# Osmanlı İmparatorluğu

> Source: https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu
> Last updated: 2026-10-05
> License: CC BY-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/). Credit "Turkipedia contributors" and link to the source.
> Based on: Osmanlı İmparatorluğu, https://tr.wikipedia.org/wiki/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu (CC-BY-SA-4.0)

- **Adı:** Osmanlı İmparatorluğu
- **Kendi dilindeki adı:** Devlet-i 'Aliyye-i Osmâniyye; دولت عليه عثمانیه
- **Slogan:** دولت ابدمدت
- **Tür:** İmparatorluk
- **Başkent:** Söğüt (-1331); İznik / Nikaia (1331-1335); Bursa (1335-1360'lar); Edirne (1360'lar-1453); Kostantinîyye (1453-1922)
- **Resmî diller:** Osmanlı Türkçesi
- **Yaygın diller:** Arapça (İbadet dili; Arapça konuşan vatandaşlar arasında); Farsça (Saray, diplomasi, şiir, tarih eserleri, edebi eserler, devlet okullarında öğretilen ve seçmeli ders olarak sunulan veya bazı medreselerde eğitim için tavsiye edilen dersler); Çağatayca (15. yüzyıldaki kararnameler); Fransızca (Tanzimat sonrası/geç imparatorluk döneminde eğitimli insanlar arasında yabancı dil); diğerleri
- **Resmî din:** Sünni İslam (Hanefîlik)
- **Demonim:** Osmanlı
- **Yönetici unvanı:** Sultan
- **Yönetici:** Osman Gazi (ilk); VI. Mehmed (son)
- **Yönetici2 dönemi:** 1918-1922
- **Temsilci unvanı:** Halife
- **Temsilci:** Abdülmecid Efendi (son)
- **Temsilci1 dönemi:** 1922-1924
- **Vekil unvanı:** Sadrazam
- **Vekil:** Alâeddin Paşa (ilk); Ahmed Tevfik Paşa (son)
- **Vekil1 dönemi:** 1320-1331
- **Vekil2 dönemi:** 1920-1922
- **Meclis1 türü:** Üst meclis (seçilmemiş)
- **Meclis2 türü:** Alt meclis (seçilmiş)
- **Kuruluş olayı:** Kuruluş
- **Olay:** Fetret Devri; İstanbul'un Fethi; Birinci Meşrutiyet; İkinci Meşrutiyet; Bâb-ı Âli Baskını
- **Olay1 tarihi:** 1402-1413
- **Olay2 tarihi:** 29 Mayıs 1453
- **Olay3 tarihi:** 1876-1878
- **Olay4 tarihi:** 1908-1920
- **Olay5 tarihi:** 23 Ocak 1913
- **Yıkılış olayı:** Saltanatın kaldırılması
- **Yıkılış günü:** 1 Kasım
- **Yıkılış yılı:** 1922
- **İstatistik yılı:** 1481; 1521; 1683; 1893; 1913
- **Yüzölçümü istatistiği:** 1.220.000; 3.400.000; 5.200.000; 2.550.000
- **Nüfus istatistiği:** 15.000.000 (tahminî); 17.381.000; 18.520.900
- **Para birimi:** Akçe, sikke, kuruş, para, lira, sultânî, kaime, mangır
- **Ö:** Anadolu Selçuklu Devleti; Anadolu beylikleri; Doğu Roma İmparatorluğu; Mora Despotluğu; Pontus Rum İmparatorluğu; Theodoro Prensliği; İkinci Bulgar İmparatorluğu; Vidin Çarlığı; Dobruca Despotluğu; Sırp Despotluğu; Bosna Krallığı; Macaristan Krallığı; Hırvatistan Krallığı (1102-1526); Memlûk Devleti; Hafsîler; Akkoyunlular; Tilimsan Krallığı
- **Ö1 bayrağı:** Flag\_of\_Sultanate\_of\_Rum.svg
- **Ö2 bayrağı:** Anadolu\_Beylikleri.png
- **Ö3 bayrağı:** Bandera\_del\_Imperio\_Bizantino\_%28395\_-\_1453%29.svg
- **Ö4 bayrağı:** Σφραγίς\_Δημητρίου\_Παλαιολόγου.svg
- **Ö5 bayrağı:** Banner\_of\_the\_Empire\_of\_Trebizond.svg
- **Ö6 bayrağı:** Coat\_of\_arms\_of\_Gothia.svg
- **Ö7 bayrağı:** Flag\_of\_the\_Second\_Bulgarian\_Empire\_(1325).svg
- **Ö8 bayrağı:** Flag\_of\_Bulgaria\_(14th\_century).svg
- **Ö9 bayrağı:** Flag\_of\_Vicina.svg
- **Ö10 bayrağı:** Flag\_of\_the\_Serbian\_Despotate.svg
- **Ö11 bayrağı:** Bosnian\_Royal\_Flag\_of\_Tvrtko\_I\_of\_Bosnia\_(rotated).svg
- **Ö12 bayrağı:** Flag\_of\_Hungary\_(1896-1915;\_angels;\_3-2\_aspect\_ratio).svg
- **Ö13 bayrağı:** Flag\_of\_Croatia\_(Early\_16th\_century–1526)\_(Border).svg
- **Ö15 bayrağı:** Mameluke\_Flag.svg
- **Ö16 bayrağı:** Hafsid1400.png
- **Ö17 bayrağı:** Flag\_of\_Ak\_Koyunlu.svg
- **Ö18 bayrağı:** Flag\_of\_Kingdom\_of\_Tlemcen\_(1388-1488).svg
- **A:** Ankara Hükûmeti; Birinci Helen Cumhuriyeti; Kafkasya Genel Valiliği; Bulgaristan Prensliği; Doğu Rumeli; Bağımsız Arnavutluk; Romanya Krallığı; Avusturya-Macaristan yönetiminde Bosna-Hersek; Karadağ Prensliği; Asir Emirliği; Hicaz Krallığı; İşgal Edilmiş Düşman Toprakları Yönetimi; Irak Mandası; Fransız Cezayiri; Britanya Kıbrısı; Fransız Tunusu; Trablusgarp Kolonisi; İtalyan Sirenaykası; Kuveyt Şeyhliği; Yemen Krallığı; Mısır Sultanlığı
- **A1 bayrağı:** Flag\_of\_the\_Ottoman\_Empire\_(1844–1922).svg
- **A2 bayrağı:** Flag\_of\_Greece\_(1822-1978).svg
- **A3 bayrağı:** Flag\_of\_Russia.svg
- **A4 bayrağı:** Flag\_of\_Bulgaria.svg
- **A5 bayrağı:** Flag of Eastern Rumelia (1878–1908).svg
- **A6 bayrağı:** Flag\_of\_Albanian\_Provisional\_Government\_(1912-1914).svg

**Osmanlı İmparatorluğu** ya da **Türk İmparatorluğu**,[^1] 13. yüzyılda [Anadolu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Anadolu)'ya yerleşmiş bir [Türkmen boyuna](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_halklar%C4%B1)[^2][^3][^4] mensup olan [Osman Gazi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osman_Gazi)'nin kurduğu, [Geç Orta Çağ](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ge%C3%A7_Orta_%C3%87a%C4%9F)'dan 20. yüzyılın başlarına kadar varlığını sürdürmüş [çok uluslu](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87ok_uluslu_devlet) bir [imparatorluktur](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0mparatorluk). Osmanlı İmparatorluğu, gücünün doruğunda olduğu 16. ve 17. yüzyıllarda [Avrupa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Avrupa), [Asya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Asya) ve [Afrika](https://turkipedia.org/tr/wiki/Afrika)'nın bazı bölgelerine [yayıldı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Eski_Osmanl%C4%B1_topraklar%C4%B1nda_%C5%9Fu_an_bulunan_devletler_listesi); [Orta](https://turkipedia.org/tr/wiki/Orta_Avrupa) ve [Doğu Avrupa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Do%C4%9Fu_Avrupa)'nın bir bölümü ile [Balkanlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Balkanlar)'ın tamamı, [Kuzey Afrika](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kuzey_Afrika)'nın bazı bölgeleri, [Orta Doğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Orta_Do%C4%9Fu) ve [Kafkasya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kafkasya)'nın bir bölümü üzerinde hâkimiyet kurdu. Bu yüzyıllarda ülkenin sınırları batıda [Cebelitarık Boğazı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Cebelitar%C4%B1k_Bo%C4%9Faz%C4%B1)'na, doğuda [Hazar Denizi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hazar_Denizi) ile [Basra Körfezi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Basra_K%C3%B6rfezi)'ne, kuzeyde [Avusturya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Avusturya), [Macaristan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Macaristan) ve [Ukrayna](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ukrayna)'nın bir bölümüne, güneyde ise [Sudan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sudan), [Eritre](https://turkipedia.org/tr/wiki/Eritre), [Somali](https://turkipedia.org/tr/wiki/Somali) ve [Yemen](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yemen)'e kadar uzanmaktaydı.

İmparatorluk, bugünkü [Türkiye](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye)'nin [Bilecik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bilecik_%28il%29) ilinin [Söğüt](https://turkipedia.org/tr/wiki/S%C3%B6%C4%9F%C3%BCt%2C_Bilecik) ilçesinde kurulan bir [beylikten](https://turkipedia.org/tr/wiki/Anadolu_beylikleri) ortaya çıktı. Bağımsız bir devlet olarak tarih sahnesine çıkması, yaygın kabule göre 1299 yılında oldu. Devletin ilk hükümdarları Anadolu'nun büyük bir bölümünü fethettiler ve 14. yüzyılın ortalarına doğru Balkanlar'a kadar genişleyerek küçük beyliklerini kıtalararası bir imparatorluğa dönüştürdüler. 1453 yılında [II. Mehmed](https://turkipedia.org/tr/wiki/II._Mehmed), [Konstantinopolis](https://turkipedia.org/tr/wiki/Konstantinopolis)'i [fethedip](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0stanbul%27un_Fethi) [Bizans İmparatorluğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bizans_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu)'na son vererek "[Roma İmparatoru](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sezar_%28%C3%BCnvan%29)" (Kayser-i Rûm) ünvanını üstlendi.[^5][^6] 1517 yılında [I. Selim](https://turkipedia.org/tr/wiki/I._Selim), [Büyük Mısır Seferi](https://turkipedia.org/tr/wiki/B%C3%BCy%C3%BCk_M%C4%B1s%C4%B1r_Seferi) sonunda [Memlûk Sultanlığı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Meml%C3%BBk_Devleti)'nı yıkıp "[İslam Halifesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hil%C3%A2fet)" ünvanını benimsedi ve böylece [hanedanın mevcut ünvanlarına](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_%C3%BCnvanlar%C4%B1) bir yenisi daha eklendi.[^7] I. Selim dönemindeki fetihlerin ardından [İslam](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0slam)'ın kutsal kentlerini muhafaza etmeye başlayan imparatorluk, [I. Süleyman](https://turkipedia.org/tr/wiki/I._S%C3%BCleyman) döneminde (1520-1546) [küresel güç](https://turkipedia.org/tr/wiki/B%C3%BCy%C3%BCk_g%C3%BC%C3%A7) hâline geldi.[^8] Süleyman'ın 1526'daki [Mohaç Muharebesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Moha%C3%A7_Muharebesi)'nde [Macar Krallığı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Macaristan_Krall%C4%B1%C4%9F%C4%B1) ordusunu yenilgiye uğratması, 1529'da [Viyana önlerine ulaşması](https://turkipedia.org/tr/wiki/I._Viyana_Ku%C5%9Fatmas%C4%B1) ve 1541'de [Budin](https://turkipedia.org/tr/wiki/Budin)'i doğrudan Osmanlı hâkimiyetine almasıyla birlikte Orta Avrupa'da Osmanlı egemenliği pekişti; [1533 İstanbul Antlaşması](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0stanbul_Antla%C5%9Fmas%C4%B1_%281533%29) ile de Orta Avrupa'daki diplomatik hiyerarşide üstün bir konum elde edildi. 17. yüzyıl boyunca Osmanlı İmparatorluğu, [Avusturya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Habsburg_Monar%C5%9Fisi) ve [Lehistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Polonya-Litvanya_Birli%C4%9Fi) başta olmak üzere Avrupa güçleriyle süregelen savaşlar yürüttü. [II. Viyana Kuşatması](https://turkipedia.org/tr/wiki/II._Viyana_Ku%C5%9Fatmas%C4%B1)'nın (1683) başarısızlıkla sonuçlanmasının ardından askerî denge Osmanlı aleyhine değişmeye başladı. İmparatorluk, 1699 yılında [Karlofça Antlaşması](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karlof%C3%A7a_Antla%C5%9Fmas%C4%B1) sonrası gerileme dönemine girdi ve toprak kayıplarının sonucunda sınırları sürekli daraldı.

Modern akademik konsensüs, Osmanlı İmparatorluğu'nun 18. yüzyıl sonlarına kadar gücünü koruduğunu kabul etse de bu dönemden itibaren yaşanan askerî yenilgiler ve [Balkanlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Balkanlar)'daki [milliyetçilik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Milliyet%C3%A7ilik) akımları toprak kayıplarına yol açmıştır. Bu gerileme sürecinde Balkanlar, [Kafkasya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kafkasya) ve [Kırım](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1r%C4%B1m)'da yaşayan Türk ve Müslüman nüfusa yönelik, sonraları [Türk Kırımı](https://turkipedia.org/tr/wiki/M%C3%BCsl%C3%BCman-T%C3%BCrk_katliamlar%C4%B1) olarak anılan etnik temizlik hareketleri yaşanmıştır. 19. yüzyılda [Tanzimat reformlarıyla](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tanzimat) merkezîleşen devlet yapısı, 1876'da [meşrutiyetin ilanıyla](https://turkipedia.org/tr/wiki/Birinci_Me%C5%9Frutiyet) sarsıntılı bir anayasal sürece girmiş, [II. Abdülhamid](https://turkipedia.org/tr/wiki/II._Abd%C3%BClhamid) döneminin ardından 1908'de [Jön Türkler](https://turkipedia.org/tr/wiki/J%C3%B6n_T%C3%BCrkler) tarafından [meşrutiyet yeniden ilan edilmiştir](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0kinci_Me%C5%9Frutiyet). [Balkan Savaşları](https://turkipedia.org/tr/wiki/Balkan_Sava%C5%9Flar%C4%B1)'nın yol açtığı ağır yenilgilerin ardından [İttihat ve Terakki Fırkası](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0ttihat_ve_Terakki) da giderek daha radikal ve milliyetçi bir çizgiye yönelmiştir. İmparatorluk, [I. Dünya Savaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/I._D%C3%BCnya_Sava%C5%9F%C4%B1)'na [İttifak Devletleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0ttifak_Devletleri) safında katılmıştır. Savaş sırasındaki iç ve dış sorunlarla mücadele eden Osmanlı İmparatorluğu, yenilginin ardından [İtilaf Devletleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0tilaf_Devletleri) tarafından işgal edilmiş ve paylaşılmıştır. Akabinde yaşanan [Türk Kurtuluş Savaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_Kurtulu%C5%9F_Sava%C5%9F%C4%B1)'ndan [Türkiye'de cumhuriyetin ilanına](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye%27de_cumhuriyetin_ilan%C4%B1) giden süreçte [Türkiye Büyük Millet Meclisi](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye_B%C3%BCy%C3%BCk_Millet_Meclisi), 1 Kasım 1922 tarihinde [saltanatı kaldırmış](https://turkipedia.org/tr/wiki/Saltanat%C4%B1n_kald%C4%B1r%C4%B1lmas%C4%B1) ve imparatorluğa son vermiştir.

## İsim

Osmanlı Beyliği'nin kurucusu olan [Osman Gazi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osman_Gazi) zamanında, [Anadolu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Anadolu)'da yer alan tüm Türkmen beyliklerinde iktidarın babadan oğula geçtiği [ataerkil](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ataerkillik) bir yönetim biçimi hâkimdi. Bu tür yönetim anlayışını benimseyen beylikler de ülke ve halk tabakasını hanedanın kurucusunun mirası şeklinde kabul görmekte ve beylikler, hanedanın kurucusunun adını almaktaydı. Osmanlı İmparatorluğu da hanedanın kurucusu olan Osman'ın adını aldı ve *Osmanlı Beyliği* veya *Osmanlı Devleti* şeklinde anıldı.[^9] Osman ismi, [Arapça](https://turkipedia.org/tr/wiki/Arap%C3%A7a) عثمان (ˁus̠mān) kelimesinin Türkçe formudur.[^10]

Devlet; [Osmanlı Türkçesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1ca)nde "imparatorluk", günümüz Türkçesinde "yüce devlet" anlamına gelen *Devlet-i 'Aliyye* (دولت عليه) ve devleti yöneten hanedanı belirtmek için "Osmanlı Hanedanı" anlamına gelen *Hanedan-ı Âl-i Osman* isimlerini kullandı. [Tanzimat Fermanı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tanzimat_Ferman%C4%B1)'nın ilanının sonrasında ise, ismin sonuna eklenen *Osmānīye* (عثمانیه) kelimesiyle beraber "Yüce Osmanlı Devleti" anlamına gelen *Devlet-i 'Alīyye-i 'Osmānīye* (دولت عليه عثمانیه) olarak isimlendirildi.[^11][^12] Bu isim 19. yüzyılın Türkçe belgelerinde de geçmektedir.[^13] [Cumhuriyet sonrasında kullanılan Türkçe](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk%C3%A7e)de ise *Osmanlı İmparatorluğu* ya da *Osmanlı Devleti* isimleri kullanıldı.

