# Osmanlı mimarisi > Source: https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_mimarisi > Last updated: 2026-10-05 > License: CC BY-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/). Credit "Turkipedia contributors" and link to the source. > Based on: Osmanlı mimarisi, https://tr.wikipedia.org/wiki/Osmanl%C4%B1_mimarisi (CC-BY-SA-4.0) ![Babüsselam, Topkapı Sarayı'nın İkinci Avlusu’na açılan kapıdır. Saray, 1459 yılında Fatih Sultan Mehmet tarafından yaptırılmıştır.](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/87/Istanbul_18_%2840094161444%29.jpg/1280px-Istanbul_18_%2840094161444%29.jpg) *Babüsselam, Topkapı Sarayı'nın İkinci Avlusu’na açılan kapıdır. Saray, 1459 yılında Fatih Sultan Mehmet tarafından yaptırılmıştır. (Jess Stubenbord, CC0-1.0)* **Osmanlı mimarisi** veya **Osmanlı Türk mimarisi**, uzun bir dönem boyunca [Osmanlı İmparatorluğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu) sınırları içinde gelişen bir mimari üslup ve gelenektir. Tarihi boyunca bazı önemli değişimler geçirmiştir. İlk olarak kuzeybatı [Anadolu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Anadolu)'da 13. yüzyıl sonlarında ortaya çıkmış ve önceki [Selçuklu Türk mimarisinden](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sel%C3%A7uklu_mimarisi) gelişmiş, aynı zamanda [Bizans](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bizans_mimarisi) ve [İran mimarisi](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0ran_mimarisi) ile Ortadoğu'daki diğer mimari geleneklerden etkiler almıştır. Erken Osmanlı mimarisi, 13. ve 15. yüzyıllar boyunca çeşitli yapı tipleri üzerinde deneyler yaptı ve kademeli olarak 16. ve 17. yüzyılların Klasik Osmanlı üslubuna evrildi. Bu üslup, yerel Türk mimari gelenekleri ile [Ayasofya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ayasofya)'nın etkilerinin karışımı sonucu oluşmuş, yüksek bir merkezi [kubbe](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kubbe) etrafında odaklanan ve değişen sayıda [yarım kubbe](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yar%C4%B1m_kubbe)yle desteklenen anıtsal cami yapılarıyla karakterizedir.[^1] Klasik dönemin en önemli mimarı genellikle [Mimar Sinan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mimar_Sinan) olarak kabul edilir. Başlıca eserleri arasında [Şehzade Camii](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eehzade_Camii), [Süleymaniye Camii](https://turkipedia.org/tr/wiki/S%C3%BCleymaniye_Camii) ve [Selimiye Camii](https://turkipedia.org/tr/wiki/Selimiye_Camii) sayılır.[^2] 16. yüzyılın ikinci yarısı, özellikle [İznik çinileri](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0znik_%C3%A7inisi) kullanımında belirginleşen bazı Osmanlı süsleme sanatlarının doruk noktasını da görmüştür.[^3] 18. yüzyıldan itibaren Osmanlı mimarisi dış etkilerden, özellikle Batı Avrupa'daki [Barok](https://turkipedia.org/tr/wiki/Barok) üslubundan etkilendi. Değişimler [Lale Devri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Lale_Devri) sırasında belirmeye başladı ve 1740'larda Osmanlı Barok üslubunun ortaya çıkışıyla sürdü. Bu döneme ait en önemli örneklerden biri [Nuruosmaniye Camii](https://turkipedia.org/tr/wiki/Nuruosmaniye_Camii)'dir. 19. yüzyıl mimarisinde Batı Avrupa'dan ithal mimari akım etkileri daha da arttı. Bunlar arasında [Balyan ailesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Balyan_ailesi) gibi mimarların katkıları öne çıkar. [Ampir üslubu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ampir_%C3%BCslup) ve [neoklasik motifler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Neoklasik_mimari) Osmanlı mimarisine geldi ve birçok yapıda [eklektisizm](https://turkipedia.org/tr/wiki/Eklektisizm)e yönelik bir eğilim görüldü. Bunun tipik örneği [Dolmabahçe Sarayı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Dolmabah%C3%A7e_Saray%C4%B1)'dır. Osmanlı İmparatorluğu'nun son dönemlerinde, [Mimar Kemaleddin](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mimar_Kemaleddin) ve [Vedat Tek](https://turkipedia.org/tr/wiki/Vedat_Tek) gibi mimarlar tarafından akademide Neo-Osmanlı mimarisi ya da Osmanlı canlandırmacılığı şeklinde de anılan [Birinci Ulusal Mimarlık Akımı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Birinci_Ulusal_Mimarl%C4%B1k_Ak%C4%B1m%C4%B1) adında yeni bir mimari tarz gelişti.