# Osmanlı İmparatorluğu arması > Source: https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu_armas%C4%B1 > Last updated: 2026-10-05 > License: CC BY-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/). Credit "Turkipedia contributors" and link to the source. > Based on: Osmanlı İmparatorluğu arması, https://tr.wikipedia.org/wiki/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu_armas%C4%B1 (CC-BY-SA-4.0) ![](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c7/Coat_of_arms_of_the_Ottoman_Empire_%281882%E2%80%931922%29.svg/1280px-Coat_of_arms_of_the_Ottoman_Empire_%281882%E2%80%931922%29.svg.png) * (Juris Tiltins, public-domain)* - **Kullanan:** Sultan II. Abdülhamid - **Kabul tarihi:** 1882 - **Nişan:** Beş Osmanlı nişanının madalyaları - **Diğer elemanlar:** Çapa ve terazi - **Kullanımı:** Osmanlı Hanedanı - **Çizer:** Charles Young **Osmanlı Devleti arması**, **Osmanlı arması** ya da **Arma-i Osmanî**, [19. yüzyıl](https://turkipedia.org/tr/wiki/19._y%C3%BCzy%C4%B1l)da [Birleşik Krallık](https://turkipedia.org/tr/wiki/Birle%C5%9Fik_Krall%C4%B1k) geleneğindeki nişanlardan etkilenilerek [Osmanlı Devleti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu) için hazırlanmıştır. [Abdülmecid](https://turkipedia.org/tr/wiki/Abd%C3%BClmecid) devrinde meydana getirilen arma, Osmanlı armasının nüvesini oluşturmuştur. 30 farklı sembol içeren armanın son hali, 17 Nisan 1882'de Sultan [II. Abdülhamid](https://turkipedia.org/tr/wiki/II._Abd%C3%BClhamid) tarafından yürürlüğe kondu. Ortasında [padişah tuğrası](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tu%C4%9Fra) bulunan güneş sembolü, armanın nerdeyse yarısını oluşturur. Arma geleneksel ve modern silahlar ağırlıklıdır; hukuk ve adaleti öne çıkaran semboller de bulunur. ## Tarihçe ### Önceki devlet sembolleri Osmanlı arması meydana getirilmeden önce Osmanlı Devleti'nde [padişah](https://turkipedia.org/tr/wiki/Padi%C5%9Fah) [tuğra](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tu%C4%9Fra)ları devlet nişanı yerine geçiyordu. [Ay-yıldız](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hilal_ve_y%C4%B1ld%C4%B1z), sancaklardaki tek ve üç hilal de devletin sembolü olarak kullanılmaktaydı. Ancak bunlar gerçek birer arma değildi. 1727'de [İbrahim Müteferrika](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0brahim_M%C3%BCteferrika) Osmanlı arması oluşturmak için denemeler yaptı. Ancak denemeleri, çizim olarak kaldı. [III. Selim](https://turkipedia.org/tr/wiki/III._Selim) ve [II. Mahmud](https://turkipedia.org/tr/wiki/II._Mahmud)'un saltanatları sırasında da birer arma yaptırılmıştır ancak bu armalar bir devleti değil de padişahı temsil etmekte olduğundan birer devlet arması niteliğinde değildi. 18. yüzyılda, yeni devlet sembolleri yaratma ihtiyacına paralel olarak, [madalya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Madalya) ve nişan yaptırma geleneği başladı. [Gülhane Hatt-ı Hümayunu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tanzimat_Ferman%C4%B1)'nun hatırasını yaşatmak amacıyla Belçikalı hakkak Laurent Joseph Hart'a 1850'de ısmarlanan *Tanzimat Hatıra Madalyası*, devlet ekranı tarafından çok beğenildi. Çoğu silah olmak üzere birçok objenin üst üste dizildiği bu tasarım, daha sonra tasarlanan Osmanlı armasının ilham kaynaklarından biri olarak kabul edilir.