19. yüzyıldan önceki bazı [İngilizce](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0ngilizce) kaynaklarda *Turkey*,[^14] *Turkish Empire*[^15] veya *Ottoman Turkey*[^16][^17] şeklindeki kullanımlara da rastlanmıştır. Devlet ise son dönemlerinde, uluslararası antlaşmalarda hem *Osmanlı* hem de *Türkiye* ismini resmî olarak kullanmıştır. Tarihçi [Tuncer Baykara](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tuncer_Baykara), imparatorluğun modernleşme ve Batı ile daha sıkı ilişkilere sahip olma sürecine girdiği 19. yüzyıldan itibaren, elitler arasında devletin isminin sorun oluşturmaya başladığını belirtmiştir. Fransa'ya eğitim almak için giden [Şinâsi](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Ein%C3%A2si), bu kişilerden ilkidir. Şinâsi, Sadrazam [Mustafa Reşid Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mustafa_Re%C5%9Fid_Pa%C5%9Fa)'ya yazdığı bir şiirinde bu durumu "Rûma bir Avrupalı büt vereli revnak ü şan / Reşk-i iklim-i frenk olmadadır Türkistan" şeklinde dile getirmiştir. Tanzimat elitleri arasında Türklük düşüncesi önem kazandıkça, bu durum devletin başına da sirayet etmiştir: [Sultan Abdülmecid](https://turkipedia.org/tr/wiki/Abd%C3%BClmecid), [1856 Paris Antlaşması](https://turkipedia.org/tr/wiki/Paris_Antla%C5%9Fmas%C4%B1_%281856%29)'nda ülkenin adını *Türkistan* olarak belirtmiştir; aynı uygulamayı [II. Abdülhamid](https://turkipedia.org/tr/wiki/II._Abd%C3%BClhamid), [1878 Berlin Antlaşması](https://turkipedia.org/tr/wiki/Berlin_Antla%C5%9Fmas%C4%B1_%281878%29)'nda devam ettirmiştir. [V. Mehmed](https://turkipedia.org/tr/wiki/V._Mehmed)'e kadar devam eden bu uygulama, yerini zamanla *Türkiye* ismine bırakmaya başlamıştır. 1918'deki [Mondros Mütarekesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mondros_M%C3%BCtarekesi) ve 1920'deki [Sevr Antlaşması](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sevr_Antla%C5%9Fmas%C4%B1)'nda artık *Türkiye* adı geçmiştir.[^18]

[Batı Avrupa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bat%C4%B1_Avrupa)'da ise, genellikle *Osmanlı İmparatorluğu* (Ottoman Empire) ve *Türkiye* (Turkey) olmak üzere iki isim birbirinin yerine resmî olarak kullanıldı. *Türkiye* adı, hem resmî hem de resmî olmayan ortamlarda gitgide daha çok yaygınlaştı. Bu ikilem, [Ankara](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ankara) merkezli yeni kurulan [Türk hükûmetinin](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ankara_H%C3%BCk%C3%BBmeti) Türkiye'yi ülkenin resmî adı olarak seçtiği 1920-1923 yıllarında sona erdi. Günümüzde bazı tarihçiler, imparatorluğun çok uluslu yapısından dolayı, Osmanlı'dan bahsederken *Türkiye*, *Türkler*, *Türk* gibi terimleri kullanmazlar.[^19] Ancak imparatorluk, 19. yüzyıldan itibaren yaptığı uluslararası antlaşmalarda *Turkey*, *Turquie* ve *Türkei* isimlerini kullanmış ve Osmanlı diplomatları da bu antlaşmaları imzalamıştır.

Günümüzde modern [Türkiye](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye) için *Turkey* sözcüğünün kullanımı yaygındır ve *Republic of Turkey* sözcüğünün kullanımıyla Osmanlı İmparatorluğu dönemi (*Ottoman Turkey*) ile Cumhuriyet dönemi birbirinden ayrılmaktadır.

## Tarihçe

### Beylik dönemi

#### Anadolu'ya Oğuz-Türkmen göçleri ve Anadolu Selçuklu Sultanlığı

![Selçuklu Devleti çöküşe geçtikten sonra, Oğuz Türkmen boylarının bir araya gelerek yaptığı toplantıyı ve Ertuğrul Gazi'nin kılıç kuşanmasını betimleyen resim; İstanbul Askerî Müzesi.](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/91/Foundation_of_the_Ottoman_Empire.jpg/1280px-Foundation_of_the_Ottoman_Empire.jpg)
*Selçuklu Devleti çöküşe geçtikten sonra, Oğuz Türkmen boylarının bir araya gelerek yaptığı toplantıyı ve Ertuğrul Gazi'nin kılıç kuşanmasını betimleyen resim; İstanbul Askerî Müzesi. (public-domain)*

Türkmen gruplarının batıya doğru göç hareketleri başlıca iki aşamada gerçekleşti. Birincisi, Türkmenlerin [Selçuklu Hanedanı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sel%C3%A7uklu_Hanedan%C4%B1) önderliğinde 1020'lerden itibaren Azerbaycan'ı istila etmeleri ve Anadolu'ya akınlarda bulunmaları ve [Büyük Selçuklu İmparatorluğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/B%C3%BCy%C3%BCk_Sel%C3%A7uklu_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu) hükümdarı [Alp Arslan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Alp_Arslan)'ın 1071 yılındaki [Malazgirt zaferiyle](https://turkipedia.org/tr/wiki/Malazgirt_Meydan_Muharebesi) birlikte [Anadolu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Anadolu)'yu Türklere açmasıdır. Bu zaferle birlikte Türkmenler, [Ege Denizi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ege_Denizi)'ne kadar Anadolu'da birçok yeri istila ettiler. Bu yerlerde yaşayan [Rum](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rum) halk ise ya kıyılara kaçtı ya da yeni gelen Türkmenlerle uzlaşarak yaşamak zorunda kaldı. İran'da Büyük Selçuklu İmparatorluğu'nun çöktüğü ve [Harezmşahların](https://turkipedia.org/tr/wiki/Harezm%C5%9Fahlar_Devleti) yükselişe geçtiği 12. yüzyılın ikinci yarısında Anadolu topraklarına yeni bir Türkmen göçü daha oldu. Asıl ikinci büyük göç hareketi, 1220'lerden sonra doğudan gelen büyük [Moğol istilaları](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mo%C4%9Fol_istilalar%C4%B1) sebebiyle Türkmenlerin [Orta Asya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Orta_Asya)'dan ve yoğun olarak yaşadıkları Azerbaycan'dan Anadolu'ya doğru başladı. Moğol istilaları nedeniyle [Mâverâünnehir](https://turkipedia.org/tr/wiki/M%C3%A2ver%C3%A2%C3%BCnnehir), [Horasan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Horasan) ve Azerbaycan'dan Anadolu'ya gerçekleşen göçlerin sonucunda Anadolu'daki Türk nüfusu büyük bir artış gösterdi. Bu göçmen kitle arasında şehirli halk, [ulema](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ulema), tüccarlar ve sanatkârlar da vardı. Türkmenlerin bir kısmı, kendilerine uygun buldukları yerlerde köyler kurarak yerleşik düzende yaşamaya başladılar. 13. yüzyılın ortalarına gelindiğinde Anadolu'da tam anlamıyla bir Türk yurdu görünüşü hâkimdi. Zira İtalyan gezgin [Marco Polo](https://turkipedia.org/tr/wiki/Marco_Polo), 1279 yılında [Doğu Anadolu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Do%C4%9Fu_Anadolu_B%C3%B6lgesi)'dan geçerken Anadolu'yu "Turkmenia" ismiyle anmıştır.

![Kösedağ Muharebesi'nde Selçuklu askerlerini kovalayan Moğol birlikleri.](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/26/Bataille_de_K%C3%B6z%C3%A4_Dagh_%281243%29.jpeg/1280px-Bataille_de_K%C3%B6z%C3%A4_Dagh_%281243%29.jpeg)
*Kösedağ Muharebesi'nde Selçuklu askerlerini kovalayan Moğol birlikleri. (public-domain)*

Türk boylarının Anadolu'ya yoğun göçü, 1230'da Moğolların Azerbaycan'da geniş otlakları gelip almalarıyla başladı. Batı Asya'da [Meraga](https://turkipedia.org/tr/wiki/Meraga), [Arran](https://turkipedia.org/tr/wiki/Arran_%28Kafkasya%29) ve [Muğan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mu%C4%9Fan) ovalarında yaşayan Türkmenler, zengin güzel otlakları boşaltmak zorunda kaldılar. Türkmenlerin Anadolu'da eskiden beri yoğun olarak yerleştikleri bölgeler, [Sivas](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sivas)-[Amasya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Amasya) bölgesi ile Toros Dağları silsilesi ve [Bizans](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bizans_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu) topraklarına komşu Batı Anadolu dağlık bölgeleriydi. Ağır vergiler koyan merkezî bürokratik idareye her zaman karşı olan bu Türkmenler, [Vefa'îyye](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ebu%27l-Vef%C3%A2_el-Ba%C4%9Fd%C3%A2d%C3%AE) tarikatından [Baba İlyas](https://turkipedia.org/tr/wiki/Baba_%C4%B0lyas) ve [Baba İshak](https://turkipedia.org/tr/wiki/Baba_%C4%B0shak)'ın önderliğinde 1240 yılında Selçuklu idaresine karşı [büyük bir ayaklanma](https://turkipedia.org/tr/wiki/Baba%C3%AE_Ayaklanmas%C4%B1) gerçekleştirdiler. Yaklaşık bir yıl süren bu ayaklanma, Anadolu'nun şekillenmesinde ve Selçuklu askerîyesinin güç kaybetmesinde önemli bir yer tuttu. Baba İlyas'ın soyundan gelen [Âşık Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%82%C5%9F%C4%B1k_Pa%C5%9Fa), Muhlis Paşa ve onların halefleri [Babaîler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Babailik), Anadolu'nun batı tarafındaki sınır bölgelere (uç) yerleşerek Osmanlı'nın erken dönemindeki toplum ve kültür hayatında kesin rol oynadılar. Bunlardan bir tanesi, Osmanlı Hanedanı'nın kuruluşunda önemli rol oynayan ve Osman Gazi'nin hocası ve kayınpederi olan [Şeyh Edebâli](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eeyh_Edebali)'dir. Moğol kumandanı [Baycu Noyan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Baycu_Noyan), 1242 yılında ordusuyla Anadolu'yu istila etti. Baycu Noyan komutasındaki Moğol öncü birlikleri, 3 Temmuz 1243 tarihinde [Sivas](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sivas)'ın doğusunda yer alan Kösedağ mevkiinde, [II. Gıyâseddin Keyhüsrev](https://turkipedia.org/tr/wiki/II._G%C4%B1y%C3%A2seddin_Keyh%C3%BCsrev) yönetimindeki Selçuklu ordusunu [Kösedağ Muharebesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C3%B6seda%C4%9F_Muharebesi) ile bozguna uğrattı. [Anadolu Selçuklu Devleti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Anadolu_Sel%C3%A7uklu_Devleti) bu savaşın ardından Moğollara ve onların ardılı [İlhanlı Devleti](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0lhanl%C4%B1lar)'ne bağımlı bir hâle geldi. 13. yüzyılın ikinci yarısına gelindiğinde Anadolu'daki Moğol baskısı giderek arttı. Bu baskı sonucunda ise Türkmenler, Batı Anadolu'daki [Bizans](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bizans_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu) topraklarını istila etmeye başladılar. Batı tarafında Bizans'a karşı en güçlü beylik [Germiyanoğulları Beyliği](https://turkipedia.org/tr/wiki/Germiyano%C4%9Fullar%C4%B1_Beyli%C4%9Fi)'ydi. 1240'ta henüz [Malatya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Malatya) bölgesinde olan Germiyanoğulları, 1260'larda batıya göçüp [Kütahya](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C3%BCtahya) civarına yerleştiler. Osman'ın babası [Ertuğrul Bey](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ertu%C4%9Frul_Gazi)'in de aşiretiyle beraber bu tarihlerde [Eskişehir](https://turkipedia.org/tr/wiki/Eski%C5%9Fehir)-[Sakarya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sakarya) bölgesine yerleştiği tahmin edilmektedir.

Türkmenlerin 1277 yılında Memlûk sultanı [Baybars](https://turkipedia.org/tr/wiki/I._Baybars)'ın yardımıyla Moğol egemenliğine son verme girişimleri başarısızlıkla sonuçlandı. Moğol kontrolü, Moğol valilerinin ve İranlı bürokratların Anadolu'da doğrudan doğruya idareyi ele almaları ile son ağır aşamasına erişti. Yine de sonraki elli yılda sık sık isyanlar ve Moğol misillemeleri oldu.[^20] Türkmenler, Anadolu'da Moğollara karşı direnen en önemli güç konumundaydılar. Moğol istilalarına karşı koymak amacıyla [İslam](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0slam)'ın [gaza](https://turkipedia.org/tr/wiki/Gaza) anlayışını benimseyerek Mısır merkezli [Memlûk Sultanlığı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Meml%C3%BBk_Devleti) ile iş birliği içerisine girdiler ve Anadolu'daki Moğollara karşı Türk bağımsızlığının kazanılmasında siyasi liderliği ele aldılar.

Anadolu Selçuklu Sultanlığı'nın sınır bölgeleri zamanla [Akdeniz](https://turkipedia.org/tr/wiki/Akdeniz), [Karadeniz](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karadeniz) ve Batı ucu olmak üzere üç hudut bölgesi olarak organize edildi. Her bölgede, Selçuklu sultanının atamış olduğu bir *emîr* (bey) bulunuyordu. Dağlık bölgelerde ise yarı göçer Türkmenler mevcuttu. Bunlar, merkezî devlet siyasetinin etkisinden uzak bir yaşam sürüyorlardı. Uçlarda dinsel yaşam, [dervişler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Dervi%C5%9F) ve Orta Asya Türk gelenekleri ([Yesevîlik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yesev%C3%AElik) ve [Babaîlik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Babailik)) hâkimdi. Sınır bölgeleri; Moğol yönetiminden kaçan askerler ve siyasal açıdan önemli kişiler için bir sığınak, yeni bir yaşam ve gelenek arayan umutsuz köylü ve kasabalılar içinse bir yurt oluyordu.[^21] Sınırın [Bizans](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bizans_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu) yakasındaki verimli düzlüklere yerleşmek için fırsat arayan sınır göçebeleri, halkı Bizans'a karşı kutsal savaşa ([gaza](https://turkipedia.org/tr/wiki/Gaza)) kışkırtıyordu.[^22] Savaşçılar, çeşitli kökenlerden gazi önderlerin çevresinde toplandılar ve Bizans topraklarına yönelik akınları gitgide sıklaşmaya başladı. Savaşçı Türkmen kitlesini örgütleyen bu gazi önderler, 1260 ile 1320 yılları arasında Bizans'tan koparttıkları Batı Anadolu topraklarında çeşitli bağımsız beylikler kurdular.[^23]

#### Osmanlı Beyliği'nin ortaya çıkışı

![Kösedağ Muharebesi'nden sonra Anadolu'da kurulan Türk beylikleri haritası.](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/8e/Beylicats_d%E2%80%99Anatolie_vers_1330-tr.svg/1280px-Beylicats_d%E2%80%99Anatolie_vers_1330-tr.svg.png)
*Kösedağ Muharebesi'nden sonra Anadolu'da kurulan Türk beylikleri haritası. (Lord Leatherface at tr.wikipedia — French translation by, übersetzung : Spartan 117 and Necrid Master and G CHP, CC-BY-SA-3.0)*

İslam diyarlarında, özellikle Anadolu'da [gaza](https://turkipedia.org/tr/wiki/Gaza) ideolojisi ve hareketlerinde artış başlaması ve 1261 yılında Anadolu'daki Moğollara karşı başlayan geniş bir Türkmen hareketi, Osmanlı'nın da aralarında bulunduğu birçok Türkmen beyliğinin kurulmasına sebep oldu. Bu tarihten itibaren Anadolu, İran merkezli [Moğol İlhanlı Devleti](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0lhanl%C4%B1lar)'nin egemenliğini kabul etmiş olan Selçuklu sultanlarının hüküm sürdüğü Doğu kısmı ve Türkmenlerin hâkimiyeti altında olan Batı kısmı olarak iki siyasi bölgeye ayrıldı. Selçuklu'nun Batı sınır bölgesinde kurulan [Eşrefoğulları Beyliği](https://turkipedia.org/tr/wiki/E%C5%9Frefo%C4%9Fullar%C4%B1_Beyli%C4%9Fi), [Hamitoğulları Beyliği](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hamito%C4%9Fullar%C4%B1_Beyli%C4%9Fi), [Sâhib Ataoğulları Beyliği](https://turkipedia.org/tr/wiki/S%C3%A2hib_Atao%C4%9Fullar%C4%B1_Beyli%C4%9Fi), [Germiyanoğulları Beyliği](https://turkipedia.org/tr/wiki/Germiyano%C4%9Fullar%C4%B1_Beyli%C4%9Fi) ve [Çobanoğulları Beyliği](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87obano%C4%9Fullar%C4%B1_Beyli%C4%9Fi) ile Bizans topraklarını fethederek kurulan Batı uç beylikleri ([Menteşe Beyliği](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mente%C5%9Fe_Beyli%C4%9Fi), [Aydınoğulları Beyliği](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ayd%C4%B1no%C4%9Fullar%C4%B1_Beyli%C4%9Fi), [Saruhanoğulları Beyliği](https://turkipedia.org/tr/wiki/Saruhano%C4%9Fullar%C4%B1_Beyli%C4%9Fi), [Karesi Beyliği](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karesi_Beyli%C4%9Fi), Osmanoğulları Beyliği), Türkmen yönetimindeki yarı bağımsız Anadolu'yu temsil ediyorlardı.