[^4] Osmanlı himayesi özellikle tarihî başkentler olan [Bursa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bursa), [Edirne](https://turkipedia.org/tr/wiki/Edirne) ve [İstanbul](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0stanbul)'da yoğunlaşmış, 3 ayrıca [Amasya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Amasya) ve [Manisa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Manisa) gibi diğer önemli idari merkezlerde de önemli gelişmeler yaşanmıştır. Bu merkezlerde Osmanlı mimarisinin en önemli gelişmeleri gerçekleşmiş ve en anıtsal Osmanlı yapıları yer almıştır. Büyük dini anıtlar genellikle farklı hizmetler veya olanaklar sağlayan birden çok bileşene sahip mimari kompleksler, yani bir [külliye](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C3%BClliye), olarak inşa edilirdi. Külliyelerde camiye ek olarak [medrese](https://turkipedia.org/tr/wiki/Medrese), [hamam](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hamam), [imaret](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0maret), [sebil](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sebil), [çarşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87ar%C5%9F%C4%B1), [kervansaray](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kervansaray), ilkokul gibi birimler bulunabilirdi. Osmanlı yapıları [Anadolu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Anadolu) ve [Rumeli’de](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rumeli_%28eyalet%29) halen yaygın olmakla birlikte, daha uzak [Orta Doğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Orta_Do%C4%9Fu) ve [Kuzey Afrika](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kuzey_Afrika) eyaletlerinde eski İslami üsluplar güçlü kalmış ve bazen Osmanlı üsluplarıyla harmanlanmıştır.[^5] ## Erken dönem mimarisi veya Bursa üslubu (1299-1501) Erken dönem mimarisi 1299 yılında [Osmanlı Devleti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu)'nin [Osman Gazi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osman_Gazi) tarafından [Söğüt](https://turkipedia.org/tr/wiki/S%C3%B6%C4%9F%C3%BCt)'te Osmanlı'nın tarafından kurulması[^6] ile 1501 yılında [Bayezid Camii](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bayezid_Camii)'nin (1501-1505) inşaatının başlaması[^7] arasındaki dönemi kapsar. Bazı araştırmacılar ise bu dönemin [Edirne](https://turkipedia.org/tr/wiki/Edirne)'de yer alan [Üç Şerefeli Cami](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%9C%C3%A7_%C5%9Eerefeli_Cami) inşaatının 1437 yılında tamamlanmasıyla bittiğini kabul ederler.[^8] 1437 yılında inşaatı tamamlanan Üçşerefeli Camii hem erken dönemin en önemli yapıtlarından kabul edilmektedir; hem de klasik dönemin özelliklerinden olan iç avluya sahip planlar ve ana kubbe öğelerinin ilk kez uygulandığı bir yapıdır.[^9] Bu döneme ait yapılar ağırlıklı olarak [İznik](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0znik), [Bursa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bursa) ve [Edirne](https://turkipedia.org/tr/wiki/Edirne) şehirlerinde yer aldı. Osmanlı mimarisine ait ilk kayda değer uygulamalar İznik'te inşa edildi. Ancak 1335 ile 1365 yılları arasında başkent olan Bursa'da daha anıtsal uygulamaların gerçekleşmesi nedeniyle bu döneme *Bursa üslubu* adı da verilir. 1365 ile 1453 yılları arasında devlete başkentlik yapmış olan Edirne'de ise ağırlıklı olarak cami ve medrese inşa edildi. [Bizans mimarisi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bizans_mimarisi) ve [Selçuklu mimarisi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sel%C3%A7uklu_mimarisi) etkilerini taşısa da bu dönemde klasik döneme dayanak oluşturacak fikirlerin ilk uygulamaları gerçekleşti. Ayrıca Klasik dönemin en önemli mimari kavramlarından birisi olacak [kubbe](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kubbe) kullanılması pratiği ortaya çıktı. Ferah ve aydınlık mekânların oluşturulmasına önem verilen bu dönemin başlarında tek kubbeli yapılar inşa edilirken, ilerleyen süreçte çift veya çok kubbeli yapılar da uygulandı. 1333 ile 1334 yıllarında inşa edilen [Hacı Özbek Camii](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hac%C4%B1_%C3%96zbek_Camii) Osmanlı mimarlık tarihinde inşa edilmiş ilk [cami](https://turkipedia.org/tr/wiki/Cami) olarak kabul edilir. [İznik](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0znik)'te yer alan bu yapı aynı zamanda tek kubbeli Osmanlı camii türüne de ilk örnektir.[^10] Dönemin kayda değer diğer yapılarının başında 1472 yılında inşa edilen [Çinili Köşk](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87inili_K%C3%B6%C5%9Fk) gelmektedir.[^11] Çinili Köşk Osmanlı mimarisinde daha sonra pek rağbet görmeyecek olan [çini](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87ini)nin dış kaplama olarak kullanıldığı nadir uygulamalardan biridir.[^12] Erken dönem Osmanlı mimarisine örnek verilebilecek diğer bir uygulama da [Osmanlı İmparatorluğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu)'nun yaklaşık 600 yıllık tarihinin 400 yılı boyunca devletin idare merkezi olarak kullanılan ve [Osmanlı Padişahları](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_padi%C5%9Fahlar%C4%B1_listesi)'nın yaşadığı mekân olan [Topkapı Sarayı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Topkap%C4%B1_Saray%C4%B1)’dır.