# Osmanlı İmparatorluğu tarihi

> Source: https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu_tarihi
> Last updated: 2026-10-05
> License: CC BY-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/). Credit "Turkipedia contributors" and link to the source.
> Based on: Osmanlı İmparatorluğu tarihi, https://tr.wikipedia.org/wiki/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu_tarihi (CC-BY-SA-4.0)

[**Osmanlı İmparatorluğu**](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu), yaklaşık 1299 yılında [Osman Gazi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osman_Gazi) tarafından [Anadolu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Anadolu)'nun kuzeybatısında, Bizans İmparatorluğu'nun başkenti [Konstantinopolis](https://turkipedia.org/tr/wiki/Konstantinopolis)'in hemen güneyinde küçük bir beylik olarak kuruldu. Osmanlılar [Avrupa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Avrupa)'ya ilk kez 1352'de geçtiler, 1354'te [Çanakkale Boğazı](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87anakkale_Bo%C4%9Faz%C4%B1)'ndaki [Çimpe Kalesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87impe_Kalesi)'nde kalıcı bir yerleşim kurdular ve başkentlerini 1369'da [Edirne](https://turkipedia.org/tr/wiki/Edirne)'ye taşıdılar. Aynı zamanda, [Anadolu'daki çok sayıda küçük Türk devleti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Anadolu_beylikleri) de fetihler ya da bağlılık bildirimleri yoluyla filizlenmekte olan Osmanlı sultanlığına dahil edildi.

[Fatih Sultan Mehmed](https://turkipedia.org/tr/wiki/II._Mehmed)'in 1453'te Konstantinopolis'i (bugünkü adıyla [İstanbul](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0stanbul)) [fethetmesiyle](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0stanbul%27un_Fethi) devlet, Avrupa, [Kuzey Afrika](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kuzey_Afrika) ve [Orta Doğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Orta_Do%C4%9Fu)'nun derinliklerine doğru genişleyerek güçlü bir [imparatorluğa](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0mparatorluk) dönüştü. [Balkanlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Balkanlar)ın çoğunun 16. yüzyılın ortalarında Osmanlı egemenliği altına girmesiyle birlikte, 1517'de [Halifeliği](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hil%C3%A2fet) üstlenen Sultan [I. Selim](https://turkipedia.org/tr/wiki/I._Selim) döneminde Osmanlı toprakları katlanarak arttı ve Osmanlılar doğuya yönelerek diğer bölgelerin yanı sıra Batı [Arabistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Arap_Yar%C4%B1madas%C4%B1), [Mısır](https://turkipedia.org/tr/wiki/M%C4%B1s%C4%B1r), [Mezopotamya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mezopotamya) ve [Levant](https://turkipedia.org/tr/wiki/Levant)'ı fethetti. Sonraki birkaç on yıl içinde, [Kuzey Afrika](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kuzey_Afrika) kıyılarının çoğu ([Fas](https://turkipedia.org/tr/wiki/Fas) hariç) Osmanlı topraklarının bir parçası haline geldi.

İmparatorluk 16. yüzyılda [Kanuni Sultan Süleyman](https://turkipedia.org/tr/wiki/I._S%C3%BCleyman) döneminde doğuda [Basra Körfezi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Basra_K%C3%B6rfezi)'nden batıda [Cezayir](https://turkipedia.org/tr/wiki/Cezayir)'e, güneyde [Yemen](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yemen)'den kuzeyde [Macaristan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Macaristan) ve [Ukrayna](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ukrayna)'nın bazı bölgelerine kadar uzanarak zirveye ulaştı. [Osmanlı gerileme tezine](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_gerileme_tezi) göre Süleyman'ın saltanatı, Osmanlı kültür, sanat ve siyasi nüfuzunun geliştiği Osmanlı klasik döneminin zirvesiydi. İmparatorluk en geniş topraklarına 1683 yılında, [II. Viyana Kuşatması](https://turkipedia.org/tr/wiki/II._Viyana_Ku%C5%9Fatmas%C4%B1)'nın arifesinde ulaştı.

[1699](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karlof%C3%A7a_Antla%C5%9Fmas%C4%B1)'dan itibaren Osmanlı İmparatorluğu, iç durgunluk, masraflı savunma savaşları, Avrupa [sömürgeciliği](https://turkipedia.org/tr/wiki/S%C3%B6m%C3%BCrgecilik) ve çok etnikli tebaası arasındaki [milliyetçi isyanlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu%27nda_milliyet%C3%A7ili%C4%9Fin_y%C3%BCkseli%C5%9Fi) nedeniyle sonraki iki yüzyıl boyunca toprak kaybetmeye başladı. Her halükarda, gerileme 19. yüzyılın başlarında İmparatorluk'un liderleri için belirgindi ve İmparatorlu'un çürümesini engellemek amacıyla çeşitli derecelerde başarıya ulaşan çok sayıda idari reform uygulandı. Osmanlı İmparatorluğu'nun kademeli olarak zayıflaması 19. yüzyılın ortalarında [Doğu Sorunu](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eark_Meselesi)'nun ortaya çıkmasına neden oldu.

İmparatorluk, [I. Dünya Savaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/I._D%C3%BCnya_Sava%C5%9F%C4%B1)'ndaki yenilgisinin ardından kalan topraklarının [İtilaf Devletleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0tilaf_Devletleri) tarafından [paylaşılmasıyla](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu%27nun_par%C3%A7alanmas%C4%B1) sona erdi. Saltanat, [Türk Kurtuluş Savaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_Kurtulu%C5%9F_Sava%C5%9F%C4%B1)'nın ardından 1 Kasım 1922'de [Ankara](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ankara)'daki [Türkiye Büyük Millet Meclisi](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye_B%C3%BCy%C3%BCk_Millet_Meclisi) [Hükûmeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ankara_H%C3%BCk%C3%BBmeti) tarafından [resmen lağvedildi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Saltanat%C4%B1n_kald%C4%B1r%C4%B1lmas%C4%B1). Osmanlı İmparatorluğu, 600 yılı aşkın varlığı boyunca, bir zamanlar topraklarının bir parçası olan çeşitli ülkelerin geleneklerinde, kültüründe ve mutfağında görülebileceği gibi, Orta Doğu ve [Güneydoğu Avrupa](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCneydo%C4%9Fu_Avrupa)'da derin bir miras bıraktı.

## Osmanlı etiyolojisi

[Birinci Dünya Savaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/I._D%C3%BCnya_Sava%C5%9F%C4%B1)'nın ve [Osmanlı İmparatorluğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu)'nun sona ermesiyle birlikte, jeopolitik ve tarihsel bağlamda [Osmanlıların](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_T%C3%BCrkleri) ortaya çıkış ve gerileme nedenleri, imparatorlukları ve her ikisinin nasıl tanımlandığına ilişkin sorular ortaya çıktı. [İkinci Dünya Savaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/II._D%C3%BCnya_Sava%C5%9F%C4%B1) arifesinde, Osmanlı İmparatorluğu'nun başlıca tarihsel mirasçısı olan [Türkiye](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye)'nin coğrafi konumu ve jeopolitik ağırlığı, meselelere propaganda ağırlığı kazandırdı. [Tahran Konferansı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tahran_Konferans%C4%B1)'nın ilk gündem maddesi, Türkiye'nin 1943 yılı sonuna kadar İkinci Dünya Savaşı'na katılması konusuydu.[^1]

## Formüle edilebilir tezler

### Osmanlı İmparatorluğu'nun ortaya çıkışı hakkında olanlar

1. [Gazi tezi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Gazi_tezi) - ilk olarak formüle edilmiştir, ancak en çok eleştirilen ve politize edilen tezdir. Bu tez, etnik [pan-Türk](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk%C3%A7%C3%BCl%C3%BCk) ilkesini en açık şekilde savunmaktadır. [Paul Wittek](https://turkipedia.org/tr/wiki/Paul_Wittek) tarafından geliştirilmiştir;[^2]
2. [Dönme tezi](https://turkipedia.org/tr/wiki/D%C3%B6nme_tezi) - çeşitli yazarlar tarafından yapılan çalışmalarda, makalelerde ve kitaplarda temsil edilmektedir. Çok sayıda görgü tanığı ifadesine dayanmaktadır. Osmanlı İmparatorluğu'nun ([Rum](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rum)) [Doğu Roma İmparatorluğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bizans_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu)'na coğrafi ve bir dereceye kadar uygarlık olarak halef olduğu hipotezi ile desteklenmektedir;
3. [Sosyo-ekonomik tez](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sosyo-ekonomik_tez) - [Marksist tarih yazımı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Marksist_tarih_yaz%C4%B1m%C4%B1) geleneklerinde sürdürülen en yeni ve en modern tezdir. Bu tez çeşitli makale ve çalışmalarda yer almaktadır. [Kara Ölüm](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kara_%C3%96l%C3%BCm) sonrasına ve [Bizans iç savaşlarının](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bizans_isyan_ve_i%C3%A7_sava%C5%9Flar%C4%B1_listesi) mirasına dayanmaktadır.

### Osmanlı İmparatorluğu'nun gerilemesiyle ilgili olanlar

1. Klasik tez - [1768-1774 Osmanlı-Rus Savaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/1768-1774_Osmanl%C4%B1-Rus_Sava%C5%9F%C4%B1) ve ardından gelen [Küçük Kaynarca Antlaşması](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C3%BC%C3%A7%C3%BCk_Kaynarca_Antla%C5%9Fmas%C4%B1)'nın bir sonucudur. Daha önce [Büyük Katerina](https://turkipedia.org/tr/wiki/II._Katerina)'nın hükümdarlığının başlangıcı, "[Istoriya Slavyanobolgarskaya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Istoriya_Slavyanobolgarskaya)"nın yazılması ve [Koca Ragıp Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Koca_R%C3%A2g%C4%B1b_Pa%C5%9Fa)'nın ölümü ile işaretlenmiştir;
2. [Osmanlı gerileme tezi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_gerileme_tezi) - [Bernard Lewis](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bernard_Lewis) tarafından ilk kez 1958 yılında açıkça formüle edilen ve artık tartışmalı olan bir tezdir.[^3] [Koçi Bey](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ko%C3%A7i_Bey)'in [risaleleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ko%C3%A7i_Bey_Risalesi) ile uyumludur, ancak [Köprülü dönemini](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C3%B6pr%C3%BCl%C3%BCler_Devri) ve 18. yüzyıla doğru Osmanlı devleti, ekonomisi ve donanmasında yaptığı reformları tartışmalı bir şekilde göz ardı etmektedir;
3. Neoklasik tez - Osmanlı'nın gerilemesinin başlangıcına dair, neredeyse iki yüzyıllık bir zaman dilimine bölünmüş olan önceki tezleri bir ölçüde birleştirmektedir. Sonun başlangıcı [Karlofça Antlaşması](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karlof%C3%A7a_Antla%C5%9Fmas%C4%B1), [Edirne Vakası](https://turkipedia.org/tr/wiki/Edirne_Vakas%C4%B1) ve [III. Ahmed](https://turkipedia.org/tr/wiki/III._Ahmed)'in hükümdarlığı ile belirlenmiştir.

## Osmanlı İmparatorluğu'nun kuruluş dönemi (1299-1453)

12-13. yüzyıllarda [Anadolu Selçuklu Devleti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Anadolu_Sel%C3%A7uklu_Devleti)'nin yıkılmasıyla Anadolu, [Anadolu beylikleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Anadolu_beylikleri) olarak adlandırılan bağımsız devletlere bölündü. Sonraki birkaç yüzyıl boyunca bu beylikler [Moğolların](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mo%C4%9Fol_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu) ve onların [İran](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0ran) devleti [İlhanlılar](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0lhanl%C4%B1lar)ın egemenliği altında kaldı. Bu durum, daha sonraki Osmanlıların Fars doğasını açıklamaktadır. 1300 yılına gelindiğinde, zayıflamış [Bizans İmparatorluğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bizans_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu) Anadolu topraklarının çoğunu bu Türk beyliklerine kaptırmıştı. Beyliklerden birinin başında, Batı Anadolu'da [Eskişehir](https://turkipedia.org/tr/wiki/Eski%C5%9Fehir) civarında [Ertuğrul](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ertu%C4%9Frul_Gazi)'un oğlu, Osmanlı adının türetildiği [Osman Gazi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osman_Gazi) (ö. 1323/4) bulunuyordu. "[Osman Bey'in Rüyası](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osman_Bey%27in_R%C3%BCyas%C4%B1)" olarak bilinen hikâyede ifade edilen kuruluş mitinde, genç Osman [fetih](https://turkipedia.org/tr/wiki/Fetih) için ileri görüşlü bir imparatorluk vizyonundan ilham almıştır (rüyasına göre imparatorluk, kökleri üç kıtaya yayılan ve dalları gökyüzünü kaplayan büyük bir ağaçtır).[^4] Rüyasına göre Osman'ın İmparatorluğu olan ağacın köklerinden dört nehir çıkarıyordu: [Dicle](https://turkipedia.org/tr/wiki/Dicle), [Fırat](https://turkipedia.org/tr/wiki/F%C4%B1rat), [Nil](https://turkipedia.org/tr/wiki/Nil) ve [Tuna](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tuna).[^5] Ayrıca ağaç, [Kafkasya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kafkasya), [Toroslar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Toros_Da%C4%9Flar%C4%B1), [Atlas](https://turkipedia.org/tr/wiki/Atlas_Da%C4%9Flar%C4%B1) ve [Balkan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Koca_Balkan_Da%C4%9Flar%C4%B1) sıradağları olmak üzere dört sıradağı gölgelemiştir.[^6] I. Osman, saltanatında Türk yerleşiminin sınırlarını Bizans İmparatorluğu'nun sınırlarına doğru genişletti.

Bu dönemde, imparatorluğun ömrü boyunca kurumları büyük ölçüde değişecek olan resmi bir [Osmanlı devlet teşkilatı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_devlet_te%C5%9Fkilat%C4%B1) kuruldu.

Osman Gazi'nin ölümünden sonraki yüzyılda Osmanlı egemenliği [Doğu Akdeniz](https://turkipedia.org/tr/wiki/Levant) ve [Balkanlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Balkanlar)'a yayılmaya başladı. Osman Gazi'nin oğlu [Orhan Gazi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Orhan_Gazi), 1326'da [Bursa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bursa) şehrini [ele geçirdi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bursa_Ku%C5%9Fatmas%C4%B1) ve burayı Osmanlı devletinin yeni başkenti yaptı. Bursa'nın düşmesi, Bizans'ın Kuzeybatı Anadolu üzerindeki kontrolünü kaybetmesi anlamına geliyordu.

Osmanlılar Anadolu'daki kanatlarını güvence altına aldıktan sonra 1352'den itibaren [Avrupa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Avrupa)'ya geçtiler; on yıl içinde [Trakya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Trakya)'nın neredeyse tamamı Osmanlılar tarafından fethedildi ve Konstantinopolis'in Balkan [hinterland](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hinterland)ıyla bağlantısı kesildi. Osmanlı başkenti 1369 yılında [Edirne](https://turkipedia.org/tr/wiki/Edirne)'ye taşındı. Önemli bir şehir olan [Selanik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Selanik) 1387'de [Venediklilerin](https://turkipedia.org/tr/wiki/Venedik_Cumhuriyeti) elinden alındı. [Kosova](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kosova)'da 1389'da kazanılan [Osmanlı zaferi](https://turkipedia.org/tr/wiki/I._Kosova_Muharebesi) bölgedeki [Sırp gücünün sonunu getirmiş](https://turkipedia.org/tr/wiki/S%C4%B1rp_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu%27nun_%C3%A7%C3%B6k%C3%BC%C5%9F%C3%BC) ve Osmanlı'nın Avrupa'ya doğru genişlemesinin önünü açmıştır. Orta Çağ'ın son büyük çaplı [Haçlı seferi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ha%C3%A7l%C4%B1_Seferleri) olarak kabul edilen 1396 [Niğbolu Muharebesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ni%C4%9Fbolu_Muharebesi_%281396%29), muzaffer Osmanlı Türklerinin ilerleyişini durduramadı. Türk hâkimiyetinin Balkanlar'a doğru genişlemesiyle birlikte, [Konstantinopolis'in stratejik fethi](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0stanbul_ku%C5%9Fatmalar%C4%B1_listesi) çok önemli bir hedef haline geldi. İmparatorluk, şehri çevreleyen neredeyse tüm eski Bizans topraklarını kontrol ediyordu, ancak [Timur](https://turkipedia.org/tr/wiki/Timur) 1402'de [Ankara Muharebesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ankara_Muharebesi)'nde Anadolu'yu istila edince [Bizanslılar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bizans_Rumlar%C4%B1) geçici olarak rahatladı. Timur [Yıldırım Bayezid](https://turkipedia.org/tr/wiki/I._Bayezid)'i esir aldı. I. Bayezid'in yakalanması Türkleri kargaşaya sürükledi. Devlet 1402'den 1413'e kadar süren bir iç savaşın içine düştü, Bayezid'in oğulları veraset için savaştı. Savaş, [I. Mehmed](https://turkipedia.org/tr/wiki/I._Mehmed)'in sultan olarak ortaya çıkması ve Osmanlı gücünü yeniden tesis ederek [Fetret Devri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Fetret_Devri)'ne son vermesiyle sona erdi.Balkanlar'daki Osmanlı topraklarının bir kısmı (Selanik, [Makedonya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Makedonya) ve Kosova gibi) 1402'den sonra geçici olarak kaybedildi, ancak daha sonra 1430'lar ve 1450'ler arasında [II. Murad](https://turkipedia.org/tr/wiki/II._Murad) tarafından geri alındı. II. Murad, 10 Kasım 1444'te [Lehistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Lehistan_Krall%C4%B1%C4%9F%C4%B1) Kralı [III. Władysław](https://turkipedia.org/tr/wiki/III._W%C5%82adys%C5%82aw) (aynı zamanda [Macaristan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Macaristan) Kralı) ve [János Hunyadi](https://turkipedia.org/tr/wiki/J%C3%A1nos_Hunyadi) komutasındaki [Macar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Macarlar), [Leh](https://turkipedia.org/tr/wiki/Polonyal%C4%B1lar) ve [Eflak](https://turkipedia.org/tr/wiki/Eflak) ordularını [Varna Haçlı Seferi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Varna_Ha%C3%A7l%C4%B1_Seferi)'nin son muharebesi olan [Varna Muharebesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Varna_Muharebesi)'nde mağlup etti.[^7][^8] Dört yıl sonra János Hunyadi, Türklere saldırmak için (Macar ve Eflak kuvvetlerinden oluşan) başka bir ordu hazırladı, ancak 1448'deki [İkinci Kosova Muharebesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/II._Kosova_Muharebesi)'nde II. Murad tarafından tekrar yenilgiye uğratıldı.

II. Murad'ın oğlu [Fatih Sultan Mehmed](https://turkipedia.org/tr/wiki/II._Mehmed), devleti ve orduyu yeniden organize etti ve 29 Mayıs 1453'te, 21 yaşındayken [Konstantinopolis](https://turkipedia.org/tr/wiki/Konstantinopolis)'i [ele geçirerek](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0stanbul%27un_Fethi) savaştaki hünerini gösterdi.