[^1] ### Osmanlı armasının yapılışı Osmanlı armasının yapılış süreci [Kırım Savaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1r%C4%B1m_Sava%C5%9F%C4%B1)'ndan sonra başladı.[^2] Kırım Savaşı'nda Fransa, Sultan [Abdülmecid](https://turkipedia.org/tr/wiki/Abd%C3%BClmecid)'e [*Légion d'honneur*](https://turkipedia.org/tr/wiki/L%C3%A9gion_d%27honneur) nişanı vermişti. Osmanlı Devleti ile yakın ilişkiler kurmaya çalışan [Birleşik Krallık Kraliçesi Victoria](https://turkipedia.org/tr/wiki/Victoria_%28Birle%C5%9Fik_Krall%C4%B1k_krali%C3%A7esi%29), Fransızların verdiği nişana karşılık Kasım 1856'da Osmanlı Sultanı'na [*Dizbağı Nişanı*](https://turkipedia.org/tr/wiki/Dizba%C4%9F%C4%B1_Ni%C5%9Fan%C4%B1)nı sundu. Geleneğe göre nişanı alan kişi ya da hükümdarların armaları [Londra](https://turkipedia.org/tr/wiki/Londra)'da [Windsor Sarayı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Windsor_Kalesi)'nda bulunan Saint George Kilisesi'nin duvarında asılmalıydı. Kraliçe Osmanlı İmparatorluğu'nun devlet arması olmadığını öğrenince Sör Charles Young isimli arma uzmanını Osmanlı armasını çizmekle görevlendirdi.[^3] İstanbul'a gelerek araştırmalarda bulunan Young'a Etyen Pizani isminde bir tercüman yardımcı oldu. Bir yılda hazırlanan çizim, Londra Sefiri Kostaki Bey aracılığıyla Sultan Abdülmecid'e sunuldu ve Abdülmecid tarafından yapılan birkaç küçük değişiklikle kabul edildi. Orijinal nüsha Harbiye Nezareti'nde koruma altına alındı.[^4] ### II. Abdülhamid dönemi Osmanlı nişanının son hali, 17 Nisan 1882'de Sultan [II. Abdülhamid](https://turkipedia.org/tr/wiki/II._Abd%C3%BClhamid) tarafından yürürlüğe kondu. Saltanatı sırasında [Yıldız Sarayı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Y%C4%B1ld%C4%B1z_Saray%C4%B1)'na çekilen ve görünmeden varlığını hissettirme politikası güden padişah, armanın halka hem kendisini, hem de İmparatorluğun geçmişini, eyaletlerini, askerî gücünü, bütünleştirici yapısını, şeriata ve modern yasalara bağlılığı hissettirmesi için sembollerden faydalandı.[^5] Osmanlı arması en çok II. Abdülhamid döneminde kullanıldı ve Sultan ile özdeşleşen bir sembol haline geldi. Abdülhamid'in son dönemlerine doğru armaya hilal ilave edildi. Armada, ortasında padişahın tuğrasının yer aldığı madalyonu alttan kuşatan ve uçları yukarı doğru bakan hilalin içinde "*El-müstenidü bi-tevfîkâtir-Rabbâniyye meliküd-devleti'l-Osmâniyye"* (Osmanlı melikleri Allah'ın yardımına dayanarak iş görürler) ibaresi konmuştur.[^6] ### Armanın yaygınlaşması Osmanlı armasının resmî belgelerde bulundurulması, 12 Mart 1890'da alınan kararla zorunlu kılınmıştır.[^7] Osmanlı arması, okul karakol, kışla, gar, hastane gibi binalara da nakşedilmiş; ayrıca özel kurum ve kuruluşların ürünlerinde kullanılmasına da izin verilmiştir. Böylece resmî dokümanlardan kitap ciltlerine, tütün paketlerine kadar Osmanlı arması çok çeşitli alanlarda ve ticarethanelerde yaygın bir biçimde kullanılmıştır.