[^13] ## Klasik dönem (1501-1703) ![Sokollu Mehmed Paşa Köprüsü, Bosna-Hersek](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/99/Bridge_on_the_Drina_July_2009.jpg/1280px-Bridge_on_the_Drina_July_2009.jpg) *Sokollu Mehmed Paşa Köprüsü, Bosna-Hersek (Andrić Branislav (me), CC-BY-3.0)* 1501 ile 1703 yılları arasında hâkim olan Klasik dönemin örnekleri ağırlıklı olarak [İstanbul](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0stanbul)'da yer alır. Özel mülkiyet kavramının olmamasından dolayı sivil mimari örneklerin olmadığı bu dönemde daha çok dinî yapılar ve kamu yapıları inşa edildi. Klasik dönemin mimarlarının genel yaklaşımı yüksek ve görkemli yapılar inşa etmek yönündeydi. Bu sebepten erken dönemde uygulanmaya başlanan kubbeli ve merkezî planlı yapılar, klasik dönemde daha anıtsal ölçeklerde uygulandı. Bu dönemi etkileyen önemli yapılardan birisi de 537 yılında inşa edilen [Ayasofya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ayasofya) idi. Ayasofya gibi büyük ana kubbelerin inşa edilebilmesi için yarım kubbelerin kullanılması pratiği de bu dönemde yaygınlaştı. Bu amaçla inşa edilen yapıların başında gelen camilerde ağırlıklı olarak kubbeli ve yan kubbeli örtüler ve tavanı destekleyen [filayak destek sistemleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Paye) kullanıldı. Malzeme olarak [küfeki taşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C3%BCfeki_ta%C5%9F%C4%B1) ve [mermer](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mermer)in sıklıkla kullanıldığı klasik dönem yapılarının tasarımında genelde yukarıdan aşağıya inildikçe genişleyen bir tasarım kompozisyonu hâkim oldu. ### 15. ve 16. yüzyıllar 15. ve 16. yüzyıllar Osmanlı mimarisinin klasik çağını oluşturur ve imparatorluğun siyasal, toplumsal ve kültürel yükselişiyle paralel biçimde gelişen bu dönem, hem teknik yenilikler hem de estetik bütünlük açısından İslam mimarisinin en parlak evrelerinden biri olarak kabul edilir.[^14] Bu yüzyıllar boyunca Osmanlı mimarisi, Selçuklu ve erken beylik üsluplarından aldığı mirası geliştirmiş, Bizans mimarisinin mekânsal organizasyonundan yararlanmış ve İslam dünyasının çeşitli bölgelerinden gelen ustaların katkısıyla yeni sentezler oluşturmuştur. Özellikle tek kubbeli veya çok kubbeli cami tipolojileri, merkezi plan denemeleri, geniş avlulu külliye düzeni ve şehir ölçeğinde planlama anlayışı bu dönemde olgunlaşmıştır.[^15] Edirne [Üç Şerefeli Cami](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%9C%C3%A7_%C5%9Eerefeli_Cami)i (1437–1447), büyük merkezi kubbe fikrinin ilk sistematik denemelerinden birini temsil eder. İstanbul'un fethi sonrası Ayasofya'nın camiye dönüştürülmesi, Osmanlı mimarisine hem mühendislik hem mekân düzeni açısından güçlü bir referans noktası sağlamış, bu süreçte Bizans'tan devralınan kubbe geleneği Osmanlı estetiğiyle yeniden yorumlanmıştır. [Fatih Sultan Mehmed](https://turkipedia.org/tr/wiki/II._Mehmed) döneminde inşa edilen [Fatih Camii](https://turkipedia.org/tr/wiki/Fatih_Camii), imparatorluk külliye mimarisinin ilk büyük örneği olarak kabul edilir; [medrese](https://turkipedia.org/tr/wiki/Medrese)ler, [darüşşifa](https://turkipedia.org/tr/wiki/D%C3%A2r%C3%BC%C5%9F%C5%9Fif%C3%A2), tabhane, [imaret](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0maret), [hamam](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hamam) ve çeşitli sosyal yapılarla birlikte, Osmanlı şehircilik anlayışının çekirdeğini oluşturmuştur.[^16] 16. yüzyıla gelindiğinde Osmanlı mimarisi, özellikle Kanûnî Sultan Süleyman döneminde devlet ölçeğinde desteklenen büyük inşa programlarıyla olağanüstü bir ivme kazanmıştır. Bu yüzyıl mimari dilin geometrik sadeliğini, kubbe-mekân bütünlüğünü ve taş işçiliğindeki rafineliği en üst seviyeye çıkarmış; İstanbul, Edirne, Manisa, Bursa ve Şam gibi merkezlerde dönemin imparatorluk gücünü yansıtan anıtsal yapılar yükselmiştir. ### Mimar Sinan dönemi **Mimar Sinan dönemi**, Osmanlı mimarisinin klasik çağının zirvesini oluşturur. Sinan'ın 1538'de başmimar olarak atanmasıyla başlayan süreç, imparatorluk mimarisini yalnızca teknik açıdan değil, kavramsal ve estetik düzlemde de yeniden şekillendirmiştir.[^17] Sinan'ın mimarlık anlayışı, mekânı tek bir merkezi hacim etrafında bütünleştirme, kubbe gövdesini taşıyan strüktürü hafifletme ve iç mekânları ışıkla yıkayarak mekânsal derinliği artırma üzerine kuruludur. [Ayasofya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ayasofya)'nın kubbe sistemine duyduğu hayranlık, buna karşılık kendi eserlerinde daha rafine ve dengeli bir mekânsal düzen kurma çabası, Sinan’ın mimari kariyerinin temel sorunsallarındandı.