## Yükselme dönemi (1453-1566)

![İstanbul'un Fethi (1453)](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f1/Siege_constantinople_bnf_fr2691.jpg/1280px-Siege_constantinople_bnf_fr2691.jpg)
*İstanbul'un Fethi (1453) (Attributed to Philippe de Mazerolles, public-domain)*

![Çaldıran Muharebesi (1514)](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/ba/Sekumname1525_Chaldiran_battle.jpg/1280px-Sekumname1525_Chaldiran_battle.jpg)
*Çaldıran Muharebesi (1514) (public-domain)*

![Rodos'un Fethi (1522)](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/f/f9/OttomanJanissariesAndDefendingKnightsOfStJohnSiegeOfRhodes1522.jpg)
*Rodos'un Fethi (1522) (Fethullah Çelebi Arifi (historian, poet and painter) and/or Matrakçı Nasuh (painter of landscape) and/or other painters at the court of Sultan Suleiman the Magnificent, public-domain)*

![Mohaç Muharebesi (1526)](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/3b/Battle_of_Moh%C3%A1cs%2C_Turkish_miniature.jpg/1280px-Battle_of_Moh%C3%A1cs%2C_Turkish_miniature.jpg)
*Mohaç Muharebesi (1526) (public-domain)*

![İstanbul'un Fethi (1453)](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/b/b6/Zonaro_GatesofConst.jpg)
*İstanbul'un Fethi (1453) (Fausto Zonaro, public-domain)*

![Fatih Sultan Mehmed 1453 yılında Konstantinopolis'i fethetti ve Bizans İmparatorluğu'nun sonunu getirdi.](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/6e/Bellini%2C_Gentile_-_Sultan_Mehmet_II.jpg/1280px-Bellini%2C_Gentile_-_Sultan_Mehmet_II.jpg)
*Fatih Sultan Mehmed 1453 yılında Konstantinopolis'i fethetti ve Bizans İmparatorluğu'nun sonunu getirdi. (Gentile Bellini, public-domain)*

Fatih Sultan Mehmed'in 1453'te [Konstantinopolis](https://turkipedia.org/tr/wiki/Konstantinopolis)'i fethetmesi, imparatorluğun Güneydoğu Avrupa ve Doğu Akdeniz'deki üstün güç statüsünü pekiştirdi. Mehmed, Konstantinopolis'i aldıktan sonra Ortodoks Patriği [Gennadios](https://turkipedia.org/tr/wiki/II._Gennadios) ile görüştü ve [Doğu Ortodoks Kilisesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Do%C4%9Fu_Ortodoks_Kilisesi)'nin özerkliğini ve topraklarını koruyabilmesi karşılığında Osmanlı otoritesini kabul ettiği bir anlaşma yaptı.[^9] [Loukas Notaras](https://turkipedia.org/tr/wiki/Lukas_Notaras)'ın ünlü "*Konstantinopolis'te Latin serpuşu görmektense Türk sarığı görmeyi yeğlerim*" sözünde özetlendiği gibi, son Bizans İmparatorluğu ile Batı Avrupa devletleri arasındaki kötü ilişkiler nedeniyle, Ortodoks nüfusun çoğunluğu Osmanlı yönetimini Venedik yönetimine tercih etti.[^10]

Fatih Sultan Mehmed, 1453 yılında Konstantinopolis'i (bugünkü [İstanbul](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0stanbul)) Osmanlı İmparatorluğu'nun yeni başkenti yaptıktan sonra Kayser-i Rûm (Caesar Romanus, yani [Roma İmparatoru](https://turkipedia.org/tr/wiki/Roma_imparatoru)) unvanını aldı. Bu iddiasını pekiştirmek için eski [Roma İmparatorluğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Roma_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu)'nun batı başkenti [Roma](https://turkipedia.org/tr/wiki/Roma)'yı fethetmek üzere bir sefer başlatacaktı. Bu amaçla [Venedik Arnavutluğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Venedik_Arnavutlu%C4%9Fu) gibi [Adriyatik Denizi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Adriyatik_Denizi)'ndeki mevzileri güvence altına almak için uzun yıllar harcadı ve ardından 28 Temmuz 1480'de Osmanlıların [Otranto](https://turkipedia.org/tr/wiki/Otranto) ve [Apulia](https://turkipedia.org/tr/wiki/Puglia)'yı [istilasıyla](https://turkipedia.org/tr/wiki/Otranto_Seferi) devam etti. Türkler Otranto ve çevresinde yaklaşık bir yıl kaldılar, ancak II. Mehmed'nin 3 Mayıs 1481'de ölümünden sonra, yeni takviyelerle [İtalyan Yarımadası'nın](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0talya_Yar%C4%B1madas%C4%B1) daha derinlerine girme planlarından vazgeçildi ve kalan Osmanlı birlikleri Adriyatik Denizi'nin doğusuna geri döndü.

![Yavuz Sultan Selim, Mısır Memluk Sultanlığı'nı fethederek Türkleri İslam dünyasında egemen güç haline getirdi.](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/1/1d/Yavuz_Sultan_I._Selim_Han.jpg)
*Yavuz Sultan Selim, Mısır Memluk Sultanlığı'nı fethederek Türkleri İslam dünyasında egemen güç haline getirdi. (Konstantin Kapıdağlı (Κωνσταντίνος Κυζικηνός), public-domain)*

![Kanuni Sultan Süleyman, Osmanlı İmparatorluğu'nun gücünün zirvesine başkanlık ederek 16. yüzyıl Avrupa'sının önde gelen hükümdarlarından biri oldu.](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e9/EmperorSuleiman.jpg/1280px-EmperorSuleiman.jpg)
*Kanuni Sultan Süleyman, Osmanlı İmparatorluğu'nun gücünün zirvesine başkanlık ederek 16. yüzyıl Avrupa'sının önde gelen hükümdarlarından biri oldu. (Circle of Tiziano, public-domain)*

Bu dönemde, 15. ve 16. yüzyıllarda Osmanlı İmparatorluğu [uzun bir fetih ve genişleme dönemine](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu_y%C3%BCkselme_d%C3%B6nemi) girerek sınırlarını Avrupa ve [Kuzey Afrika](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kuzey_Afrika)'nın derinliklerine kadar genişletti. Karadaki fetihler Osmanlı ordusunun disiplini ve yenilikçiliği sayesinde gerçekleşmiş, denizde ise [Osmanlı donanması](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_donanmas%C4%B1) bu genişlemeye önemli ölçüde yardımcı olmuştu. Donanma aynı zamanda [Karadeniz](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karadeniz), [Ege](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ege_Denizi) ve [Akdeniz](https://turkipedia.org/tr/wiki/Akdeniz)'de [İtalyan şehir devletleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0talyan_%C5%9Fehir_devletleri)yle, [Kızıldeniz](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1z%C4%B1ldeniz) ve [Hint Okyanusu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hint_Okyanusu)'nda ise [Portekizlilerle](https://turkipedia.org/tr/wiki/Portekiz_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu) rekabet ederek önemli deniz ticaret yollarını korudu.

Devlet, Avrupa ve Asya arasındaki başlıca kara ticaret yollarını kontrol etmesi nedeniyle ekonomik olarak da gelişti.[^11]

İmparatorluk, kararlı ve etkili bir Sultanlar silsilesinin yönetimi altında gelişti. Sultan [I. Selim](https://turkipedia.org/tr/wiki/I._Selim) (1512-1520), 1514 yılında [Çaldıran Muharebesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87ald%C4%B1ran_Muharebesi)'nde [Safevi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Safev%C3%AEler) [İran](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0ran) [Şah](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eah)ı [I. İsmail](https://turkipedia.org/tr/wiki/I._%C4%B0smail)'i yenerek İmparatorluğun doğu ve güney sınırlarını önemli ölçüde genişletti.[^12] I. Selim 1515 yazında Anadolu'nun fethini tamamlayarak Osmanlılar ile [Mısır](https://turkipedia.org/tr/wiki/M%C4%B1s%C4%B1r) [Memlükleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Meml%C3%BBk_Devleti) arasındaki tampon bölgeyi azalttı. Bu da Osmanlıların 1516-1517 yılları arasında gelen donanmalarıyla Memlük topraklarına girmelerine olanak sağladı. Ocak 1517'de Mısır'a [girdiler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rid%C3%A2niye_Muharebesi). I. Selim [Mısır'da Osmanlı egemenliğini](https://turkipedia.org/tr/wiki/M%C4%B1s%C4%B1r_%28eyalet%29) kurdu ve [Kızıldeniz](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1z%C4%B1ldeniz)'de bir donanma varlığı yarattı. Osmanlı'nın bu genişlemesinden sonra [Portekiz İmparatorluğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Portekiz_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu) ile Osmanlı İmparatorluğu arasında bölgede hâkim güç olma rekabeti başladı.[^13] Bu fetih, [II. Tomanbay](https://turkipedia.org/tr/wiki/II._Tomanbay)'ın idam edilmesiyle sona erdi ve Osmanlı İmparatorluğu topraklarının iki katına çıkmasıyla sonuçlandı.

Osmanlı'nın Mısır'ı ele geçirmesi Avrupalıların [baharat ticaret yollarını](https://turkipedia.org/tr/wiki/Baharat_Yolu) kaybetmesine neden oldu. Osmanlılar kendilerini Avrupa'ya karşı savunmak ve yeni topraklar kazanmak için donanmalarını inşa etmeye karar verdiler. [Cezayir Emiri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Barbaros_Hayreddin_Pa%C5%9Fa) [İspanyollara](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0spanyol_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu) karşı Osmanlı'dan yardım istedi. 1518 yılına gelindiğinde [Cezayir](https://turkipedia.org/tr/wiki/Cezayir) bir Osmanlı [vilayetiydi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Cez%C3%A2yir-i_Garp_%28eyalet%29).

II. Selim'in halefi [Kanuni Sultan Süleyman](https://turkipedia.org/tr/wiki/I._S%C3%BCleyman) (1520-1566), Selim'in fetihlerini daha da genişletti. [Macaristan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Macaristan_Krall%C4%B1%C4%9F%C4%B1_%281301-1526%29)'a karşı savaşı 1521'de savaşı yeniden başlatarak [Belgrad](https://turkipedia.org/tr/wiki/Belgrad)'ı ele geçirdi; Süleyman Macaristan Krallığı'nın güney ve orta kısımlarını fethetti. (Batı, kuzey ve kuzeydoğu kısımları bağımsız kaldı).[^14]

1522'de Osmanlılar, [Rodos'un](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rodos) fethinde zafer kazandıktan sonra Doğu Akdeniz'in tam hakimiyetini sağladılar.

![Barbaros Hayreddin Paşa, 1538'deki Preveze Muharebesi'nde Kutsal İttifak'ı yendi.](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/0/09/Barbarossa_Hayreddin_Pasha.jpg)
*Barbaros Hayreddin Paşa, 1538'deki Preveze Muharebesi'nde Kutsal İttifak'ı yendi. (public-domain)*

![Süleymaniye Camii (1558)](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/6b/20111225_Suleymaniye_Mosque_Istanbul_Turkey_Panoramic.jpg/1280px-20111225_Suleymaniye_Mosque_Istanbul_Turkey_Panoramic.jpg)
*Süleymaniye Camii (1558) (User:Ggia, CC-BY-SA-3.0)*

![Konstantinopolis Surları (Belgrad Kapısı)](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/6/6e/Car_bed_kap_deu2.jpg)
*Konstantinopolis Surları (Belgrad Kapısı) (No machine-readable author provided. CrniBombarder!!! assumed (based on copyright claims)., public-domain)*

![Rumelihisarı (1453)](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/54/Rumeli_hisari.jpg/1280px-Rumeli_hisari.jpg)
*Rumelihisarı (1453) (Original uploader was KeRR (Kerem Barut) at en.wikipedia, CC-BY-2.5)*

[Fransa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Fransa_Krall%C4%B1%C4%9F%C4%B1), İtalya'nın kontrolü için [Habsburg Hanedanı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Habsburg_Hanedan%C4%B1) ile savaş halindeydi. Fransa kaybetti ve bu da [Fransız-Türk ittifakının](https://turkipedia.org/tr/wiki/Fransa-Osmanl%C4%B1_ittifak%C4%B1) yükselmesine neden oldu. Habsburg topraklarına ulaşmak için Osmanlıların Macaristan'dan geçmesi gerekiyordu ve [Mohaç](https://turkipedia.org/tr/wiki/Moha%C3%A7) kasabasına saldırdılar. Süleyman'ın 1526'da [Mohaç Muharebesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Moha%C3%A7_Muharebesi)'nde kazandığı zaferden sonra, bugünkü Macaristan topraklarında (batı bölgesi hariç) ve diğer [Orta Avrupa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Orta_Avrupa) topraklarında Türk egemenliğini kurdu (Ayrıca bakınız: [Macaristan-Osmanlı Savaşları](https://turkipedia.org/tr/wiki/Macaristan-Osmanl%C4%B1_sava%C5%9Flar%C4%B1)). Bu zaferden sonra, 1526'da Buda kuşatmasını tekrar kazandı, ancak 1527'de [I. Ferdinand](https://turkipedia.org/tr/wiki/I._Ferdinand_%28Kutsal_Roma_imparatoru%29)'a kaybetti. Süleyman daha sonra başkent Buda'yı geri almak için [John Zapolya](https://turkipedia.org/tr/wiki/I._J%C3%A1nos) ile güçlerini birleştirdi. Ardından 1529'da [Viyana'yı kuşattı](https://turkipedia.org/tr/wiki/I._Viyana_Ku%C5%9Fatmas%C4%B1), ancak kışın başlamasıyla geri çekilmek zorunda kalınca şehri alamadı.[^15] Kısa bir süre sonra I. Ferdinand, Zapolya'ya yönelik desteği durdurmadığı için Suleyman'a misilleme olarak 'Küçük Savaşları' başlattı.

1532'de Viyana'ya bir [saldırı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Macaristan%27daki_Habsburg-Osmanl%C4%B1_sava%C5%9Flar%C4%B1_%281526-1568%29) daha düzenledi, ancak şehrin 97 kilometre güneyindeki [Kőszeg](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C5%91szeg) Kalesi'nde yapılan [Kőszeg Kuşatması](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCns_Ku%C5%9Fatmas%C4%B1)'nda geri püskürtüldü.[^16][^17] Hikâyenin diğer versiyonunda, şehrin komutanı [Nikola Jurišić](https://turkipedia.org/tr/wiki/Nikola_Juri%C5%A1i%C4%87)'e nominal bir teslimiyet için şartlar teklif edildi.[^18] Ancak Süleyman, Ağustos yağmurlarının başlamasıyla geri çekildi ve önceden planlandığı gibi Viyana'ya doğru ilerlemedi, bunun yerine eve döndü.[^19][^20]

Safevilerin Osmanlılara karşı ayaklanmaya başlamasının ardından 1533 yılında Sulieman, Habsburglarla [İstanbul Antlaşması](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0stanbul_Antla%C5%9Fmas%C4%B1_%281533%29)'nı imzaladı. Habsburglar, 1537 yılında Osmanlı ikmal hatlarının bulunduğu [Vertizo Muharebesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Vertizo_Muharebesi)'nde Osmanlılara karadan ve denizden saldırmıştır. Osmanlılar [Preveze Muharebesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Preveze_Deniz_Muharebesi) ile birlikte bu muharebeyi de kazanarak Kutsal İttifak'ın zayıflamasına ve Venediklilerin Osmanlılarla barış yapmasına neden oldu.

1538 yılında Osmanlı Donanması Amirali [Barbaros Hayreddin Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Barbaros_Hayreddin_Pa%C5%9Fa), Preveze Körfezi'nde [Kutsal İttifak](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kutsal_%C4%B0ttifak_%281535%29) ile karşılaştı. Osmanlılar bu donanma savaşında sayıca azınlıktı, ancak [Melfi Prensi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Melfi_prensi) [Andrea Doria](https://turkipedia.org/tr/wiki/Andrea_Doria)'nın geri çekilmesinden sonra kazandılar.

1541'de I. Ferdinand başkent Buda'ya tekrar saldırdı, ancak savaşa başladıktan kısa bir süre sonra Osmanlılar tarafından karşılandı. Suleyman başarısını Buda ve çevresindeki bölgeleri kendisine vererek ödüllendirdi.

Türklerin 1543'te daha da ilerlemesinin ardından Habsburg hükümdarı [Ferdinand](https://turkipedia.org/tr/wiki/I._Ferdinand_%28Kutsal_Roma_imparatoru%29), 1547'de Macaristan'daki Osmanlı üstünlüğünü resmen tanıdı. Süleyman döneminde [Erdel](https://turkipedia.org/tr/wiki/Erdel), [Eflak](https://turkipedia.org/tr/wiki/Eflak) ve aralıklı olarak [Boğdan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bo%C4%9Fdan), Osmanlı İmparatorluğu'na bağlı beylikler haline geldi. Doğuda, Osmanlılar 1535'te [Bağdat](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ba%C4%9Fdat)'ı Perslerden alarak [Mezopotamya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mezopotamya)'nın kontrolünü ve [Basra Körfezi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Basra_K%C3%B6rfezi)'ne denizden erişimi ele geçirdi. Süleyman'ın saltanatının sonunda İmparatorluğun nüfusu yaklaşık 15.000.000 kişiye ulaşmıştı.[^21]

Yavuz Sultan Selim ve Kanuni Sultan Süleyman dönemlerinde İmparatorluk, Akdeniz'in büyük bölümünü kontrol eden baskın bir deniz gücü haline geldi.[^22] Süleyman döneminde [Osmanlı donanması](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_donanmas%C4%B1)na komuta eden Osmanlı amirali [Barbaros Hayreddin Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Barbaros_Hayreddin_Pa%C5%9Fa)'nın başarıları, Hristiyan donanmalarına karşı bir dizi askeri zafer sağladı. Osmanlı İmparatorluğu'nun bu dönemdeki önemli deniz zaferleri arasında [Preveze Deniz Muharebesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Preveze_Deniz_Muharebesi) (1538); [Ponza Deniz Muharebesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ponza_Deniz_Muharebesi_%281552%29) (1552); [Cerbe Deniz Muharebesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Cerbe_Deniz_Muharebesi) (1560); [Cezayir](https://turkipedia.org/tr/wiki/Cez%C3%A2yir-i_Garp_%28eyalet%29)'in ([1516](https://turkipedia.org/tr/wiki/Cezayir%27in_ele_ge%C3%A7irilmesi_%281516%29) ve [1529](https://turkipedia.org/tr/wiki/Cezayir_Adas%C4%B1%27n%C4%B1n_Fethi)'da) ve [Tunus](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tunus_%28eyalet%29)'un ([1534](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tunus%27un_Fethi_%281534%29) ve [1574](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tunus%27un_Fethi_%281574%29)'te) İspanya'dan fethi; [Rodos'un (1522)](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rodos_Ku%C5%9Fatmas%C4%B1_%281522%29) ve [Trablus'un (1551)](https://turkipedia.org/tr/wiki/Trablus_Ku%C5%9Fatmas%C4%B1) [Hospitalier Şövalyeleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hospitalier_%C5%9E%C3%B6valyeleri)nden alınması; [Kutsal Roma İmparatorluğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kutsal_Roma_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu)'ndan [Nice'in (1543) alınması](https://turkipedia.org/tr/wiki/Nice_Ku%C5%9Fatmas%C4%B1); [Ceneviz Cumhuriyeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ceneviz_Cumhuriyeti)'nden [Korsika'nın (1553) alınması](https://turkipedia.org/tr/wiki/Korsika%27n%C4%B1n_Fethi); İspanya'dan [Balear Adaları'nın (1558) alınması](https://turkipedia.org/tr/wiki/Balear_Adalar%C4%B1%27na_Osmanl%C4%B1_sald%C4%B1r%C4%B1lar%C4%B1); [Hint Okyanusu seferleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hint_deniz_seferleri) sırasında Portekiz'den [Aden (1548)](https://turkipedia.org/tr/wiki/Aden%27in_Fethi), [Maskat (1552)](https://turkipedia.org/tr/wiki/Maskat%27%C4%B1n_Fethi) ve [Açe'nin (1565-67) alınması](https://turkipedia.org/tr/wiki/A%C3%A7e_Seferi); ve diğerleri.