İlhanlı yönetiminin merkezî kontrolüne ve mali sistemine karşı olan yarı göçer Türkmen boyları, Moğollar tarafından gelişigüzel bir şekilde Selçuklu tahtına geçirilen sultanlara karşı çıktılar. 1284 yılında Moğolların [II. Gıyâseddin Mesud](https://turkipedia.org/tr/wiki/II._Mesud)'u tahta geçirip onun saltanat rakibini destekleyen Germiyanoğulları'na karşı saldırmaları sonucunda, Türkmen boyları hedeflerini Batı'daki Bizans topraklarına yönelttiler. Bunun sonucunda Batı Anadolu, Germiyanoğulları Beyliği tarafından fethedildi. 1270 ile 1310 yılları arasında bu bölgede Menteşe, Aydın, Saruhan, Karesi gibi gazi Türkmen beylikleri kuruldu. Bölgede kurulan ilk beylik, 1269 yılında güneybatıdaki [Teke Türkmenleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tekeo%C4%9Fullar%C4%B1_Beyli%C4%9Fi) tarafından desteklenen Menteşeoğulları oldu. Bu beylikler, Osmanlı Beyliği gibi Selçuklu sınırlarının ötesinde, Bizans topraklarının fethedilmesinin ardından ortaya çıkan yeni bir Türkmen beylikleri zincirini meydana getirmekteydiler. Osman Gazi'nin liderliğinde Osmanlı Beyliği, zamanla Batı Anadolu'da kurulan bu beylikler arasında en kuvvetli ve en zengini konumuna geldi ve daha sonra, ilki 1345'lerde Karesi Beyliği olmak üzere diğer beylikleri işgal etmeye başladı.

Osmanlı Beyliği, [Osman Gazi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osman_Gazi)'nin yönetimi altında çevreye düzenlenen akınlarını sürdürdü ve iç bölgelerden gelen insanların da beyliğe katılmasıyla, Bizanslıların elinde olan kale ve kasabaları alabilecek kadar güçlendi. Osmanlılar, 1288 yılında [Karacahisar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karacahisar_Kalesi)'ı ele geçirmelerinin ardından 1299-1300 yıllarında [Söğüt](https://turkipedia.org/tr/wiki/S%C3%B6%C4%9F%C3%BCt%2C_Bilecik) ile birlikte [Yarhisar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yarhisar%2C_Yeni%C5%9Fehir), [Yenişehir](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yeni%C5%9Fehir%2C_Bursa) ve [İnegöl](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0neg%C3%B6l)'ü topraklarına kattılar.[^24] Rivayete göre Osman Gazi, 1299 yılında Karacahisar'da kendi adına [hutbe](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hutbe) okutarak oraya bir [kadı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kad%C4%B1) atadı, kendi adına [sikke](https://turkipedia.org/tr/wiki/Maden%C3%AE_para) bastırdı ve kendi töre ile kanununu ilan ederek bağımsızlık iddiasında bulundu. Öz Türk geleneğinde devletin kuruluşunun her şeyden önce egemenliğini Tanrı'dan aldığına inanılan karizmatik bir liderin ortaya çıkışına bağlı olduğunu düşünen çoğu tarihçi, Osmanlı Devleti'nin kuruluş yılını 1299 olarak kabul etmektedir.

### Kuruluş (1299-1453)

![Osman Gazi (ortadaki) ve ilk Osmanlı devlet görevlilerini tasvir eden bir resim](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f5/Sultan_Osman.jpg/1280px-Sultan_Osman.jpg)
*Osman Gazi (ortadaki) ve ilk Osmanlı devlet görevlilerini tasvir eden bir resim (Arif Paşa Original Uploader was: Erk , Kılıç46 (modified version), public-domain)*

1299 yılına gelindiğinde Anadolu'da pasif de olsa hüküm sürmeye devam eden [Anadolu Selçuklu Devleti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Anadolu_Sel%C3%A7uklu_Devleti) yıkılma süreci içindeydi. Bu yıllarda [Osman Gazi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osman_Gazi), yakın arkadaşları ile birlikte [Bilecik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bilecik), [Yarhisar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yarhisar%2C_Yeni%C5%9Fehir), [Köprühisar](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C3%B6pr%C3%BChisar%2C_Yeni%C5%9Fehir) [İnegöl](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0neg%C3%B6l) ve [Yenişehir](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yeni%C5%9Fehir%2C_Bursa)'i fethetti. Başta 15. yüzyıl tarihçisi [Âşıkpaşazâde](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%82%C5%9F%C4%B1kpa%C5%9Faz%C3%A2de) olmak üzere, ilk Osmanlı kaynaklarına göre Osman Gazi 1299 yılında resmen bağımsızlığını ilan etti. Bu tarih, birçok tarihçi tarafından beyliğin kuruluşu olarak nitelendirilmektedir. Osman Gazi önderliğinde zamanla [Eskişehir](https://turkipedia.org/tr/wiki/Eski%C5%9Fehir), [Bursa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bursa) ve [İznik](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0znik)'e kadar uzanan [Bitinya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bitinya) bölgesine hâkim olan bu beylik, civardaki [tekfurlarla](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tekfur) mücadeleye girdiği gibi onun en önemli hedefini İznik teşkil etti. 1302 yılında Osman Gazi İznik'i kuşatınca, [Bizans İmparatorluğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bizans_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu) Osmanlıları durdurmak için iki bin kişilik bir orduyu yola çıkardı. Osman Gazi, Bizans İmparatorluğu ile yaptığı ilk savaş olarak kabul edilen [Koyunhisar (Bafeus) Muharebesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bafeus_Muharebesi)'nin galibi oldu. Buradaki Bizans yenilgisi Osman'ın yükselişine ve ününün yayılmasına katkıda bulunmasının yanında, Anadolu'nun her yanından çeşitli gazilerin onun bayrağı altında toplanmalarını sağladı.[^25] Tarihçi [Halil İnalcık](https://turkipedia.org/tr/wiki/Halil_%C4%B0nalc%C4%B1k), dönemin Bizans tarihçisi [Pahimeres](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yeoryos_Pahimeris)'in yazdıklarını kanıt göstererek Osmanlı Beyliği'nin gerçek kuruluşunun bu muharebeden sonra gerçekleştiğini, 1299 tarihinin daha sonraları Osmanlılar tarafından uydurulmuş bir tarih olmasının muhtemel olduğunu öne sürmektedir.[^26][^27][^28]

İlerleyen yıllarda Osmanlılar, bulundukları bölgelerde durumlarını sağlamlaştırınca gözlerini ilk olarak Bursa'ya diktiler. Osman, 1317'den başlayarak şehri düzenli bir şekilde [ablukaya aldı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bursa_Ku%C5%9Fatmas%C4%B1); fakat kendisinin rahatsızlanıp 1324'te ölmesi üzerine yerine oğlu [Orhan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Orhan_Gazi) geçti ve kuşatmayı devam ettirdi. Nisan 1326'da Bursa fethedildi ve başkent yapıldı. Orhan, döneminde babası gibi kendi adına para bastırdı ve zamanla beyliği devlet hâline getirdi.[^29] 1329'da İmparator [III. Andronikos](https://turkipedia.org/tr/wiki/III._Andronikos)'un başında bulunduğu Bizans ordusu ile yaptığı [Pelekanon Muharebesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Pelekanon_Muharebesi)'ni kazandı.[^30] 1331'de [İznik](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0znik), 1337'de de [İzmit](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0zmit)'i ele geçirdi.[^31][^32] Orhan, fethettiği yerleri kültürel ve ekonomik anlamda geliştirmeye özen gösterip bu amaç doğrultusunda 1331'de İznik'te ilk Osmanlı [medresesini](https://turkipedia.org/tr/wiki/Medrese) kurdu, 1340'ta ise yeni başkent Bursa'da bir pazar, [bedesten](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bedesten) ve değerli malların satıldığı bir kapalıçarşı yaptırarak şehirde bir ticaret merkezi meydana getirdi.[^33] Orhan Gazi döneminde devletin sınırları, komşu Türk beyliklerinin toprakları yönünde de hızla genişlemeye başladı. 1345'te [Karesioğulları Beyliği](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karesi_Beyli%C4%9Fi) Osmanlı egemenliği altına girdi. Böylece Osmanlılar, hem beyliğin donanmasından yararlandılar hem de [Rumeli](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rumeli)'ye geçiş için alınması gereken bazı önemli noktalara sahip oldular.[^34]

![Orhan Gazi döneminde Osmanlı Devleti'nin 1355 yılına kadar olan yayılmasını gösteren harita](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/97/Orhan_I_area_map.png/1280px-Orhan_I_area_map.png)
*Orhan Gazi döneminde Osmanlı Devleti'nin 1355 yılına kadar olan yayılmasını gösteren harita (DragonTiger23, CC-BY-SA-3.0)*

Osmanlıların 1346'da Bizans tahtında hak iddia eden [VI. İoannis Kantakuzenos](https://turkipedia.org/tr/wiki/VI._%C4%B0oannis) ile ittifak yapmaları, devlete Bizans İmparatorluğu'nun iç işlerine karışma fırsatı verdi.[^35] İoannis'in oğlu olan ve taht kavgaları ile mücadele eden [Matheos Kantakuzenos](https://turkipedia.org/tr/wiki/Matheos)'a isteği üzerine 1352'de yardım kuvveti gönderen Orhan Bey, yardımın karşılığı olarak [Gelibolu Yarımadası](https://turkipedia.org/tr/wiki/Gelibolu_Yar%C4%B1madas%C4%B1)'nda bulunan [Çimpe Kalesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87impe_Kalesi)'nin sahibi oldu.[^36] Çimpe Kalesi'nin ele geçirilmesi ile Osmanlı Devleti, ilk Rumeli toprağını kazandı.[^37] Çimpe Kalesi'ni üs edinen Osmanlılar, Orhan'ın büyük oğlu [Şehzade Süleyman](https://turkipedia.org/tr/wiki/S%C3%BCleyman_Pa%C5%9Fa_%28Orhan_Gazi%27nin_o%C4%9Flu%29) komutasında Rumeli'de fetihlere başladılar ve Bizans'ın içinde bulunduğu iç savaştan yararlanarak Marmara sahillerine ulaşıp Gelibolu'ya geçtiler. 1354'te [Gelibolu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Gelibolu), daha sonra [Bolayır](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bolay%C4%B1r), [Tekirdağ](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tekirda%C4%9F), [Keşan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ke%C5%9Fan) ve [Malkara](https://turkipedia.org/tr/wiki/Malkara) bölgeleri ele geçirildi. Ardından, [İstanbul](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0stanbul)-[Edirne](https://turkipedia.org/tr/wiki/Edirne) yolunu kesmek ve Karadeniz'e ulaşabilmek için [Lüleburgaz](https://turkipedia.org/tr/wiki/L%C3%BCleburgaz) ve [Çorlu](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87orlu) fethedildi. 1357'de Şehzade Süleyman'ın beklenmedik ölümü, Orhan Gazi'yi Bizans ile barışa zorladı.[^38] Süleyman'ın fetihleri tehlikeye düştü. Osmanlı gazileri işi daha fazla geciktirmenin yenilgiye çağrı çıkarmak olacağını anladılar ve 1359'da Orhan'ın diğer oğlu, ayrıca Gelibolu sınır komutanı Murad ([I. Murad](https://turkipedia.org/tr/wiki/I._Murad)) ve Osmanlı savaşçısı [Lala Şahin](https://turkipedia.org/tr/wiki/Lala_%C5%9Eahin_Pa%C5%9Fa), Edirne'nin alınmasını amaçlayan bir saldırı başlattılar.[^39] 1361'de Bizans savunma güçlerinin [Sazlıdere Muharebesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sazl%C4%B1dere_Muharebesi)'ndeki son yarma hareketi de başarısızlıkla sonuçlandı. Savaşın ardından [Trakya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Trakya) başkenti Edirne aynı yıl içinde [teslim oldu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Edirne%27nin_Fethi).[^40]

Orhan Gazi'nin 1362'deki ölümünden sonra yerine, "Murad Hüdavendigâr" olarak da bilinen oğlu [I. Murad](https://turkipedia.org/tr/wiki/I._Murad) geçti. I. Murad, Osmanlı topraklarını [Balkanlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Balkanlar) yönünde genişletmeyi sürdürdü. İlk olarak [Edirne](https://turkipedia.org/tr/wiki/Edirne) yakınlarında yapılan [Sazlıdere Savaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Edirne%27nin_Fethi) ile Türk ilerleyişini durdurmak isteyen bir Bizans-Bulgar ordusunu yenilgiye uğrattı ve zaferin ardından Edirne'yi ele geçirdi. Kısa bir süre sonra, Edirne'yi geri almak isteyen Macar, Sırp, Bulgar, [Eflâk](https://turkipedia.org/tr/wiki/Eflak) ve [Bosna](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bosna-Hersek) birleşik ordusu ile Edirne yakınlarında karşılaştı. Yapılan [Sırpsındığı Savaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/S%C4%B1rps%C4%B1nd%C4%B1%C4%9F%C4%B1_Muharebesi)'nda karşı tarafı yenilgiye uğrattı. Döneminde [Bulgaristan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bulgaristan), [Yunanistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yunanistan) ve [Sırbistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/S%C4%B1rbistan)'ı ele geçirmeyi başardı. Buna ilaveten, [Hamitoğulları Beyliği](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hamito%C4%9Fullar%C4%B1_Beyli%C4%9Fi)'nden para karşılığı [Akşehir](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ak%C5%9Fehir), [Yalvaç](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yalva%C3%A7), [Beyşehir](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bey%C5%9Fehir), [Seydişehir](https://turkipedia.org/tr/wiki/Seydi%C5%9Fehir), [Karaağaç](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karaa%C4%9Fa%C3%A7), [Eğirdir](https://turkipedia.org/tr/wiki/E%C4%9Firdir) ve [Isparta](https://turkipedia.org/tr/wiki/Isparta)yı; [Germiyanoğulları Beyliği](https://turkipedia.org/tr/wiki/Germiyano%C4%9Fullar%C4%B1_Beyli%C4%9Fi)'nden ise çeyiz yoluyla [Kütahya](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C3%BCtahya), [Simav](https://turkipedia.org/tr/wiki/Simav), [Tavşanlı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tav%C5%9Fanl%C4%B1) ve [Emet](https://turkipedia.org/tr/wiki/Emet)'i aldı.[^41] Balkan ve Avrupa devletlerinin Osmanlı'nın Avrupa yönündeki ilerlemesini durdurma çabaları [I. Kosova Muharebesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/I._Kosova_Muharebesi) ile devam etti. Osmanlı, savaşın kazananı oldu. Fakat I. Murad, savaşın bitmesinin ardından yaralı bir asker tarafından savaş meydanında hançerlendi ve öldürüldü.[^42]

I. Murad'ın I. Kosova Savaşı sonrasında ölmesi üzerine Osmanlı tahtına daha sonraları Yıldırım Bayezid ismiyle de anılacak olan [I. Bayezid](https://turkipedia.org/tr/wiki/I._Bayezid) geçti. I. Bayezid, Balkanlar'ın yanı sıra Anadolu'da da siyasi birlik sağlama çabasına girişti. Bu kapsamda [Aydınoğulları](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ayd%C4%B1no%C4%9Fullar%C4%B1_Beyli%C4%9Fi), Germiyanoğulları, Hamitoğulları, [Menteşeoğulları](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mente%C5%9Fe_Beyli%C4%9Fi) ve [Saruhanoğulları](https://turkipedia.org/tr/wiki/Saruhano%C4%9Fullar%C4%B1_Beyli%C4%9Fi) beyliklerini topraklarına kattı.[^43] 1392'de [Candaroğulları](https://turkipedia.org/tr/wiki/Candaro%C4%9Fullar%C4%B1_Beyli%C4%9Fi) topraklarını ele geçirdi.[^44] Saltanatı süresince dört kez [İstanbul'u abluka altına aldı](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0stanbul_ku%C5%9Fatmalar%C4%B1_listesi). Bunlardan üçüncüsünü 1396 yılında yaptı, fakat Haçlı ordusunun [Niğbolu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ni%C4%9Fbolu)ya kadar gelmesi üzerine ablukayı kaldırdı.[^45] Eylül 1396'da yapılan [Niğbolu Savaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ni%C4%9Fbolu_Muharebesi_%281396%29)'nı kazandı.[^46] Savaşın ardından İstanbul'u dördüncü kez abluka altına aldı fakat bu ablukayı da doğuda beliren [Timur](https://turkipedia.org/tr/wiki/Timur) tehlikesi sebebiyle kaldırdı.[^47] [Çin](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87in)'e sefer düzenlemek isteyen ve batısında güçlü bir devlet barındırmak istemeyen Timur, daha önceleri savaşarak yenilgiye uğrattığı [Karakoyunlu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karakoyunlular) ile [Celayirîli](https://turkipedia.org/tr/wiki/Cel%C3%A2yir_Sultanl%C4%B1%C4%9F%C4%B1) hükümdarlarının Osmanlı'ya sığınmasını ve istediği şartların kabul edilmemesini ileri sürerek Osmanlı'ya uyarılarda bulundu. I. Bayezid ile aralarında geçen bazı hakaret dolu mektuplaşmaların ardından Timur, Osmanlı'ya savaş ilan etti. İki büyük ordu, [Ankara](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ankara)'nın [Çubuk Ovası](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87ubuk_Ovas%C4%B1)'nda karşılaştı. 1402'de yapılan [Ankara Savaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ankara_Muharebesi)'nda Yıldırım Bayezid, kendisine bağlı Türk beylerinin Timur'un tarafına geçmesinin de etkisi ile yenilgiye uğradı ve oğullarından [Mustafa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mustafa_%C3%87elebi_%28I._Bayezid%27in_o%C4%9Flu%29) ve [Musa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Musa_%C3%87elebi) ile birlikte Timur'a esir düştü.[^48][^49] Yıldırım, 1403'te [Akşehir](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ak%C5%9Fehir)de öldü.[^50] Timur, Yıldırım'ın ölümü üzerine oğlu Musa'yı serbest bıraktı.[^51]

![I. Mehmed, Fetret Devri'ne son verdi.](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/32/%C3%87elebi_Mehmet.jpg/1280px-%C3%87elebi_Mehmet.jpg)
*I. Mehmed, Fetret Devri'ne son verdi. (Belli değil, public-domain)*

Yıldırım Bayezid'in esir düşmesi ve esaret hayatındaki ölümünden sonra, oğulları [İsa](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0sa_%C3%87elebi), [Mehmed](https://turkipedia.org/tr/wiki/I._Mehmed), [Musa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Musa_%C3%87elebi) ve [Süleyman](https://turkipedia.org/tr/wiki/S%C3%BCleyman_%C3%87elebi_%28emir%29) arasında taht kavgaları başladı. [Fetret Devri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Fetret_Devri) adıyla bilinen dönemin başında Timur, Yıldırım tarafından ele geçirilen Anadolu beylerine eski topraklarında yeniden bağımsız beylikler kurdurdu.[^52] Tahtın sahibi olmak için şehzadeler arasında yapılan mücadelelerde ilk olarak Musa, İsa tarafından mücadelenin dışına atıldı ve ilk olarak Germiyanoğulları'na, ardından [Karamanoğulları](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karamano%C4%9Fullar%C4%B1_Beyli%C4%9Fi)na sığındı.[^53] 1406 yılında İsa, Mehmed'in tarafını tutan askerler tarafından öldürüldü.[^54] Böylece mücadele Süleyman ve Mehmed arasında devam etmeye başladı; Süleyman, devletin Rumeli yakasının; Mehmed ise Anadolu yakasının yöneticisi oldu.[^55] İki kardeş arasında süren çatışmalar sırasında Musa, yeniden harekete geçti ve 1411'de Süleyman Çelebi'nin bulunduğu Edirne'ye baskın yaptı.[^56] Aynı yıl Süleyman öldürüldü. 1411'den sonra çarpışmalar, Mehmed ve Musa arasında sürmeye başladı.[^57] İki kardeş arasındaki mücadele, 1413 yılında Mehmed'in Musa'yı öldürtmesi ile sonlandı ve Fetret Devri noktalanmış oldu. Aynı yıl Mehmed, Osmanlı tahtına oturdu.