[^18] ### Çıraklık dönemi: Şehzade Camii (1544-1548) Sinan, çıraklık eseri olarak adlandırdığı [Şehzade Camii](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eehzade_Camii)'nde dört yarım kubbeli merkezi bir plan denemiş; böylece Ayasofya'nın yarattığı mekânsal etkiyi Osmanlı estetiğine uyarlayan ilk başarılı örneklerden birini sunmuştur. Yapıdaki simetri arayışı, ağırlığın eşit dağılımı ve mekânın açık okunabilirliği Sinan'ın olgunlaşan mimari stratejisinin habercisidir. ### Kalfalık dönemi: Süleymaniye Camii (1550-1557) [Süleymaniye Camii](https://turkipedia.org/tr/wiki/S%C3%BCleymaniye_Camii), Sinan'ın kalfalık eseri olarak imparatorluk gücünün ve Kanûnî döneminin siyasal ihtişamının bir ifadesi hâline gelmiştir. Devasa kompleks, [medreseler](https://turkipedia.org/tr/wiki/S%C3%BCleymaniye_Medresesi), darülhadis, darülkurra, sıbyan mektebi, tabhane, imaret ve hamam gibi yapılarıyla Osmanlı [külliye](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C3%BClliye) geleneğinin en gelişmiş örneklerinden biridir.[^19] Caminin iç mekânında ışığın dengeli dağılımı, yan mekânlarla ana mekân arasındaki akışkan ilişkiler, sivri kemerlerle kubbe kasnağı arasındaki uyum Sinan’ın ustalığının belirgin göstergeleridir. ### Ustalık dönemi: Selimiye Camii (1568-1574) Sinan'ın ustalık eseri olarak tanımladığı [Edirne](https://turkipedia.org/tr/wiki/Edirne)'deki [Selimiye Camii](https://turkipedia.org/tr/wiki/Selimiye_Camii), Osmanlı mimarlık dilinin en olgun ve teknik açıdan en mükemmel örneğidir. 31,5 metrelik kubbe çapı ve sekizgen kasnak düzeniyle Ayasofya'nın kubbesine doğrudan meydan okur; mekân bütünlüğü, akustik düzeni ve ışık kullanımı açısından İslam mimarisinin başyapıtları arasında sayılır.[^20] Selimiye, yalnızca bir cami değil, aynı zamanda bir mühendislik manifestosudur: Kütleyi hafifleten taşıyıcı sistem, kemer-geçiş oranlarının kusursuzluğu ve dış cephedeki sade fakat anıtsal kütle düzeni Sinan'ın "mimarî reform" niteliğindeki yaklaşımını somutlaştırır. ### Sinan'ın mirası Sinan'ın tasarladığı 300'e yakın yapı bulunmaktadır. Bunlar arasında, köprüler, hamamlar, külliyeler, medreseler, türbeler ve su yolları bulunmaktadır. Osmanlı şehirlerinin çehresini değiştirmiş, klasik üslubun sonraki yüzyıllar boyunca devam eden etkisini belirlemiştir. ## Modernleşme ve Osmanlı mimarisine etkileri 18. ve 19. yüzyıllar, Osmanlı mimarisinde modernleşme hareketlerinin belirginleştiği, Avrupa etkisinin arttığı ve geleneksel klasik üslubun yeni formlarla birleştiği bir dönüşüm çağıdır.[^21] Bu dönem, mimarlığın yalnızca teknik değil, aynı zamanda ideolojik bir anlatım aracı hâline geldiği bir süreçtir. ### Barok ve Rokoko etkisi [Lale Devri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Lale_Devri) ile birlikte Batı'dan gelen estetik akımlar özellikle süsleme sanatında karşılığını buldu. [Nuruosmaniye Camii](https://turkipedia.org/tr/wiki/Nuruosmaniye_Camii) (1755) bu dönüşümün erken örneklerinden biridir. İç mekânda kıvrımlı hatlar, [barok](https://turkipedia.org/tr/wiki/Barok) kemer düzenleri ve daha dekoratif bir kubbe geçiş sistemi klasik üsluptan önemli bir kopuşu simgeler.[^22] ### Tanzimat sonrası mimari 19. yüzyıl boyunca Osmanlı başkentinde Avrupa kökenli mimarlar etkin rol oynamaya başladı. [Balyan ailesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Balyan_ailesi)nin saray mimarlığı, İstanbul'da [Dolmabahçe](https://turkipedia.org/tr/wiki/Dolmabah%C3%A7e), [Yıldız](https://turkipedia.org/tr/wiki/Y%C4%B1ld%C4%B1z_Saray%C4%B1), [Çırağan](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87%C4%B1ra%C4%9Fan_Saray%C4%B1), [Beylerbeyi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Beylerbeyi_Saray%C4%B1) gibi sarayların inşasıyla Batı etkisini saray mimarisinin odağına yerleştirdi. Bu yapılarda [Ampir](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ampir_%C3%BCslup), [Neoklasik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Neoklasik_mimari) ve [Rokoko](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rokoko) üslupları iç içe geçirilerek yeni bir estetik dil oluşturuldu.[^23] ### Kamusal mimaride modernleşme Islahhaneler, modern okullar, belediye binaları, karakollar, hastaneler gibi yeni kentsel fonksiyonlar mimariyi doğrudan etkiledi. Bu yapı tipleri, devletin modernleşme politikalarının şehir ölçeğindeki somut göstergeleri oldu; plan düzenleri Avrupa'daki örneklere benzer biçimde rasyonelleştirildi. ### Geç Osmanlı mimarisi ve ulusal üslup 19. yüzyıl sonu ile 20. yüzyıl başında [Birinci Ulusal Mimarlık Akımı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Birinci_Ulusal_Mimarl%C4%B1k_Ak%C4%B1m%C4%B1), Osmanlı mimari mirasını yeniden yorumlayarak Türk sanat geleneğini modern bir kimlikle birleştirmeyi amaçladı. Bu üslup, klasik Osmanlı öğelerini — sivri kemer, kubbe, [çini](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87ini), taş işçiliği — modern malzemeler ve plan tipolojileriyle bir araya getirdi.