Osmanlı Kadınları Çalıştırma Cemiyeti

Osmanlı Kadınları Çalıştırma Cemiyeti, Osmanlı kadınlarının iş gücüne katılımını sağlamak için 1916 yılında Enver Paşa tarafından kurulan ve 1923 yılına kadar faaliyet gösteren cemiyet. Dolaylı olarak feminist özellikte olduğu kabul edilir.

İhtiyaçlar ve cemiyetin kuruluşu

Cemiyetin kurulması fikri Enver Paşa ve eşi Naciye Sultan'a aitti. Cemiyetin merkezi İstanbul'daydı ve şubeleri bulunuyordu. Birinci Ordu'ya bağlı olarak kurulmuştu. Cemiyetin sürekli denetimi ve gözetimi altında bulunan Kadın Birinci İşçi Taburu adlı bir teşkilat da oluşturulmuştu. Cemiyetin çalıştırdığı kadın sayısı zaman içinde 8194 kişiye kadar çıktı. Bunlara rağmen cemiyetin kurucuları arasında tek bir kadın bile bulunmuyordu.^{[1]Göçmener, Sinem. Osmanlı Kadınları Çalıştırma Cemiyeti. İstanbul Üniversitesi, Haziran 2016, s. 315-318.}

Ülkenin durumu ve cemiyetin faaliyetleri

I. Dünya Savaşı'nda erkeklerin askere alınması nedeni ile iş gücünde önemli bir kayıp yaşanmıştı. Bu arada iktidardaki İttihat ve Terakki Partisi'nin üretim kapasitesini arttırmaya yönelik politikaları sonuç vermiş ve üretim bir miktar arttırılabilmişti. Ancak üretimin devam edebilmesi için iş gücüne gereksinim vardı. Üretimin devam edebilmesi için 1. Dünya Savaşı boyunca kadının sosyolojik açıdan konumu önemli bir değişim yaşadı. Kadının iş gücü olarak tanımlanması, İttihat ve Terakki Partisi döneminde yaşandı. Osmanlı kadınları savaş döneminde cephe gerisinde hizmet verdiği gibi, tarımda da önemli bir insan kaynağı olarak yer aldı. Savaş uzadıkça kadının tarımda aldığı pay giderek arttı. Bu cemiyetin çalışmaları kadının toplum içindeki rolünün yeniden tanımlanması için önemli bir adım oldu.^{[2]Başkan, Mehmet. İttihat ve Terakki Partisi ve tarım. Herkes Dergisi, 8 Ağustos 2017.}

Devletin, savaş ve ekonomik rasyonalizasyon çerçevesinde yeniden biçimlemiş olduğu emek süreçleri, kadınların toplumsal statülerinde kısmen de olsa değişikliklere neden olmuştur.^{[1]Göçmener, Sinem. Osmanlı Kadınları Çalıştırma Cemiyeti. İstanbul Üniversitesi, Haziran 2016, s. 315-318.[3]Karakışla, Yavuz Selim. Kadınları Çalıştırma Cemiyeti (1916-1923) Osmanlı İmparatorluğu’nda Savaş Yılları ve Çalışan Kadınlar. İletişim Yayınları, 13 Kasım 2015, s. 408.}

Dul kalmış müslüman Osmanlı kadınlarının namuslarının korunarak geçimlerini kendilerinin sağlaması amacı da güdülmekteydi. Hatta Kadın İşçileri Evlendirme Kampanyası düzenlenerek İzdivaç Talimatnamesi yayınlandı ve gazetelere evlenme ilanları verilerek bu kadınların ve henüz evlenmemiş genç kızların evlenmelerine olanak sağlandı. Cemiyetin bu tür faaliyetleri, kadınları çalıştırmanın amaç değil araç olduğu eleştirileri ile karşılandı.^{[1]Göçmener, Sinem. Osmanlı Kadınları Çalıştırma Cemiyeti. İstanbul Üniversitesi, Haziran 2016, s. 315-318.}

Cemiyet, kadınların sadece iş gücüne katılımını değil, aynı zamanda eğitim seviyelerinin artırılmasını da hedeflemiştir. Bu kapsamda, kadınlara yönelik okuma-yazma kursları ve mesleki eğitim programları düzenlenmiştir. Bu programlar, kadınların iş bulma şansını artırmak ve onların ekonomik bağımsızlıklarını sağlamalarına yardımcı olmak amacıyla yapılmıştır.^{[1]Göçmener, Sinem. Osmanlı Kadınları Çalıştırma Cemiyeti. İstanbul Üniversitesi, Haziran 2016, s. 315-318.} Kadınların kamu sektörüne katılımı da teşvik edilmiştir. Cemiyetin baskıları sonucunda telefon idaresinde ilk kez Müslüman kadınlar da çalıştırılmıştır.

• İşçi İstatistikleri: Cemiyet, kuruluşundan itibaren farklı sektörlerde kadın işçi istihdamını artırdı. Örneğin, tekstil, tarım ve kamu hizmetleri gibi alanlarda toplamda yaklaşık 8.000 kadın çalıştırıldığı kaydedilmiştir. Kadınların kamu sektörüne katılımı da teşvik edilmiştir.

Eleştiriler ve Kapanış Süreci

Cemiyet, bazı çevrelerce eleştirilmiştir. Eleştirilerin başında, kadınların çalıştırılmasının geçici bir çözüm olarak görülmesi ve amacın ekonomik sıkıntıları hafifletmek yerine kadınların sosyal rollerini değiştirmek olmadığı vurgusu gelmektedir. Ayrıca, kadınları çalıştırmak yerine evlendirme kampanyaları düzenlenmesi de bu eleştiriler arasındadır.^{[1]Göçmener, Sinem. Osmanlı Kadınları Çalıştırma Cemiyeti. İstanbul Üniversitesi, Haziran 2016, s. 315-318.}

1923'te faaliyetlerini sonlandıran cemiyetin kapanışı, Türkiye Cumhuriyeti'nin kurulması ve kadınların sosyal haklarının genişletilmesi süreciyle paralel ilerlemiştir.^{[1]Göçmener, Sinem. Osmanlı Kadınları Çalıştırma Cemiyeti. İstanbul Üniversitesi, Haziran 2016, s. 315-318.}

Ayrıca bakınız

• Osmanlı İmparatorluğu'nda feminizm