[Nice (1543)](https://turkipedia.org/tr/wiki/Nice_Ku%C5%9Fatmas%C4%B1) ve [Korsika'nın (1553)](https://turkipedia.org/tr/wiki/Korsika%27n%C4%B1n_Fethi) fethi Fransa adına Fransa kralı [I. François](https://turkipedia.org/tr/wiki/I._Fran%C3%A7ois) ile Osmanlı sultanı I. Süleyman'ın güçleri arasında ortak bir girişim olarak gerçekleşti ve Osmanlı amiralleri Barbaros Hayreddin Paşa ve [Turgut Reis](https://turkipedia.org/tr/wiki/Turgut_Reis) tarafından komuta edildi.[^23] Nice Kuşatması'ndan bir ay önce Fransa, Osmanlıların 1543'te [Estergon'u fethi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Estergon_Ku%C5%9Fatmas%C4%B1_%281543%29) sırasında bir topçu birliğiyle Osmanlıları destekledi. Hem Güney hem de Orta Avrupa'da Habsburg yönetimine karşı ortak muhalefetle birleşen Fransa ve Osmanlı İmparatorluğu bu dönemde güçlü müttefikler haline geldi. Sultanlar Fransa'ya İmparatorluk içinde vergi almadan ticaret yapma hakkı tanıdıklarından, ittifak ekonomik ve askeri nitelikteydi. Bu zamana kadar Osmanlı İmparatorluğu, Avrupa siyasi alanının önemli ve kabul gören bir parçasıydı. [Habsburg İspanyası](https://turkipedia.org/tr/wiki/Habsburg_%C4%B0spanyas%C4%B1), İtalya ve [Habsburg Avusturyası'na](https://turkipedia.org/tr/wiki/Avusturya_Ar%C5%9Fid%C3%BCkl%C3%BC%C4%9F%C3%BC) karşı Fransa, [İngiltere Krallığı](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0ngiltere_Krall%C4%B1%C4%9F%C4%B1) ve [Hollanda Cumhuriyeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Birle%C5%9Fik_Hollanda_Cumhuriyeti) ile askeri bir ittifak kurdu.

Osmanlı İmparatorluğu, gelecekteki fetihlerinde kendilerine yardımcı olması için Akdeniz'de İtalya'ya yakın bir ada olan [Malta](https://turkipedia.org/tr/wiki/Malta)'yı kontrol altına almaya çalıştı. Ada, [Hospitaller Şövalyeleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hospitalier_%C5%9E%C3%B6valyeleri) tarafından kontrol ediliyordu ve 1551'de Osmanlılar ilk kez adayı ele geçirmeye çalıştılar. Osmanlılar adayı almak yerine, bugünkü Libya kıyısında bir liman kenti olan [Trablus](https://turkipedia.org/tr/wiki/Trablus)'u [ele geçirmeyi başardılar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Trablus_Ku%C5%9Fatmas%C4%B1). Bu sadece kısmi bir başarısızlık olduğundan, 1565'te [bir kez daha denediler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Malta_Ku%C5%9Fatmas%C4%B1) ve Şövalyeler tarafından bir kez daha yenildiler.

Ancak I. Süleyman'ın Akdeniz havzasında yayılma politikası 1565 yılında Malta'da durduruldu. Daha sonra [Malta Kuşatması](https://turkipedia.org/tr/wiki/Malta_Ku%C5%9Fatmas%C4%B1) olarak anılacak olan ve yaz boyunca süren kuşatma sırasında, sayıları 50.000 civarında olan Osmanlı kuvvetleri [Hospitalier Şövalyeleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hospitalier_%C5%9E%C3%B6valyeleri) ve 6000 kişilik Malta garnizonuna karşı savaştı. Maltalıların inatçı direnişi Eylül ayında kuşatmanın kaldırılmasına yol açtı. Başarısız kuşatma (Türkler Malta ana adasındaki [St. Elmo Kalesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/St._Elmo_Kalesi) ile birlikte [Gozo](https://turkipedia.org/tr/wiki/Gozo) Adası'nı ele geçirmeyi başardılar, ancak başka yerlerde başarısız oldular ve geri çekildiler) Kanuni Sultan Süleyman'ın 1529'da aynı şekilde sonuçsuz kalan [Birinci Viyana Kuşatması](https://turkipedia.org/tr/wiki/I._Viyana_Ku%C5%9Fatmas%C4%B1)'ndan sonra yaşadığı ikinci ve son yenilgiydi. I. Süleyman 1566'da [Zigetvar Kuşatması](https://turkipedia.org/tr/wiki/Zigetvar_Ku%C5%9Fatmas%C4%B1) sırasında çadırında eceliyle öldü. 1571'deki [İnebahtı Muharbesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0nebaht%C4%B1_Deniz_Muharebesi) (1570'te [Venedik kontrolündeki Kıbrıs'ın Osmanlılar tarafından ele geçirilmesiyle](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1-Venedik_Sava%C5%9F%C4%B1_%281570-1573%29) tetiklenmişti), kısa sürede eşit büyüklükte bir Osmanlı donanması inşa edilmesine ve [1574'te Tunus'un İspanya'dan geri alınmasına](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tunus%27un_Fethi_%281574%29) rağmen, Akdeniz'deki Osmanlı deniz üstünlüğü için bir başka büyük gerileme olmuştur.

16. yüzyıl ilerledikçe, Osmanlı donanmasının üstünlüğü, başta Portekiz olmak üzere Batı Avrupa'nın [Basra Körfezi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Basra_K%C3%B6rfezi), [Hint Okyanusu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hint_Okyanusu) ve [Baharat Adaları](https://turkipedia.org/tr/wiki/Maluku_Adalar%C4%B1)'nda büyüyen deniz güçleri tarafından sorgulanmaya başlandı. Osmanlıların Doğu ve Güney'e giden deniz yollarını kapatması, Avrupalı güçleri, artık Osmanlı kontrolü altında olan eski [İpek](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0pek_Yolu) ve [Baharat](https://turkipedia.org/tr/wiki/Baharat_Yolu) yollarına giden başka bir yol bulmaya itti. Karada ise İmparatorluk, birbirinden çok uzak iki savaş alanı olan [Avusturya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1-Avusturya_sava%C5%9Flar%C4%B1) ve İran'daki askerî harekâtlarla meşguldü. Bu çatışmaların İmparatorluğun kaynakları üzerindeki baskısı ve bu kadar geniş mesafelerde ikmal ve iletişim hatlarını sürdürmenin lojistiği, nihayetinde deniz çabalarını sürdürülemez ve başarısız hale getirdi. İmparatorluğun batı ve doğu sınırlarında savunmaya duyulan öncelikli askeri ihtiyaç, nihayetinde küresel ölçekte uzun vadeli etkili bir angajmanı imkansız hale getirdi.

## Osmanlı İmparatorluğu'nun dönüşümü (1566-1700)

![Osmanlı birliklerini ve Tatarları avangard olarak gösteren Zigetvar Kuşatması'yla ilgili Osmanlı minyatürü.](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/9/99/Szigetvar_1566.jpg)
*Osmanlı birliklerini ve Tatarları avangard olarak gösteren Zigetvar Kuşatması'yla ilgili Osmanlı minyatürü. (Lokman, public-domain)*

Avrupalı devletler bu dönemde, [İpek Yolu](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0pek_Yolu) ile başlayan [Doğu Asya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Do%C4%9Fu_Asya) ve [Batı Avrupa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bat%C4%B1_Avrupa) arasındaki geleneksel kara ticaret yollarının Osmanlı kontrolüne geçmesini engellemek için çaba göstermeye başladı. Batı Avrupa devletleri, denizdeki [yeni keşifler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Co%C4%9Frafi_ke%C5%9Fifler) yoluyla [Asya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Asya)'ya kendi deniz yollarını kurarak Osmanlı ticaret tekelinden kaçınmaya başladı. [Portekizlilerin](https://turkipedia.org/tr/wiki/Portekiz_Krall%C4%B1%C4%9F%C4%B1) 1488'de [Ümit Burnu](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%9Cmit_Burnu)'nu keşfetmesi, 16. yüzyıl boyunca [Hint Okyanusu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hint_Okyanusu)'nda bir dizi [Osmanlı-Portekiz deniz savaşını](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hint_deniz_seferleri) başlattı. Ekonomik olarak, [Fiyat Devrimi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Fiyat_Devrimi) hem Avrupa'da hem de Orta Doğu'da yaygın bir [enflasyon](https://turkipedia.org/tr/wiki/Enflasyon)a neden oldu. Üzerine birde diğer ülkelere yapılan kapitilasyonlar nedenliyle ekonomik kriz yavaştan patlak vermeye başladı. Bunun Osmanlı toplumunun her kademesinde ciddi olumsuz sonuçları oldu.

[IV. İvan](https://turkipedia.org/tr/wiki/IV._%C4%B0van)'ın (1533-1584) yönetimindeki [Rusya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rusya_%C3%87arl%C4%B1%C4%9F%C4%B1)'nın Tatar hanlıkları aleyhine Volga ve Hazar bölgesine doğru genişlemesi kuzeydeki hac ve ticaret yollarını kesintiye uğrattı. [II. Selim](https://turkipedia.org/tr/wiki/II._Selim)'in sadrazamı [Sokollu Mehmed Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sokollu_Mehmed_Pa%C5%9Fa)'nın buna karşı [Don-Volga kanalı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Don-Volga_Kanal_Projesi) şeklinde tasarladığı (Haziran 1569'da başladı) ve [Astrahan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Astrahan)'a bir saldırıyla birleştirdiği oldukça iddialı bir plan başarısız oldu ve kanal kışın başlamasıyla terk edildi. Bundan böyle İmparatorluk, [Kırım Hanlığı](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1r%C4%B1m_Hanl%C4%B1%C4%9F%C4%B1)'nı Rusya'ya karşı siper olarak kullanma stratejisine geri döndü.[^24] 1571 yılında, Osmanlılar tarafından desteklenen Kırım Hanı [I. Devlet Giray](https://turkipedia.org/tr/wiki/I._Devlet_Giray) [Moskova'yı yaktı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rus-K%C4%B1r%C4%B1m_sava%C5%9Flar%C4%B1).[^25] Ertesi yıl istila tekrarlandı ancak [Molodi Muharebesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Molodi_Muharebesi)'nde püskürtüldü. Kırım Hanlığı bir dizi [köle akınıyla](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mo%C4%9Follar%C4%B1n_Avrupa%27y%C4%B1_istilas%C4%B1)[^26] [Doğu Avrupa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Do%C4%9Fu_Avrupa)'yı istila etmeye devam etti ve 17. yüzyılın sonuna kadar Doğu Avrupa'da önemli bir güç olarak ve özellikle Rusya için bir tehdit olarak kaldı.[^27]

![1571 İnebahtı Muharebesi.](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e0/Battle_of_Lepanto_1571.jpg/1280px-Battle_of_Lepanto_1571.jpg)
*1571 İnebahtı Muharebesi. (Unidentified painter, public-domain)*

Güney Avrupa'da, İspanya Kralı [II. Felipe](https://turkipedia.org/tr/wiki/II._Felipe) önderliğinde Katolik güçlerden oluşan bir koalisyon, Akdeniz'deki Osmanlı deniz gücüne meydan okumak için bir ittifak kurdu. [İnebahtı Muharebesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0nebaht%C4%B1_Deniz_Muharebesi)'nde (1571) Osmanlı donanmasına karşı kazandıkları zafer, Osmanlı'nın yenilmezlik imajına indirilmiş şaşırtıcı bir darbeydi. Ancak bugün tarihçiler savaşın askeri değil sembolik önemine vurgu yapmaktadır, zira yenilgiden sonraki altı ay içinde sekiz modern kalyon[^28] da dahil olmak üzere yaklaşık 250 yelkenliden oluşan yeni bir Osmanlı filosu inşa edildi ve inşaatın en yoğun olduğu dönemde İstanbul tersanelerinde her gün yeni bir gemi üretiliyordu. Osmanlı Sadrazamı, Venedikli bir bakanla yaptığı görüşmelerde şu yorumu yaptı: "Kıbrıs'ı sizden almakla kollarınızdan birini kesmiş olduk; donanmamızı yenmekle siz sadece sakalımızı tıraş etmiş oldunuz".[^29] Osmanlı donanmasının toparlanması Venedik'i 1573'te bir barış anlaşması imzalamaya ikna etti ve Osmanlılar Kuzey Afrika'daki konumlarını genişletip sağlamlaştırmayı başardılar.[^30] Ancak yeri doldurulamayanlar, deneyimli deniz subayları ve denizcilerdi. İnebahtı Muharebesi, Osmanlı donanmasına, hızla yenilenen gemilerin kaybından çok, deneyimli insan gücünün azalması açısından zarar verdi.[^31]

Buna karşılık [Habsburg](https://turkipedia.org/tr/wiki/Habsburg_Hanedan%C4%B1) sınırı, sadece tek tek kalelerin ele geçirilmesine odaklanan nispeten küçük muharebelerle belirginleşen, makul ölçüde kalıcı bir sınır haline gelmişti. Bu çıkmaz Habsburg savunmasının sertleşmesinden kaynaklanıyordu[^32] ve basit coğrafi sınırları yansıtıyordu: makineleşme öncesi çağda [Viyana](https://turkipedia.org/tr/wiki/Viyana), bir Osmanlı ordusunun erken ilkbahardan geç sonbahara kadar süren sefer mevsimi boyunca İstanbul'dan yürüyebileceği en uzak noktayı işaret ediyordu. Bu durum aynı zamanda biri Avusturyalılara karşı (bkz. [Avrupa'da Osmanlı savaşları](https://turkipedia.org/tr/wiki/Avrupa%27da_Osmanl%C4%B1_sava%C5%9Flar%C4%B1)), diğeri ise rakip bir İslam devleti olan İran [Safevilerine](https://turkipedia.org/tr/wiki/Safev%C3%AEler) karşı (bkz. [Asya'daki Osmanlı Savaşları](https://turkipedia.org/tr/wiki/Asya%27daki_Osmanl%C4%B1_Sava%C5%9Flar%C4%B1)) olmak üzere iki ayrı cepheyi destekleme ihtiyacının İmparatorluğa getirdiği zorlukları da yansıtıyordu.

![III. Mehmed'in orduları Haçova Muharebesi'nde Habsburg ve Erdel kuvvetlerini yendi.](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b0/Mehmed_III.jpg/1280px-Mehmed_III.jpg)
*III. Mehmed'in orduları Haçova Muharebesi'nde Habsburg ve Erdel kuvvetlerini yendi. (public-domain)*

[Askeri devrim](https://turkipedia.org/tr/wiki/Asker%C3%AE_devrim) sırasında Avrupa askeri taktiklerinde ve silahlarında meydana gelen değişiklikler [sipahi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sipahi) süvarilerinin askeri önemini yitirmesine neden oldu. Avusturya'ya karşı yapılan [Uzun Savaş (1593-1606)](https://turkipedia.org/tr/wiki/1593-1606_Osmanl%C4%B1-Avusturya_Sava%C5%9F%C4%B1) ateşli silahlarla donatılmış daha fazla sayıda piyade ihtiyacı yarattı. Bu durum askere alma politikasının gevşemesine ve [yeniçeri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yeni%C3%A7eri) birliklerinin sayısında önemli bir artışa neden oldu. Düzensiz keskin nişancılar ([sekban](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sekban)) da aynı nedenlerle askere alındı ve terhis edildikten sonra 16. yüzyılın sonları ve 17. yüzyılın başlarında Anadolu'da yaygın anarşiye yol açan [Celali isyanlarında](https://turkipedia.org/tr/wiki/Cel%C3%A2l%C3%AE_isyanlar%C4%B1) (1595-1610) eşkıyalığa yöneldiler.[^33] İmparatorluğun nüfusu 1600 yılında 30.000.000 kişiye ulaştığında, toprak sıkıntısı hükûmet üzerinde daha fazla baskı oluşturdu.[^34]

![IV. Murad, Bağdat'ı 1638'de Safevilerden geri aldı.](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/7/7a/IV._Murat.jpg)
*IV. Murad, Bağdat'ı 1638'de Safevilerden geri aldı. (Belli değil, public-domain)*

![Osmanlı İmparatorluğu, Avrupa'daki en geniş sınırlarına 1683 yılında Sultan IV. Mehmed ve Köprülü Sadrazamı Merzifonlu Kara Mustafa Paşa yönetiminde ulaştı.](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/28/OttomanEmpire1683.png/1280px-OttomanEmpire1683.png)
*Osmanlı İmparatorluğu, Avrupa'daki en geniş sınırlarına 1683 yılında Sultan IV. Mehmed ve Köprülü Sadrazamı Merzifonlu Kara Mustafa Paşa yönetiminde ulaştı. (Chamboz / The original uploader was Chamboz at İngilizce Vikipedi ., CC-BY-SA-4.0)*

Ancak 17. yüzyıl bir durgunluk ve gerileme dönemi değil, Osmanlı devletinin ve yapılarının yeni baskılara ve iç ve dış yeni gerçeklere uyum sağlamaya başladığı kilit bir dönemdir. [Kadınlar saltanatı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kad%C4%B1nlar_saltanat%C4%B1) (1533-1656), genç sultanların annelerinin oğulları adına güç kullandıkları, [Haremin](https://turkipedia.org/tr/wiki/Harem_%28Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu%29) siyasi etkisinin baskın olduğu bir dönemdi. Bu tamamen görülmemiş bir şey değildi; 1530'ların başında ilk [valide sultan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Valide_sultan) [Nurbanu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Nurbanu_Sultan)'nun halefi olarak kendini kabul ettiren [Hürrem Sultan](https://turkipedia.org/tr/wiki/H%C3%BCrrem_Sultan), Venedikli [balyo](https://turkipedia.org/tr/wiki/Konstantinopolis_balyosu) Andrea Giritti tarafından "bazılarını engellerken bazılarını ödüllendirmesine" rağmen "son derece iyi, cesur ve bilge bir kadın" olarak tanımlandı.[^35] Ancak [I. İbrahim](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0brahim_%28Osmanl%C4%B1_padi%C5%9Fah%C4%B1%29)'in (1640-1648) yetersizliği ve [IV. Mehmed](https://turkipedia.org/tr/wiki/IV._Mehmed)'in 1646'da azınlık olarak tahta geçmesi, Haremin baskın kadınlarının doldurduğu önemli bir yönetim krizi yarattı. Bu dönemin en önde gelen kadınları, siyasi rekabetleri 1651'de Kösem'in öldürülmesiyle sonuçlanan [Kösem Sultan](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C3%B6sem_Sultan) ve gelini [Turhan Hatice](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hatice_Turhan_Sultan)'ydi.[^36]