[^24] Modernleşme dönemi, Osmanlı mimarlığını kökten dönüştürmüş; klasik çağın mekânsal mantığını sadece değiştirmekle kalmamış, aynı zamanda Cumhuriyet dönemi mimarlığına geçişte köprü görevi görmüştür. ## Lâle Devri (1703-1757) Bu dönemin başlamasıyla, Osmanlı İmparatorluğu'ndaki üst sınıf açık ve genel alanları sıklıkla kullanmaya başladı. Geleneksel ve içe dönük toplum değişmeye başladı. [Çeşme](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87e%C5%9Fme)ler ve [Aynalıkavak Kasrı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Aynal%C4%B1kavak_Kasr%C4%B1) gibi sahil kıyısındaki residanslar yaygınlaştı. Bir su kanalı (diğer adı Cetvel-i Sim) piknik alanı, [Kâğıthane](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C3%A2%C4%9F%C4%B1thane) dinlenme alanı olarak tesis edildi. Lâle devrinin [Patrona Halil](https://turkipedia.org/tr/wiki/Patrona_Halil) isyanı ile son bulmasına rağmen, batılılaşma davranışının bir modeli oldu. 1720-1890 yılları arasında Osmanlı mimarisi klasik dönem prensiplerinden saptı. [I. Mahmut](https://turkipedia.org/tr/wiki/I._Mahmud)'un saltanatının sürdüğü dönemde (1730-1754) Barok stili camilerin inşaasına başlandı. ## Barok dönemi (1757-1808) Bu dönemin yapıları içinde dairesel, dalgalı ve kıvrımlı hatlar ağır basmaktadır. [Barok](https://turkipedia.org/tr/wiki/Barok) mimarisinde ışık ve iç hacim önemli olduğu gibi burada da etkilidir. Bunun büyük örnekleri [Nuruosmaniye Camii](https://turkipedia.org/tr/wiki/Nuruosmaniye_Camii), [Ayazma Camii](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ayazma_Camii), [Zeynep Sultan Camii](https://turkipedia.org/tr/wiki/Zeynep_Sultan_Camii), [Laleli Camii](https://turkipedia.org/tr/wiki/Laleli_Camii), [Fatih Türbesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Fatih_T%C3%BCrbesi), [Laleli Çukurçeşme Hanı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Laleli_%C3%87ukur%C3%A7e%C5%9Fme_Han%C4%B1), [Birgi Çakırağa Konağı](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87ak%C4%B1ra%C4%9Fa_Kona%C4%9F%C4%B1), [Aynalıkavak Kasrı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Aynal%C4%B1kavak_Kasr%C4%B1) ve [Selimiye Kışlası](https://turkipedia.org/tr/wiki/Selimiye_K%C4%B1%C5%9Flas%C4%B1)'dır. [Mehmed Tahir Ağa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mehmed_Tahir_A%C4%9Fa) zamanın en önemli mimarıdır. ## Ampir üslup dönemi (1808-1876) [Nusretiye Camii](https://turkipedia.org/tr/wiki/Nusretiye_Camii), [Ortaköy Camii](https://turkipedia.org/tr/wiki/B%C3%BCy%C3%BCk_Mecidiye_Camii), [Sultan Mahmut Türbesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sultan_Mahmut_T%C3%BCrbesi), Mevlevi Dervişleri'nin [Galata Locası](https://turkipedia.org/tr/wiki/Galata_Locas%C4%B1), [Dolmabahçe Sarayı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Dolmabah%C3%A7e_Saray%C4%B1), [Beylerbeyi Sarayı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Beylerbeyi_Saray%C4%B1), [Sadullah Paşa Yalısı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sadullah_Pa%C5%9Fa_Yal%C4%B1s%C4%B1), [Kuleli Kışlası](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kuleli_Asker%C3%AE_Lisesi) batılılaşma uygulamalarıyla paralel bir şekilde yürüyen en önemli örneklerdir. [Balyan Ailesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Balyan_ailesi) döneme damgasını vurmuştur. ## Tanzimat dönemi (1876-1922) [Pertevniyal Valide Sultan Camii](https://turkipedia.org/tr/wiki/Pertevniyal_Valide_Sultan_Camii), Şeyh Zafir Binalar Grubu, [Haydarpaşa Eczacılık Okulu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Haydarpa%C5%9Fa_Eczac%C4%B1l%C4%B1k_Okulu), [Düyun-u Umumiye Binası](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0stanbul_Erkek_Lisesi), [Büyük Postane](https://turkipedia.org/tr/wiki/B%C3%BCy%C3%BCk_Postane), [Laleli Harikzedegan Apartmanları](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tayyare_Apartmanlar%C4%B1) [eklektisizm](https://turkipedia.org/tr/wiki/Eklektisizm) stilinin hâkim olduğu dönemin en önemli yapılarındandır. [Raimondo D'Aronco](https://turkipedia.org/tr/wiki/Raimondo_D%27Aronco), [Alexandre Vallaury](https://turkipedia.org/tr/wiki/Alexandre_Vallaury) zamanın önde gelen mimarlarıdır. ## Askerî mimari ![Fatih Sultan Mehmet tarafından inşa edilen Rumeli Hisarı.](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/77/Die_Festung_Rumeli_Hisar%C4%B1.jpg/1280px-Die_Festung_Rumeli_Hisar%C4%B1.jpg) *Fatih Sultan Mehmet tarafından inşa edilen Rumeli Hisarı. (Walter57, CC0-1.0)* Osmanlı devleti az sayıda müstahkem kentin ancak pek çok sayıda küçük kalelerin bulunduğu dağlık bir bölgede ortaya çıktı. Bölgedeki bu savunma yapılarının çoğu [akritai](https://turkipedia.org/tr/wiki/Akritai) adı verilen Bizans sınır savaşçılarının elinde bulunmaktaydı. Merkezi Bizans hükûmetinin desteği