[I. Mehmed](https://turkipedia.org/tr/wiki/I._Mehmed), saltanatı sırasında Ankara Savaşı sonrası Anadolu'da yitirilen toprakların birçoğunu yeniden ele geçirdi.[^58] Döneminde [Venedikliler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Venedik_Cumhuriyeti) ile yapılan ilk deniz savaşı başarısızlıkla sonuçlandı.[^59] [Şeyh Bedrettin](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eeyh_Bedreddin), [Börklüce Mustafa](https://turkipedia.org/tr/wiki/B%C3%B6rkl%C3%BCce_Mustafa) ve [Torlak Kemal](https://turkipedia.org/tr/wiki/Torlak_Kemal) isyanlarını bastırdı. Saltanatın sonlarında, Timur tarafından esir edilen ve kardeşi [Mustafa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mustafa_%C3%87elebi_%28I._Bayezid%27in_o%C4%9Flu%29) olduğunu iddia eden bir kişinin kendisini Osmanlı padişahı ilan etmesi üzerine, bu sorun ile uğraştı ve Mustafa'nın üzerine yürüdü. Mustafa, yenilmesinin üzerine Bizans'a sığındı.[^60] I. Mehmed, 1421 yılına gelindiğinde öldü.[^61] I. Mehmed, Fetret Devri'ni sonlandırdığı için bazı tarihçiler tarafından "*Osmanlı'nın ikinci kurucusu*" olarak kabul edilir.

I. Mehmed'in ölümü üzerine tahta [II. Murad](https://turkipedia.org/tr/wiki/II._Murad) çıktı. I. Mehmed'in ölümü üzerine Bizans tarafından serbest bırakılan Mustafa, II. Murad'ın saltanatının başında [Düzmece Mustafa İsyanı](https://turkipedia.org/tr/wiki/D%C3%BCzmece_Mustafa_%C4%B0syan%C4%B1) olarak bilinen isyanı çıkardı. Mustafa, 1422'de yakalandı ve idam edilerek isyan sonlandırıldı.[^62] II. Murad, aynı yıl [İstanbul'u kuşattı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Konstantinopolis_Ku%C5%9Fatmas%C4%B1_%281422%29) fakat başarılı olamadı.[^63] İki taraf da teknolojik bakımdan tamamen birbirine eşitti ve Türkler "bombardıman taşlarını almak için" barikat kurmak zorunda kalmışlardı.[^64] Yine aynı yıl, kardeşi [Küçük Mustafa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mustafa_%C3%87elebi_%28I._Mehmed%27in_o%C4%9Flu%29) da tahta geçmek için isyan etti. İsyan, birkaç ay içinde bastırıldı.[^65] Döneminde, [Aydınoğulları](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ayd%C4%B1no%C4%9Fullar%C4%B1_Beyli%C4%9Fi), [Germiyanoğulları](https://turkipedia.org/tr/wiki/Germiyano%C4%9Fullar%C4%B1_Beyli%C4%9Fi), [Menteşeoğulları](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mente%C5%9Fe_Beyli%C4%9Fi) ve [Tekeoğulları](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tekeo%C4%9Fullar%C4%B1_Beyli%C4%9Fi) tamamen Osmanlı egemenliği altına girdi.[^66] 1444'te Macarlar ile [Edirne-Segedin Antlaşması](https://turkipedia.org/tr/wiki/Edirne-Segedin_Antla%C5%9Fmas%C4%B1)nı imzaladı. Antlaşmaya göre, tarafların 10 yıl boyunca savaşmamaları kararlaştırıldı.[^67] Barışın hemen ardından, yaşadığı buhranlar ve sıkıntılar yüzünden [Manisa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Manisa)'ya çekildi ve yerini, kendi isteği ile 12 yaşındaki oğlu [II. Mehmed](https://turkipedia.org/tr/wiki/II._Mehmed)e bıraktı.[^68] Osmanlı tahtına henüz 12 yaşındaki bir şehzadenin geçmesini fırsat olarak değerlendiren Haçlı birliği, Edirne-Segedin Antlaşmasını yok sayarak Osmanlıya savaş açtı. Kasım 1444te gerçekleştirilen [Varna Muharebesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Varna_Muharebesi) için II. Murad tekrar ordunun başına geçti ve bu muharebeyi kazandı.[^69] Ancak savaşın hemen ardından tekrar tahta geçmedi, II. Mehmed'in ikinci kez tahta geçmesi 1446 yılında gerçekleşti. 1448'de Osmanlı'nın Balkan hâkimiyetine son vermek amacıyla kendisine saldıran [Eflak](https://turkipedia.org/tr/wiki/Eflak_Voyvodal%C4%B1%C4%9F%C4%B1) ve [Macaristan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Macaristan_Krall%C4%B1%C4%9F%C4%B1) orduları ile [II. Kosova Muharebesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/II._Kosova_Muharebesi)ni yaptı ve muharebenin kazananı oldu.[^70] 1451 yılına gelindiğinde öldü.[^71] Ölümünün üzerine tahta tekrar oğlu II. Mehmed geçti.

### Yükselme (1453-1683)

#### Yayılma ve doruk noktası (1453-1566)

![Fausto Zonaro'nun "Osmanlı Donanması'nın Haliç'e İndirilmesi" adlı tablosu (İstanbul'un Fethi)](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/7/70/Kusatma_Zonaro.jpg)
*Fausto Zonaro'nun "Osmanlı Donanması'nın Haliç'e İndirilmesi" adlı tablosu (İstanbul'un Fethi) (Fausto Zonaro, public-domain)*

Babasının ölümü üzerine tahta çıkan [II. Mehmed](https://turkipedia.org/tr/wiki/II._Mehmed), ilk iş olarak babasının [Venedikliler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Venedik_Cumhuriyeti), [Ceneviz](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ceneviz_Cumhuriyeti)ler, Macarlar ve Sırplar ile yaptığı barış anlaşmalarını yeniledi.[^72] Ardından İstanbul'u kuşattı. Yaklaşık iki aylık yoğun bir kuşatmanın ardından, 29 Mayıs 1453'te [şehri fethetti](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0stanbul%27un_Fethi). 1058 yıllık [Doğu Roma İmparatorluğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bizans_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu)'nu yıktı. İslam dünyasında büyük bir itibar kazanan Osmanlılar, [Ortodoks Kilisesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Do%C4%9Fu_Ortodoks_Kilisesi)'ni de himayesi altına aldı. Bu önemli fetih, tarihçilerin birçoğu tarafından [Orta Çağ](https://turkipedia.org/tr/wiki/Orta_%C3%87a%C4%9F)'ın sonu ve [Yeni Çağ](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yeni_%C3%87a%C4%9F)'ın başlangıcı sayılan olaylardan biri olarak kabul edilir. II. Mehmed, fetihten sonra *Fatih* unvanıyla anılmaya başlandı.

II. Mehmed, 1460'ta [Mora Despotluğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mora_Despotlu%C4%9Fu)'na, 1461'de ise [Trabzon Rum İmparatorluğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Trabzon_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu)'na [son verdi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Trabzon%27un_Fethi). [Balkanlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Balkanlar)'da Osmanlı topraklarını genişletmeye devam etti. 1468'de, [Karamanoğulları Beyliği](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karamano%C4%9Fullar%C4%B1_Beyli%C4%9Fi)'ni ortadan kaldırdı. Karamanoğulları'nı koruyan ve Venedik'le iş birliği yapan [Akkoyunlu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Akkoyunlular) hükümdarı [Uzun Hasan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Uzun_Hasan)'ı 1473'teki [Otlukbeli Savaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Otlukbeli_Muharebesi)'nda yendi. Böylece devletin sınırlarını [Fırat](https://turkipedia.org/tr/wiki/F%C4%B1rat) Nehri'nin batısındaki Anadolu topraklarına kadar genişletmiş oldu. [Girit](https://turkipedia.org/tr/wiki/Girit) hariç [Ege Denizi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ege_Denizi)'ndeki tüm adalarda Venedik hâkimiyetini sonlandırdı. Sadrazam [Gedik Ahmed Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Gedik_Ahmed_Pa%C5%9Fa)'nın [Toroslar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Toros_Da%C4%9Flar%C4%B1)'ı ve Akdeniz kıyılarını ele geçirmesiyle [Memlûk Devleti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Meml%C3%BBk_Devleti) ile sınır komşusu oldu. Yine Gedik Ahmed Paşa'nın [Kırım](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1r%C4%B1m)'a yaptığı seferler ile [Kefe](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kefe_%28eyalet%29), [Sudak](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sudak) ve [Kırım Hanlığı](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1r%C4%B1m_Hanl%C4%B1%C4%9F%C4%B1) Osmanlı himayesine girdi. Böylece Karadeniz'deki [Ceneviz](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ceneviz_Cumhuriyeti) hâkimiyeti sonlandırıldı ve Karadeniz, bir Türk gölü hâline geldi.

Eğitim, kültür ve bilime de oldukça önem veren Fatih Sultan Mehmed, inşaatı 1462 ile 1470 yılları arasında süren [Sahn-ı Seman Medresesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sahn-%C4%B1_Seman_Medresesi)'ni kurmuş ve medreseye [müderris](https://turkipedia.org/tr/wiki/M%C3%BCderris)lik yapmak için gök bilimci [Ali Kuşçu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ali_Ku%C5%9F%C3%A7u)'yu İstanbul'a davet etmiştir. Medreselerde Ali Kuşçu tarafından düzenlenen bir okutma planının olduğu, hatta bunun “Kânûnnâme” şeklinde yapıldığı bilinmektedir. II. Mehmed, 1474'te [Fatih Camii](https://turkipedia.org/tr/wiki/Fatih_Camii) mihrabının kenarlarına yerleştirttiği, iki dolaba koyulan 800 cilt ile başlamış bir kütüphane de kurmuştur.

II. Mehmed, döneminde çıkardığı kanunları [*Fatih Kanunnamesi*](https://turkipedia.org/tr/wiki/Fatih_Kanunn%C3%A2mesi) adıyla kitaplaştırdı.[^73] 1480'de düzenlenen [Otranto Seferi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Otranto_Seferi) sonucunda [Napoli Krallığı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Napoli_Krall%C4%B1%C4%9F%C4%B1)'nın elinde bulunan [Otranto](https://turkipedia.org/tr/wiki/Otranto), Osmanlı topraklarına katıldı. Fakat 1481'de, II. Mehmed'in bir sefer sırasında ölümü sonucunda sefer yarım kaldı. Osmanlı birliklerinin geri çekilmesi üzerine Otranto, Napoli Krallığı tarafından yeniden ele geçirildi.

II. Mehmed'in ölümü üzerine tahta, [Yeniçeri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yeni%C3%A7eri)lerin desteğini alan [II. Bayezid](https://turkipedia.org/tr/wiki/II._Bayezid) geçti. Fakat kardeşi [Cem Sultan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Cem_Sultan), kendisinin padişahlığını tanımadı.[^74] Böylece iki kardeş arasında taht mücadelesi başladı.[^75] Bayezid, Cem'i yenilgiye uğrattı. Bunun üzerine Cem, sırasıyla [Memlûklar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Meml%C3%BBk_Devleti)'a, [Rodos Şövalyeleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hospitalier_%C5%9E%C3%B6valyeleri)'ne ve papaya sığındı.[^76] II. Bayezid, 1483'te [Hersek](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hersek)'i, 1484'te [Kili](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kili) ve [Akkerman](https://turkipedia.org/tr/wiki/Akkirman_Kalesi)'ı Osmanlı topraklarına kattı. Döneminde [Memlûklar ile yapılan savaş](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1-Meml%C3%BBk_Sava%C5%9F%C4%B1) sonuçsuz kaldı.[^77] Cem'in 1495'te ölümünden sonra Avrupa'da seferler yapmaya devam etti.[^78] Venedikliler ile 1499-1503 yılları arasında yaptığı savaşlar sonucunda devlete [Modon](https://turkipedia.org/tr/wiki/Modon), [Koron](https://turkipedia.org/tr/wiki/Koron), [Navarin](https://turkipedia.org/tr/wiki/Navarin) ve [İnebahtı](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0nebaht%C4%B1) limanlarını kazandırdı; ülkeyi vergiye bağladı. 1500'lerin başında güçlenmeye başlayan [Safeviler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Safev%C3%AEler), Anadolu'da [Şii](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eiilik) mezhebini yaymak için çalışmaya başladı. Bu çalışmalar sonucunda 1511'de Osmanlı'ya karşı [Şahkulu İsyanı](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eahkulu_%C4%B0syan%C4%B1) çıktı.[^79] İsyan, aynı yıl [Şahkulu](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eahkulu_Baba_Tekeli)'nun yakalanıp öldürülmesi ile bastırıldı.[^80] Nisan 1512'de, yoğun baskılar sonucunda tahtı oğlu [Selim](https://turkipedia.org/tr/wiki/I._Selim)'e bırakmak zorunda kaldı. Olaydan bir ay sonra ise öldü.

Daha sonradan Yavuz Sultan Selim adıyla da anılacak olan [I. Selim](https://turkipedia.org/tr/wiki/I._Selim), ilk olarak babasının döneminde başlayan [Şii](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eiilik) tehdidine karşı mücadeleye girişti. [Safevi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Safev%C3%AEler) hükümdarı [Şah İsmail](https://turkipedia.org/tr/wiki/I._%C4%B0smail) ile 23 Ağustos 1514 yılında yaptığı [Çaldıran Muharebesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87ald%C4%B1ran_Muharebesi)'ni kazandı ve ülkenin başkenti [Tebriz](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tebriz)'e kadar ilerledi.[^81] 1515'te, Sadrazam [Hadım Sinan Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Had%C4%B1m_Sinan_Pa%C5%9Fa) öncülüğünde gerçekleşen [Turnadağ Muharebesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Turnada%C4%9F_Muharebesi) ile [Dulkadiroğulları Beyliği](https://turkipedia.org/tr/wiki/Dulkadiro%C4%9Fullar%C4%B1_Beyli%C4%9Fi)'ni ortadan kaldırdı ve Anadolu'daki Türk siyasi birliği tam anlamıyla sağlandı. Seferden sonra İstanbul'a dönen I. Selim, bundan sonra [Memlûklar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Meml%C3%BBk_Devleti)'a karşı harekete geçmek için planlar yapmaya koyuldu.