![1664 yılında Osmanlı şehri Estergon.](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/c/cd/A_t%C3%B6r%C3%B6k_kori_Esztergom_l%C3%A1tk%C3%A9pe._V%C3%ADzfestm%C3%A9ny%2C_1664.jpg)
*1664 yılında Osmanlı şehri Estergon. (public-domain)*

![1683'te II. Viyana Kuşatması, Frans Geffels.](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/84/Vienna_Battle_1683.jpg/1280px-Vienna_Battle_1683.jpg)
*1683'te II. Viyana Kuşatması, Frans Geffels. (Frans Geffels, public-domain)*

Bu dönem yerini, İmparatorluğun etkin kontrolünün [Köprülü ailesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C3%B6pr%C3%BCl%C3%BC_ailesi)nden gelen bir dizi sadrazam tarafından yürütüldüğü son derece önemli [Köprülü Dönemi](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C3%B6pr%C3%BCl%C3%BCler_Devri)'ne (1656-1703) bıraktı. 15 Eylül 1656'da seksen yaşındaki [Köprülü Mehmed Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C3%B6pr%C3%BCl%C3%BC_Mehmed_Pa%C5%9Fa), Valide Sultan [Turhan Hatice](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hatice_Turhan_Sultan)'den benzeri görülmemiş bir otorite ve müdahale özgürlüğü garantisi alarak makam mührünü kabul etti. Sert bir [muhafazakâr](https://turkipedia.org/tr/wiki/Muhafazak%C3%A2rl%C4%B1k) disiplinci olan Köprülü Mehmed Paşa, merkezi otoriteyi ve imparatorluğun askerî gücünü başarılı bir şekilde yeniden tesis etti. Bu durum oğlu ve halefi [Köprülü Fazıl Ahmed](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C3%B6pr%C3%BCl%C3%BC_F%C3%A2z%C4%B1l_Ahmed_Pa%C5%9Fa) (Sadrazam 1661-1676) döneminde de devam etti.[^37] Köprülü Vezirliği, [Erdel](https://turkipedia.org/tr/wiki/Erdel)'de otoritenin yeniden sağlanması, 1669'da [Girit](https://turkipedia.org/tr/wiki/Girit)'in [fethinin](https://turkipedia.org/tr/wiki/1645-1669_Osmanl%C4%B1-Venedik_Sava%C5%9F%C4%B1) tamamlanması ve 1676'da [Hotin](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hotin) ve [Kamyanets-Podilski](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kamyanets-Podilski) kaleleri ile [Podolya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Podolya_%28eyalet%29) topraklarının Osmanlı kontrolüne geçmesiyle Polonya Güney Ukraynası'na doğru genişleyerek yenilenen askeri başarılara tanık oldu.[^38]

Bu yenilenen atılganlık dönemi, Mayıs 1683'te Sadrazam [Kara Mustafa Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Merzifonlu_Kara_Mustafa_Pa%C5%9Fa)'nın 1683-1699 [Osmanlı-Kutsal İttifak savaşları](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1-Kutsal_%C4%B0ttifak_sava%C5%9Flar%C4%B1)nda Viyana'yı ikinci bir Osmanlı kuşatması girişiminde bulunmak üzere büyük bir ordunun başına geçmesiyle felaketle sonuçlandı. Nihai saldırı ölümcül bir şekilde gecikince, Osmanlı kuvvetleri Polonya kralı [III. Jan Sobieski](https://turkipedia.org/tr/wiki/III._Jan_Sobieski)'nin öncülük ettiği müttefik Habsburg, Almanya ve Polonya kuvvetleri tarafından [Viyana Muharebesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/II._Viyana_Ku%C5%9Fatmas%C4%B1)'nde süpürüldü.[^39]

[Kutsal İttifak](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kutsal_%C4%B0ttifak_%281684%29) Viyana'daki yenilginin avantajını kullandı ve böylece on beş yıl süren inişli çıkışlı savaş, [Osmanlı-Kutsal İttifak savaşları](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1-Kutsal_%C4%B0ttifak_sava%C5%9Flar%C4%B1)nı sona erdiren [Karlofça Antlaşması](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karlof%C3%A7a_Antla%C5%9Fmas%C4%B1) (26 Ocak 1699) ile sona erdi.[^40] Osmanlı İmparatorluğu ilk kez, [Osmanlı Macaristanı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_d%C3%B6neminde_Macaristan) da dahil olmak üzere önemli Avrupa topraklarının kontrolünü (çoğu kalıcı olarak) teslim etti.[^41] İmparatorluk, Avrupalı rakiplerine karşı etkili bir şekilde iddialı ve yayılmacı bir politika yürütme kabiliyetinin sonuna gelmişti ve bu noktadan sonra esasen savunmacı bir strateji benimsemek zorunda kalacaktı.

Bu dönemde sadece iki padişah imparatorluğun güçlü siyasi ve askeri kontrolünü bizzat elinde tuttu: [IV. Murad](https://turkipedia.org/tr/wiki/IV._Murad) (1612-1640) [Erivan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Erivan)'ı (1635) ve [Bağdat](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ba%C4%9Fdat)'ı (1639) [Safevilerden](https://turkipedia.org/tr/wiki/Safev%C3%AEler) geri aldı ve kısa süren bir saltanat döneminde de olsa merkezi otoriteyi yeniden sağladı. [II. Mustafa](https://turkipedia.org/tr/wiki/II._Mustafa) (1695-1703) Macaristan'daki Habsburglara karşı 1695-96 Osmanlı karşı saldırısını yönetti, ancak [Zenta'da feci yenilgiyle](https://turkipedia.org/tr/wiki/Zenta_Muharebesi) (11 Eylül 1697) karşılaştı.[^42]

## Duraklama ve reform (1700-1827)

![İsveç Kralı XII. Karl, 1709 yılında Poltava Muharebesi'nde Ruslara karşı aldığı yenilginin ardından Osmanlı İmparatorluğu'na kaçtı.](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/23/Axel_Sparre_-_Karl_den_XII%2C_1682-1718%2C_kung_av_Sverige.jpg/1280px-Axel_Sparre_-_Karl_den_XII%2C_1682-1718%2C_kung_av_Sverige.jpg)
*İsveç Kralı XII. Karl, 1709 yılında Poltava Muharebesi'nde Ruslara karşı aldığı yenilginin ardından Osmanlı İmparatorluğu'na kaçtı. (Axel Sparre, public-domain)*

Bu dönemde Osmanlı İmparatorluğu'na yönelik tehditler geleneksel düşman olan Avusturya İmparatorluğu'nun yanı sıra yeni bir düşman olan yükselen Rusya İmparatorluğu'ndan da geldi. İmparatorluğun Mısır ve Cezayir gibi bazı bölgeleri ismen olmasa da fiilen bağımsız hale geldi ve daha sonra [Britanya](https://turkipedia.org/tr/wiki/B%C3%BCy%C3%BCk_Britanya_Krall%C4%B1%C4%9F%C4%B1) ve Fransa'nın etkisi altına girdi. Daha sonra, 18. yüzyılda, Osmanlı İmparatorluğu'ndaki merkezi otorite yerini yerel valilerin ve liderlerin sahip olduğu çeşitli derecelerde taşra özerkliğine bıraktı.

Ancak Rusya'nın genişlemesi büyüyen bir tehdit oluşturuyordu.[^43] Buna göre, İsveç Kralı XII. Karl, 1709'da Poltava Muharebesi'nde (1700-1721 [Büyük Kuzey Savaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/B%C3%BCy%C3%BCk_Kuzey_Sava%C5%9F%C4%B1)'nın bir parçası) Ruslara yenilmesinin ardından Osmanlı İmparatorluğu'nda bir müttefik olarak memnuniyetle karşılandı.[^44] XII. Karl, Osmanlı Sultanı [Üçüncü Ahmed](https://turkipedia.org/tr/wiki/III._Ahmed)'i Rusya'ya karşı savaş ilan etmeye ikna etti ve bu da 1710-1711 [Prut Savaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Prut_Sava%C5%9F%C4%B1)'nda Osmanlı zaferiyle sonuçlandı.[^45] [Avusturya-Osmanlı Savaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/1716-1718_Osmanl%C4%B1-Avusturya_Sava%C5%9F%C4%B1)'nın (1716-1718) ardından 21 Temmuz 1718 tarihinde imzalanan [Pasarofça Antlaşması](https://turkipedia.org/tr/wiki/Pasarof%C3%A7a_Antla%C5%9Fmas%C4%B1), savaşlar arasında bir barış dönemi getirdi. Ancak antlaşma aynı zamanda Osmanlı İmparatorluğu'nun savunmada olduğunu ve Avrupa'da daha fazla saldırganlık göstermeyeceğini de ortaya koydu.[^46]

![III. Ahmed ile birlikte bir Türk av partisi. Jean-Baptiste Vanmour'un tablosu.](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/5/55/Hunting_Party_with_the_Sultan_Jean_Baptiste_Vanmour_18th_century.JPG)
*III. Ahmed ile birlikte bir Türk av partisi. Jean-Baptiste Vanmour'un tablosu. (Jean-Baptiste van Mour, public-domain)*

Sultan [Üçüncü Ahmed](https://turkipedia.org/tr/wiki/III._Ahmed)'in [lale](https://turkipedia.org/tr/wiki/Lale) çiçeğine olan sevgisi ve barışçıl saltanatını sembolize etmek için kullanması nedeniyle bu adı alan [Lale Devri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Lale_Devri)'nde (1718-1730), İmparatorluğun Avrupa'ya yönelik politikası değişime uğradı. İmparatorluk, Avrupa yayılmacılığına karşı bir savunma olarak hareket etmek için Balkan yarımadasındaki şehirlerinin tahkimatını geliştirmeye başladı. Kültürel eserler, güzel sanatlar ve mimari, Avrupa'daki [Barok](https://turkipedia.org/tr/wiki/Barok) ve [Rokoko](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rokoko) akımlarından etkilenen daha ayrıntılı stillerle gelişti. Klasik bir örnek [Topkapı Sarayı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Topkap%C4%B1_Saray%C4%B1)'nın önündeki [III. Ahmed Çeşmesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/III._Ahmed_%C3%87e%C5%9Fmesi)'dir. Ünlü [Flaman](https://turkipedia.org/tr/wiki/Flamanlar)-Fransız ressam [Jean-Baptiste Vanmour](https://turkipedia.org/tr/wiki/Jean-Baptiste_Vanmour), Lale Devri'nde Osmanlı İmparatorluğu'nu ziyaret etmiş ve Osmanlı toplumunun ve imparatorluk sarayının günlük yaşamından sahneleri tasvir eden en ünlü sanat eserlerinden bazılarını yaptı.[^47]

[I. Petro](https://turkipedia.org/tr/wiki/I._Petro)'nun 1725 yılında ölümü üzerine Petro'nun eşi Katerina, Çariçe [I. Katerina](https://turkipedia.org/tr/wiki/I._Katerina) olarak Rusya İmparatorluğu tahtına geçti. I. Katerina'nın yeğeni İmparatoriçe [Anna İvanovna](https://turkipedia.org/tr/wiki/Anna_%C4%B0vanovna) yönetimindeki Rusya, Avusturya ile birlikte [1735 yılından 1739 yılına kadar](https://turkipedia.org/tr/wiki/1735-1739_Osmanl%C4%B1-Rus_Sava%C5%9F%C4%B1) Osmanlı İmparatorluğu'na karşı savaştı. Bu savaş 18 Eylül 1739'da imzalanan [Belgrad Antlaşması](https://turkipedia.org/tr/wiki/Belgrad_Antla%C5%9Fmas%C4%B1)'yla sona erdi. Osmanlı; Belgrad'ı ve diğer toprakları Avusturya'dan geri aldı, ancak [Azak](https://turkipedia.org/tr/wiki/Azak_Denizi) Limanı'nı Ruslara kaptırdı. Ancak Belgrad Antlaşması'nın ardından Avusturya ve Rusya, Kral [II. Frederick](https://turkipedia.org/tr/wiki/II._Friedrich_%28Prusya_kral%C4%B1%29) yönetimindeki [Prusya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Prusya)lıların yükselişiyle uğraşmak zorunda kaldıkları için Osmanlı İmparatorluğu bir barış kuşağının tadını çıkarabildi.[^48]

Osmanlı'nın bu uzun barış ve aslında durgunluk dönemi, tarihçiler tarafından genellikle başarısız [reform](https://turkipedia.org/tr/wiki/Reform)lar dönemi olarak nitelendirilir. Bu dönemin ikinci yarısında, [İstanbul Teknik Üniversitesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0stanbul_Teknik_%C3%9Cniversitesi) gibi yüksek öğretim kurumlarının kurulması da dahil olmak üzere eğitim ve teknoloji reformları yapıldı.[^49] [Osmanlı bilim ve teknolojisi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu%27nda_bilim_ve_teknoloji), Osmanlı alimlerinin klasik öğrenimi [İslam felsefesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0slam_felsefesi) ve matematiğiyle sentezlemeleri ve Çin'in [barut](https://turkipedia.org/tr/wiki/Barut) ve manyetik [pusula](https://turkipedia.org/tr/wiki/Pusula) gibi teknoloji alanındaki ilerlemelerini bilmelerinin bir sonucu olarak [Orta Çağ](https://turkipedia.org/tr/wiki/Orta_%C3%87a%C4%9F)'da oldukça itibar görmüştü. Ancak sonraki döneme gelindiğinde etkiler gerici ve muhafazakâr bir hal almıştır. 1734 yılında, Batı tarzı topçuluk yöntemlerini öğretmek amacıyla Fransız öğretmenlerle bir topçu okulu kurulduğunda, İslam din adamları [teodise](https://turkipedia.org/tr/wiki/Teodise) gerekçesiyle başarılı bir şekilde itiraz ettiler.[^50] Topçu okulu ancak 1754 yılında yarı gizli olarak yeniden açıldı.[^51] Daha önce, yazar [lonca](https://turkipedia.org/tr/wiki/Lonca)ları [matbaayı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Matbaac%C4%B1l%C4%B1k) "Şeytan'ın İcadı" olarak kınamış ve [Johannes Gutenberg](https://turkipedia.org/tr/wiki/Johannes_Gutenberg) tarafından Avrupa'da yaklaşık 1440 yılında icat edilmesi ile 1493 yılında İspanya'daki [Sefarad Yahudileri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sefarad_Yahudileri) tarafından İstanbul'da kurulan ilk Gutenberg matbaası ile Osmanlı toplumuna tanıtılması arasında 53 yıllık bir gecikmeden sorumlu olmuşlardı (1492 [İspanyol Engizisyonu](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0spanyol_Engizisyonu)'ndan kaçarak Osmanlı İmparatorluğu'na göç etmişlerdi). Ancak matbaa 18. yüzyıla kadar Osmanlı İmparatorluğu'nda sadece [gayrimüslim](https://turkipedia.org/tr/wiki/Gayrim%C3%BCslim)ler tarafından kullanıldı. [İbrahim Müteferrika](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0brahim_M%C3%BCteferrika) 1726'da Sadrazam [Nevşehirli Damat İbrahim Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Nev%C5%9Fehirli_D%C3%A2mad_%C4%B0brahim_Pa%C5%9Fa)'yı, [Başmüftü](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ba%C5%9Fm%C3%BCft%C3%BC)'yü ve din adamlarını matbaanın verimliliği konusunda ikna ettikten sonra Sultan Üçüncü Ahmed'e başvurarak Müteferrika'ya (bazı hattatların ve dini liderlerin muhalefetine rağmen) din dışı kitaplar basma izni verilmesini talep etti.[^52] Müteferrika'nın matbaası ilk kitabını 1729'da yayınladı ve 1743'e kadar 23 ciltte 17 eser yayınladı (her biri 500 ile 1000 nüsha arasındadır).[^53][^54]

![18. yüzyıldan kalma miquelet kilitli Osmanlı silahları, 1750-1800 civarı.](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/2d/Turkish_guns_1750-1800.jpg/1280px-Turkish_guns_1750-1800.jpg)
*18. yüzyıldan kalma miquelet kilitli Osmanlı silahları, 1750-1800 civarı. (PHGCOM, CC-BY-SA-3.0)*

Diğer geçici reformlar da yürürlüğe kondu: [vergiler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu%27nun_ekonomik_tarihi) düşürüldü, Osmanlı devletinin imajı iyileştirilmeye çalışıldı ve ilk özel yatırım ve girişimcilik örnekleri ortaya çıktı.

1739'dan beri devam eden barış döneminin ardından Rusya 1768'de yeniden yayılmacı arzularını ortaya koymaya başladı. Kaçak Polonyalı devrimcileri takip etme bahanesiyle Rus birlikleri [Besarabya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Besarabya) sınırında Osmanlı kontrolündeki [Balta](https://turkipedia.org/tr/wiki/Balta%2C_Odessa_Oblast%C4%B1) şehrine girerek halkı katletti ve şehri yerle bir etti.[^55] Bu eylem Osmanlı İmparatorluğu'nu [1768-1774 Osmanlı-Rus Savaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/1768-1774_Osmanl%C4%B1-Rus_Sava%C5%9F%C4%B1)'na kışkırttı. 1774'te imzalanan [Küçük Kaynarca Antlaşması](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C3%BC%C3%A7%C3%BCk_Kaynarca_Antla%C5%9Fmas%C4%B1) savaşı sona erdirdi ve Osmanlı kontrolündeki [Eflak](https://turkipedia.org/tr/wiki/Eflak) ve [Boğdan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bo%C4%9Fdan)'daki Hristiyan vatandaşlara ibadet özgürlüğü tanınmasına izin verildi.[^56] Rusya, Hristiyanların ibadet haklarının garantörü haline getirildi.

