kervansaray), ticaret faaliyetleri için [çarşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87ar%C5%9F%C4%B1), su depolamak için [sarnıç](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sarn%C4%B1%C3%A7), hijyen için [hamam](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hamam), ibadet etmek için [cami](https://turkipedia.org/tr/wiki/Cami) veya [kilise](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kilise), [lağım sistemi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kanalizasyon), eğitim için [medrese](https://turkipedia.org/tr/wiki/Medrese) ve askerlerin barınabilmeleri için [kışla](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1%C5%9Fla)lardı. ## Konum ve arazi ![Osmanlı yönetimi altındaki Macaristan'da kentlerle birlikte nehir güzergahları](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/e/e4/Towns_in_Hungary.png) *Osmanlı yönetimi altındaki Macaristan'da kentlerle birlikte nehir güzergahları (Burcu Özgüven, public-domain)* Palankalar sınır bölgelerinde ve mühim kavşak noktalarına inşa edilirdi. Bunun sebebi fetihlerle ilerleyen yeni sınırları zapturapt altına almaktı. Osmanlı öncesi döneme ait [Buda](https://turkipedia.org/tr/wiki/Budin)-[Osijek](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%96sek) arasındaki Orta Çağ kentleri, ticari faaliyetler Tuna Nehri boyunca uzanan yollarda gerçekleşmesine rağmen nehir kenarları yerine tepe başlarına kurulmuşlardı. Osmanlı dönemindeyse palankalı kentler, [düz araziye](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ova) ve sıklıkla kuruldu. Böylelikle kolaylıkla savunulabilen yerleşim yerleri oluştu. Bunun başka bir avantajı da nehirdeki tekneleri yağmacı gemilerine karşı koruyabilmekti. Bazı palankalar önemli kent merkezlerine bağlı olsa da çoğu palanka kırsal bölgelerde daha küçük yerleşkelere yakın olarak inşa edilmiştir. ## Savaş Osmanlı'nın palankalarla Macaristan'da kuruduğu savunma ağı özellikle Romalıların [limes](https://turkipedia.org/tr/wiki/Limes) sistemine benzemekteydi. Palankaların birbirlerine yol ve nehir güzergâhlarıyla bağlanmasıyla hudutlarda ve stratejik değeri olan bölgelerde bir savunma ağı oluşturulurdu. Eğer bir palanka saldırıya uğrarsa diğer palankalardaki birlikler yardıma koşardı.[^5] Palankalar zaman zaman Osmanlılar ve düşmanları arasında el değiştirmiştir. Bu savunma yapıları büyük bir orduya dayanacak kuvvette değildi. Pek çok palanka savaşmadan teslim olmuştur ve seferlerde Osmanlıların yollarının üzerindeki tüm palankaları çabucak fethettiği görülmektedir. Palankalardaki garnizonun çoğu [azeb](https://turkipedia.org/tr/wiki/Azeb) sınıfı birliklerden oluşmaktaydı. Sınırlarda görev alan palankalar, toplarla savunulan bir kaleye göre daha fazla süvari oranına sahip olabilirdi. Palankalar ahşaptan yapıldığı için savaş sırasında düşman birlikleri tarafından yakılma riski vardı. Ancak ahşap yapılarına rağmen palankaların duvarları toprakla doldurulduğu ve inşaatlarında kullanılan kütükler rutubetli olduğu için tutuşturulmaları zordu. Ayrıca garnizondaki birlikler yangın sırasında ateşe müdahale edebilirdi.[^6] Kimi palankalar [kanat ateşi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kanat_ate%C5%9Fi) için gereken vasıtalara sahip değildi. Harçla sıvanmış, toprak ve ahşap yapımı dolma duvarları ancak yakın mesafeden top ateşiyle kırılabilmekteydi. ## Edebiyat Türk hikâye yazarı [Ömer Seyfettin](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%96mer_Seyfettin) "Başını Vermeyen Şehit" hikâyesinde sınır bölgesinde bulunan, az sayıda askerle korunan Gerjgal Palankası'nın düşman saldırısına karşı savunuluşunu anlatır.[^7][^8] [^1]: palanka. [^2]: palanka - پالانقه osmanlica ne demek, palanka - پالانقه anlami, palanka - پالانقه sozluk manasi, nedir, ne demek, arapca, farsca, osmanlica. [^3]: Ottoman Fortification Palanka. Altar Modelling, 2009. [^4]: Ottoman Fortification Palanka. Altar Modelling, 2009. [^5]: Ottoman Fortification Palanka. Altar Modelling, 2009. [^6]: Ottoman Fortification Palanka. Altar Modelling, 2009. [^7]: Ottoman Fortification Palanka. Altar Modelling, 2009. [^8]: Başını Vermeyen Şehit - Vikikaynak.