![I. Selim'in ölümünde Osmanlı İmparatorluğu](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/4/47/Territorial_changes_of_the_Ottoman_Empire_1520.jpg)
*I. Selim'in ölümünde Osmanlı İmparatorluğu (Esemono, public-domain)*

[Suriye](https://turkipedia.org/tr/wiki/Suriye) önlerine gelen I. Selim komutasındaki Osmanlı ordusu, Ağustos 1516'da [Halep](https://turkipedia.org/tr/wiki/Halep) civarında Memlûk ordusunu [Mercidabık Muharebesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mercid%C3%A2b%C4%B1k_Muharebesi) ile yenilgiye uğrattı; Memlûk Sultanı [Kansu Gavri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kansu_Gavri) savaş meydanında öldü. Bu durum üzerine Memlûk tahtına hemen [II. Tomanbay](https://turkipedia.org/tr/wiki/II._Tomanbay) çıktı. Osmanlılar, Aralık 1516'daki [Han Yunus Muharebesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Han_Yunus_Muharebesi) ile [Filistin](https://turkipedia.org/tr/wiki/Filistin)'i aldılar, Ocak 1517'de ise [Ridaniye Muharebesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rid%C3%A2niye_Muharebesi) ile [Mısır](https://turkipedia.org/tr/wiki/M%C4%B1s%C4%B1r)'a dayandılar. I. Selim, hemen beş-altı gün sonra Memlûklar'a [Kahire Muharebesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kahire_Muharebesi_%281517%29) ile son darbeyi vurdu ve [Kahire](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kahire)'nin düşmesiyle birlikte Osmanlılar şehre girdi; ayrıca son Memlûk Sultanı II. Tomanbay da savaş alanında öldü. [Memlûk Devleti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Meml%C3%BBk_Devleti) yıkıldı ve Suriye, Filistin, Mısır, [Hicaz](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hicaz) gibi mühim yerler Osmanlı'nın topraklarına katıldı.[^82][^83] Devlet, [Hint Okyanusu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hint_Okyanusu)'na açılma olanağına kavuştu.[^84] Yavuz Sultan Selim, bu sefer esnasında hiçbir hükümdarın göze alamadığı bir işi yaparak [Sina Çölü](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sina_Yar%C4%B1madas%C4%B1)'nü 13 günde geçti. [Muhammed](https://turkipedia.org/tr/wiki/Muhammed)'in [Kutsal Emanetler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kutsal_Emanetler) olarak kabul edilen eşyalarını İstanbul'a getirtti ve [hilafetin](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hil%C3%A2fet) [Osmanlı Hanedanı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_Hanedan%C4%B1)'na geçmesini sağladı. Böylece halife ünvanını kullanan ilk Osmanlı padişahı olmuş oldu.[^85] 1520'de, batıya sefer düzenlemek amacıyla yola çıktığı sırada [Tekirdağ](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tekirda%C4%9F)'ın [Çorlu](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87orlu) ilçesinde öldü. Döneminde Osmanlı topraklarını 2,5 kat genişletti, hazineyi ağzına kadar doldurdu ve oğlu Süleyman'a iç karışıksız büyük bir devlet miras bıraktı.

![Mohaç Muharebesi'ni gösteren bir minyatür](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/95/Battle_of_Moh%C3%A1cs_%28cropped%29.jpg/1280px-Battle_of_Moh%C3%A1cs_%28cropped%29.jpg)
*Mohaç Muharebesi'ni gösteren bir minyatür (public-domain)*

Babasının ölümü üzerine tahta çıkan [I. Süleyman](https://turkipedia.org/tr/wiki/I._S%C3%BCleyman), Yavuz Sultan Selim'in tek erkek çocuğu olduğu için herhangi bir iç karışıklıkla karşılaşmadı. Saltanatının ilk yıllarında [Belgrad](https://turkipedia.org/tr/wiki/Belgrad%27%C4%B1n_Fethi)'ı ve [Rodos](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rodos_Ku%C5%9Fatmas%C4%B1_%281522%29)'u fethetti.[^86][^87] 1526'da, [Macaristan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Macaristan_Krall%C4%B1%C4%9F%C4%B1) ordusu ile yaptığı [Mohaç Muharebesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Moha%C3%A7_Muharebesi) sonucunda krallığı kendisine bağlı bir hâle getirdi. Ardından 1529'da [Avusturya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Avusturya_Ar%C5%9Fid%C3%BCkl%C3%BC%C4%9F%C3%BC)'nın başkenti olan [Viyana'yı kuşattı](https://turkipedia.org/tr/wiki/I._Viyana_Ku%C5%9Fatmas%C4%B1), ancak başarısız oldu.[^88] 1533'te [Cezayir](https://turkipedia.org/tr/wiki/Cezayir) hükümdarı [Barbaros Hayreddin Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Barbaros_Hayreddin_Pa%C5%9Fa), İstanbul'a geldi ve devlete bağlılığını ilan ederek imparatorluğun hizmetine girdi.[^89] Bir sonraki yıl ise [kaptan-ı derya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kaptan-%C4%B1_derya) olarak görevlendirildi.[^90] Aynı yıl Süleyman, [Bağdat](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ba%C4%9Fdat) ve [Tebriz](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tebriz)'i imparatorluğun topraklarına kattı.[^91] 1536'da [Fransa ile ittifak](https://turkipedia.org/tr/wiki/Fransa-Osmanl%C4%B1_ittifak%C4%B1) kurdu;[^92] bu ittifakın bir parçası olarak yapılan [Nice](https://turkipedia.org/tr/wiki/Nice_Ku%C5%9Fatmas%C4%B1) ve [Korsika](https://turkipedia.org/tr/wiki/Korsika%27n%C4%B1n_Fethi) kuşatmalarını yaptı ([İtalya Savaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0talya_Sava%C5%9F%C4%B1_%281551-1559%29)).[^93][^94] 1538'de, Barbaros Hayreddin Paşa kumandasındaki [Osmanlı donanması](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_donanmas%C4%B1), [Preveze](https://turkipedia.org/tr/wiki/Preveze) açıklarında gerçekleşen [Preveze Deniz Muharebesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Preveze_Deniz_Muharebesi)'nden zaferle ayrıldı. 1540'ta [Mora](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mora_Yar%C4%B1madas%C4%B1) ve [Dalmaçya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Dalma%C3%A7ya) kıyıları Osmanlı'ya katıldı. 1547'de, [Kutsal Roma-Germen İmparatorluğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kutsal_Roma_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu) ile [İstanbul Antlaşması](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0stanbul_Antla%C5%9Fmas%C4%B1_%281547%29) imzalandı. 1560'ta [Tunus](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tunus)'un [Cerbe Adası](https://turkipedia.org/tr/wiki/Cerbe) ele geçirildi. 1565 yılında [Malta'yı kuşatsa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Malta_Ku%C5%9Fatmas%C4%B1) da, kuşatma başarısız oldu. I. Süleyman, 1566'da, 71 yaşında 13. seferine çıktı ve [Zigetvar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Zigetvar)'a vardı. 7 Eylül 1566'da, Zigetvar'ın alınmasından bir gün önce öldü. Ölümünün ardından tahta [II. Selim](https://turkipedia.org/tr/wiki/II._Selim) çıktı. I. Süleyman, Batı'da *Muhteşem Süleyman*, Doğu'da ise *Kanuni Sultan Süleyman* olarak tanındı. Saltanatının son yıllarında, üç kıtaya yayılan imparatorluğunun topraklarında yaşayan insan sayısı 15 milyona ulaştı.[^95][^96] Osmanlı Devleti, zaman zaman denizaşırı topraklarda da etkisini gösterdi. [Atlantik Okyanusu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Atlas_Okyanusu)'ndaki kısa süreli toprak kazanımları [Lanzarote](https://turkipedia.org/tr/wiki/Lanzarote) (1585), [Madeira](https://turkipedia.org/tr/wiki/Madeira) (1617), [Vestmannaeyjar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Vestmann_Adalar%C4%B1) (1627) ve [Lundy](https://turkipedia.org/tr/wiki/Lundy) (1655) bu duruma örnek olarak gösterilebilir.

#### Krizler ve değişim (1566-1683)

Bu dönem, Osmanlıların büyük bir güç olmaya devam ettiği, fakat eski gücünde olmadığının sinyallerini vermeye başladığı dönemdir. Osmanlı, yavaş yavaş Avrupalılara karşı prestij kaybı yaşadı. 1606 yılında imzalanan [Zitvatorok Antlaşması](https://turkipedia.org/tr/wiki/Zitvatorok_Antla%C5%9Fmas%C4%B1), bunun bir göstergesidir. Değişen ticaret yolları ve gelişen Avrupa teknolojisi, Osmanlıların Avrupalılar karşısında güç kaybetmesine neden olmuştur. Portekizlilerin [Doğu Afrika](https://turkipedia.org/tr/wiki/Do%C4%9Fu_Afrika) ve Hindistan'da ticaret kolonileri kurmasından sonra, Osmanlılar bunun bitirilmesi gerektiğini düşündü. Doğu Afrika'ya yapılan seferlerdeki kısmî başarılara rağmen, [Hindistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hindistan)'a yapılan seferler başarılı olamadı.

Bu dönemde yapılan savaşlar, Avrupalılara Osmanlı'nın "yenilemez" olmadığını göstermiştir. Her ne kadar [İnebahtı Deniz Muharebesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0nebaht%C4%B1_Deniz_Muharebesi)'nden sonra çabucak toparlanılmış olsa da, Avrupalılar Osmanlı'nın yenilebileceğini de anlamıştır. [Ruslara](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rusya_%C3%87arl%C4%B1%C4%9F%C4%B1) yapılan seferler istenen etkiyi yapamadı. Hatta [Molodi Muharebesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Molodi_Muharebesi)'nden sonra, Ruslar güçlenmelerini hızlandırarak sürdürmüşlerdir. Bu yüzden Duraklama Dönemi'nden itibaren Ruslar, Osmanlılar dağılana kadar, Osmanlıların en büyük düşmanı olacaktır. 1593 yılındaki [Osmanlı-Avusturya Savaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/1593-1606_Osmanl%C4%B1-Avusturya_Sava%C5%9F%C4%B1), Osmanlı'yı hem ekonomik hem de askerî açıdan zayıflattı. Asker eksikliği giderilse de, ekonomik zayıflık [Celali](https://turkipedia.org/tr/wiki/Cel%C3%A2l%C3%AE_isyanlar%C4%B1) ve [Yeniçeri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yeni%C3%A7eri) İsyanları'na neden oldu. Nüfusun büyüklüğü, ekonomik sorunları daha da büyüttü. [IV. Murad](https://turkipedia.org/tr/wiki/IV._Murad) döneminde daha çok [Safevilerle](https://turkipedia.org/tr/wiki/Safev%C3%AEler) uğraşıldı. [Erivan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Erivan) ve [Bağdat](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ba%C4%9Fdat) tekrar alındı ([Osmanlı-Safevi Savaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1-Safev%C3%AE_Sava%C5%9F%C4%B1_%281623-1639%29)). Bu savaş sonunda imzalanan [Kasr-ı Şirin Antlaşması](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kasr-%C4%B1_%C5%9Eirin_Antla%C5%9Fmas%C4%B1) ile Osmanlı'nın dağılıncaya kadarki doğu sınırı büyük ölçüde belirlenmiş oldu.

Bu dönemde, Osmanlı tarihinde ilk defa [yeniçeri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yeni%C3%A7eri)lerin kaldırılması gündeme geldi. Ancak bunu düşünen [II. Osman](https://turkipedia.org/tr/wiki/II._Osman) (Genç Osman), yeniçeriler tarafından öldürüldü. 1656 yılında [Köprülü Mehmed Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C3%B6pr%C3%BCl%C3%BC_Mehmed_Pa%C5%9Fa)'nın sadrazam olmasıyla [Kadınlar saltanatı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kad%C4%B1nlar_saltanat%C4%B1) sona erdi. Bu değişim, [Köprülüler Devri](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C3%B6pr%C3%BCl%C3%BCler_Devri)'ni başlattı. Bu devirde Osmanlı, kaybettiği gücünü az da olsa geri kazanmıştır. 1683 yılındaki [II. Viyana Kuşatması](https://turkipedia.org/tr/wiki/II._Viyana_Ku%C5%9Fatmas%C4%B1)'yla beraber [Kutsal İttifak Savaşları](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1-Kutsal_%C4%B0ttifak_sava%C5%9Flar%C4%B1) başladı.

### Ayanlar Çağı: Duraklama ve Reform (1683-1827)

![II. Viyana Kuşatması'nı tasvir eden bir eser (1683)](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/84/Vienna_Battle_1683.jpg/1280px-Vienna_Battle_1683.jpg)
*II. Viyana Kuşatması'nı tasvir eden bir eser (1683) (Frans Geffels, public-domain)*

Bu dönemde deneyimsiz kişilerin tahta geçmesi ile merkezî yönetimin bozulması sonucu devlet yönetiminde otoritenin sarsılması, halkın devlete olan güveninin azalmasına ve iç isyanların çıkmasına neden olmuştur. Özellikle [Yeniçeri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yeni%C3%A7eri)ler, artık padişaha karşı gelmekteydi. Yeniçerilerdeki "*Ocak, devlet içindir.*" anlayışı "*Devlet, ocak içindir.*" anlayışına dönüşmüştür.

[Avusturya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Avusturya_Ar%C5%9Fid%C3%BCkl%C3%BC%C4%9F%C3%BC) ve [İran](https://turkipedia.org/tr/wiki/Safev%C3%AEler) seferleri sonucu oluşan ekonomik sıkıntılar, [tımar sisteminin](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C4%B1mar_%28arazi%29) bozulması, nüfus artışının yarattığı sosyal hayattaki sıkıntılar ve çağın gerisinde kalınması ile eğitim alanındaki bozulmalar sonucu devlet duraklama dönemine girmiştir. [Coğrafi Keşifler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Co%C4%9Frafi_ke%C5%9Fifler) ile eski ticaret yollarının önem kaybetmesi, sık padişah değişmeleriyle çok verilen [cülus bahşişi](https://turkipedia.org/tr/wiki/C%C3%BCl%C3%BBs) ve yeniçerilerin artmasıyla verilen [ulufe](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ulufe) miktarının da artması Osmanlı ekonomisini yıpratmıştır.

![Osmanlı Devleti'nin duraklama döneminden gerileme dönemine girmesine neden olan Karlofça Antlaşması müzakereleri (1699)](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/52/Negotiation_of_the_peace_of_Karlowitz.jpg/1280px-Negotiation_of_the_peace_of_Karlowitz.jpg)
*Osmanlı Devleti'nin duraklama döneminden gerileme dönemine girmesine neden olan Karlofça Antlaşması müzakereleri (1699) (public-domain)*

26 Ocak 1699 tarihinde [Kutsal Roma Cermen İmparatorluğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kutsal_Roma_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu) ile imzalanan [Karlofça Antlaşması](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karlof%C3%A7a_Antla%C5%9Fmas%C4%B1), [Osmanlı-Kutsal İttifak Savaşları](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1-Kutsal_%C4%B0ttifak_sava%C5%9Flar%C4%B1)'nı bitirdi. Karlofça Antlaşması, Osmanlı İmparatorluğu'nun toprak kaybettiği ilk antlaşmadır. Bu tarihten sonra Osmanlı Devleti'nin gerileme dönemi başlamıştır. [Papa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Papa) tarafından Osmanlı Devleti'ne karşı Kutsal Roma-Cermen İmparatorluğu, [Avusturya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Avusturya_Ar%C5%9Fid%C3%BCkl%C3%BC%C4%9F%C3%BC), [Lehistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Polonya-Litvanya_Birli%C4%9Fi), [Rusya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rusya_%C3%87arl%C4%B1%C4%9F%C4%B1), [Maltalı Sen Jean Şövalyeleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hospitalier_%C5%9E%C3%B6valyeleri) ve [Venediklilerden](https://turkipedia.org/tr/wiki/Venedik_Cumhuriyeti) oluşan bir ittifak ile uzun süren savaşlar sonunda yorgun düşen Osmanlı Devleti, [Banat](https://turkipedia.org/tr/wiki/Banat) ve [Temeşvar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Teme%C5%9Fvar) hariç bütün [Macaristan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Macaristan)'ı ve [Erdel Prensliği](https://turkipedia.org/tr/wiki/Erdel_Prensli%C4%9Fi)'ni Avusturya'ya, [Ukrayna](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ukrayna)'nın kuzeyini ve [Podolya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Podolya)'yı Lehistan'a, [Mora](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mora_Yar%C4%B1madas%C4%B1)'yı ve [Dalmaçya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Dalma%C3%A7ya) kıyılarını da Venediklilere bırakmıştır.

[Celali ayaklanmaları](https://turkipedia.org/tr/wiki/Cel%C3%A2l%C3%AE_isyanlar%C4%B1), Osmanlı toprak düzenini büyük ölçüde değiştirmiş, ağır vergiler yüzünden yerlerinden olan çiftçilerin toprakları [mültezim](https://turkipedia.org/tr/wiki/M%C3%BCltezim)lerin ya da yerel yöneticilerin eline geçmiştir. Vergiler yüzünden borca giren köylüler, işledikleri toprakları sonunda tefecilere kaptırdılar. Osmanlı toprak düzeninin bel kemiği olan [tımar sistemi](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C4%B1mar_%28arazi%29) bozuldu. Büyük nüfus hareketleri ortaya çıktı ve kentlere büyük göçler oldu. Tarımsal üretim geriledi ve kıtlık, tarım ürünleri fiyatlarının yükselmesine yol açtı. On binlerce insan yaşamını yitirdi ve pek çok yerleşim yeri yıkıma uğradı. Osmanlı'da ilmiyenin bozulması da devleti geriletti. Avrupa'daki gelişmelerin ([Reform](https://turkipedia.org/tr/wiki/Reform_%28tarih%29), [Rönesans](https://turkipedia.org/tr/wiki/R%C3%B6nesans)) takip edilmemesi Osmanlı için büyük bir dezavantaj olmuştur.

Osmanlı Devleti'nin eğitim sisteminin bozulmasının nedeni, *Beşik Ulemalığı* denen sistemin ortaya çıkmış olmasıdır. Bu sisteme göre [müderris](https://turkipedia.org/tr/wiki/M%C3%BCderris)lerin yeni doğan çocukları, doğduğu andan itibaren medrese öğretmeni sayılıyordu.