[Rusya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rus_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu) ve Osmanlı imparatorlukları arasında 18. yüzyıldan 19. yüzyıla kadar bir dizi [savaş](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1-Rus_sava%C5%9Flar%C4%B1) yaşandı. 18. yüzyılın sonlarına gelindiğinde, Rusya ile yapılan çeşitli savaşlarda alınan bir dizi yenilgi, Osmanlı İmparatorluğu'ndaki bazı kişilerin [I. Petro](https://turkipedia.org/tr/wiki/I._Petro)'nun reformlarının Ruslara üstünlük sağladığı ve Osmanlıların daha fazla yenilgiden kaçınmak için Batı teknolojisine ayak uydurmak zorunda kalacağı sonucuna varmasına neden oldu.[^57]

![III. Selim, Topkapı Sarayı, Saadet Kapısı'ndaki bir kabul sırasında ileri gelenleri kabul ederken.](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d2/Ottoman_Sultan_Selim_III_%281789%29.jpg/1280px-Ottoman_Sultan_Selim_III_%281789%29.jpg)
*III. Selim, Topkapı Sarayı, Saadet Kapısı'ndaki bir kabul sırasında ileri gelenleri kabul ederken. (Konstantin Kapıdağlı, public-domain)*

[Osmanlı askeri reform çabaları](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu%27nda_asker%C3%AE_reformlar), orduyu Avrupa çizgisinde modernleştirmek için ilk büyük girişimleri yapan [III. Selim](https://turkipedia.org/tr/wiki/III._Selim) (1789-1807) ile başlar. Ancak bu çabalar, kısmen dini liderlikten, ancak esas olarak anarşik ve etkisiz hale gelen [Yeniçeri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yeni%C3%A7eri) birliklerinden gelen gerici hareketler tarafından engellendi. Ayrıcalıkları kıskanan ve değişime şiddetle karşı çıkan bu kişiler bir [Yeniçeri isyanı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yeni%C3%A7eri) yarattılar. III. Selim'in çabaları tahtına ve hayatına mal oldu, ancak 1826'da Yeniçeri ocağını ortadan kaldıran halefi [II. Mahmud](https://turkipedia.org/tr/wiki/II._Mahmud) tarafından [kanlı bir şekilde çözüldü](https://turkipedia.org/tr/wiki/Vaka-i_Hayriye).

[Sırp Devrimi](https://turkipedia.org/tr/wiki/S%C4%B1rp_%C4%B0syanlar%C4%B1) (1804-1815), [Doğu Sorunu](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eark_Meselesi) sırasında [Balkanlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Balkanlar)'da bir [ulusal uyanış](https://turkipedia.org/tr/wiki/Romantik_milliyet%C3%A7ilik) döneminin başlangıcına işaret ediyordu. Sırbistan'ın kendi [hanedanı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karacorcevi%C3%A7_Hanedan%C4%B1) altında kalıtsal bir monarşi olarak [süzerenliği](https://turkipedia.org/tr/wiki/S%C3%BCzerenlik) 1830'da *de jure* olarak kabul edildi.[^58][^59] 1821 yılında [Yunanlılar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_Yunanistan%C4%B1) Sultan'a [savaş ilan etti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yunan_%C4%B0syan%C4%B1). [Boğdan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bo%C4%9Fdan)'da bir şaşırtmaca olarak başlayan isyanı, [Korint Körfezi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Korint_K%C3%B6rfezi)'nin kuzey kısmıyla birlikte Osmanlı İmparatorluğu'nun bağımsızlığını kazanan ilk bölgeleri olan [Mora](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mora_Yar%C4%B1madas%C4%B1)'daki ana devrim izledi (1829'da). 19. yüzyılın ortalarına gelindiğinde Osmanlı İmparatorluğu Avrupalılar tarafından "[hasta adam](https://turkipedia.org/tr/wiki/Avrupa%27n%C4%B1n_hasta_adam%C4%B1)" olarak adlandırılıyordu. [Sırbistan Prensliği](https://turkipedia.org/tr/wiki/S%C4%B1rbistan_Prensli%C4%9Fi_%281817-1882%29), [Eflak](https://turkipedia.org/tr/wiki/Eflak), [Boğdan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bo%C4%9Fdan) ve [Karadağ](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karada%C4%9F_Prensli%C4%9Fi)'dan oluşan süzeren devletleri 1860'lar ve 1870'lerde *de jure* bağımsızlık yolunda ilerlediler.

## Gerileme ve modernizasyon (1828-1908)

Bu dönemde İmparatorluk, yabancı istila ve işgale karşı kendini savunmakta zorluklarla karşılaştı. İmparatorluk tek başına çatışmalara girmeyi bıraktı ve Fransa, Hollanda, İngiltere ve Rusya gibi Avrupa ülkeleriyle ittifaklar kurmaya başladı. Örneğin, 1853 [Kırım Savaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1r%C4%B1m_Sava%C5%9F%C4%B1)'nda Osmanlılar Rusya'ya karşı İngiltere, [Fransa](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0kinci_Frans%C4%B1z_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu) ve [Sardinya Krallığı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sardinya_Krall%C4%B1%C4%9F%C4%B1) ile birleşti.

### Modernizasyon

![II. Mahmud, 1839'da Tanzimat Fermanı'nın önünü açarak Türkiye'nin modernleşmesini başlattı.](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/a/aa/Sultan_Mahmud_II.jpg)
*II. Mahmud, 1839'da Tanzimat Fermanı'nın önünü açarak Türkiye'nin modernleşmesini başlattı. (public-domain)*

[Tanzimat](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tanzimat) döneminde (Arapça: تنظيم tanẓīm, "örgütlenme" anlamına gelir) (1839-76), hükûmetin bir dizi anayasal reformu, oldukça modern bir zorunlu askerlik ordusuna, bankacılık sistemi reformlarına, [eşcinselliğin](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu%27nda_e%C5%9Fcinsellik) suç olmaktan çıkarılmasına, dini hukukun laik hukukla ve [lonca](https://turkipedia.org/tr/wiki/Lonca)ların modern fabrikalarla değiştirilmesine yol açtı. 1856'da [Hatt-ı hümayun](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hatt-%C4%B1_h%C3%BCm%C3%A2yun), etnik kökenlerine ve dini inançlarına bakılmaksızın tüm Osmanlı vatandaşlarına [eşitlik vadetti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Islahat_Ferman%C4%B1); böylece 1839 [Tanzimat Fermanı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tanzimat_Ferman%C4%B1)'nın kapsamı genişletildi.[^60]

Genel olarak, Tanzimat reformlarının geniş kapsamlı etkileri oldu. Tanzimat döneminde kurulan okullarda eğitim görenler arasında [Mustafa Kemal Atatürk](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mustafa_Kemal_Atat%C3%BCrk) ve [Türkiye Cumhuriyeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye)'nin ve [Balkanlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Balkanlar), [Orta Doğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Orta_Do%C4%9Fu) ve [Kuzey Afrika](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kuzey_Afrika)'daki diğer birçok eski Osmanlı devletinin diğer ilerici liderleri ve düşünürleri yer aldı. Bu reformlar arasında[^61] Osmanlı tebaasının can, namus ve mal güvenliğinin tam olarak sağlanmasına yönelik güvenceler; ilk Osmanlı [kağıt paralarının](https://turkipedia.org/tr/wiki/Banknot) piyasaya sürülmesi (1840) ve ilk postanelerin açılması (1840); maliye sisteminin Fransız modeline göre yeniden düzenlenmesi (1840); Medeni Kanun ve Ceza Kanunu'nun Fransız modeline göre yeniden düzenlenmesi (1840); [İlk Osmanlı Parlamentosunun](https://turkipedia.org/tr/wiki/Birinci_Me%C5%9Frutiyet) (1876) prototipi olan *Meclis-i Maarif-i Umumiye****nin kurulması (1841); ordunun yeniden düzenlenmesi ve düzenli bir askere alma yöntemi, ordunun toplanması ve askerlik süresinin belirlenmesi (1843-44); bir ***[***Osmanlı milli marşının***](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_d%C3%B6neminde_padi%C5%9Fah_mar%C5%9Flar%C4%B1)*** ve ***[***Osmanlı milli bayrağının***](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_bayraklar%C4%B1)*** kabul edilmesi (1844); 1844'te ülke çapında ilk Osmanlı nüfus sayımı (sadece erkek vatandaşlar sayıldı); ilk ulusal kimlik kartları (resmi adıyla Mecidiye kimlik belgeleri veya gayri resmi adıyla kafa kağıdı belgeleri, 1844); bir Meclis-i Maarif (1845) ve Maarif Nezareti'nin (Mekatib-i Umumiye Nezareti, 1847, daha sonra Maarif Nezareti oldu, 1857) kurulması; ***[***köleliğin***](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu%27nda_k%C3%B6lelik)*** ve köle ticaretinin kaldırılması (1847); ilk modern üniversitelerin (***[***Darülfünun***](https://turkipedia.org/tr/wiki/D%C3%A2r%C3%BClf%C3%BCn%C3%BBn)***, 1848), akademilerin (1848) ve öğretmen okullarının (***[***Darülmuallimin***](https://turkipedia.org/tr/wiki/D%C3%A2r%C3%BClmuallim%C3%AEn)***, 1848) kurulması; Sağlık Bakanlığının (Tıbbiye Nezareti, 1850) kurulması; Ticaret ve Sanayi Kanunu (1850); Bilimler Akademisinin kurulması (***[***Encümen-i Daniş***](https://turkipedia.org/tr/wiki/Enc%C3%BCmen-i_Dani%C5%9F)***, 1851); ilk buharlı banliyö vapurlarını işleten ***[***Şirket-i Hayriye***](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eirket-i_Hayriye)***'nin kurulması (1851); Avrupa tarzı ilk mahkemeler (Meclis-i Ahkam-ı Adliye, 1853) ve yüksek yargı kurulu (Meclis-i Ali-yi Tanzimat, 1853); Modern İstanbul Belediyesi'nin (***[***Şehremaneti***](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eehremaneti)***, 1854) ve Şehir Planlama Meclisinin (İntizam-ı Şehir Komisyonu, 1855) kurulması; gayrimüslimlerden alınan ***[***cizye***](https://turkipedia.org/tr/wiki/Cizye)*** vergisinin kaldırılması ve vergilerin düzenli bir şekilde belirlenmesi ve toplanması (1856); gayrimüslimlerin asker olmasına izin verilmesi (1856); kamu hizmetlerinin daha iyi idare edilmesi ve ticaretin geliştirilmesi için çeşitli hükümler; ilk telgraf ağlarının (1847-1855) ve demiryollarının (1856) kurulması; loncaların yerini fabrikaların alması; ***[***Osmanlı Merkez Bankasının***](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_Bankas%C4%B1)*** (ilk olarak 1856'da Bank-ı Osmanî olarak kuruldu, daha sonra 1863'te Bank-ı Osmanî-i Şahane olarak yeniden düzenlendi)***[^62]*** ve Osmanlı Borsası'nın (Dersaadet Tahvilat Borsası, 1866'da kuruldu) kurulması;***[^63]*** Arazi Kanunnamesi (Arazi Kanunnamesi, 1857); Serbesti-i Kürşad Nizamnamesi (1857) ile özel sektör yayıncılarına ve matbaalarına izin verilmesi; İktisadi ve Siyasi İlimler Mektebinin kurulması (***[***Mekteb-i Mülkiye***](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ankara_%C3%9Cniversitesi_Siyasal_Bilgiler_Fak%C3%BCltesi)***, 1859); Basın ve Gazetecilik Nizamnamesi (Matbuat Nizamnamesi, 1864) ve diğerleri.***[^64]

![Sultan Abdülmecid'in saltanatına Tanzimat reformlarının uygulanması, Kırım Savaşı ve 1854'te Osmanlı İmparatorluğu'nun ilk dış borcu damgasını vurdu.](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/98/Sultan_Abd%C3%BClmecid_-_Google_Art_Project.jpg/1280px-Sultan_Abd%C3%BClmecid_-_Google_Art_Project.jpg)
*Sultan Abdülmecid'in saltanatına Tanzimat reformlarının uygulanması, Kırım Savaşı ve 1854'te Osmanlı İmparatorluğu'nun ilk dış borcu damgasını vurdu. (public-domain)*

Osmanlı Posta Nezareti 23 Ekim 1840 tarihinde İstanbul'da kuruldu.[^65][^66] İlk postane [Yeni Cami](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yeni_Cami) avlusunun yakınındaki [*Postahane-i Amire*](https://turkipedia.org/tr/wiki/Postahane-i_Amire_Binas%C4%B1) idi.[^67] 1876 yılında İstanbul ile geniş Osmanlı İmparatorluğu'nun ötesindeki topraklar arasında ilk uluslararası posta ağı kuruldu.[^68] 1901 yılında postaneler aracılığıyla ilk para transferleri yapıldı ve ilk kargo hizmetleri faaliyete geçti.[^69]

[Samuel Morse](https://turkipedia.org/tr/wiki/Samuel_Morse) [telgraf](https://turkipedia.org/tr/wiki/Telgraf) için ilk patentini 1847 yılında İstanbul'da eski Beylerbeyi Sarayı'nda (şimdiki [Beylerbeyi Sarayı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Beylerbeyi_Saray%C4%B1) 1861-1865 yıllarında aynı yerde inşa edildi) aldı ve bu patent yeni icadı bizzat test eden Sultan Abdülmecid tarafından verildi.[^70] Bu başarılı denemenin ardından 9 Ağustos 1847'de ilk telgraf hattının (İstanbul-[Edirne](https://turkipedia.org/tr/wiki/Edirne)-[Şumnu](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eumnu))[^71] kurulum çalışmaları başladı.[^72] 1855 yılında Osmanlı telgraf ağı faaliyete geçti ve Telgraf İdaresi kuruldu.[^73][^74][^75] 1871 yılında Posta Nezareti ve Telgraf İdaresi birleştirilerek [Posta ve Telgraf Nezareti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Posta_ve_Telgraf_Nez%C3%A2reti) haline getirildi.[^76] Temmuz 1881'de İstanbul'daki ilk telefon devresi [Soğukçeşme](https://turkipedia.org/tr/wiki/So%C4%9Fuk%C3%A7e%C5%9Fme_Soka%C4%9F%C4%B1) semtindeki Posta ve Telgraf Nezareti ile Yenicami semtindeki [Postahane-i Amire](https://turkipedia.org/tr/wiki/Postahane-i_Amire_Binas%C4%B1) arasında kuruldu.[^77] 23 Mayıs 1909'da [Sirkeci](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sirkeci)'deki [Büyük Postane](https://turkipedia.org/tr/wiki/B%C3%BCy%C3%BCk_Postane)'de 50 hat kapasiteli ilk manuel [telefon santrali](https://turkipedia.org/tr/wiki/Telefon_santrali) hizmete girdi.[^78]

Reformist dönem, 23 Kasım 1876'da ilan edilen ve [Genç Osmanlılar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yeni_Osmanl%C4%B1lar) üyeleri tarafından yazılan [Kanûn-ı Esâsî](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C3%A2n%C3%BBn-%C4%B1_Es%C3%A2s%C3%AE) (Osmanlı Türkçesinde "[Temel Kanun](https://turkipedia.org/tr/wiki/Temel_Kanun)" anlamına gelir) olarak adlandırılan [anayasa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Anayasa) ile zirveye ulaştı. Bu kanun, [inanç özgürlüğünü](https://turkipedia.org/tr/wiki/Din_%C3%B6zg%C3%BCrl%C3%BC%C4%9F%C3%BC) ve tüm vatandaşların [kanun önünde eşitliğini](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kanun_%C3%B6n%C3%BCnde_e%C5%9Fitlik) tesis etti. İmparatorluğun [Birinci Meşrutiyet](https://turkipedia.org/tr/wiki/Birinci_Me%C5%9Frutiyet) dönemi kısa sürdü. Ancak [Osmanlıcılık](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1c%C4%B1l%C4%B1k) fikrinin etkili olduğu kanıtlandı. Genç Osmanlılar olarak bilinen ve çoğunlukla Batı üniversitelerinde eğitim görmüş bir grup reformcu, [anayasal bir monarşinin](https://turkipedia.org/tr/wiki/Me%C5%9Frutiyet) İmparatorluğun artan sosyal huzursuzluğuna bir cevap vereceğine inanıyordu. Sultan [Abdülaziz](https://turkipedia.org/tr/wiki/Abd%C3%BClaziz)'i (1861-1876) [1876'da askeri bir darbeyle](https://turkipedia.org/tr/wiki/30_May%C4%B1s_1876_Darbesi) [V. Murad](https://turkipedia.org/tr/wiki/V._Murad) lehine tahttan çekilmeye zorladılar. Ancak V. Murad akıl hastasıydı ve birkaç ay içinde tahttan indirildi. Veliahtı [II. Abdülhamid](https://turkipedia.org/tr/wiki/II._Abd%C3%BClhamid) (1876-1909), 23 Kasım 1876'da meşruti monarşiyi ilan etmesi şartıyla iktidarı devralmaya davet edildi. Meclis, sultanın onu askıya almasından önce sadece iki yıl hayatta kaldı. Yeniden toplamak zorunda kaldığında ise bunun yerine temsili organı lağvetti. Böylece Kanûn-ı Esâsî'nin etkinliği sona erdi.

Hristiyan [milletler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Millet_%28Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu%29), 1863 [Ermeni Ulusal Anayasası](https://turkipedia.org/tr/wiki/Nizamn%C3%A2me-i_Millet-i_Ermeniy%C3%A2n)'nda olduğu gibi ayrıcalıklar kazandılar. Nizamnamenin [Divan](https://turkipedia.org/tr/wiki/B%C3%A2b-%C4%B1_%C3%82li) tarafından onaylanmış bu şekli Ermeni aydınları tarafından hazırlanmış 150 maddeden oluşuyordu. Bir başka kurum da yeni kurulan [Ermeni Millet Meclisi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ermeni_Millet_Meclisi)ydi.[^79] İmparatorluğun Hristiyan nüfusu, daha yüksek eğitim seviyeleri sayesinde Müslüman çoğunluğun önüne geçmeye başladı ve bu durum büyük tepki çekti.[^80] 1861'de Osmanlı Hristiyanları için toplam 140.000 öğrencili 571 ilkokul ve 94 ortaokul vardı; bu rakam aynı dönemde okula giden ve [Arapça](https://turkipedia.org/tr/wiki/Arap%C3%A7a) ve [İslam](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0slam) [ilahiyat](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0lahiyat)ı öğrenmeye harcanan zaman nedeniyle daha da zorlanan Müslüman çocukların sayısını çok aşıyordu.[^81] Buna karşılık, Hristiyanların daha yüksek eğitim seviyeleri, ekonomide büyük bir rol oynamalarını sağladı.[^82] 1911 yılında İstanbul'daki 654 toptan satış şirketinin 528'i etnik [Rum](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rum)lara aitti.[^83]

#### Demiryolları

Bu dönemde, Osmanlı İmparatorluğu'ndaki ilk demiryolu da dahil olmak üzere yeni demiryolları inşa edildi.

### Kırım Savaşı

[Kırım Savaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1r%C4%B1m_Sava%C5%9F%C4%B1) (1853-1856), gerilemekte olan Osmanlı İmparatorluğu toprakları üzerinde nüfuz sahibi olmak için Avrupalı [büyük güç](https://turkipedia.org/tr/wiki/B%C3%BCy%C3%BCk_g%C3%BC%C3%A7)ler arasında uzun süredir devam eden mücadelenin bir parçasıydı. Britanya ve Fransa, Osmanlı İmparatorluğu'nu Rusya'ya karşı başarıyla savundu.[^84]

Çatışmaların çoğu müttefiklerin [Karadeniz](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karadeniz)'in kontrolünü ele geçirmek için Rusya'nın [Kırım Yarımadası](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1r%C4%B1m)'na çıkarma yapmasıyla gerçekleşti. [Batı Anadolu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bat%C4%B1_Anadolu), [Kafkasya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kafkasya), [Baltık Denizi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Balt%C4%B1k_Denizi), [Pasifik Okyanusu](https://turkipedia.org/tr/wiki/B%C3%BCy%C3%BCk_Okyanus) ve [Beyazdeniz](https://turkipedia.org/tr/wiki/Beyazdeniz)'de daha küçük çaplı harekâtlar yapıldı. Demiryolları ve telgrafın ilk taktiksel kullanımı gibi savaşa yeni teknolojiler getirdiği için ilk "modern" savaşlardan biriydi.[^85] Müteakip [Paris Antlaşması (1856)](https://turkipedia.org/tr/wiki/Paris_Antla%C5%9Fmas%C4%B1_%281856%29), [Balkan Yarımadası](https://turkipedia.org/tr/wiki/Balkanlar) ve [Karadeniz](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karadeniz) havzası üzerindeki Osmanlı kontrolünü güvence altına aldı. Bu durum [93 Harbi](https://turkipedia.org/tr/wiki/93_Harbi)'ndeki yenilgiye kadar sürdü.