[^8] [Yıldız Sarayı bahçesindeki çini fabrikası](https://turkipedia.org/tr/wiki/Y%C4%B1ld%C4%B1z_%C3%87ini_ve_Porselen_Fabrikas%C4%B1)nda üretileni vazolar, Osmanlı armasına sıklıkla rastlanan ürünlerdir. Örneğin [Dolmabahçe Sarayı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Dolmabah%C3%A7e_Saray%C4%B1) Muayede Salonu'ndaki 1896 tarihli Yıldız porseleni vazoda Osmanlı devlet arması yer almaktadır. Dolmabahçe Sarayı'nın Pembe Salon perdesi, üzerine Osmanlı arması bulunan bir başka örnektir.[^9] Osmanlı Devleti armanın ürünlerin üzerinde kullanılmasına izin vermiş ancak tüketildikten sonra atılan, yırtılan kısacası devletin itibarını düşürecek ürünlere kendi işaretlerinin basılmasına net olarak karşı çıkmıştır.[^10] İmparatorluğun her yerinde esnaf ve tüccarların ilgili bakanlıklardan izin alarak Osmanlı armasını dükkân ve mağazaların kapılarının üst tarafına bir itibar göstergesi olarak asması mümkündü ve bu, tüccarlar tarafından bir itibar göstergesi olarak görülmekteydi. Dükkânının kapısına Osmanlı arması asanlar bunun için bir ücret ödemezlerdi ancak armayı kullanmalarına izin verilmesi halinde ürettikleri veya sattıkları üründen senelik belirli bir miktarı [Darülaceze](https://turkipedia.org/tr/wiki/Dar%C3%BClaceze) gibi hayır kurumlarına bağışlamayı taahhüt edenler olurdu.[^11] Osmanlı arması, dini mimaride de kullanıldı. Bir örneği, 19. yüzyıla ait duvar resmi ve kalemişi barındıran [Kütahya](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C3%BCtahya)'daki [Tavşanlı Kurşunlu Cami](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tav%C5%9Fanl%C4%B1_Kur%C5%9Funlu_Cami)'dir. Caminin [harim](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sah%C4%B1n) bölümünde, [Süleymaniye Camii](https://turkipedia.org/tr/wiki/S%C3%BCleymaniye_Camii) tasvirinin yanında 1912 tarihi ve Osmanlı arması vardır.[^12] Osmanlı armasının mezar taşlarında kullanıldığı da görülmüştür. Aydın Cihanoğlu Mezarlığı'nda 1892 tarihli Mustafa Nuri Bek'in şahidesi, Osmanlı arması ve II. Abdülhamid'in tuğrasının yerleştirildiği bir örnektir.[^13] İstanbul-Eyüp Hüsrev Paşa Kütüphanesi'nin arkasındaki hazirede bulunan "*süvari askeri reisi Hoca Raşid Paşa'nın mahdumu Müşir İsmail Hakkı Paşa*"nın 1910 tarihli sembolik lahdinin pehle taşlarında (mezardaki baş ve ayak taşı arasındaki zeminden az yükseltilmiş yassı uzun bölüm) Osmanlı arması yer alır.[^14] ### Armadaki sembollerin anlamının kayda geçirilmesi 1905 yılında [Avusturya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Avusturya)'nın İstanbul Sefaretinin, [Hariciye Nezareti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hariciye_Nez%C3%A2reti)'ne Osmanlı armasının üzerindeki unsurların neleri sembolize ettiğini sorması ile başlayan yazışmalar sonucu Osmanlı bürokrasisinde devlet armasının ne anlama geldiği bilinmediği ortaya çıktı. Gerekli cevabın hazırlanması için hemen bir heyet oluşturulması kararlaştırıldı. Osmanlı armasındaki unsurların ne anlama geldiği bu heyetin çalışması ile ilk kez 1905'te kayda geçirildi. Erkan-ı Harbiye Resimhanesi'nde görevli Miralay Reşit Bey başkanlığındaki heyet çalışmalarını 7 Aralık 1905'te tamamladı; Maliye Nazırı [Mehmed Ziya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mehmed_Ziy%C3%A2_Pa%C5%9Fa) Bey aracılığıyla 25 Şubat 1906'da Sadâret'e teslim etti.