1718 yılında [Avusturya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Avusturya) ile imzalanan [Pasarofça Antlaşması](https://turkipedia.org/tr/wiki/Pasarof%C3%A7a_Antla%C5%9Fmas%C4%B1) ile Osmanlı İmparatorluğu'nda "[Lale Devri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Lale_Devri)" adı verilen dönem başlamıştır. [III. Ahmed](https://turkipedia.org/tr/wiki/III._Ahmed)'in tahtta olduğu bu dönem, "zevk ve sefa devri" olarak da bilinir. Bu dönemde devlette birçok yenilikler yapılmıştır: Avrupa başkentlerine elçilikler gönderilmiş, "[Tulumbacılar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tulumbac%C4%B1lar)" adı verilen yangın söndürme ekipleri kurulmuş, [çiçek](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87i%C3%A7ek_hastal%C4%B1%C4%9F%C4%B1) hastalığı aşısı uygulanmış, çini atölyeler ve kağıt fabrikaları açılmış, [minyatür](https://turkipedia.org/tr/wiki/Minyat%C3%BCr) sanatında ilerleme kaydedilmiştir. Bunun yanı sıra, Avrupa'dan [Said Efendi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yirmisekizz%C3%A2de_Mehmed_Said_Pa%C5%9Fa) ve [İbrahim Müteferrika](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0brahim_M%C3%BCteferrika) tarafından [matbaa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Matbaac%C4%B1l%C4%B1k) getirilmiş ve Osmanlı matbaa ile tanışmıştır. Bu dönemde Sultan III. Ahmed tarafından [Topkapı Sarayı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Topkap%C4%B1_Saray%C4%B1) ve [Yeni Cami](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yeni_Cami)i'nde birer kütüphane ve [Üsküdar](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%9Csk%C3%BCdar)'da da padişahın adını taşıyan "[III. Ahmed Çeşmesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/III._Ahmed_%C3%87e%C5%9Fmesi_%28%C3%9Csk%C3%BCdar%29)" yapılmıştır. Bu dönemde halkın büyük bir bölümü zor durumdayken, İstanbul'da bazı devlet yetkililerinin rahat yaşamaları ve eğlenceye düşkün olmaları bazı huzursuzluklara yol açmış ve 1730'da [Patrona Halil Ayaklanması](https://turkipedia.org/tr/wiki/Patrona_Halil_%C4%B0syan%C4%B1) ile birlikte III. Ahmed tahttan indirilmiş, Lale Devri de sona ermiştir.

[1723-1727 Osmanlı-Safevi Savaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1-%C4%B0ran_Sava%C5%9F%C4%B1_%281723-1727%29) doğu sınırlarında Safevî Devleti'nin zayıflaması üzerine Kafkasya ve Batı İran topraklarını kontrol altına almak amacıyla yürütüldü ve Kafkasya alındı. Karadeniz ve Balkanlar'daki güç dengesini sarsan [1768-1774 Osmanlı-Rus Savaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/1768-1774_Osmanl%C4%B1-Rus_Sava%C5%9F%C4%B1), Osmanlı ordusunun ağır mağlubiyetleriyle sonuçlandı. Bu savaşın ardından imzalanan [Küçük Kaynarca Antlaşması](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C3%BC%C3%A7%C3%BCk_Kaynarca_Antla%C5%9Fmas%C4%B1) ile Kırım bağımsız oldu ve Rusya Karadeniz'de serbest ticaret hakkı kazandı. Yaşanan askeri hezimetlerin ardından Sultan III. Selim, orduyu ve idari yapıyı modernize etmek amacıyla Nizam-ı Cedid hareketini başlattı. Devlete ve ıslahatlara karşı sürekli ayaklanan askeri yapıyı kökten değiştirmek isteyen Sultan II. Mahmud ise 1826 yılında Yeniçeri Ocağı'nın kaldırılması kararını hayata geçirdi.

### Askerî Yenilgiler

Banat'ın ve [Belgrad](https://turkipedia.org/tr/wiki/Belgrad)'ın (1717-1739) geçici olarak kaybedilmesinin yanı sıra, [Tuna](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tuna) ve [Sava](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sava) üzerindeki Osmanlı sınırı 18. yüzyılda sabit kaldı. Ancak Rus genişlemesi büyük ve büyüyen bir tehdit oluşturuyordu. Buna göre, [İsveç](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0sve%C3%A7) Kralı [XII. Karl](https://turkipedia.org/tr/wiki/XII._Karl), Orta Ukrayna'da 1709 [Poltava Muharebesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Poltava_Muharebesi)'nde (1700-1721 [Büyük Kuzey Savaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/B%C3%BCy%C3%BCk_Kuzey_Sava%C5%9F%C4%B1)'nın bir parçası) [Ruslar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ruslar) tarafından yenilgiye uğratılmasının ardından Osmanlı İmparatorluğu'nda bir müttefik olarak karşılandı. Charles XII, Osmanlı Padişahı [III. Ahmed](https://turkipedia.org/tr/wiki/III._Ahmed)'i ikna etti. Boğdan'da 1710-1711 [Prut Savaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Prut_Sava%C5%9F%C4%B1)'nda Osmanlı zaferiyle sonuçlandı.[^97]

[1716-1718 Osmanlı-Avusturya Savaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/1716-1718_Osmanl%C4%B1-Avusturya_Sava%C5%9F%C4%B1)'ndan sonra, [Pasarofça Antlaşması](https://turkipedia.org/tr/wiki/Pasarof%C3%A7a_Antla%C5%9Fmas%C4%B1), Banat, [Sırbistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/S%C4%B1rbistan) ve "Aşağı Eflak"ın (Oltenia) Avusturya'ya kaybını doğruladı. Antlaşma ayrıca Osmanlı İmparatorluğu'nun savunmada olduğunu ve Avrupa'da daha fazla saldırganlık gösterme olasılığının düşük olduğunu ortaya koydu. 1739'da Belgrad Antlaşması ile sona eren Avusturya-Rus-Türk Savaşı (1735-1739), Kuzey Bosna, Habsburg Sırbistan (Belgrad dâhil), Oltenia ve güney bölgelerinin Osmanlı tarafından geri alınmasıyla sonuçlandı. Ama imparatorluk Kırım Yarımadası'nın kuzeyinde bulunan Azak limanını Ruslara karşı kaybetti. Bu antlaşmadan sonra Osmanlı İmparatorluğu, Avusturya ve Rusya'nın Prusya'nın yükselişi ile uğraşmak zorunda kalması nedeniyle bir nesil barışın tadını çıkarabildi.

[İstanbul Teknik Üniversitesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0stanbul_Teknik_%C3%9Cniversitesi) gibi yüksek öğretim kurumlarının kurulması da dâhil olmak üzere eğitim ve teknolojik reformlar gerçekleşti. 1734'te Batı tarzı topçu yöntemlerini öğretmek için bir topçu okulu kuruldu, ancak İslam din adamları teodise gerekçesiyle başarıyla itiraz etti. 1754'te topçu okulu yarı gizli olarak yeniden açıldı.[^98] 1726'da [İbrahim Müteferrika](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0brahim_M%C3%BCteferrika), Sadrazam [Nevşehirli Damad İbrahim Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Nev%C5%9Fehirli_D%C3%A2mad_%C4%B0brahim_Pa%C5%9Fa)'yı Başmüftü olarak ikna etti ve din adamlarının matbaanın verimliliğine ilişkin görüşleri ve daha sonra Müteferrika'ya (bazı hattatların ve dinî liderlerin muhalefetine rağmen) Sultan [III. Ahmed](https://turkipedia.org/tr/wiki/III._Ahmed) Müteferrika'nın matbaası ilk kitabını 1729'da yayınladı ve 1743'te her biri 500 ila 1.000 kopya olan 23 cilt hâlinde 17 eser yayınladı.[^99][^100]

Kuzey Afrika'da [İspanya](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0spanya), Cezayir'in özerk Deyliği'nden Oran'ı fethetti. Oran Beyi Cezayir'den bir ordu aldı, ancak Oran'ı geri alamadı; kuşatma 1.500 İspanyol'un ve hatta daha fazla Cezayirli'nin ölümüne neden oldu. İspanyollar da birçok Müslüman askeri katletti. 1792'de İspanya Oran'ı terk ederek o bölgeyi Cezayir Deyliği'ne sattı.

1768'de Rus destekli Ukraynalı Haidamakas, Polonya konfederasyonlarını takip ederek, Ukrayna'nın Besarabya sınırında Osmanlı kontrolündeki bir kasaba olan Balta'ya girdi, vatandaşlarını katletti ve kasabayı yakıp kül etti. Bu eylem, Osmanlı İmparatorluğu'nu 1768-1774 [Osmanlı-Rus Savaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1-Rus_sava%C5%9Flar%C4%B1)'na kışkırttı. 1774 tarihli [Küçük Kaynarca Antlaşması](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C3%BC%C3%A7%C3%BCk_Kaynarca_Antla%C5%9Fmas%C4%B1) savaşı sona erdirdi ve Osmanlı kontrolündeki [Eflak](https://turkipedia.org/tr/wiki/Eflak) ve [Boğdan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bo%C4%9Fdan) eyaletlerinin Hristiyan vatandaşlarına ibadet özgürlüğü sağladı. 18. yüzyılın sonlarında, [Rusya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rusya) ile yapılan savaşlarda bir dizi yenilgiden sonra, Osmanlı İmparatorluğu'ndaki bazı insanlar, [I. Petro](https://turkipedia.org/tr/wiki/I._Petro)'nun reformlarının sona erdiği sonucuna varmaya başladılar. Ruslara bir avantaj sağlamıştı ve Osmanlılar daha fazla yenilgiden kaçınmak için Batı teknolojisine ayak uydurmak zorunda kalacaktı.

[Sırp İsyanları](https://turkipedia.org/tr/wiki/S%C4%B1rp_%C4%B0syanlar%C4%B1) (1804-1815), Doğu Sorunu sırasında [Balkanlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Balkanlar)'da bir ulusal uyanış döneminin başlangıcına işaret ediyordu. 1811'de el-Suud ailesi tarafından yönetilen Arabistan'ın köktendinci [Vahhabileri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Vehhab%C3%AElik), Osmanlılara karşı ayaklandı. Vahhabi isyancıları yenemeyen Babıali, [Mısır Eyaleti](https://turkipedia.org/tr/wiki/M%C4%B1s%C4%B1r_%28eyalet%29) *valisi* [Kavalalı Mehmed Ali Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kavalal%C4%B1_Mehmed_Ali_Pa%C5%9Fa)'yı Arabistan'ı geri almakla görevlendirdi ve 1818'de Diriyah Emirliği'nin yıkılmasıyla sona erdi. [Sırbistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/S%C4%B1rbistan)'ın egemenliği kendi hanedanlığı altında kalıtsal bir monarşi olarak kabul edildi.[^101][^102] 1821'de Yunanlar Sultan'a savaş ilan etti. Bir saptırma olarak Boğdan'da ortaya çıkan bir isyanı, [Korint Körfezi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Korint_K%C3%B6rfezi)'nin kuzey kısmıyla birlikte Osmanlı İmparatorluğu'nun bağımsızlığını kazanan ilk parçaları olan [Mora Yarımadası](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mora_Yar%C4%B1madas%C4%B1)'ndaki ana devrim izledi. 1830'da [Fransızlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Frans%C4%B1zlar) Cezayir Deyliği'ni işgal etti. 21 gün süren kampanya, 5.000'den fazla [Cezayir](https://turkipedia.org/tr/wiki/Cezayir) askeri ve yaklaşık 2.600 Fransız askeri zayiatı ile sonuçlandı.[^103] Fransız işgalinden önce Cezayir'in toplam nüfusu büyük olasılıkla 3.000.000 ile 5.000.000 arasındaydı.[^104] 1873'te Cezayir'in nüfusu (yeni gelen birkaç yüz bin Fransız yerleşimci hariç) 2.172.000'e düştü.[^105] 1831'de Mehmed Ali Paşa, Sultan'ın Yunan isyanını bastırmak için askerî yardım göndermesi karşılığında kendisine söz verdiği Büyük Suriye ve [Girit](https://turkipedia.org/tr/wiki/Girit) valiliklerini vermeyi reddetmesi nedeniyle Sultan II. Mahmud'a isyan etti. (1821-1829) Ve sonunda Yunanistan'ın resmî bağımsızlığı ile sona erdi. 1827'de [Navarin Deniz Muharebesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Navarin_Deniz_Muharebesi)'nde donanmasını kaybeden Mehmed Ali Paşa için maliyetli bir girişimdi. Böylece [1831-1833 Osmanlı-Mısır Savaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/1831-1833_Osmanl%C4%B1-M%C4%B1s%C4%B1r_Sava%C5%9F%C4%B1) başladı. Oğlu İbrahim Paşa komutasındaki Paşa, Anadolu'ya ilerlerken Osmanlı Ordusunu yendi ve başkent [İstanbul](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0stanbul)'un 320 km (200 mil) yakınında [Kütahya](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C3%BCtahya) şehrine ulaştı. Çaresizlik içinde Sultan II. Mahmud, imparatorluğun geleneksel ezeli rakibi [Rusya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rusya)'dan yardım istedi ve İmparator [I. Nikolay](https://turkipedia.org/tr/wiki/I._Nikolay)'dan kendisine yardım etmesi için bir seferi kuvveti göndermesini istedi. Ruslar, [Hünkâr İskelesi Antlaşması](https://turkipedia.org/tr/wiki/H%C3%BCnk%C3%A2r_%C4%B0skelesi_Antla%C5%9Fmas%C4%B1)'nın imzalanmasına karşılık, İbrahim Paşa'yı İstanbul'a doğru ilerlemekten caydıran seferi kuvveti gönderdi. 5 Mayıs 1833'te imzalanan [Kütahya Antlaşması](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C3%BCtahya_Antla%C5%9Fmas%C4%B1) hükümlerine göre *, Mehmed Ali Paşa, vilayetlerin* valisi *yapılması karşılığında Sultan'a* karşı yürüttüğü seferden vazgeçmeyi kabul etti. [Girit](https://turkipedia.org/tr/wiki/Girit), [Halep](https://turkipedia.org/tr/wiki/Halep), [Trablus](https://turkipedia.org/tr/wiki/Trablus), [Şam](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eam) ve Sayda (son dördü modern [Suriye](https://turkipedia.org/tr/wiki/Suriye) ve [Lübnan](https://turkipedia.org/tr/wiki/L%C3%BCbnan)'dan oluşuyor.) ve [Adana](https://turkipedia.org/tr/wiki/Adana)'da vergi toplama hakkı verilmiştir. Rus müdahalesi olmasaydı, Sultan II. Mahmud devrilme riskiyle karşı karşıya kalabilirdi ve Mehmed Ali Paşa yeni padişah bile olabilirdi. Bu olaylar, Babıali'nin kendisini korumak için yabancı güçlerin yardımına ihtiyaç duyduğu tekrar eden bir kalıbın başlangıcını işaret ediyordu.

1839'da Babıali, *fiilen* özerk olana kaybettiklerini geri almaya çalıştı, ancak *hukuken* hâlâ [Mısır](https://turkipedia.org/tr/wiki/M%C4%B1s%C4%B1r)'ın Osmanlı Eyaleti, ancak güçleri başlangıçta yenildiler ve bu da 1840 Doğu Krizine yol açtı. Mehmed Ali Paşa'nın [Fransa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Fransa) ile yakın ilişkileri vardı ve onun Mısır Sultanı olma ihtimali geniş bir kesim tarafından tüm Levant'ı Fransız nüfuz alanına sokmak olarak görülüyordu. Babıali'nin Mehmed Ali Paşa'yı, [Britanya İmparatorluğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Britanya_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu)'nu ve [Avusturya İmparatorluğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Avusturya_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu)'nu yenmekte aciz olduğunu kanıtladığı için askerî yardım sağladı ve [1839-1841 Osmanlı-Mısır Savaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/1839-1841_Osmanl%C4%B1-M%C4%B1s%C4%B1r_Sava%C5%9F%C4%B1), Osmanlı zaferi ve Mısır Eyaleti ve Levant üzerindeki Osmanlı egemenliğinin restorasyonu ile sona erdi.

19. yüzyılın ortalarına gelindiğinde Osmanlı İmparatorluğu "[Avrupa'nın hasta adamı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Avrupa%27n%C4%B1n_hasta_adam%C4%B1)" olarak adlandırılıyordu. Üç hükümdar devleti - Sırbistan Prensliği, Wallachia ve Moldavia - 1860'lar ve 1870'lerde *de jure* bağımsızlığa doğru ilerledi.

### Gerileme ve Modernleşme Hareketleri (1828-1908)

Osmanlı'daki gerileme dönemi, Osmanlı tarihinde [Karlofça Antlaşması](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karlof%C3%A7a_Antla%C5%9Fmas%C4%B1)'ndan (1699) başlayarak [Yaş Antlaşması](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ya%C5%9F_Antla%C5%9Fmas%C4%B1)'na kadar (1792) geçen süreye denir. Bu dönemin sonlarına doğru Osmanlı Devleti'ne Avrupalılar tarafından "Hasta Adam" denmeye başlanmıştır. Çünkü bu dönemde Osmanlı Devleti büyük oranda toprak kayıpları yaşamıştır.

Bu dönemde Osmanlı Devleti, [Karlofça](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karlof%C3%A7a_Antla%C5%9Fmas%C4%B1) ve [İstanbul Antlaşmaları](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0stanbul_Antla%C5%9Fmas%C4%B1_%281700%29) ile kaybedilen yerleri geri almak ve mevcut toprakları korumak amacıyla batıda [Avusturya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Avusturya_Ar%C5%9Fid%C3%BCkl%C3%BC%C4%9F%C3%BC) ve [Venedik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Venedik_Cumhuriyeti), kuzeyde [Rusya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rusya_%C3%87arl%C4%B1%C4%9F%C4%B1) ve doğuda [İran](https://turkipedia.org/tr/wiki/Safev%C3%AEler) ile savaşlar yapmıştır.