Osmanlı İmparatorluğu [ilk dış borcunu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_kamu_borcu) Kırım Savaşı'nın başlamasından kısa bir süre sonra,[^86] 4 Ağustos 1854 tarihinde aldı.[^87]

![Bulgaristan'dan gelen Türk mülteciler, 1877.](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/8/8c/Turkish_refugees_sumla1877_wiki.jpg)
*Bulgaristan'dan gelen Türk mülteciler, 1877. (public-domain)*

Savaş [Kırım Tatarları](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1r%C4%B1m_Tatarlar%C4%B1)nın göç etmesine neden oldu. [Tavrida Guberniyası](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tavrida_Guberniyas%C4%B1)'ndaki toplam 300.000 Tatar nüfusundan yaklaşık 200.000 Kırım Tatarı, devam eden göç dalgalarıyla Osmanlı İmparatorluğu'na taşındı.[^88] [Kafkas Savaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kafkas_Sava%C5%9F%C4%B1)'nın sonuna doğru [Çerkesler](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87erkesler)in %90'ı [Kafkasya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kafkasya)'daki yurtlarından [sürgün edilerek](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87erkes_Soyk%C4%B1r%C4%B1m%C4%B1) Osmanlı İmparatorluğu'na yerleştirildi.[^89] 19. yüzyıldan itibaren Balkanlar, Kafkasya, Kırım ve [Girit](https://turkipedia.org/tr/wiki/Girit)'ten[^90] Müslüman halkların büyük bir kısmının bugünkü Türkiye'ye göç etmesinin, ülkenin temel özelliklerinin şekillenmesinde büyük etkisi oldu. Bu insanlar genel bir tanımla [*muhacir*](https://turkipedia.org/tr/wiki/Muhacir) olarak adlandırıldı.[^91] Osmanlı İmparatorluğu 1922'de sona erdiğinde, Türkiye'nin kentsel nüfusunun yarısı Rusya'dan gelen Müslüman mültecilerin soyundan geliyordu.[^92] Kırım Tatar mültecileri 19. yüzyılın sonlarında Türk eğitimini modernleştirme çabalarında özellikle dikkate değer bir rol oynadılar.[^93]

### Etnik milliyetçilik

![Belgrad, 19. yüzyıl](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/0/03/The_ruined_gateway_of_Prince_Eugene%2C_Belgrade.jpg)
*Belgrad, 19. yüzyıl (Carl Goebel, public-domain)*

[Milliyetçiliğin yükselişi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu%27nda_milliyet%C3%A7ili%C4%9Fin_y%C3%BCkseli%C5%9Fi) 19. yüzyıl boyunca birçok ülkeyi kasıp kavurdu ve Osmanlı İmparatorluğu topraklarını da etkiledi. Gelişen [ulusal bilinç](https://turkipedia.org/tr/wiki/Milliyet%C3%A7ilik), artan [etnik milliyetçilik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Etnik_milliyet%C3%A7ilik) duygusuyla birlikte milliyetçi düşünceyi Osmanlı İmparatorluğu'na ithal edilen en önemli Batılı fikirlerden biri haline getirdi. Osmanlı İmparatorluğu hem kendi sınırları içinde hem de sınırlarının ötesindeki milliyetçilikle uğraşmak zorunda kaldı. Devrimci [siyasi partilerin](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu%27ndaki_siyasi_partiler_listesi) sayısı dramatik bir şekilde arttı. Osmanlı topraklarındaki ayaklanmaların 19. yüzyıl boyunca çok geniş kapsamlı sonuçları oldu ve 20. yüzyılın başlarında Osmanlı politikasının çoğunu belirledi. Birçok Osmanlı Türkü, devletin politikalarının suçlu olup olmadığını sorguladı: bazıları [etnik çatışma](https://turkipedia.org/tr/wiki/Etnik_%C3%A7at%C4%B1%C5%9Fma)nın kaynaklarının dışsal olduğunu ve yönetim sorunlarıyla ilgisi olmadığını düşünüyordu. Bu dönemde bazı başarılar elde edilmiş olsa da Osmanlı devletinin etnik ayaklanmalar üzerinde herhangi bir etkisi olup olmadığı ciddi şekilde sorgulandı.

![17 Haziran 1876 tarihli Punch karikatürü. Rusya İmparatorluğu Osmanlı İmparatorluğu'na saldırmak için Balkan "Savaş Köpeklerini" serbest bırakmaya hazırlanırken, polis John Bull (İngiltere) Rusya'yı dikkatli olması konusunda uyarıyor.](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/43/Punch_-_The_Dogs_of_War.png/1280px-Punch_-_The_Dogs_of_War.png)
*17 Haziran 1876 tarihli Punch karikatürü. Rusya İmparatorluğu Osmanlı İmparatorluğu'na saldırmak için Balkan "Savaş Köpeklerini" serbest bırakmaya hazırlanırken, polis John Bull (İngiltere) Rusya'yı dikkatli olması konusunda uyarıyor. (John Tenniel / Joseph Swain, public-domain)*

1804 yılında [Balkanlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Balkanlar)'da [Napolyon](https://turkipedia.org/tr/wiki/Napolyon_Bonapart)'un [istilasına](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0lirya_Cumhuriyeti) paralel olarak Osmanlı yönetimine karşı [Sırp Devrimi](https://turkipedia.org/tr/wiki/S%C4%B1rp_%C4%B0syanlar%C4%B1) patlak verdi. Devrimin sona erdiği 1817 yılına gelindiğinde Sırbistan, nominal Osmanlı [süzerenliği](https://turkipedia.org/tr/wiki/S%C3%BCzerenlik) altında [kendi kendini yöneten](https://turkipedia.org/tr/wiki/S%C4%B1rbistan_Prensli%C4%9Fi_%281817-1882%29) monarşi statüsüne yükseltildi.[^94][^95] 1821 yılında [Birinci Helen Cumhuriyeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Birinci_Helen_Cumhuriyeti), Osmanlı İmparatorluğu'ndan bağımsızlığını kazanan ilk Balkan ülkesi oldu. [Yunan İsyanı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yunan_%C4%B0syan%C4%B1)'nın sona ermesinin ardından bağımsızlığı 1829 yılında [Bâb-ı Âli](https://turkipedia.org/tr/wiki/B%C3%A2b-%C4%B1_%C3%82li) tarafından resmen tanındı.

### Balkanlar

Tanzimat reformları, neredeyse altmış yıldır yarı bağımsız olan [Tuna Prenslikleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tuna_Prenslikleri) ve [Sırbistan Prensliği](https://turkipedia.org/tr/wiki/S%C4%B1rbistan_Prensli%C4%9Fi_%281817-1882%29)'nde milliyetçiliğin yükselişini durduramadı. 1875'te Sırbistan ve [Karadağ](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karada%C4%9F_Prensli%C4%9Fi)'a bağlı prenslikler ile [Eflak](https://turkipedia.org/tr/wiki/Eflak) ve [Boğdan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bo%C4%9Fdan) [Birleşik Prenslikleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Romanya_Prensli%C4%9Fi) tek taraflı olarak imparatorluktan bağımsızlıklarını ilan ettiler. [93 Harbi](https://turkipedia.org/tr/wiki/93_Harbi)'nin ardından İmparatorluk, savaşan üç ülkeye de bağımsızlık verdi. [Bulgaristan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bulgaristan_tarihi) da ([Bulgaristan Prensliği](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bulgaristan_Prensli%C4%9Fi) olarak) bağımsızlığını elde etti; Bulgar gönüllüleri 93 Harbi'ne isyancı ulusların yanında katılmıştı.[^96]

#### Berlin Kongresi

![Osmanlı İmparatorluğu'nun 1900 yılındaki haritası, 1878 ve 1908 yılları arasındaki Osmanlı vilayetlerinin isimleri.](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/1e/Map-of-Ottoman-Empire-in-1900-German.svg/1280px-Map-of-Ottoman-Empire-in-1900-German.svg.png)
*Osmanlı İmparatorluğu'nun 1900 yılındaki haritası, 1878 ve 1908 yılları arasındaki Osmanlı vilayetlerinin isimleri. (Map-of-Ottoman-Empire-in-1900-Latvian.svg : Juris Tiltins derivative work: NNW ( talk ), public-domain)*

[Berlin Kongresi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Berlin_Kongresi) (13 Haziran - 13 Temmuz 1878) Avrupa'nın [Büyük Güçleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/B%C3%BCy%C3%BCk_g%C3%BC%C3%A7) ve Osmanlı İmparatorluğu'nun önde gelen devlet adamlarının bir araya geldiği bir toplantıydı. Balkan Yarımadası'nda Rusya ve Ortodoks Hristiyan müttefiklerinin (savaştan önce Osmanlı İmparatorluğu'nun tebaası olan) kesin zaferiyle sonuçlanan 93 Harbi'nin (1877-1878) ardından, Balkanlar'ın istikrara kavuşturulması, yeniden düzenlenmesi ve yeni ulusların kurulması acil bir ihtiyaç haline gelmişti. Kongreyi yöneten [Almanya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Alman_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu) Şansölyesi [Otto von Bismarck](https://turkipedia.org/tr/wiki/Otto_von_Bismarck), Osmanlıların azalan gücünü tanıyarak ve büyük güçlerin farklı çıkarlarını dengeleyerek büyük savaş risklerini en aza indirmek için sınırları ayarlamayı taahhüt etti.

Sonuç olarak, Osmanlı'nın Avrupa'daki toprakları keskin bir şekilde azaldı; [Bulgaristan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bulgaristan_tarihi), Osmanlı İmparatorluğu içinde bağımsız bir [prenslik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bulgaristan_Prensli%C4%9Fi) olarak kuruldu, ancak önceki topraklarının tamamını elinde tutmasına izin verilmedi. Bulgaristan, özel bir yönetim altında Türklere iade edilen [Doğu Rumeli](https://turkipedia.org/tr/wiki/Do%C4%9Fu_Rumeli)'yi ve reform sözü veren Türklere doğrudan iade edilen [Makedonya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Makedonya)'yı kaybetti. [Romanya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Romanya) tam bağımsızlığını elde etti, ancak [Besarabya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Besarabya)'nın bir kısmını Rusya'ya devretmek zorunda kaldı. [Sırbistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/S%C4%B1rbistan_tarihi) ve [Karadağ](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karada%C4%9F) nihayet tam bağımsızlıklarını kazandılar, ancak daha küçük topraklara sahip oldular.

1878 yılında [Avusturya-Macaristan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Avusturya-Macaristan_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu) tek taraflı olarak Osmanlı vilayetleri [Bosna-Hersek](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bosna_Vilayeti) ve [Yeni Pazar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yeni_Pazar_Sanca%C4%9F%C4%B1)'ı işgal etti, ancak Osmanlı hükûmeti bu hamleye karşı çıktı ve her iki vilayette de asker bulundurmaya devam etti. Bu çıkmaz 30 yıl sürdü (Avusturya ve Osmanlı kuvvetleri Bosna ve Yeni Pazar'da otuz yıl boyunca bir arada bulundular) ve 1908'de Avusturyalılar Osmanlı İmparatorluğu'nda [Jön Türk Devrimi](https://turkipedia.org/tr/wiki/J%C3%B6n_T%C3%BCrk_Devrimi)'nden kaynaklanan siyasi kargaşadan yararlanarak [Bosna-Hersek'i ilhak etti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bosna_Krizi), ancak bir uzlaşmaya varmak ve Türklerle bir savaştan kaçınmak için birliklerini Yeni Pazar'dan çekti.

Britanya Başbakanı [Benjamin Disraeli](https://turkipedia.org/tr/wiki/Benjamin_Disraeli)'nin Berlin Kongresi sırasında Balkan Yarımadası'ndaki Osmanlı topraklarının geri verilmesini savunması karşılığında, Britanya 1878'de [Kıbrıs](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1br%C4%B1s)'ın yönetimini üstlendi[^97] ve daha sonra 1882'de [Arabi Paşa Ayaklanması](https://turkipedia.org/tr/wiki/Arabi_Pa%C5%9Fa_Ayaklanmas%C4%B1)'nı bastırmak için Osmanlı hükûmetine yardım etme bahanesiyle [Mısır](https://turkipedia.org/tr/wiki/M%C4%B1s%C4%B1r_Hidivli%C4%9Fi)'a asker gönderdi; her iki bölgede de etkili bir şekilde kontrolü ele geçirdi (Britanya, Osmanlı İmparatorluğu'nun [İttifak Kuvvetleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0ttifak_Devletleri)'nin yanında [I. Dünya Savaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/I._D%C3%BCnya_Sava%C5%9F%C4%B1)'na girme kararına yanıt olarak 5 Kasım 1914'te hala nominal olarak Osmanlı toprakları olan Kıbrıs ve Mısır'ı resmen ilhak etti). Fransa ise 1881 yılında [Tunus](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tunus_%28eyalet%29)'u işgal etti.

Sonuçlar ilk başta barış ve istikrarın sağlanmasında büyük bir başarı olarak selamlandı. Ancak, katılımcıların çoğu tam olarak tatmin olmadı ve sonuçlara ilişkin şikayetler 1914'te [dünya savaşına](https://turkipedia.org/tr/wiki/I._D%C3%BCnya_Sava%C5%9F%C4%B1) dönüşene kadar devam etti. Sırbistan, Bulgaristan ve Yunanistan kazanımlar elde etti ama hak ettiklerini düşündüklerinden çok daha azını. O zamanlar "Avrupa'nın hasta adamı" olarak adlandırılan Osmanlı İmparatorluğu aşağılanmış ve önemli ölçüde zayıflamış, bu da onu iç huzursuzluklara daha yatkın ve saldırılara karşı daha savunmasız hale getirmişti. Rusya, konferansa neden olan savaşta galip gelmesine rağmen Berlin'de aşağılanmış ve gördüğü muameleye içerlemişti. Avusturya, [Güney Slavları](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCney_Slavlar%C4%B1) kızdıran ve Bosna Hersek'te onlarca yıl sürecek gerginliklere yol açan büyük miktarda toprak kazandı. Bismarck, [Rus milliyetçilerinin](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rus_milliyet%C3%A7ili%C4%9Fi) ve [Panslavistlerin](https://turkipedia.org/tr/wiki/Panslavizm) nefretinin hedefi haline geldi ve Almanya'yı Balkanlar'da Avusturya'ya çok yakından bağladığını fark etti.[^98]

Uzun vadede, Balkanlar'daki milliyet sorunu gibi Rusya ve [Avusturya-Macaristan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Avusturya-Macaristan_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu) arasındaki gerginlikler de arttı. Kongre, İstanbul'u Osmanlı'nın elinde tutmayı başardı. Rusya'nın zaferini etkili bir şekilde reddetti. Berlin Kongresi, [bir önceki anlaşmanın](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ayastefanos_Antla%C5%9Fmas%C4%B1) Bulgaristan Prensliği'ne verdiği toprakları, özellikle de Makedonya'yı Osmanlı İmparatorluğu'na geri verdi ve böylece Bulgaristan'da, 1912'de Türklerin yenildiği ve neredeyse tüm Avrupa'yı kaybettiği [Birinci Balkan Savaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Birinci_Balkan_Sava%C5%9F%C4%B1)'na yol açan güçlü bir rövanşist talep oluşturdu. Osmanlı İmparatorluğu'nun boyutu, askerî gücü ve zenginliği giderek küçülürken, birçok Balkan [Müslüman](https://turkipedia.org/tr/wiki/M%C3%BCsl%C3%BCman)ı imparatorluğun Balkanlar'da kalan topraklarına veya Anadolu'daki merkeze göç etti.[^99][^100] Müslümanlar Osmanlı İmparatorluğu'nun Kırım, Balkanlar ve Kafkasya gibi bazı bölgelerinde çoğunluğu oluştururken, Güney Rusya'da ve Romanya'nın bazı bölgelerinde de çoğunluktaydılar. Bu toprakların çoğu 19. ve 20. yüzyıllar arasında Osmanlı İmparatorluğu tarafından zamanla kaybedildi. 1923 yılına gelindiğinde sadece [Anadolu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Anadolu) ve [Doğu Trakya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Do%C4%9Fu_Trakya) Müslüman toprağı olarak kaldı.[^101]

### Mısır

1800'lerin başında bir miktar özerklik kazanan [Mısır](https://turkipedia.org/tr/wiki/M%C4%B1s%C4%B1r_%28eyalet%29), 1880'lere gelindiğinde siyasi bir kargaşa dönemine girmişti. Nisan 1882'de İngiliz ve Fransız savaş gemileri, [Hidiv](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hidiv)'i desteklemek ve ülkenin Avrupa karşıtı ulusların eline geçmesini önlemek için [İskenderiye](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0skenderiye)'de göründü. Ağustos 1882'de İngiliz kuvvetleri düzen sağlama bahanesiyle Mısır'ı istila ve işgal etti. İngilizler [Hidiv Tevfik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tevfik_Pa%C5%9Fa)'i destekledi ve özellikle İngiliz ve Fransız mali çıkarları için faydalı olan istikrarı yeniden sağladılar. Mısır ve Sudan, Osmanlı İmparatorluğu'nun I. Dünya Savaşı'nda [İttifak Devletleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0ttifak_Devletleri)'ne katıldığı 1914 yılına kadar [*de jure*](https://turkipedia.org/tr/wiki/De_facto_ve_de_jure) olarak Osmanlı vilayetleri olarak kaldı. Kuzey Afrika'daki diğer Osmanlı vilayetleri 1830 ile 1912 yılları arasında [Cezayir](https://turkipedia.org/tr/wiki/Cez%C3%A2yir-i_Garp_%28eyalet%29) (1830'da Fransa tarafından işgal edildi), [Tunus](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tunus_%28eyalet%29) (1881'de Fransa tarafından işgal edildi) ve [Libya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Trablusgarp_%28eyalet%29) (1912'de İtalya tarafından işgal edildi) başta olmak üzere kaybedildi.