[^15] ### II. Abdülhamid'den sonra II. Abdülhamid'in tahtan indirilmesinden sonra ve [Sultan Mehmet Reşat](https://turkipedia.org/tr/wiki/V._Mehmed) döneminde, Osmanlı armasında herhangi bir değişiklik yapılmadı. Devlet armasında kullanılan semboller, [İttihat ve Terakki Cemiyeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0ttihat_ve_Terakki)'nin kurduğu çeşitli kuruluşların amblemlerine eklenerek yaygınlaştırıldı ve kitlesel hale getirildi. [Sultan Vahdeddin](https://turkipedia.org/tr/wiki/VI._Mehmed) armaya kendi tuğrasını resmettirdi. ### Türkiye Cumhuriyeti arması 29 Ekim 1923 itibarıyla Osmanlı armasının bir hükmü kalmadı. Fakat armadaki silahlar çıkarılıp tuğranın yerine de ay yıldız konarak, arma bir süre daha kullanılmaya devam etti.[^16] 1926'da Türkiye Cumhuriyeti armasını belirlemek için bir yarışma yapıldı. 75 eser arasında Namık İsmail Bey'in, ortada ay yıldız alt kısmında kurt simgesi olan eseri birinci seçildi. Ancak Heyet-i Vekile'nin ve [Mustafa Kemal Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mustafa_Kemal_Atat%C3%BCrk)'nın onayına sunulan arma, Türkiye Cumhuriyeti Devleti'nin resmî arması olarak kabul edilmedi. [Türk bayrağı](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_bayra%C4%9F%C4%B1)ndaki ay-yıldızın arma olarak kullanımı benimsendi; pasaportlar ve kimlik kartları bu şekilde düzenlendi.[^17] ## Semboller Osmanlı arması, 30 farklı sembol içerir.[^18] Bu sembollerin ne anlama geldiği konusunda arma oluşturulduğu dönemde devletin hiçbir kademesi yeterince bilgilendirilmemişti.[^19] Armadaki sembollerin ne olduğu konusunda ilk kez 1905'te resmî bir çalışma yapılmış ve kayda geçirilmiştir. Armadaki semboller şunlardır: - Eski bir savunma silahı olan kalkan, armanın merkezini teşkil eder. - Kalkanın üstünde ve tam ortasında sorguçlu serpuş yer alır. Batı'daki armalarda görülen [tac](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ta%C3%A7)a karşılık geldiği düşünülür. - Tepe noktasında, sultanın tuğrası bulunur. Tuğra, bir güneş tarafından çevrelenmiştir. Tuğranın etrafındaki güneş motifi, kimi kaynaklarda padişahın tebaayı aydınlatan güneşe benzetilmesini şeklinde yorumlanmıştır.[^20] - Tuğranın altındaki ay, kimi kaynaklarda padişahın dünyadaki bütün Müslümanların koruyucusu olduğu şeklinde yorumlanmıştır. - Sağ ve sol taraflarında serpuşa yakın bir noktasında birer adet mızrak vardır. - Mızrakların hemen yanında sağda kırmızı ve solda yeşil sancaklar püskülleriyle birlikte toplanmış bir vaziyette çapraz olarak yer alır. Al ve yeşil zeminli sancaklar Osmanlı'da 19.yy öncesinde orduda, donanmada ve sivil filoda diğer sıklıkla kullanılmıştır. Al zemin —[Sultan Abdülaziz](https://turkipedia.org/tr/wiki/Abd%C3%BClaziz)'den sonra vişne çürüğü zemin— üzerine beyaz hilâl ve beş köşeli yıldız detaylı sancak devletin resmî sancağıdır ve [Trablusgarp](https://turkipedia.org/tr/wiki/Trablusgarp_%28eyalet%29) hariç tüm eyalet ve sonraki vilayetlerin de sancağı olarak kullanılmıştır.