Bu yüzyılda [Avrupa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Avrupa)'dan geri kalındığı [Pasarofça Antlaşması](https://turkipedia.org/tr/wiki/Pasarof%C3%A7a_Antla%C5%9Fmas%C4%B1)'ndan itibaren kabul edilmiş ve yapılan ıslahatlarda Avrupa örnek alınmıştır.

![I. Meşrutiyet'in ilanı ve Meclis-i Mebusan'ın açılışı (1876)](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/1/1b/London_news_c1877_-_scanned_constantinopole%281996%29-Opening_of_the_first_parlement.png)
*I. Meşrutiyet'in ilanı ve Meclis-i Mebusan'ın açılışı (1876) (The Illustrated London News, 7 April 1877., public-domain)*

Bu yüzyıl başlarında Osmanlı Devleti, kaybettiği toprakları geri alarak Avrupa'da tutunmayı ve eski gücünü korumayı amaçlamıştır. Ancak bir süre sonra bu amacına ulaşamayacağını anlayınca elindeki toprakları koruma politikası izlemeye başlamıştır. Osmanlı, imparatorluğu modernleştirmek ve Rusya'ya karşı korunmak için Britanya ile [Hünkâr İskelesi Antlaşması](https://turkipedia.org/tr/wiki/H%C3%BCnk%C3%A2r_%C4%B0skelesi_Antla%C5%9Fmas%C4%B1)'nı (1833) imzalamıştır.[^106] 3 Kasım 1839'da, [Sultan Abdülmecid](https://turkipedia.org/tr/wiki/Abd%C3%BClmecid) döneminde, Hariciye Nazırı [Koca Mustafa Reşid Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mustafa_Re%C5%9Fid_Pa%C5%9Fa) tarafından [Gülhane Parkı](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BClhane_Park%C4%B1)'nda okunan [Tanzimat Fermanı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tanzimat_Ferman%C4%B1) ile birlikte Osmanlı, [Batılılaşma](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bat%C4%B1l%C4%B1la%C5%9Fma) yolunda ilk adımını atmıştır. 18 Şubat 1856 tarihinde ise, Tanzimat'ın ilanından sonraki uygulamalarla ilgili olarak özellikle gayrimüslimlere yeni haklar tanıyan [Islahat Fermanı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Islahat_Ferman%C4%B1) ilan edildi.

23 Aralık 1876'da [II. Abdülhamid](https://turkipedia.org/tr/wiki/II._Abd%C3%BClhamid) tarafından ilan edilen [I. Meşrutiyet](https://turkipedia.org/tr/wiki/Birinci_Me%C5%9Frutiyet) ile demokrasi yolunda büyük bir adım atılmış, Osmanlı'da ilk defa padişahın yetkileri sınırlandırılmış ve bu da [anayasal monarşi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Me%C5%9Frutiyet) rejiminin ilk dönemi olarak kayıtlara geçmiştir. Ancak bu süreç çok uzun sürmedi. I. Meşrutiyet, II. Abdülhamid'in [1877-78 Osmanlı-Rus Savaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/93_Harbi)'ndaki yenilgiyi gerekçe göstererek [Meclis-i Mebusan'ı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Meclis-i_Meb%C3%BBsan) kapatmasıyla 1878'de son bulmuştur. 1908 yılında II. Abdülhamid tarafından tekrar [meşrutiyet](https://turkipedia.org/tr/wiki/Me%C5%9Frutiyet) yönetimine geçilmiş ([II. Meşrutiyet](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0kinci_Me%C5%9Frutiyet)), ancak bu da büyük sorunlara neden olmuştur.

13 Nisan 1909 tarihinde ([Rumi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rumi_takvim) 31 Mart 1325) meşrutiyet aleyhtarı olan bir grup tarafından bir darbe teşebbüsü ([31 Mart Vakası](https://turkipedia.org/tr/wiki/31_Mart_Vakas%C4%B1)) yapılmış, bu isyanda birçok sivil ve asker hayatını kaybetmiş ve Sultan II. Abdülhamid tahttan indirilip yerine [V. Mehmed Reşad](https://turkipedia.org/tr/wiki/V._Mehmed) getirilmiştir.

#### Bu dönemde yaşanan diğer önemli olaylar

- [1806-1812 Osmanlı-Rus Savaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/1806-1812_Osmanl%C4%B1-Rus_Sava%C5%9F%C4%B1) ve [Bükreş Antlaşması](https://turkipedia.org/tr/wiki/B%C3%BCkre%C5%9F_Antla%C5%9Fmas%C4%B1_%281812%29) (1812)
- [1828-1829 Osmanlı-Rus Savaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/1828-1829_Osmanl%C4%B1-Rus_Sava%C5%9F%C4%B1) ve [Edirne Antlaşması](https://turkipedia.org/tr/wiki/Edirne_Antla%C5%9Fmas%C4%B1_%281829%29) (1829)
- [Mehmet Ali Paşa İsyanı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kavalal%C4%B1_Mehmed_Ali_Pa%C5%9Fa)
- [Kırım Savaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1r%C4%B1m_Sava%C5%9F%C4%B1) (1853-1856)
- [93 Harbi](https://turkipedia.org/tr/wiki/93_Harbi) (1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı), [Ayastefanos Antlaşması](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ayastefanos_Antla%C5%9Fmas%C4%B1) ve [Berlin Antlaşması](https://turkipedia.org/tr/wiki/Berlin_Antla%C5%9Fmas%C4%B1) (1878)
- [Dömeke Savaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1-Yunan_Sava%C5%9F%C4%B1_%281897%29) (1897 Osmanlı-Yunan Savaşı)

### Dağılma (1908-1922)

Osmanlı Devleti, Avrupalı devletlerin kendi aralarındaki çıkar çatışmalarından yararlanıp denge politikası izleyerek varlığını uzun süre korumayı başarmıştır. Ancak dağılmayı önlemek için Osmanlı devlet yönetiminde ıslahata yönelik çalışmalar yapılmış olsa da, Avrupa'da çıkan isyanlar ve uzun süren Rus savaşları ile iyice yıpranmıştı.

1911 yılında İtalyan ordularının [sömürge](https://turkipedia.org/tr/wiki/S%C3%B6m%C3%BCrgecilik) amacıyla [Kuzey Afrika](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kuzey_Afrika) ülkesi [Libya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Libya)'ya saldırmaları sonucu Osmanlı Devleti ile [İtalya](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0talya_Krall%C4%B1%C4%9F%C4%B1) arasında [Trablusgarp Savaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Trablusgarp_Sava%C5%9F%C4%B1) yapıldı. Savaş sonunda imzalanan [Uşi Antlaşması](https://turkipedia.org/tr/wiki/U%C5%9Fi_Antla%C5%9Fmas%C4%B1) ile birlikte Osmanlı, son Kuzey Afrika toprağını da kaybetti. Ancak tam bu sırada Avrupa'da [Balkan Savaşları](https://turkipedia.org/tr/wiki/Balkan_Sava%C5%9Flar%C4%B1) patlak verdi.

[Fransız İhtilali](https://turkipedia.org/tr/wiki/Frans%C4%B1z_Devrimi)'nden sonra dünyaya yayılan [milliyetçilik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Milliyet%C3%A7ilik) akımından Osmanlı İmparatorluğu da etkilendi. Balkan Savaşları sonucunda birçok [Balkan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Balkanlar) ülkesi, Osmanlı'dan ayrılarak bağımsızlığını ilan etti.

1914 yılında, [Avusturya-Macaristan İmparatorluğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Avusturya-Macaristan_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu) arşidükü [Franz Ferdinand](https://turkipedia.org/tr/wiki/Franz_Ferdinand)'ın [Saraybosna](https://turkipedia.org/tr/wiki/Saraybosna)'da bir Sırp milliyetçisi tarafından [suikasta](https://turkipedia.org/tr/wiki/Saraybosna_Suikast%C4%B1) uğrayıp öldürülmesinden sonra [I. Dünya Savaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/I._D%C3%BCnya_Sava%C5%9F%C4%B1) başladı. Osmanlı Devleti, [Almanya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Alman_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu) ile Avusturya-Macaristan İmparatorluğu'nun yanında savaşa dâhil oldu. Bu savaşta birçok cephede savaşan Osmanlı Devleti büyük kayıplar verdi ve savaş, 1918 yılında [İtilaf Devletleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0tilaf_Devletleri)'nin zaferiyle sona erdi.

30 Ekim 1918 tarihinde Osmanlı İmparatorluğu, İtilaf Devletleri ile [Bahriye Nazırı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bahriye_Nez%C3%A2reti) [Rauf Bey](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rauf_Orbay) aracılığıyla [Limni Adası](https://turkipedia.org/tr/wiki/Limni)'nın [Mondros Limanı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mondros)'nda [Mondros Mütarekesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mondros_M%C3%BCtarekesi)'ni imzaladı. Çok geçmeden İtilaf Devletleri, Osmanlı'nın başkenti [İstanbul](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0stanbul)'a işgal etmek için ulaştı. O gün İtilaf filosundan, çoğu İngiliz 3000 civarı asker karaya çıktı. İstanbul'da çeşitli resmî ve gayriresmî binalara yerleştirildiler. [Beyoğlu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Beyo%C4%9Flu) ve [Rumeli](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rumeli) yakası İngilizlerin, İstanbul yakası Fransızların ve [Anadolu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Anadolu_Yakas%C4%B1) yakası İtalyanların kontrolüne bırakılmıştı. İşgal komutanı [Maitland Wilson](https://turkipedia.org/tr/wiki/Henry_Hughes_Wilson), Beyoğlu'ndaki İngiliz Kız Lisesi'nde törenle karargâh kurdu. Ve koca şehir [işgal edilmeye](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0stanbul%27un_%C4%B0%C5%9Fgali) başlandı. Bazı milletvekilleri tutuklanıp sürgüne gönderildi ve [Meclis-i Mebûsan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Meclis-i_Meb%C3%BBsan) kapatıldı.

Yaşanan tüm bu olaylar ve Osmanlı İmparatorluğu'nun içinde olduğu bu kötü vaziyet, bağımsızlık kazanma tutkusuyla girişilecek olan [Türk Kurtuluş Savaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_Kurtulu%C5%9F_Sava%C5%9F%C4%B1)'nın başlamasına neden oldu.

23 Nisan 1920 tarihinde [Ankara](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ankara)'da [Türkiye Büyük Millet Meclisi](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye_B%C3%BCy%C3%BCk_Millet_Meclisi) kuruldu. Ardından, işgalci kuvvetlere karşı yapılan [Kurtuluş Savaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_Kurtulu%C5%9F_Sava%C5%9F%C4%B1) (1919-1922) başarıya ulaştı. 1 Kasım 1922 tarihine gelindiğinde ise, Türkiye Büyük Millet Meclisi tarafından 308 numaralı "Türkiye Büyük Millet Meclisinin, hukuku hâkimiyet ve hükümraninin mümessili hakikisi olduğuna dair" adlı kararname ile 623 yıllık [Osmanlı saltanatı kaldırıldı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Saltanat%C4%B1n_kald%C4%B1r%C4%B1lmas%C4%B1), son padişah [VI. Mehmed Vahdettin](https://turkipedia.org/tr/wiki/VI._Mehmed) yurt dışına sürgün edildi ve Osmanlı İmparatorluğu tarihe karıştı. Günümüzde hanedan ile soy bağı olanların küçük bir kısmı Türkiye'de, bir kısmı ise yurt dışında farklı ülkelerde yaşamaktadır.[^107][^108] [Arnold Joseph Toynbee](https://turkipedia.org/tr/wiki/Arnold_Joseph_Toynbee) gibi bazı [tarihçi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tarih%C3%A7i)ler, [Türkiye](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye)'nin Osmanlı Devleti'nin tek ardıl devleti sayılması gerektiğini savunurlar.[^109]

## İdare

![300x300pik](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/82/Sultans_of_the_Ottoman_Dynasty.jpg/1280px-Sultans_of_the_Ottoman_Dynasty.jpg)
*300x300pik (public-domain)*

Osmanlı İmparatorluğu, kurulduğundan itibaren bir [monarşi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Monar%C5%9Fi)ydi. Çok uzun zaman [mutlak monarşi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mutlak_monar%C5%9Fi), kısa zaman aralıklarında [anayasal monarşi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Me%C5%9Frutiyet) ülkede yürürlükte kaldı. Sultan, hiyerarşik Osmanlı sisteminde ve siyasi, askerî, hukuki, sosyal ve çeşitli başlıklarda en üstteydi. Saltanatına meşruiyet sağlanması için teorik olarak sadece [Allah](https://turkipedia.org/tr/wiki/Allah)ʼa ve yerine getirmesi gereken "[Allah’ın yasaları](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eeriat)"na ([İslam](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0slam)'daki [şeriat](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eeriat)) karşı sorumlu olduğu ileri sürüldü. Bu meşruiyet çabasına göre onun ilahi görevi, İran-İslam geleneğinde hükümdarlara addedilen "Allah'ın yeryüzündeki gölgesi" (*zill Allah fi’l-âlem*) ve "yeryüzünün halifesi" (*halife-i ru-yi zemin*) olmaktı.[^110] Tüm devlet dairesi onun hükmündeydi ve verdiği her karar, [ferman](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ferman) adı verilen kararnamelerde yayımlanırdı. Başkomutandı ve tüm yurttaki resmî ünvanıydı.[^111] 1453'te, [İstanbul’un Fethi](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0stanbul%27un_Fethi)'nden sonra kendilerini [Roma İmparatorluğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Roma_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu)'nun vârisi olarak görürlerdi. Bu nedenle ara sıra [Kayser](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sezar_%28%C3%BCnvan%29) ve [İmparator](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0mparator) ünvanını kullanırlardı.[^112][^113][^114] 1517'de, [Mısır’ın Fethi](https://turkipedia.org/tr/wiki/B%C3%BCy%C3%BCk_M%C4%B1s%C4%B1r_Seferi)'nden sonra [Yavuz Sultan Selim](https://turkipedia.org/tr/wiki/I._Selim), "[halife](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hil%C3%A2fet)" ünvanını da benimsedi. Yakın zamanlarda Osmanlı hükümdarları tahta çıkmada Avrupa hükümdarlarının taç giyme törenlerine eşdeğer olarak *Osman’ın Kılıcı* ile kuşatılırdı.[^115] Kuşatılmayan sultanın çocukları verasete uygun değildi.[^116]

Teoride ve ilkelerde salt olmasına rağmen, uygulamada padişahın yetkileri sınırlıydı. Siyasi kararlarda hanedanın önemli üyelerinin görüş ve tutumlarını dikkate alırdı, bürokratik ve askerî kuruluşlarda aynı zamanda dinî liderlerdi.[^117] 17. yüzyıldan bu yana, imparatorluk uzun süren [durgunluk dönemine](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu_duraklama_d%C3%B6nemi) girdi, bu dönemde sultanlar çok güçsüzleştiler. Birçoğu, güçlü [Yeniçeri Ocağı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yeni%C3%A7eri) tarafından tahttan indirildi. Tahta geçmesi yasaklı[^118] olmasına rağmen [Harem](https://turkipedia.org/tr/wiki/Harem) -özellikle hükümdarın annesi ([Valide sultan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Valide_sultan) olarak da bilinir)-, sahne arkası önemli politik rollerde [kadınlar saltanatı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kad%C4%B1nlar_saltanat%C4%B1) dönemi boyunca etkili oldu.[^119]

Sultanların azalan güçleri, ilk sultanların ve sonrakilerin saltanat uzunluklarının farklılığından dolayı kanıtlandı. [I. Süleyman](https://turkipedia.org/tr/wiki/I._S%C3%BCleyman), imparatorluğu 16. yüzyılda doruk noktasına çıkaran ve 46 yıllık saltanatı olan, Osmanlı tarihinin en uzun süre tahtta kalan padişahıydı. Onu 39 yıllık saltanatıyla [IV. Mehmed](https://turkipedia.org/tr/wiki/IV._Mehmed) ve 38 yıllık saltanatıyla [Orhan Gazi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Orhan_Gazi) takip etmektedir. [V. Murad](https://turkipedia.org/tr/wiki/V._Murad), 19. yüzyıl gerileme dönemine hükmeden, kayıtlardaki en kısa saltanatlı padişah idi; saltanatı sadece 93 gün sürdü.

[Parlamenter monarşi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Me%C5%9Frutiyet), V. Murad'ın vârisi [II. Abdülhamid](https://turkipedia.org/tr/wiki/II._Abd%C3%BClhamid) zamanında [I. Meşrutiyet](https://turkipedia.org/tr/wiki/Birinci_Me%C5%9Frutiyet) ile resmîleşti.[^120]

### Divan-ı Humayun

![Osmanlı Devleti'nde iftihar nişanı](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b2/Sadrazamlik-nisanlari.svg/1280px-Sadrazamlik-nisanlari.svg.png)
*Osmanlı Devleti'nde iftihar nişanı (Juris Tiltins, public-domain)*

Osmanlı Devleti kurulduğunda bir divan vardı ve belli başlı üyeleri bulunmaktaydı. Bunlar: [Padişah](https://turkipedia.org/tr/wiki/Padi%C5%9Fah), [Vezir-i Azam](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sadrazam), [Kazasker](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kazasker), [Defterdar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Defterdar), [Şeyhülislam](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eeyh%C3%BClislam), [Kaptan-ı Derya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kaptan-%C4%B1_derya) ve [Nişancı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ni%C5%9Fanc%C4%B1) idi.

[Fatih Sultan Mehmed](https://turkipedia.org/tr/wiki/II._Mehmed)'den sonra Vezir-i Azamların görüşlerini daha rahat söylemesi için padişahlar toplantıları arka tarafta bir bölümden izlemiş ve divana Vezir-i Azam başkanlık yapmıştır. Bu meclis, Osmanlı Devleti'nin yönetiminde padişaha yardımcı olurdu.

