# Osmanlı İmparatorluğu kapitülasyonları
> Source: https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu_kapit%C3%BClasyonlar%C4%B1
> Last updated: 2026-10-05
> License: CC BY-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/). Credit "Turkipedia contributors" and link to the source.
> Based on: Osmanlı İmparatorluğu kapitülasyonları, https://tr.wikipedia.org/wiki/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu_kapit%C3%BClasyonlar%C4%B1 (CC-BY-SA-4.0)
*17 Eylül 1914 tarihli Servet-i Fünun dergisinde Kapitülasyonların kaldırılması mitinglerinden bir görüntü. (Servet-i Fünun Dergisi, public-domain)*
**Osmanlı kapitülasyonları**, [Osmanlı İmparatorluğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu)'nda yabancılara verilen ekonomik, adli, idari vb. hak ve ayrıcalıklardır. [Kapitülasyon](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kapit%C3%BClasyon) kelimesi [Latince](https://turkipedia.org/tr/wiki/Latince) "şartlar, fasıllar, maddeler" anlamına gelen "capitula" sözcüğünden türemiş olup "teslim olma" anlamı [galat-ı meşhur](https://turkipedia.org/tr/wiki/Galat-%C4%B1_me%C5%9Fhur)dur.
Osmanlı Devleti'nin verdiği kapitülasyonların çoğu iki taraf için geçerli olsa da ekonomisi güçlü olan taraf kapitülasyonlardan fayda sağlarken [ekonomi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ekonomi)si zayıf olan taraf kapitülasyonlardan zarar görmüştür.[^1]
Osmanlı Devleti'nin verdiği kapitülasyonlara örnek olarak Osmanlı kentlerinde örgütlenebilme hakkı, yabancıların kendi aralarındaki anlaşmazlıklarda konsolosluklara yargı yetkisi tanınması, Osmanlı topraklarında seyahat, taşımacılık ve satış serbestliği, Osmanlı sularında [gemi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Gemi) işletme hakkı verilebilir.
Osmanlı vatandaşları da [Avrupa devletleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Avrupa_%C3%BClkeleri_listesi)nde, bir [Avrupalı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Avrupa)nın Osmanlı ülkesindeki sahip olduğu haklara sahipti. Ancak [Osmanlı ekonomisi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu%27nun_ekonomik_tarihi) büyük ölçüde [tarım](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tar%C4%B1m)a dayanmaktaydı ve Avrupa ülkelerinde ticaret yapacak herhangi bir kesimi yoktu. Ayrıca Avrupalı devletler kendileri Osmanlı Devleti'ne mal [ihraç](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0hracat) ederken [gümrük vergisi](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCmr%C3%BCk_vergisi) ödememelerine karşın, Osmanlı malları [ithal](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0thalat) edilirken [gümrük](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCmr%C3%BCk) vergisi alıyorlardı. Yani fiilen Osmanlı Devleti'ne bir avantaj getirmiyordu.[^2]
## Evre evre kapitülasyonlar
### Birinci evre
İlk kapitülasyonlar [Macaristan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Macaristan), [Sırbistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/S%C4%B1rbistan) ve Akdeniz kıyısındaki [Arap](https://turkipedia.org/tr/wiki/Araplar) ülkeleri tarafından verildi. Bu devletlerin amacı ticareti kendi ülkelerine çekmekti.
15-16. yüzyıllarda Osmanlı İmparatorluğu da aynı nedenlerle [Venedik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Venedik), [Ceneviz](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ceneviz_Cumhuriyeti) ve Fransızlara kapitülasyonlar vermişti.
### İkinci evre
15. yüzyılda [Hindistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hindistan)'a deniz yolunun keşfi üzerine başladı, zamanla Avrupa'nın [merkantilist](https://turkipedia.org/tr/wiki/Merkantilizm) politikasının aracı haline geldi.
Kapitülasyonlar ilk olarak 1352 yılında Orhan Bey Döneminde Cenevizlilere verilmiş, I. Murat Döneminden itibaren ise (1384) Venediklilere verilmiştir. 1740 yılında [I. Mahmut](https://turkipedia.org/tr/wiki/I._Mahmud) ve [XV. Louis](https://turkipedia.org/tr/wiki/XV._Louis) arasında yapılan bir anlaşmayla sürekliliği olan devletlerarası bir ticaret sözleşmesine dönüşmüştür. Bu evre sırasında Osmanlı hâlâ kendine yeterli bir ekonomik birimdi.