azalınca bu savaşçılar taraf değiştirerek Osmanlı [uç beyi](https://turkipedia.org/tr/wiki/U%C3%A7_beyli%C4%9Fi) oldular ve böylece kaleler de Türklerin eline düştü. Bu sebeple Osmanlı beylerinin kale inşa etmesi için pek bir motivasyonu yoktu. Osmanlı'nın gelişerek bir tehlike durumuna gelmesi sonucunda Bizans İmparatorluğu ve Balkanlar'daki Hristiyan devletler savunmalarını güçlendirdiler. Daha sonra Osmanlılar Balkanlar yayılınca bu tahkimatları da bünyelerine kattılar. ![Osmanlı Macaristan'ında kullanılan palanka tipi kale örnekleri.](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/0/07/Palanka_Forts.jpg) *Osmanlı Macaristan'ında kullanılan palanka tipi kale örnekleri. (Altar Modelling, public-domain)* 1395 yılında I. Beyazıd, Bizans başkenti [Konstantinopolis](https://turkipedia.org/tr/wiki/Konstantinopolis)'e saldırı hazırlığı olarak [Anadolu Hisarı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Anadolu_Hisar%C4%B1)'nı inşa etti. Osmanlılar İslami askeri mimari geleneğinden etkilendiler ve burç denilen büyük kule çeşidini kullanmaya başladılar. Bu tür büyük kuleler II. Mehmed'in [İstanbul Boğazı](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0stanbul_Bo%C4%9Faz%C4%B1)'nın Avrupa kıyısına inşa ettiği [Rumeli Hisarı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rumeli_Hisar%C4%B1)'nın temelini oluşturdu. Kaleye kalın duvarlar ve topların yerleştirilebileceği platformlar eklendi. II. Mehmed Çanakkale Boğazını da 1452 inşa edilen yılında Kale-i Sultaniye ve Kilitbahir Kalesi'yle tahkim etti. 16. yüzyılda Osmanlılar Macaristan hudutlarını güçlendirmek için ağaç ve topraktan inşa edilen [palanka](https://turkipedia.org/tr/wiki/Palanka) denilen ufak kaleler inşa ettiler. Bu yapıların avantajı düşük maliyetle hızlıca inşa edilmeleriydi. Bu yüzyılda [Orta Avrupa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Orta_Avrupa), [Balkanlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Balkanlar) ve [Kuzey Afrika](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kuzey_Afrika)'da hakimiyetini sağlamış olduğu için Osmanlıların heybetli ve kapsamlı savunma yapılarına ihtiyacı yoktu. 17 ve 18. yüzyılda Osmanlılar savunma durumuna geçmişti ve bu dönemde başka bir askerî inşa programı ortaya çıktı. Ancak Osmanlılar dönemin Avrupa askeri mimarisinin karmaşık, matematiksel ve pahalı kalelerine ilgi göstermediler. ## Mimari örgütlenmeler Osmanlı İmparatorluğu döneminde kurulmuş ilk mimarlık örgütlenmesi [Hassa Mimarlar Ocağı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hassa_Mimarlar_Oca%C4%9F%C4%B1) idi. Hassa Mimarlar Ocağı'nın temel görevleri arasında Osmanlı İmparatorluğu'na ait yeni yapıları tasarlamak, keşif çalışmalarını yapmak ve inşaatları gerçekleştirmek vardı. Ayrıca inşa edilmiş eski yapıların bakımından ve onarımından da sorumluydular. [İstanbul](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0stanbul)'un dışında ise Hassa Mimarlar Ocağı'na bağlı olan eyalet mimarları bu görevi yerine getirirlerdi.[^25] Hassa Mimarlar Ocağı'ndaki eğitim ve öğretim usta-çırak ilişkisine dayanılarak gerçekleşirdi. Bu kurumda yetişen mimarlar inşaatların uygulamalarında da yer alırlardı. Tecrübesine göre bir inşaatta bir baş mimar, yardımcı mimarlar, ustalar, kalfalar ve diğer uzmanlar bir ekip halinde çalışırlardı. Osmanlı İmparatorluğu'nda ilk modern mimarlık örgütlenmesi 1908 yılında [Mimar Kemalettin Bey](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mimar_Kemaleddin)'in öncülüğünde kurulan [Osmanlı Mühendis ve Mimar Cemiyeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_M%C3%BChendis_ve_Mimar_Cemiyeti)'ydi.[^26] 1908 yılında ilan edilen [II. Meşrutiyet](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0kinci_Me%C5%9Frutiyet) ve kabul edilen anayasanin dernek kurma özgürlüğü getirmesinin etkisiyle kurulan Osmanlı Mühendis ve Mimar Cemiyeti, [I. Dünya Savaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/I._D%C3%BCnya_Sava%C5%9F%C4%B1) ve hemen ardından başlayan [Türk Kurtuluş Savaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_Kurtulu%C5%9F_Sava%C5%9F%C4%B1) süreçlerinde kesintilerle de olsa varlığını sürdürdü. Ayrıca 1909 ile 1910 yılları arasında 12 sayı yayımlanan bir dergi de çıkartıldı.[^27][^28] II. Meşrutiyet sürecinde kabul edilen anayasanın dernek kurma özgürlüğü getirmesi ile kurulan başka bir mimarlık örgütlenmesi de [Güzel Sanatlar Birliği](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCzel_Sanatlar_Birli%C4%9Fi) idi. 1909 yılında [Sanayi-i Nefise Mektebi](https://turkipedia.org/tr/wiki/San%C3%A2yi-i_Nef%C3%AEse_Mektebi) mezunları tarafından kurulan bu örgütlenme Türkiye Cumhuriyeti'nin kurulmasından sonra, 9 Mart 1927 tarihinden itibaren Güzel Sanatlar Birliği ismiyle yeniden örgütlendi, 1934 yılında ise [Türk Mimarlar Cemiyeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mimarlar_Derne%C4%9Fi)'nin İstanbul şubesi oldu.