### Ermeniler

Tanzimat reformlarıyla kendi [anayasalarına](https://turkipedia.org/tr/wiki/Nizamn%C3%A2me-i_Millet-i_Ermeniy%C3%A2n) ve [ulusal meclislerine](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ermeni_Millet_Meclisi) kavuşan Ermeniler, 1878 Berlin Kongresi'nde kararlaştırıldığı üzere Osmanlı hükûmetinden 61. maddenin uygulanmasını talep etmeye çalıştılar.[^102] Avrupalı güçlerin ve Ermenilerin baskısı üzerine Sultan [II. Abdülhamid](https://turkipedia.org/tr/wiki/II._Abd%C3%BClhamid), [Hamidiye Alayları](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hamidiye_Alaylar%C4%B1)'nı [Doğu Anadolu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Do%C4%9Fu_Anadolu_B%C3%B6lgesi)'da (Osmanlı Ermenistanı) görevlendirdi.[^103] Bunlar çoğunlukla askere alınmış [Kürtler](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C3%BCrtler)den oluşan düzensiz [süvari](https://turkipedia.org/tr/wiki/S%C3%BCvari) birliklerinden oluşuyordu.[^104] 1894'ten 1896'ya kadar imparatorluk genelinde yaşayan 100.000 ile 300.000 arasında Ermeni, [Hamidiye Katliamları](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hamidiye_Katliamlar%C4%B1) olarak bilinen olaylarda öldürüldü.[^105] Ermeni militanlar, Avrupa'nın dikkatini katliamlara çekmek için [1896'da İstanbul'daki Osmanlı Bankası merkezini ele geçirdiler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_Bankas%C4%B1_Bask%C4%B1n%C4%B1), ancak herhangi bir yardım alamadılar.

## Yenilgi ve dağılma (1908-1922)

![Osmanlı milletleri liderleri tarafından Jön Türk Devrimi'nin ilanı.](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/0/0d/Declaration_of_the_1908_Revolution_in_Ottoman_Empire.png)
*Osmanlı milletleri liderleri tarafından Jön Türk Devrimi'nin ilanı. (Charles Roden Buxton, public-domain)*

Osmanlı İmparatorluğu uzun zamandır "[Avrupa'nın hasta adamı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Avrupa%27n%C4%B1n_hasta_adam%C4%B1)" idi ve bir dizi [Balkan savaşının](https://turkipedia.org/tr/wiki/Balkan_Sava%C5%9Flar%C4%B1) ardından 1914'te neredeyse tüm Avrupa ve Kuzey Afrika'dan sürülmüştü. Fakat hâlâ 17 milyonu günümüz [Türkiye](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye)'sinde, 3 milyonu [Suriye](https://turkipedia.org/tr/wiki/Suriye), [Lübnan](https://turkipedia.org/tr/wiki/L%C3%BCbnan) ve [Filistin](https://turkipedia.org/tr/wiki/Filistin_%28b%C3%B6lge%29)'de, 2,5 milyonu da [Irak](https://turkipedia.org/tr/wiki/Irak)'ta olmak üzere 28 milyon insanı kontrol ediyordu. [Arap Yarımadası](https://turkipedia.org/tr/wiki/Arap_Yar%C4%B1madas%C4%B1)'nda 5,5 milyon kişi daha Osmanlı egemenliği altındaydı.[^106]

[İkinci Meşrutiyet Dönemi](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0kinci_Me%C5%9Frutiyet), [Jön Türk Devrimi](https://turkipedia.org/tr/wiki/J%C3%B6n_T%C3%BCrk_Devrimi)'nin (3 Temmuz 1908) ardından, padişahın [1876 Anayasası](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C3%A2n%C3%BBn-%C4%B1_Es%C3%A2s%C3%AE)'nın yeniden yürürlüğe girdiğini ve [Osmanlı Parlamentosunun](https://turkipedia.org/tr/wiki/Meclis-i_Um%C3%BBm%C3%AE) yeniden toplandığını ilan etmesiyle başladı. Bu dönem [Osmanlı İmparatorluğu'nun dağılma sürecinin](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu_da%C4%9F%C4%B1lma_d%C3%B6nemi) başlangıcı oldu. Bu döneme [İttihat ve Terakki Cemiyetinin](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0ttihat_ve_Terakki) (İTC) siyaseti ve [Jön Türkler](https://turkipedia.org/tr/wiki/J%C3%B6n_T%C3%BCrkler) olarak bilinen hareket hakimdir. Her ne kadar birleştirici ve ilerici bir parti olarak başlamış olsa da İttihat ve Terakki, 1911 yılında muhalefetteki [Hürriyet ve İtilaf Fırkası](https://turkipedia.org/tr/wiki/H%C3%BCrriyet_ve_%C4%B0tilaf_F%C4%B1rkas%C4%B1)nın kurulmasıyla parçalanmış ve bu parti İttihat ve Terakki'den birçok liberal milletvekilini koparmıştır. [Balkan Savaşları](https://turkipedia.org/tr/wiki/Balkan_Sava%C5%9Flar%C4%B1)'nın düşmanlığı karşısında artık daha baskın bir milliyetçi ton benimseyen kalan İttihat ve Terakki üyeleri, Hürriyet ve İtilaf ile bir dizi güç değişiminde düelloya girmiş ve nihayetinde İttihat ve Terakki'nin (özellikle de liderliği olan "[Üç Paşalar](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%9C%C3%A7_Pa%C5%9Falar)"ın) [Bâb-ı Âli Baskını](https://turkipedia.org/tr/wiki/B%C3%A2b-%C4%B1_%C3%82li_Bask%C4%B1n%C4%B1) ile iktidarı Hürriyet ve İtilaf'tan alarak I. Dünya Savaşı'nın sonuna kadar Osmanlı siyaseti üzerinde tam bir hakimiyet kurmasına yol açmıştır.

İç çekişmelerden yararlanan [Avusturya-Macaristan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Avusturya-Macaristan_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu) 1908'de [Bosna-Hersek](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bosna-Hersek)'i resmen ilhak etti, ancak bir savaştan kaçınmak için birliklerini Avusturyalılar ve Osmanlılar arasındaki bir başka çekişmeli bölge olan [Yeni Pazar Sancağı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yeni_Pazar_Sanca%C4%9F%C4%B1)'ndan çekti. Osmanlı İmparatorluğu'nun Libya'yı kaybettiği [Trablusgarp Savaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Trablusgarp_Sava%C5%9F%C4%B1) (1911-12) sırasında [Balkan Birliği](https://turkipedia.org/tr/wiki/Balkan_Birli%C4%9Fi) Osmanlı İmparatorluğu'na karşı [savaş ilan etti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Birinci_Balkan_Sava%C5%9F%C4%B1). İmparatorluk, Birinci Balkan Savaşlarını (1912-13) kaybetti. Savaş sırasında [Doğu Trakya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Do%C4%9Fu_Trakya) ve Osmanlı'nın tarihi başkenti [Edirne](https://turkipedia.org/tr/wiki/Edirne_%28il%29) dışındaki Balkan topraklarını kaybetti. Yunan, Sırp ve Bulgar zulmünden korkan yaklaşık 400.000 Müslüman, geri çekilen Osmanlı ordusuyla birlikte bölgeyi terk etti.[^107] Alman kontrolü altındaki [Bağdat Demiryolu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ba%C4%9Fdat_Demiryolu), Irak'a demiryolu hattı inşa etme önerisiydi. Demiryolu aslında o dönemde inşa edilmedi ancak 1914 yılında bu sorun çözülene kadar İngilizleri endişelendirdi. Demiryolu I. Dünya Savaşı'nın başlangıcında bir rol oynamadı.

### Birinci Dünya Savaşı (1914-1918)

![Mustafa Kemal (Atatürk) 1915 yılında Çanakkale Savaşı siperlerinde.](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d2/Turkish_trenches_at_Gallipoli.jpg/1280px-Turkish_trenches_at_Gallipoli.jpg)
*Mustafa Kemal (Atatürk) 1915 yılında Çanakkale Savaşı siperlerinde. (public-domain)*

Jön Türk hükûmeti Almanya ile gizli bir anlaşma imzalamış ve Ağustos 1914'te ortak Rus düşmanına karşı İmparatorluğu Alman tarafının yanında hizalamayı amaçlayan [Osmanlı-Alman İttifakı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Alman-Osmanl%C4%B1_ittifak%C4%B1)'nı kurmuştu. Osmanlı İmparatorluğu, İngiliz gemilerinden kaçan iki Alman gemisine güvenli liman sağladığı [''Goeben ve Breslau'' olayından](https://turkipedia.org/tr/wiki/Goeben_ve_Breslau%27nun_takibi) sonra [I. Dünya Savaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/I._D%C3%BCnya_Sava%C5%9F%C4%B1)'na girdi. Bu gemiler daha sonra - resmi olarak [Osmanlı donanması](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_donanmas%C4%B1)na devredildikten sonra, ancak fiilen hala Alman kontrolü altında - Rusya'nın [Sivastopol](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sivastopol) limanına [saldırdı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karadeniz_Bask%C4%B1n%C4%B1) ve böylece İmparatorluk'u [Orta Doğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Orta_Do%C4%9Fu) cephelerinde yer aldığı [İttifak Güçleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0ttifak_Devletleri)'nin yanında savaşa sürükledi. Savaşın ilk yıllarında [Çanakkale Savaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87anakkale_Sava%C5%9F%C4%B1) ve [Kût'ül-Amâre Kuşatması](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C3%BBt%27%C3%BCl-Am%C3%A2re_Ku%C5%9Fatmas%C4%B1) gibi birkaç önemli Osmanlı zaferi kazanıldı, ancak Ruslara karşı yapılan feci [Kafkasya Seferi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kafkasya_Cephesi) gibi gerilemeler de oldu. [Amerika Birleşik Devletleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Amerika_Birle%C5%9Fik_Devletleri) Osmanlı İmparatorluğu'na karşı hiçbir zaman savaş ilan etmedi.[^108]

![Ocak 1919 İngiliz Dışişleri Bakanlığının İngiltere, Fransa, İtalya ve Rusya arasında Osmanlı topraklarına ilişkin savaş zamanı anlaşmalarını özetleyen memorandumu.](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b7/Peace-conference-memoranda-respecting-syria-arabia-palestine5.jpg/1280px-Peace-conference-memoranda-respecting-syria-arabia-palestine5.jpg)
*Ocak 1919 İngiliz Dışişleri Bakanlığının İngiltere, Fransa, İtalya ve Rusya arasında Osmanlı topraklarına ilişkin savaş zamanı anlaşmalarını özetleyen memorandumu. (Stanfords Geographical Establishment London, public-domain)*

![1914 yılında Arap yarımadası](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/3/31/Arabia_1914.png)
*1914 yılında Arap yarımadası (Underlying lk, CC-BY-SA-3.0)*

1915 yılında [Rus Kafkas Ordusu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kafkas_Ordusu_%28Rusya%29), Rusya İmparatorluğu'nun [Kafkasya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kafkasya) bölgesinden gelen [Ermeni Gönüllü Tugayları](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ermeni_G%C3%B6n%C3%BCll%C3%BC_Tugaylar%C4%B1)nın ve bazı [Osmanlı Ermenilerinin](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ermeni_%C3%A7eteleri) yardımıyla [Doğu Anadolu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Do%C4%9Fu_Anadolu_B%C3%B6lgesi)'da ilerlemeye devam ederken, Osmanlı hükûmeti [Tehcir Kanunu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tehcir_Kanunu)'nu çıkarmaya karar verdi ve özellikle Osmanlı-Rusya cephesine yakın vilayetlerdeki etnik Ermenilerin tehcirini başlattı ve bu da [Ermeni Kırımı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ermeni_K%C4%B1r%C4%B1m%C4%B1) olarak bilinen olayla sonuçlandı.[^109][^110][^111] Zorunlu yürüyüşler ve çete çatışmaları yoluyla Doğu Anadolu'da yaşayan Ermeniler atalarının topraklarından koparılarak güneye, [Suriye](https://turkipedia.org/tr/wiki/Suriye) ve [Mezopotamya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mezopotamya)'daki Osmanlı vilayetlerine gönderildiler. Kaç Ermeni'nin öldüğüne dair tahminler farklılık göstermektedir, ancak akademisyenler 300.000 (modern Türk devletine göre), 600.000 (Batılı araştırmacıların ilk tahminlerine göre)[^112] ve 1,5 milyon (modern Batılı ve Ermeni akademisyenlere göre) arasında değişen sayılar vermektedir.[^113][^114][^115][^116][^117][^118]

1916'da başlayan [Arap İsyanı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Arap_Ayaklanmas%C4%B1), savaşın ilk iki yılında Osmanlıların üstün göründüğü Orta Doğu cephesinde ibreyi Osmanlıların aleyhine çevirdi. [Mondros Mütarekesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mondros_M%C3%BCtarekesi) 30 Ekim 1918'de imzalandığında, Arap Yarımadası'nın hâlâ Osmanlı kontrolü altında olan kısımları sadece [Yemen](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yemen), [Asir](https://turkipedia.org/tr/wiki/Asir_B%C3%B6lgesi), [Medine](https://turkipedia.org/tr/wiki/Medine) şehri, Kuzey Suriye'nin bazı bölümleri ve Kuzey Irak'ın bazı bölümleriydi. Bu bölgeler 23 Ocak 1919'da İngiliz kuvvetlerine teslim edildi. Osmanlılar ayrıca, Rusya'nın 1917'deki [Rus Devrimi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rus_Devrimi_%281917%29) ile savaştan çekilmesinin ardından, I. Dünya Savaşı'nın sonlarına doğru elde ettikleri eski Rus İmparatorluğu'nun Kafkasya'daki (bugünkü [Gürcistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCrcistan), [Ermenistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ermenistan) ve [Azerbaycan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Azerbaycan)'daki) kısımlarını da boşaltmak zorunda kaldılar.

[Sevr Antlaşması](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sevr_Antla%C5%9Fmas%C4%B1)'nın şartları uyarınca [Osmanlı İmparatorluğu'nun parçalanması](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu%27nun_par%C3%A7alanmas%C4%B1) kesinleşti. Osmanlı İmparatorluğu'nun eski topraklarından oluşturulan [yeni ülkelerin sayısı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu%27nun_idari_b%C3%B6l%C3%BCn%C3%BC%C5%9F%C3%BC) şu anda 39'dur. [Osmanlı İmparatorluğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu)'nun çöküşünü çevreleyen koşullar birçok açıdan İmparatorluğun farklı etnik grupları arasındaki gerilimlerin ve çeşitli hükûmetlerin bu gerilimlerle başa çıkmadaki yetersizliklerinin bir sonucuydu. Tanzimat döneminde artan kültürel haklar, [sivil özgürlükler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sivil_%C3%B6zg%C3%BCrl%C3%BCkler) ve [parlamenter sistem](https://turkipedia.org/tr/wiki/Parlamenter_sistem)in getirilmesi, 19. yüzyılın başlarından beri zaten harekete geçmiş olan [milliyetçi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu%27nda_milliyet%C3%A7ili%C4%9Fin_y%C3%BCkseli%C5%9Fi) ve [ayrılıkçı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ayr%C4%B1l%C4%B1k%C3%A7%C4%B1l%C4%B1k) eğilimleri tersine çevirmek için çok geç kalmıştır.[^119]

### Türk Kurtuluş Savaşı (1919-1923)

[İstanbul'un İşgali](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0stanbul%27un_%C4%B0%C5%9Fgali) ve [İzmir'in İşgali](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0zmir%27in_%C4%B0%C5%9Fgali), [Mustafa Kemal Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mustafa_Kemal_Atat%C3%BCrk)'nın önderliğinde [Türk Kurtuluş Savaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_Kurtulu%C5%9F_Sava%C5%9F%C4%B1)'nı (1919-23) kazanan [Anadolu Hareketi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Anadolu_Hareketi)'nin kurulmasını harekete geçirdi.[^120] Saltanat, 1 Kasım 1922'de [kaldırıldı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Saltanat%C4%B1n_kald%C4%B1r%C4%B1lmas%C4%B1) ve son padişah [VI. Mehmed Vahdeddin](https://turkipedia.org/tr/wiki/VI._Mehmed) (saltanatı 1918-22) 17 Kasım 1922'de ülkeyi terk etti. Yeni bağımsız [Türkiye Büyük Millet Meclisi](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye_B%C3%BCy%C3%BCk_Millet_Meclisi) (TBMM) 24 Temmuz 1923 tarihinde [Lozan Antlaşması](https://turkipedia.org/tr/wiki/Lozan_Antla%C5%9Fmas%C4%B1) ile uluslararası alanda tanındı. TBMM, 29 Ekim 1923'te [Türkiye Cumhuriyeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye)'ni resmen [ilan etti](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye%27de_cumhuriyetin_ilan%C4%B1). [Halifelik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hil%C3%A2fet) birkaç ay sonra, 3 Mart 1924'te [anayasal olarak kaldırıldı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hil%C3%A2fetin_kald%C4%B1r%C4%B1lmas%C4%B1). Sultan ve ailesi Türkiye'nin [istenmeyen kişileri ilan edildi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Y%C3%BCzellilikler) ve sürgüne gönderildiler.

![Osmanlı Devleti'nin son padişahı VI. Mehmed'in ülkeden ayrılışı, 1922.](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/0/0e/Sultanvahideddin.jpg)
*Osmanlı Devleti'nin son padişahı VI. Mehmed'in ülkeden ayrılışı, 1922. (public-domain)*

## Dağılmasından sonra Osmanlı hanedanı

1974 yılında, hanedanın torunlarına [Büyük Millet Meclisi](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye_B%C3%BCy%C3%BCk_Millet_Meclisi) tarafından Türk vatandaşlığına geçme hakkı tanındı ve başvuru yapabilecekleri bildirildi. Osmanlı İmparatorluğu'nun Şehzadesi [Mehmed Abdülkadir](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mehmed_Abd%C3%BClkadir_Efendi)'in oğlu [Mehmed Orhan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mehmed_Orhan_Osmano%C4%9Flu) 1994 yılında ölmüş, yerine Osmanlı Sultanı [II. Abdülhamid](https://turkipedia.org/tr/wiki/II._Abd%C3%BClhamid)'in torunu [Ertuğrul Osman Osmanoğlu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ertu%C4%9Frul_Osman_Osmano%C4%9Flu), devrik hanedanın hayatta kalan en yaşlı üyesi olarak kalmıştır. Ertuğrul Osman Osmanoğlu uzun yıllar boyunca Türk pasaportu taşımayı reddetmiş ve kendisini Osmanlı İmparatorluğu vatandaşı olarak tanımlamıştır. Bu tavrına rağmen, Osmanlı İmparatorluğu'nun yeniden kurulmasını isteyip istemediği sorusuna "hayır" cevabını vererek Osmanlı'nın yeniden kurulması konusuna son noktayı koymuştur. "Türkiye'de demokrasinin iyi işlediğini" söylediği aktarıldı.[^121] Sürgünden sonra ilk kez 1992'de Türkiye'ye döndü ve 2002'de Türk pasaportu alarak Türk vatandaşı oldu.[^122]

23 Eylül 2009'da 97 yaşında İstanbul'da ölen Ertuğrul Osman Osmanoğlu'nun ölümüyle Osmanlı İmparatorluğu'nda doğan son soy da sona ermiş oldu. Ertuğrul Osman Osmanoğlu, Türkiye'de "son Osmanlı" olarak biliniyordu.[^123]

[II. Abdülhamid](https://turkipedia.org/tr/wiki/II._Abd%C3%BClhamid)'in 3. kuşak torunu olan [Harun Osmanoğlu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Harun_Osmano%C4%9Flu) eski hükümdar hanedanının hayatta kalan en büyük üyesidir.