### Üçüncü evre
*1793'te Ülkelere göre Osmanlı Devleti'nde berat (iş belgesi) alan yabancı tüccar sayıları. (Kafkasmurat, CC-BY-3.0)*
Bu evre, "eşitsiz mübadele"yle başladı. 19. yüzyıldaki sanayi devrimi her şeyi değiştirdi. Osmanlı ve Avrupa arasında artık bir nitelik farkı doğmuştu. Osmanlı topraklarını Avrupa'ya tek bir pazar olarak açan 16 Ağustos 1838 tarihinde imzalanan [Baltalimanı Antlaşması](https://turkipedia.org/tr/wiki/Baltaliman%C4%B1_Antla%C5%9Fmas%C4%B1), yalnızca bir ticaret değil aynı zamanda ileri düzeyde bir kapitülasyon anlaşmasıydı. [İhracat](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0hracat) yasağı ve devlet tekelleri kaldırıldı. Yabancı tüccarlar yerli tüccarlarla aynı haklara sahip oldu. Bundan sonra Osmanlı artık mamül mal üretemeyecek, kumaş yerine iplik, iplik yerine ham pamuk ya da yün hatta pamuk kozası satar hale gelecektir.
Yabancıların ayrıcalıkları zamanla gayrimüslim Osmanlılara da tanındı. Osmanlının borçlanmaya başlaması kapitülasyonlarla birleşince, Osmanlı kendisini önce [Düyun-u Umumiye](https://turkipedia.org/tr/wiki/D%C3%BCy%C3%BBn-%C4%B1_Um%C3%BBmiye)'ye teslim etmiş, ardından yabancı şirketlere çok büyük imtiyazlar vermiş (demiryollarının işletilmesi gibi) ve sonunda [Sevr Antlaşması](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sevr_Antla%C5%9Fmas%C4%B1)'nın Osmanlının tüm maliyesini elinde tutacak olan bir Maliye Komisyonu kurulmasını öngören 232. Maddesini kayıtsız şartsız kabul etmiştir.
## Kapitülasyonların kaldırılması
Kapitülasyonları kaldırma sözü [Türk Kurtuluş Savaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_Kurtulu%C5%9F_Sava%C5%9F%C4%B1)'ndan önce 1856'da alınmıştır. Ancak Osmanlı'ya verilen bu söz hiçbir zaman yerine getirilmemiştir.
[İttihat ve Terakki](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0ttihat_ve_Terakki) Hükûmeti'nin 9 Eylül 1914 tarihinde tüm elçiliklere bildirerek kaldırdığını ilan ettigi kapitülasyonlar,[^3] 1920 tarihinde imzalanan Sevr Antlaşması ile yürürlükte kaldı.[^4]
Kapitülasyonlar [Türk Kurtuluş Savaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_Kurtulu%C5%9F_Sava%C5%9F%C4%B1) sırasında [Sovyetler Birliği](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sovyetler_Birli%C4%9Fi) ile yapılan 28 Mart 1921 Anlaşmasının 7. Maddesiyle "geçersiz ve kaldırılmış" sayıldı. Kapitülasyonların gerçek anlamda kaldırılması ise [Lozan Antlaşması](https://turkipedia.org/tr/wiki/Lozan_Antla%C5%9Fmas%C4%B1)'yla olmuştur.
## Ayrıca bakınız
- [Baltalimanı Antlaşması](https://turkipedia.org/tr/wiki/Baltaliman%C4%B1_Antla%C5%9Fmas%C4%B1)
- [Fransız Hapishanesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Frans%C4%B1z_Hapishanesi)
[^1]: İlber Ortaylı, Osmanlı İmparatorluğu'nda Alman Nüfuzu, Alkım Yayınevi, 9.Baskı Mart 2006, ISBN 975992045-X
[^2]: İlber Ortaylı, Osmanlı İmparatorluğu'nda Alman Nüfuzu, Alkım Yayınevi, 9.Baskı Mart 2006, ISBN 975992045-X Sayf. 65
[^3]: Kapitülasyonlar.
[^4]: Sevres (Sevr) Antlaşması (10 Ağustos 1920).