[^29] ## Yapı türleri Osmanlı mimarlığı, imparatorluğun geniş coğrafyası, toplumsal yapısı ve idari kurumlarının çeşitliliği sebebiyle oldukça geniş bir yapı tipi repertuvarı geliştirmiştir. Bu yapı türleri yalnızca dini veya kamusal ihtiyaçları karşılamakla kalmamış, aynı zamanda Osmanlı şehirlerinin sosyal, ekonomik ve kültürel dokusunu biçimlendiren mimari unsurlar olarak işlev görmüştür.[^30] [Cami](https://turkipedia.org/tr/wiki/Cami) Osmanlı şehirlerinin merkezinde yer alan ve etrafında mahalle dokusunu örgütleyen ana yapıdır. [Erken dönem](https://turkipedia.org/tr/wiki/Erken_d%C3%B6nem_Osmanl%C4%B1_mimarisi) çok kubbeli camilerden başlayarak, klasik dönemde tek büyük merkezi kubbe düzenine ulaşan camiler, mimari yeniliklerin en dinamik uygulama alanı olmuştur. Selâtin camileri (sultan camileri) siyasi otoritenin ve imparatorluk söyleminin mekânsal ifadesi olarak kurgulanmış, geniş avlular, [revak](https://turkipedia.org/tr/wiki/Revak)lar, [şadırvan](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Ead%C4%B1rvan)lar ve [külliye](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C3%BClliye) yapılarıyla çevrelenmiştir.[^31] [İmaret](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0maret)ler sosyal yardımlaşmanın kurumsal merkezleri olup fakirlere yemek dağıtmak, yolculara barınma sağlamak ve külliyelerin işlevsel devamlılığını desteklemek amacıyla kurulmuştur. Osmanlı toplumsal düzeninde vakıf kurumuna bağlı olarak işleyen imaretler, hem dini hem insani işlevleriyle şehir yaşamının ayrılmaz parçalarıdır. [Kervansaray](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kervansaray)lar, imparatorluğun [Asya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Asya) ve [Balkan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Balkanlar) yollarını birbirine bağlayan ticaret ağının temel unsurlarındandı. Yolculara güvenli konaklama ve hayvanlar için barınak sağlayan bu yapılar, özellikle [Rumeli](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rumeli) ve Anadolu ticaret yollarının canlı tutulmasında belirleyici rol oynamıştır.[^32] [Darüşşifa](https://turkipedia.org/tr/wiki/D%C3%A2r%C3%BC%C5%9F%C5%9Fif%C3%A2) veya şifahane yapıları, tıp eğitiminin verildiği ve hastaların tedavi edildiği kurumlardı. Osmanlı tıp geleneğinin uygulamalı yönünü temsil eden bu yapılar genellikle külliyeler içinde yer alır, su sesleri, avlulu düzen ve ışık kullanımıyla hem fiziksel hem ruhsal tedaviyi esas alan bir mimari anlayış sunardı. Bunun en belirgin örneği [Süleymaniye Külliyesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/S%C3%BCleymaniye_Camii)'nde bulunan [Süleymaniye medreseleridir](https://turkipedia.org/tr/wiki/S%C3%BCleymaniye_Medresesi). [Külliye](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C3%BClliye), Osmanlı mimarisinin en özgün kompleks yapı tipidir. Merkezinde bir cami bulunan, çevresinde medrese, imaret, darülhadis, darüşşifa, kütüphane, hamam, han, tabhane, türbe ve diğer kamusal yapıları barındıran bu bütüncül düzen, Osmanlı şehircilik anlayışının çekirdeğini oluşturmuştur.[^33] [Han](https://turkipedia.org/tr/wiki/Han_%28konaklama%29) ve [bedesten](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bedesten)ler şehir ekonomisinin ticari kalbini temsil ederdi. Hanlar tüccarlar için konaklama ve depo alanı sunarken; bedestenler değerli malların korunması ve alım satımı için tahkim edilmiş yapılardı. İstanbul'daki Kapalıçarşı ve bedestenleri bu geleneksel ticari mimarinin en gelişmiş örnekleridir. [Medrese](https://turkipedia.org/tr/wiki/Medrese)ler, dini ve bilimsel eğitimin verildiği yapılardı. Klasik dönemde dört eyvanlı veya avlulu plan tipleri yaygınlaşmış, [Sinan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mimar_Sinan) döneminde medrese yapıları külliyelerle bütünleşmiş ve merkezi mimari birim hâline gelmiştir.[^34] [Tekke](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tekke) ve [zaviye](https://turkipedia.org/tr/wiki/Zaviye)ler Osmanlı tasavvuf kültürünün mekânlarıydı. Dervişlerin ibadet, eğitim ve barınma ihtiyaçlarını karşılayan bu yapılar hem dini hem sosyal fonksiyonlarıyla mahalle yaşamını desteklemiştir. [Hamam](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hamam)lar Osmanlı şehirlerinin günlük yaşamının ayrılmaz parçasıydı. Sıcaklık-soğukluk-ılıklık düzeni, soğuk kubbeler, göbektaşı ve ışıklık elemanlarıyla hem işlevsel hem estetik bir mimari düzen sunan hamamlar, vakıf ekonomisinin de önemli gelir kaynaklarından biriydi.