## Ayrıca bakınız

- [Osmanlı İmparatorluğu'nun ana hatları](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu%27nun_ana_hatlar%C4%B1)
- [Osmanlı İmparatorluğu kronolojisi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu_kronolojisi)
- [Wikilala](https://turkipedia.org/tr/wiki/Wikilala)

## Konuyla ilgili yayınlar

### Genel araştırmalar

- *The Cambridge History of Turkey*

\* Volume 1: Kate Fleet ed., "Byzantium to Turkey 1071–1453." Cambridge University Press, 2009. \* Volume 2: Suraiya N. Faroqhi and Kate Fleet eds., "The Ottoman Empire as a World Power, 1453–1603." Cambridge University Press, 2012. \* Volume 3: Suraiya N. Faroqhi ed., "The Later Ottoman Empire, 1603–1839." Cambridge University Press, 2006. \* Volume 4: Reşat Kasaba ed., "Turkey in the Modern World." Cambridge University Press, 2008.

- Two volumes.
- Kia, Mehrdad, ed. *The Ottoman Empire: A Historical Encyclopedia* (2 vol 2017u)
- McCarthy, Justin. *The Ottoman Turks: An Introductory History to 1923.* 1997
- Mikaberidze, Alexander. *Conflict and Conquest in the Islamic World: A Historical Encyclopedia* (2 vol 2011)
- Quataert, Donald. *The Ottoman Empire, 1700–1922.* 2005. .

### Yükselme dönemi

- Şahin, Kaya. “The Ottoman Empire in the Long Sixteenth Century,” *Renaissance Quarterly* 70#1 (Spring 2017): 220–234.

### Askeriye

- Hall, Richard C. ed. *War in the Balkans: An Encyclopedic History from the Fall of the Ottoman Empire to the Breakup of Yugoslavia* (2014)

[^1]: McNeill, American, Britain and Russia (1953). p. 353.
[^2]: Wittek, Paul. The Rise of the Ottoman Empire. 1938. <https://archive.org/details/riseofottomanemp0000witt>
[^3]: Bernard Lewis, "Some Reflections on the Decline of the Ottoman Empire," Studia Islamica 1 (1958) 111–127.
[^4]: Lord Kinross, The Ottoman Centuries (Morrow Quill Publishers: New York, 1977) p. 24.
[^5]: Lord Kinross, The Ottoman Centuries (Morrow Quill Publishers: New York, 1977) p. 24.
[^6]: Lord Kinross, The Ottoman Centuries (Morrow Quill Publishers: New York, 1977) p. 24.
[^7]: Bodnar, Edward W. Ciriaco d'Ancona e la crociata di Varna, nuove prospettive. Il Veltro 27, nos. 1–2 (1983): 235–51
[^8]: Halecki, Oscar, The Crusade of Varna. New York, 1943
[^9]: Stone, Norman "Turkey in the Russian Mirror" pages 86–100 from Russia War, Peace and Diplomacy edited by Mark & Ljubica Erickson, Weidenfeld & Nicolson: London, 2004 page 94
[^10]: Stone, Norman "Turkey in the Russian Mirror" pages 86–100 from Russia War, Peace and Diplomacy edited by Mark & Ljubica Erickson, Weidenfeld & Nicolson: London, 2004 page 94
[^11]: Karpat, Kemal H.. The Ottoman state and its place in world history. Brill, 1974, s. 111.
[^12]: Savory, R. M.. The Principal Offices of the Ṣafawid State during the Reign of Ismā'īl I (907-30/1501-24). Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London, 1960, s. 91-105.
[^13]: Hess, Andrew C.. The Ottoman Conquest of Egypt (1517) and the Beginning of the Sixteenth-Century World War. International Journal of Middle East Studies, January 1973, s. 55-76. <https://archive.org/details/sim_international-journal-of-middle-east-studies_1973-01_4_1/page/55>
[^14]: Encyclopædia Britannica. <http://cache-media.britannica.com/eb-media/47/20547-004-D655EA04.gif>
[^15]: Imber, 50.
[^16]: Thompson (1996), p. 442
[^17]: Ágoston and Alan Masters (2009), p. 583
[^18]: Turnbull (2003), p. 51.
[^19]: Turnbull (2003), p. 51.
[^20]: Vambery, p. 298
[^21]: L. Kinross, The Ottoman Centuries: The Rise and Fall of the Turkish Empire, p.206
[^22]: Mansel, 61
[^23]: Imber, 53.
[^24]: Itzkowitz, Norman. Ottoman Empire and Islamic Tradition, University of Chicago Press, 1980) , pp. 64–65.
[^25]: Davies, Brian L.. Warfare, State and Society on the Black Sea Steppe, 1500-1700. Routledge, 2007, s. 16. <https://books.google.com/books?id=XH4hghHo1qoC&pg=PA16&dq&hl=en#v=onepage&q=&f=false>
[^26]: Subtelny, Orest. Ukraine: A History. University of Toronto Press, 2009, s. 106. <https://books.google.com/books?id=HNIs9O3EmtQC&pg=PA106&dq&hl=en#v=onepage&q=&f=false>
[^27]: "The Crimean Tatars and their Russian-Captive Slaves " (PDF). Eizo Matsuki, Mediterranean Studies Group at Hitotsubashi University. <http://www.econ.hit-u.ac.jp/~areastd/mediterranean/mw/pdf/18/10.pdf>
[^28]: Kinross, 272.
[^29]: Kinross, 272.
[^30]: Itzkowitz, p. 67.
[^31]: Kunt & Woodhead (Ed.) Suleyman The Magnificent and his Age, The Ottoman Empire in the Early Modern World (Longman 1995) p. 53
[^32]: Itzkowitz, p. 71
[^33]: Inalcik, Halil. An Economic And Social History Of The Ottoman Empire, Vol 1 1300–1600. Cambridge University Press, p. 24.
[^34]: L. Kinross, The Ottoman Centuries, p.281
[^35]: Leslie P. Peirce, The imperial harem: women and sovereignty in the Ottoman Empire and Morality tales: law and gender in the Ottoman court of Aintab.
[^36]: Itzkowitz, pp. 74–75.
[^37]: Itzkowitz, pp. 77–81.
[^38]: Itzkowitz, pp. 80–81.
[^39]: Itzkowitz, pp. 81–82.
[^40]: Lord Kinross, The Ottoman Centuries, p. 357.
[^41]: Itzkowitz, p. 84.
[^42]: Itzkowitz, pp. 73, 83–84.
[^43]: Lord Kinross, The Ottoman Centuries, p. 371.
[^44]: Lord Kinross, The Ottoman Centuries, p. 371.
[^45]: Lord Kinross, The Ottoman Centuries, p. 372.
[^46]: Lord Kinross, The Ottoman Centuries, p. 376.
[^47]: The Cambridge History of Turkey: The later Ottoman Empire, 1603–1839, Ed. Suraiya Faroqhi, (Cambridge University Press, 2006), 443.
[^48]: Lord Kinross, The Ottoman Centuries, p. 393.
[^49]: History of the Istanbul Technical University. Itu.edu.tr. <http://www.itu.edu.tr/en/?about/history>
[^50]: Stone, Norman "Turkey in the Russian Mirror" pages 86–100 from Russia War, Peace and Diplomacy edited by Mark & Ljubica Erickson, Weidenfeld & Nicolson: London, 2004 page 97
[^51]: Stone, Norman "Turkey in the Russian Mirror" pages 86–100 from Russia War, Peace and Diplomacy edited by Mark & Ljubica Erickson, Weidenfeld & Nicolson: London, 2004 page 97
[^52]: Presentation of Katip Çelebi, Kitâb-i Cihân-nümâ li-Kâtib Çelebi, at the Utrecht University Library <http://vitrine.library.uu.nl/wwwroot/en/texts/Rarqu54.htm>
[^53]: Presentation of Katip Çelebi, Kitâb-i Cihân-nümâ li-Kâtib Çelebi, at the Utrecht University Library <http://vitrine.library.uu.nl/wwwroot/en/texts/Rarqu54.htm>
[^54]: William J. Watson, "Ibrahim Muteferrika and Turkish Incunabula", in Journal of the American Oriental Society, Vol. 88, No. 3 (1968), p. 435.
[^55]: Lord Kinross, The Ottoman Centuries, p. 396.
[^56]: Lord Kinross, The Ottoman Centuries, p. 405.
[^57]: Stone, Norman "Turkey in the Russian Mirror" pages 86–100 from Russia War, Peace and Diplomacy edited by Mark & Ljubica Erickson, Weidenfeld & Nicolson: London, 2004 page 97
[^58]: Liberation, Independence and Union. Njegos.org. <http://www.njegos.org/past/liunion.htm>
[^59]: Iván T. Berend, History derailed: Central and Eastern Europe in the long nineteenth century, (University of California Press Ltd, 2003), 127.
[^60]: http://faith-matters.org/images/stories/fm-publications/the-tanzimat-final-web.pdf <http://faith-matters.org/images/stories/fm-publications/the-tanzimat-final-web.pdf>
[^61]: NTV Tarih history magazine, issue of July 2011. "Sultan Abdülmecid: İlklerin Padişahı", pages 46–50. (Turkish) <http://www.ntvtarih.com.tr/>
[^62]: Ottoman Bank Museum: History of the Ottoman Bank. Obarsiv.com. <http://www.obarsiv.com/ob-tarih.html>
[^63]: Istanbul Stock Exchange: History of the Istanbul Stock Exchange. Imkb.gov.tr. <http://www.imkb.gov.tr/genel/tarih.htm>
[^64]: NTV Tarih history magazine, issue of July 2011. "Sultan Abdülmecid: İlklerin Padişahı", pages 46–50. (Turkish) <http://www.ntvtarih.com.tr/>
[^65]: PTT : Hakkımızda. <https://www.ptt.gov.tr/Sayfalar/Kurumsal/Hakkimizda.aspx#ptt_tarihce>
[^66]: History of the Turkish Postal Service. Ptt.gov.tr. <http://www.ptt.gov.tr/index.snet?wapp=histor_en&open=1>
[^67]: PTT : Hakkımızda. <https://www.ptt.gov.tr/Sayfalar/Kurumsal/Hakkimizda.aspx#ptt_tarihce>
[^68]: PTT : Hakkımızda. <https://www.ptt.gov.tr/Sayfalar/Kurumsal/Hakkimizda.aspx#ptt_tarihce>
[^69]: PTT : Hakkımızda. <https://www.ptt.gov.tr/Sayfalar/Kurumsal/Hakkimizda.aspx#ptt_tarihce>
[^70]: Istanbul City Guide: Beylerbeyi Palace <http://www.istanbulcityguide.com/history/body_mansions_palaces.htm>
[^71]: NTV Tarih history magazine, issue of July 2011. "Sultan Abdülmecid: İlklerin Padişahı", page 49. (Turkish) <http://www.ntvtarih.com.tr/>
[^72]: Türk Telekom: History <http://www.turktelekom.com.tr/webtech/eng_default.asp?sayfa_id=30>
[^73]: PTT : Hakkımızda. <https://www.ptt.gov.tr/Sayfalar/Kurumsal/Hakkimizda.aspx#ptt_tarihce>
[^74]: History of the Turkish Postal Service. Ptt.gov.tr. <http://www.ptt.gov.tr/index.snet?wapp=histor_en&open=1>
[^75]: NTV Tarih history magazine, issue of July 2011. "Sultan Abdülmecid: İlklerin Padişahı", page 49. (Turkish) <http://www.ntvtarih.com.tr/>
[^76]: History of the Turkish Postal Service. Ptt.gov.tr. <http://www.ptt.gov.tr/index.snet?wapp=histor_en&open=1>
[^77]: Türk Telekom: History <http://www.turktelekom.com.tr/webtech/eng_default.asp?sayfa_id=30>
[^78]: Türk Telekom: History <http://www.turktelekom.com.tr/webtech/eng_default.asp?sayfa_id=30>
[^79]: Barsoumian, Hagop. "The Eastern Question and the Tanzimat Era", in The Armenian People From Ancient to Modern Times, Volume II: Foreign Dominion to Statehood: The Fifteenth Century to the Twentieth Century. Richard G. Hovannisian (ed.) New York: St. Martin's Press, p. 198. .
[^80]: Stone, Norman "Turkey in the Russian Mirror" pages 86–100 from Russia War, Peace and Diplomacy edited by Mark & Ljubica Erickson, Weidenfeld & Nicolson: London, 2004 page 95.
[^81]: Stone, Norman "Turkey in the Russian Mirror" pages 86–100 from Russia War, Peace and Diplomacy edited by Mark & Ljubica Erickson, Weidenfeld & Nicolson: London, 2004 page 95.
[^82]: Stone, Norman "Turkey in the Russian Mirror" pages 86–100 from Russia War, Peace and Diplomacy edited by Mark & Ljubica Erickson, Weidenfeld & Nicolson: London, 2004 page 95.
[^83]: Stone, Norman "Turkey in the Russian Mirror" pages 86–100 from Russia War, Peace and Diplomacy edited by Mark & Ljubica Erickson, Weidenfeld & Nicolson: London, 2004 page 95.
[^84]: Orlando Figes, The Crimean War: A History (2012)
[^85]: Royle. Preface.
[^86]: History of the Ottoman public debt. Gberis.e-monsite.com. <http://gberis.e-monsite.com/categorie,osmanli-borclanma-tarihi-ottoman-debt-history,3219214.html>
[^87]: Douglas Arthur Howard: "The History of Turkey", page 71.
[^88]: "Hijra and Forced Migration from Nineteenth-Century Russia to the Ottoman Empire", by Bryan Glynn Williams, Cahiers du Monde russe, 41/1, 2000, pp. 79–108. <http://monderusse.revues.org/docannexe1800.html>
[^89]: Memoirs of Miliutin, "the plan of action decided upon for 1860 was to cleanse [ochistit'] the mountain zone of its indigenous population", per Richmond, W. The Northwest Caucasus: Past, Present and Future. Routledge. 2008.
[^90]: By the early 19th century, as many as 45% of the islanders may have been Muslim.
[^91]: Justin McCarthy, Death and Exile: The Ethnic Cleansing of Ottoman Muslims, 1821–2000, Princeton, N.J: Darwin Press, c1995
[^92]: Stone, Norman "Turkey in the Russian Mirror" pages 86–100 from Russia War, Peace and Diplomacy edited by Mark & Ljubica Erickson, Weidenfeld & Nicolson: London, 2004 page 95.
[^93]: Stone, Norman "Turkey in the Russian Mirror" pages 86–100 from Russia War, Peace and Diplomacy edited by Mark & Ljubica Erickson, Weidenfeld & Nicolson: London, 2004 page 95.
[^94]: English translation: Leopold Ranke, A History of Serbia and the Serbian Revolution. Translated from the German by Mrs Alexander Kerr (London: John Murray, 1847)
[^95]: L. S. Stavrianos, The Balkans since 1453 (London: Hurst and Co., 2000), pp. 248–250.
[^96]: Russia-Turkey [1878]. Encyclopædia Britannica. <https://www.britannica.com/event/Treaty-of-San-Stefano>
[^97]: A. J. P. Taylor, The Struggle for Mastery in Europe: 1848–1918 (1954) pp 228–54
[^98]: Jerome L. Blum, et al. The European World: A History (1970) p 841
[^99]: Mann, Michael (2005), The dark side of democracy: explaining ethnic cleansing, Cambridge University Press, p. 118
[^100]: Todorova, Maria (2009), Imagining the Balkans, Oxford University Press, p. 175
[^101]: editors: Matthew J. Gibney, Randall Hansen, Immigration and Asylum: From 1900 to the Present, Vol. 1, ABC-CLIO, 2005, p.437 Read quote: "Muslims had been the majority in Anatolia, the Crimea, the Balkans and the Caucasus and a plurality in southern Russia and sections of Romania. Most of these lands were within or contiguous with the Ottoman Empire. By 1923, only Anatolia, eastern Thrace and a section of the south-eastern Caucasus remained to the Muslim land." <https://books.google.com/books?id=2c6ifbjx2wMC&printsec=frontcover&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false>
[^102]: The Armenian Question in the Ottoman Empire, 1876–1914, s. 218.
[^103]: Hovannisian, 217,222.
[^104]: Hovannisian. "The Armenian Question", p. 217.
[^105]: Akcam, Taner. A Shameful Act: The Armenian Genocide and the Question of Turkish Responsibility. New York: Metropolitan Books, 2006, p. 42. .
[^106]: Şevket Pamuk, "The Ottoman Economy in World War I" in Stephen Broadberry and Mark Harrison, eds. The Economics of World War I (2005) pp 112–36, esp. p 112
[^107]: Greek and Turkish refugees and deportees 1912–1924. Universiteit Leiden. <http://tulp.leidenuniv.nl/content_docs/wap/ejz18.pdf>
[^108]: Spencer Tucker, ed. Encyclopedia of World War I (2005) p 1080
[^109]: Balakian, Peter. The Burning Tigris: The Armenian Genocide and America's Response. New York: Perennial, 2003.
[^110]: World War I and the Armenian Genocide, s. 239-273.
[^111]: Akcam. A Shameful Act, pp. 109–204.
[^112]: Toynbee, Arnold J., The Treatment of Armenians in the Ottoman Empire 1915–16: Documents presented to Viscount Grey of Fallodon, Secretary of State for Foreign Affairs By Viscount Bryce. New York and London: G. P. Putnam's Sons, for His Majesty's Stationery Office, London, 1916, p. 650.
[^113]: A Letter from The International Association of Genocide Scholars. <https://en.wikisource.org/wiki/A_Letter_from_The_International_Association_of_Genocide_Scholars>
[^114]: See Marashlian, Levon. Politics and Demography: Armenians, Turks, and Kurds in the Ottoman Empire. Cambridge, Massachusetts: Zoryan Institute, 1991.
[^115]: Totten, Samuel, Paul Robert Bartrop, Steven L. Jacobs (eds.) Dictionary of Genocide. Greenwood Publishing Group, 2008, p. 19. .
[^116]: Noël, Lise. Intolerance: A General Survey. Arnold Bennett, 1994, p. 101.
[^117]: Schaefer, T (ed.). Encyclopedia of Race, Ethnicity, and Society. Los Angeles: SAGE Publications, 2008, p. 90.
[^118]: The criminal law of genocide: international, comparative and contextual aspects, by Ralph J. Henham, Paul Behrens, 2007, p. 17
[^119]: Habertürk. Fransız İhtilali Sonucunda Osmanlı İmparatorluğu'nda Oluşan Gelişmeler Neler?. <https://www.haberturk.com/fransiz-ihtilali-etkisiyle-osmanli-da-gorulen-gelismeler-nelerdir-hteg-3520940?page=2>
[^120]: Mustafa Kemal Pasha's speech on his arrival in Ankara in November 1919.
[^121]: Bilefsky, Dan. "Weary of Modern Fictions, Turks Glory in Splendor of Ottoman Past", New York Times. 5 December 2009.
[^122]: Political Obituaries: Ertugrul Osman. 27 Eylül 2009. <https://www.telegraph.co.uk/news/obituaries/politics-obituaries/6237121/Ertugrul-Osman.html>
[^123]: Hardy, Roger. 'Last Ottoman' dies in Istanbul. BBC, 24 Eylül 2009. <http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/8273396.stm>