[^21] - Ortada, kenarına 12 küçük yıldız işlenmiş kalkan bulunur. 12 yıldız, kimilerine göre 12 [burcu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bur%C3%A7) simgeler, kimilerine göre Osmanlı Devleti'ni evrenin merkezine koyma anlamındadır; kimilerince Osmanlı İmparatorluğu'na bağlı bölgelerle alakalıdır.[^22] - Armadaki silahlar, cengaverliğin ve ordudaki çeşitli grupların simgesidir. Sağ tarafta eski silahlar, sol tarafta yeni silahlar vardır. Sağdaki silahlar tek ve çift taraflı teber, bir adet kargı, piyade ve süvarilere ait yeni usulde yapılan kılıç, bir top, bir adet zırh ve eskiden kullanılan bir aşiret kılıcı ile tomardır (gülle sürgüsü). Soldaki silahlar, [Nizam-ı Cedit](https://turkipedia.org/tr/wiki/Niz%C3%A2m-%C4%B1_Ced%C3%AEd) ıslahatları sonrasında Osmanlı ordusunun asli teçhizatı haline gelen süngülü tüfek, tek ağızlı teber, genelde subayların kullandığı bir silah olan [revolver](https://turkipedia.org/tr/wiki/Alt%C4%B1patlar), asadır. Armada silahların toplu olarak yer almasının ana nedeni güçlü Osmanlı ordusunun bütün unsurları ile yansıtılması kaygısı olduğu düşünülür.[^23] - Şeşper ve asaya asılı terazi, adaleti simgeler. - Terazide bulunan iki kalın kitaptan alttaki kırmızı ciltli olan, [Osmanlı kanunnameleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_hukuku); üstteki yeşil ciltli olan [Kur'an](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kur%27an)'dır. - Osmanlı sancaklarının birleştiği noktada, sola doğru uzayarak tasvir edilen bir [bereket boynuzu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Cornucopia) bulunur. Çiçekle dolu bereket boynuzu, hoşgörü ve müsamahayı, devletin birleştirici yapısını simgeleyen bir sembol şeklinde yorumlanır. Kimileri ise bunu Osmanlı topraklarının bereketini simgeleyen bir sembol olarak yorumlar. - [Gemi çapası](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87apa_%28denizcilik%29), gemiciliğin evrensek sembolüdür. - Modern mızıka takımında kullanılan bir çalgı olan [borazan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Borazan), iletişim ve haberleşmenin simgesi olarak düşünülür. [Yeniçeri ocağı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yeni%C3%A7eri)ndaki [Mehterhane](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mehter) ve Türk töresindeki nevbet geleceğine gönderme yapar. - [Meşale](https://turkipedia.org/tr/wiki/Me%C5%9Fale), geleceğe yönelik ülkülerin ve eğitimin sembolüdür.[^24] - En altta, kıvrık dallardan oluşmuş bitkisel motif bulunur. Motif, Osmanlı bezemelerinde sıklıkla görülen rumi ve [palmet](https://turkipedia.org/tr/wiki/Palmet) desenlerini andırır.[^25] - En altta asılı madalyonlar; [İmtiyaz Nişanı](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0mtiyaz_Ni%C5%9Fan%C4%B1), [Osmaniye Nişanı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osm%C3%A2niye_Ni%C5%9Fan%C4%B1), [İftihar Nişanı](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0ftihar_Ni%C5%9Fan%C4%B1), [Mecidiye Nişanı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mecidiye_Ni%C5%9Fan%C4%B1) ve [Şefkat Nişanı](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eefkat_Ni%C5%9Fan%C4%B1)'dır. ## Farklı tasarımlar 1882 armasının birkaç farklı versiyonu vardır: ## Ayrıca bakınız - [Türkiye arması](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye_armas%C4%B1) [^1]: Osmanlı / Cumhuriyet Dönemi Madalya ve Nişanları. [^2]: Yücel, Nezire Gamze Ilıcak. Kültürel Hafızanın Hatırlama Figürleri: Osmanlı İmparatorluğu ve Türkiye Cumhuriyeti’nde Armalar. 