[^35] Hisarlar, imparatorluğun stratejik savunma hatlarını oluşturan tahkimat yapılarıydı. Rumeli Hisarı ve Anadolu Hisarı, İstanbul Boğazı'nın denetimini güvence altına almak için inşa edilmiş en anıtsal örneklerdendir. [Türbe](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrbe)ler Osmanlı hükümdarlarının, devlet adamlarının ve din büyüklerinin anıtsal mezar yapılarıdır. Kubbe, sanduka ve çevre düzeniyle Osmanlı sanatının sembolik estetiğini taşırlar; özellikle klasik dönemde geometrik oranlar ve çini süslemeler ön plana çıkar. [Yalı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yal%C4%B1)lar ise [İstanbul Boğazı](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0stanbul_Bo%C4%9Faz%C4%B1)'nın kıyı kimliğini belirleyen sivil mimari yapılarıdır. Ahşap cephe düzeni, geniş sofalar, denize açılan pencereler ve iskele bağlantılarıyla Osmanlı konut geleneğinin zarif örneklerini oluştururlar. Bu çeşitli yapı türleri, Osmanlı mimarlığının hem işlevsel hem estetik boyutunu zenginleştirmiş; imparatorluğun farklı dönemlerinde siyasi, ekonomik ve sosyal dönüşümleri yansıtan mimari bir miras ortaya koymuştur.[^36] ## Ayrıca bakınız - [Bizans mimarisi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bizans_mimarisi) - [Erken dönem Anadolu Türk mimarisi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Erken_d%C3%B6nem_Anadolu_T%C3%BCrk_mimarisi) - [Erken dönem Osmanlı mimarisi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Erken_d%C3%B6nem_Osmanl%C4%B1_mimarisi) - [Türkiye'de mimarlık](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye%27de_mimarl%C4%B1k) - [Osmanlı çadırları](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_%C3%A7ad%C4%B1rlar%C4%B1) ## Konu ile ilgili yayınlardan seçmeler ## Dış bağlantılar - [Allaboutturkey](http://www.allaboutturkey.com/mimari.htm) - [Osmanlı](http://www.theottomans.org/english/art_culture/index.asp) - [Osmanlı mimarisi](https://web.archive.org/web/20080414230710/http://ww3.telerama.com/~jdehullu/islam/otto_01.htm) - [İstanbul' da Osmanlı yapıları](https://web.archive.org/web/20150219201500/http://www.tas-istanbul.com/) [^1]: Bloom, Jonathan M.; Blair, Sheila S., eds. (2009). "Ottoman". The Grove Encyclopedia of Islamic Art and Architecture. Oxford University Press. ISBN 9780195309911. [^2]: Bloom, Jonathan M.; Blair, Sheila S., eds. (2009). "Ottoman". The Grove Encyclopedia of Islamic Art and Architecture. Oxford University Press. ISBN 9780195309911. [^3]: Iznik pottery. British Museum Press, 1931, s. 75. [^4]: Bloom, Jonathan. Grove Encyclopedia of Islamic Art & Architecture: Three-Volume Set. OUP USA, 14 Mayıs 2009. [^5]: Blair, Sheila S.. The Art and Architecture of Islam 1250-1800. Yale University Press, 25 Eylül 1996. [^6]: Peter Douglas Rehm. From Osman to Bayezid:Deciphering Early Ottoman History (İngilizce). Etudes Historiques, 2010. [^7]: İstanbul’da Bayezid Camii ve Külliyesi. [^8]: Ottoman Architecture in Bursa (İngilizce). [^9]: Ottoman Architecture in Bursa (İngilizce). [^10]: Osmanlı Dönemi Kültürel Varlıklar. [^11]: Hülya Tuncay. Çinili Köşk. 1980, s. Cilt. [^12]: Erken Osmanlı Sanatı(Başlangıcından Fatih Dönemi Sonuna Kadar). [^13]: Center of Ottoman Power, 1993. [^14]: Gülru Necipoğlu, The Age of Sinan: Architectural Culture in the Ottoman Empire, Princeton University Press, 2005, ss. 25–44. [^15]: Doğan Kuban, Osmanlı Mimarisi, Yapı Kredi Yayınları, 2007, ss. 109–135. [^16]: Godfrey Goodwin, A History of Ottoman Architecture, Thames & Hudson, 1971, ss. 89–102. [^17]: Necipoğlu, a.g.e., ss. 145–182. [^18]: Kuban, a.g.e., ss. 215–238. [^19]: Goodwin, a.g.e., ss. 192–205. [^20]: Necipoğlu, a.g.e., ss. 310–334. [^21]: Jale Nejdet Erzen, Osmanlı Mimarlığında Modernleşme Süreci, METU Journal of the Faculty of Architecture, 2012. [^22]: Rogers & Ward, Ottoman Baroque: The Architectural Refashioning of Eighteenth-Century Istanbul, Princeton University Press, 2014. [^23]: Nurhan Atasoy, Osmanlı Saray Mimarlığı, İstanbul Üniversitesi Yayınları, 1992, ss. 142–175. [^24]: Afife Batur, Bir Ulusun İnşası ve Mimarlık, Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 2005, ss. 39–66. [^25]: Mimarlar Odası ve Türkiye Mimarlık Ortamına Katkıları, N. Müge Cengizkan. [^26]: Osmanlı Mühendis ve Mimar Cemiyeti Kuruluş Bildirgesi, Çeviri: Şeref Etker. [^27]: Mimarlar Odası ve Türkiye Mimarlık Ortamına Katkıları, N. Müge Cengizkan. [^28]: Osmanlı Mühendis ve Mimar Cemiyeti (OMMC), Cüneyd Okay. [^29]: Mimarlar Odası ve Türkiye Mimarlık Ortamına Katkıları, N. Müge Cengizkan. [^30]: Doğan Kuban, Osmanlı Mimarisi, Yapı Kredi Yayınları, 2007, ss. 85–102. [^31]: Gülru Necipoğlu, The Age of Sinan, ss. 140–186. [^32]: Suraiya Faroqhi, Travel and Artisans in the Ottoman Empire, I.B. Tauris, 2014, ss. 48–60. [^33]: Goodwin, A History of Ottoman Architecture, ss. 88–103. [^34]: Ekmeleddin İhsanoğlu, Science, Technology and Learning in the Ottoman Empire, ss. 61–79. [^35]: Semavi Eyice, Türk Hamamları, Belleten, 1972. [^36]: A History of Ottoman Architecture - J. Freely (WIT, 2011) BBS