1 Ağustos 2025, s. 693-716. [^3]: Yücel, Nezire Gamze Ilıcak. Kültürel Hafızanın Hatırlama Figürleri: Osmanlı İmparatorluğu ve Türkiye Cumhuriyeti’nde Armalar. 1 Ağustos 2025, s. 693-716. [^4]: Yücel, Nezire Gamze Ilıcak. Kültürel Hafızanın Hatırlama Figürleri: Osmanlı İmparatorluğu ve Türkiye Cumhuriyeti’nde Armalar. 1 Ağustos 2025, s. 693-716. [^5]: Yücel, Nezire Gamze Ilıcak. Kültürel Hafızanın Hatırlama Figürleri: Osmanlı İmparatorluğu ve Türkiye Cumhuriyeti’nde Armalar. 1 Ağustos 2025, s. 693-716. [^6]: Büyükli, Ömer. Abdülhamit Hân’a sunulan 'Kâinat Tasavvuru' tablosu. [^7]: Yücel, Nezire Gamze Ilıcak. Kültürel Hafızanın Hatırlama Figürleri: Osmanlı İmparatorluğu ve Türkiye Cumhuriyeti’nde Armalar. 1 Ağustos 2025, s. 693-716. [^8]: Yücel, Nezire Gamze Ilıcak. Kültürel Hafızanın Hatırlama Figürleri: Osmanlı İmparatorluğu ve Türkiye Cumhuriyeti’nde Armalar. 1 Ağustos 2025, s. 693-716. [^9]: Altıer, Semiha. Bir Motifin Peşinden: Osmanlı Sanatında Bereket Boynuzu. 13 Ekim 2018, s. 1228-1238. [^10]: Akay, Tolga. Osmanlı Devleti’nde Arma-i Osmânî ve Tuğrâ-Yi Hümâyûn’un Alâmet-i Farika olarak Kullanımı. 1 Haziran 2012, s. 1-15. [^11]: Akay, Tolga. Osmanlı Devleti’nde Arma-i Osmânî ve Tuğrâ-Yi Hümâyûn’un Alâmet-i Farika olarak Kullanımı. 1 Haziran 2012, s. 1-15. [^12]: Altıer, Semiha. Bir Motifin Peşinden: Osmanlı Sanatında Bereket Boynuzu. 13 Ekim 2018, s. 1228-1238. [^13]: Altıer, Semiha. Bir Motifin Peşinden: Osmanlı Sanatında Bereket Boynuzu. 13 Ekim 2018, s. 1228-1238. [^14]: Altıer, Semiha. Bir Motifin Peşinden: Osmanlı Sanatında Bereket Boynuzu. 13 Ekim 2018, s. 1228-1238. [^15]: Can, Selman. Osmanlı Armasının Doğuşu. 18-20 Ekim 2012, s. 173-179. [^16]: Yücel, Nezire Gamze Ilıcak. Kültürel Hafızanın Hatırlama Figürleri: Osmanlı İmparatorluğu ve Türkiye Cumhuriyeti’nde Armalar. 1 Ağustos 2025, s. 693-716. [^17]: Yücel, Nezire Gamze Ilıcak. Kültürel Hafızanın Hatırlama Figürleri: Osmanlı İmparatorluğu ve Türkiye Cumhuriyeti’nde Armalar. 1 Ağustos 2025, s. 693-716. [^18]: The Ottoman Military Sign. All About Turkey. [^19]: Can, Selman. Osmanlı Armasının Doğuşu. 18-20 Ekim 2012, s. 173-179. [^20]: Osmanlı Armasındaki Semboller Ne Anlatıyor?. [^21]: Bayrak. TDV İslâm Araştırmaları Merkezi, 1992, s. 253. [^22]: Yücel, Nezire Gamze Ilıcak. Kültürel Hafızanın Hatırlama Figürleri: Osmanlı İmparatorluğu ve Türkiye Cumhuriyeti’nde Armalar. 1 Ağustos 2025, s. 693-716. [^23]: Osmanlı Armasındaki Semboller Ne Anlatıyor?. [^24]: Yücel, Nezire Gamze Ilıcak. Kültürel Hafızanın Hatırlama Figürleri: Osmanlı İmparatorluğu ve Türkiye Cumhuriyeti’nde Armalar. 1 Ağustos 2025, s. 693-716. [^25]: Kırıkçı, Emine. Osmanlı Saltanatının Sembolleri. 2011.