- [**Vezir-i Azam**](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sadrazam) ([**Sadrazam**](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sadrazam)): Padişahtan sonraki en yetkili devlet adamıdır. Padişahın mührünü taşırdı.
- [**Vezir**](https://turkipedia.org/tr/wiki/Vezir): Sadrazamdan sonraki en yetkili kişidir. Sadrazamın verdiği görevleri yapardı.
- [**Kazasker**](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kazasker): Anadolu ve Rumeli'de olmak üzere iki ayrı kazasker bulunurdu. Adalet işlerine bakardı. Ayrıca [kadı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kad%C4%B1) ve [müderris](https://turkipedia.org/tr/wiki/M%C3%BCderris)lerin atamasını ya da görevden alma işini yapardı. Bugünkü yargı görevini yaparlardı.
- [**Defterdar**](https://turkipedia.org/tr/wiki/Defterdar): Anadolu ve Rumeli'de iki ayrı defterdar vardı. Rumeli'deki başdefterdardı. Maliye işlerini yapardı. Bugünkü Maliye Bakanlığı görevini yürütürdü.
- [**Nişancı**](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ni%C5%9Fanc%C4%B1): [Tapu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tapu_sicili), [kadastro](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kadastro), fethedilen yerleri gelirlerine göre deftere kaydetmek gibi işleri yürütürdü.
- [**Şeyhülislam**](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eeyh%C3%BClislam): Devlette verilen kararların [İslam](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0slam)'a uygun olup olmadığına karar verir, bu karara göre [fetva](https://turkipedia.org/tr/wiki/Fetva) verirdi. Sadrazamla eşit rütbedeydi. Şeyhülislam, divan aslî üyesi değildi, gerekli görülen konularda çağrılır ve fikri alınırdı.
- [**Kaptan-ı Derya**](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kaptan-%C4%B1_derya): [Donanma](https://turkipedia.org/tr/wiki/Deniz_kuvvetleri) ve denizcilikle ilgili işlerden sorumludur. [İstanbul](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0stanbul)'dayken Divan toplantılarına katılırdı. Kaptan-ı Derya da aslî üye değildi, gerekli görülen konularda çağrılır ve fikri sorulurdu.

[Divan-ı Hümayun](https://turkipedia.org/tr/wiki/D%C3%AEv%C3%A2n-%C4%B1_H%C3%BCm%C3%A2yun), [II. Mahmud](https://turkipedia.org/tr/wiki/II._Mahmud) döneminde kaldırılarak yerine nazırlıklar (bakanlıklar) kuruldu.

### İdari bölümler

![1899 yılında imparatorluğun idari bölünüşü](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/ec/Ottoman_Empire_Administrative_Divisions-tr.svg/1280px-Ottoman_Empire_Administrative_Divisions-tr.svg.png)
*1899 yılında imparatorluğun idari bölünüşü (Original: User:Userd898 , vector illustration: SAİT71 . Bu W3C belirsiz vektörel grafik Inkscape ile oluşturuldu ., CC-BY-SA-4.0)*

Osmanlı İmparatorluğu, ilk idari birimler olarak [sancaklara](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sancak_%28idari_birim%29) bölünmüştü. Çoğu sancak, [sancakbey](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sancakbeyi) adı verilen kişiler tarafından yönetilmekteydi. Bir kısmı ise [şehzade](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eehzade)ler ve onların [lala](https://turkipedia.org/tr/wiki/Lala)ları tarafından yönetilmekteydi. Sancaklar da kazalardan ve nahiyelerden oluşmaktaydı. Ülkenin genişlemesiyle birlikte, sancakların birleşimiyle oluşacak olan [beylerbeyliği](https://turkipedia.org/tr/wiki/Eyalet_%28Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu%29) kuruldu. İlk kurulan beylerbeyliği, [Rumeli Beylerbeyliği](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rumeli_%28eyalet%29)'dir. 16. yüzyıldan itibaren, beylerbeyliği kelimesi yerine [*eyalet*](https://turkipedia.org/tr/wiki/Eyalet) kelimesi kullanılmaya başlandı. Eyaletler, sâlyâneli (yıllıklı) ve sâlyânesiz (yıllıksız) olmak üzere ikiye ayrılmaktaydı. Sâlyânesiz eyaletler [Has](https://turkipedia.org/tr/wiki/Has), [Zeamet](https://turkipedia.org/tr/wiki/Zeamet) ve [Tımar](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C4%B1mar) olmak üzere üç dirlik arazisine bölünmüştü. Tımar dirliğinde, ordunun uzun süre ordusunun ana gücü olan [Tımarlı Sipahiler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sipahi) yetiştirilmişti. Sâlyâneli eyaletler, genellikle devletin doğrudan kontrol edemediği, merkeze uzak eyaletlerdi. Bu eyaletler dirliğe ayrılmazdı; vergilerini doğrudan para olarak merkeze gönderirlerdi. Burada daimî [Yeniçeri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yeni%C3%A7eri) garnizonları olurdu.

19. yüzyılda eyalet yapısı değişmeye başladı. 1864 yılında eyalet sistemi tamamıyla yıkılarak yerine [*vilayet*](https://turkipedia.org/tr/wiki/Vilayet) sistemi getirildi. Bu sistem, [Türkiye Cumhuriyeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye)'ndeki idari bölünüşün temelini attı.

### Hukuk

Devlet, varlığı süresince birçok [hukuk](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hukuk) düzenini sentezlemiş ve Osmanlı hukukunu oluşturmuştur. [Kanun](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kanun), genellikle laik bir düzene sahipti. Ancak [şer'i](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eeriat) ve dinî hukukla da uyumluydu.[^121] Hukuk kuralları, yerel özelliklere göre de esneklik gösteriyordu. Toprakların yönetimi ve sivil düzen konusunda yerel idareye haklar tanınıyordu. Böylelikle imparatorluk içindeki birçok unsurun adalet anlayışına cevap veriliyordu.[^122]

Osmanlı İmparatorluğu meşruiyet kaynağını dinde bulması ve hukuk kurallarının oluşumu bağlamında, [laik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Laiklik) bir devlet değildi; [Müslüman](https://turkipedia.org/tr/wiki/M%C3%BCsl%C3%BCman) ve [gayrimüslim](https://turkipedia.org/tr/wiki/Gayrim%C3%BCslim)lere yaklaşım farklılıkları bağlamında, [seküler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sek%C3%BClerizm) bir devlet değildi; dinin devlete hâkim değil, devletin kontrolünde olması bağlamında, [teokratik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Teokrasi) bir devlet değildi.[^123] Vicdan özgürlüğü Müslümanlara kıyasla gayrimüslimlere daha geniş kapsamda tanındı, inancını açıklama özgürlüğü ise gayrimüslimlere kıyasla Müslümanlara daha geniş kapsamda tanındı.[^124]

Osmanlı İmparatorluğu'nda "şerî" ve "örfi" olmak üzere iki tür hukuk vardı. Örfi hukuk, kanunlar çerçevesinde oluşan hukuk sistemidir. Şerî hukuk ise [İslam](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0slam) dininin esasları üzerine kuruluydu.

### Hükümdar unvanları

#### Halife

![Osmanlı ve Memlûk ordularının Mercidâbık Muharebesi'ndeki çarpışmasını betimleyen bir resim](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/19/%D9%85%D8%B1%D8%AC_%D8%AF%D8%A7%D8%A8%D9%82_%D9%85%D8%AD%D8%A7%D8%B1%D8%A8%D9%87_%D8%B3%D9%89_%28%D8%B9%D8%AB%D9%85%D8%A7%D9%86%D9%84%D9%89%29.jpg/1280px-%D9%85%D8%B1%D8%AC_%D8%AF%D8%A7%D8%A8%D9%82_%D9%85%D8%AD%D8%A7%D8%B1%D8%A8%D9%87_%D8%B3%D9%89_%28%D8%B9%D8%AB%D9%85%D8%A7%D9%86%D9%84%D9%89%29.jpg)
*Osmanlı ve Memlûk ordularının Mercidâbık Muharebesi'ndeki çarpışmasını betimleyen bir resim (public-domain)*

"[Hilafet](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hil%C3%A2fet)" veya halifelik (خلافة), Arap coğrafyasında dünyanın diğer coğrafyalarındaki [kral](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kral)lık, [hanlık](https://turkipedia.org/tr/wiki/Han_%28%C3%BCnvan%29), [çar](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87ar)lık, [imparator](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0mparator)luk ve [şah](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eah)lık gibi makamlara eşdeğer olarak kurulmuş bir [devlet başkanlığı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Devlet_ba%C5%9Fkan%C4%B1) makamıdır. 632'de ölen [İslam](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0slam) [peygamber](https://turkipedia.org/tr/wiki/Peygamber)i [Muhammed](https://turkipedia.org/tr/wiki/Muhammed)'in kurduğu [İslam Devleti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Medine_%C4%B0slam_Devleti)'nin liderliğini sürdüren hükümdarlar; "kral", "çar" veya "imparator" gibi bir unvan olan "halife" (خليفة) unvanını kullanmıştır.

Muhammed'in ölümünden sonra İslam Devleti'ni devam ettiren [Râşidîn](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hulef%C3%A2-yi_R%C3%A2%C5%9Fid%C3%AEn) [halifelerinin](https://turkipedia.org/tr/wiki/D%C3%B6rt_Halife) sahabenin önde gelenlerinin seçimi ve biat alma yoluyla; [Emevî](https://turkipedia.org/tr/wiki/Emev%C3%AEler) ve [Abbâsî](https://turkipedia.org/tr/wiki/Abb%C3%A2s%C3%AEler) halifeleri ve halife unvanını kullanan sonraki diğer hükümdarlarda ise babadan oğula geçen [veraset](https://turkipedia.org/tr/wiki/Veraset) yoluyla intikal ettiği görülmektedir. 1453'te [II. Mehmed](https://turkipedia.org/tr/wiki/II._Mehmed)'in [İstanbul'u fethi](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0stanbul%27un_Fethi)yle [Doğu Roma İmparatorluğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bizans_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu)'nu yıkıp "Roma İmparatoru" (*Kayser-i Rûm*) ünvanını üstlenmesi gibi 1517'de [I. Selim](https://turkipedia.org/tr/wiki/I._Selim) [Ridâniye Muharebesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rid%C3%A2niye_Muharebesi)'yle İslam Devleti'ni devam ettiren [Memlûk Devleti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Meml%C3%BBk_Devleti)'ni yıkıp "İslam Halifesi" ünvanını üstlenmiştir ve böylelikle Osmanlı hükümdarları sultan, han ve şah gibi çok sayıdaki unvanlarının yanına halife unvanını eklemiştir.

Halifelik makamının, tek bir toprak parçasından ibaret İslam Devleti'nin yönetim erkiyken, sonradan [Papa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Papa)lık benzeri ulusötesi otoriteye sahip dinî-siyasi bir makam olarak algılanmaya başlayıp [Sünniler](https://turkipedia.org/tr/wiki/S%C3%BCnnilik)in veya "tüm dünya [Müslüman](https://turkipedia.org/tr/wiki/M%C3%BCsl%C3%BCman)larının" temsilciliğine teşebbüs etmesi, [Rus İmparatorluğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rus_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu)'nun Osmanlı Devleti'ndeki Ortodoksları himaye etmesini ve Osmanlı Devleti'nin [Kırım](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1r%C4%B1m)'daki Müslümanları himaye etmesini sağlayan 1774 [Küçük Kaynarca Antlaşması](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C3%BC%C3%A7%C3%BCk_Kaynarca_Antla%C5%9Fmas%C4%B1) ile başlamıştır.[^125] Böylelikle 7. yüzyılda Arap coğrafyasının bir bölgesi olan [Hicaz](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hicaz)'da Muhammed'in liderliğini yürüttüğü [İslam Devleti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Medine_%C4%B0slam_Devleti)'nde yaşayan ve sayıları henüz milyonları bulmamış insanları yönetmek için kurulup 13. yüzyıla kadar sürekli genişleme eğilimi gösteren Arap İslam İmparatorluğu'nun devlet başkanlığı makamı olan hilafet, 1774 Küçük Kaynarca Antlaşması'ndan çok daha sonra, [Sulu Sultanlığı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sulu_Sultanl%C4%B1%C4%9F%C4%B1)'ndaki Müslümanlara [Amerika Birleşik Devletleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Amerika_Birle%C5%9Fik_Devletleri) yönetimini kabul ettiren[^126][^127] [II. Abdülhamid](https://turkipedia.org/tr/wiki/II._Abd%C3%BClhamid) yönetimi (1876-1909) ve bütün Müslümanları [İtilaf Devletleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0tilaf_Devletleri)'ne karşı savaşa teşvik etmek için [Mehmed Reşad](https://turkipedia.org/tr/wiki/V._Mehmed)'a [cihad ilan ettiren](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_Cihat_Beyannamesi)[^128] [İttihat ve Terakki](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0ttihat_ve_Terakki) yönetimi (1913-1918) tarafından, kıtalararası yetkiye sahip bir kurum veya unvan gibi kullanılmak istenmiştir ancak [Arap Ayaklanması](https://turkipedia.org/tr/wiki/Arap_Ayaklanmas%C4%B1) örneğindeki gibi başarısız[^129][^130] olunmuştur. 29 Ekim 1923'te [Türkiye'de cumhuriyetin ilanı](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye%27de_cumhuriyetin_ilan%C4%B1)yla ülkenin devlet başkanlığı makamına [kimin](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mustafa_Kemal_Atat%C3%BCrk), [hangi unvanla](https://turkipedia.org/tr/wiki/Cumhurba%C5%9Fkan%C4%B1) geçeceği sorunu çözülmüş, birkaç ay sonra, 3 Mart 1924'te ise eski rejimden kalan hilafet makamı [kaldırılmıştır](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hil%C3%A2fetin_kald%C4%B1r%C4%B1lmas%C4%B1).

### Ordu

![Osmanlı zırhı (1480-1500)](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/ed/Ottoman_armour_1480-1500.jpg/1280px-Ottoman_armour_1480-1500.jpg)
*Osmanlı zırhı (1480-1500) (World Imaging, CC-BY-SA-3.0)*

Osmanlı İmparatorluğu'nun ordu teşkilatı [Anadolu Selçuklu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Anadolu_Sel%C3%A7uklu_Devleti), [İlhanlılar](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0lhanl%C4%B1lar) ve [Memluk](https://turkipedia.org/tr/wiki/Meml%C3%BBk_Devleti) devletlerinin askerî teşkilat yapılarından belirli ölçülerde yararlanılarak kurulmuştur. Osmanlı ordusunda başkomutanlık görevini [Kağan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ka%C4%9Fan)lar yapmışlardır.

Yaya ve atlılardan oluşturulan ordunun atsız kısmı "[yaya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yaya_%28askeri%29)", süvarileri ise "[müsellem](https://turkipedia.org/tr/wiki/M%C3%BCsellem)" şeklinde adlandırılmıştı; bu yönetim ilk olarak [Orhan Gazi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Orhan_Gazi) döneminde yapılmıştı. Bunlar, [Kapıkulu Ocakları](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kap%C4%B1kulu)'nın kuruluşuna kadar savaşlarda fiili olarak hizmet gördüler. Osmanlı Devleti'nin temelleri atılırken, süvari olan beylik kuvvetlerinin yerine Vezir [Alâeddin Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Al%C3%A2eddin_Pa%C5%9Fa) ile Kadı [Cendereli Kara Halil](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87andarl%C4%B1_Kara_Halil_Hayreddin_Pa%C5%9Fa)'in tavsiyeleriyle Türk gençlerinden oluşan ayrı ayrı biner kişilik yaya ve müsellem isimleriyle muvazzaf yaya ve süvari kuvveti kuruldu.

#### Kara kuvvetleri

Yaya ve müsellemlerin temelini attığı ordu teşkilatı zamanla kuvvet ve sınıflara ayrılmıştır. Osmanlı ordusu başlıca üç ana kuvvetten oluşmaktadır. Bunlar; [Kapıkulu Ocağı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kap%C4%B1kulu), [Eyalet askerleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Eyalet_askerleri) ve [Akıncı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ak%C4%B1nc%C4%B1)lardır.

[Kapıkulu Ocağı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kap%C4%B1kulu), Osmanlı Devleti'nin [daimî ordusunu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_ordusu) oluşturan ve doğrudan padişaha bağlı olan yaya, atlı ve teknik sınıftan asker ocaklarına verilen addır. Kapıkulu ocaklarının kurulmasından önceki dönemde Osmanlı Devleti'nin askerî gücünü [yayalar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yayalar) ve [müsellem](https://turkipedia.org/tr/wiki/M%C3%BCsellem)ler oluşturuyordu.

[Eyalet askerleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Eyalet_askerleri), devletin [Tımar](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C4%B1mar_%28arazi%29)'a ayrılmış bölgelerinde yetişmiş askerlerdi. Kapıkulu askerleri gibi barış zamanında da askerlik yapmazlardı. Sadece savaş sırasında askerlik yaparlardı.

#### Donanma

Osmanlı İmparatorluğu'nun deniz kuvvetleri olan Donanma-yı Hümâyûn, 14. yüzyılda kuruldu.[^131][^132] Osmanlı Devleti, 1323 yılında [Karamürsel](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karam%C3%BCrsel)'i fethederek denize ulaştı. [Karamürsel Bey](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kara_M%C3%BCrsel) komutasında ilk donanma oluşturuldu ve [Kocaeli](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kocaeli)'de yapılan savaşlarda denizden destek sağlandı.[^133][^134] 1327 yılında Karamürsel'de ilk Osmanlı tersanesi kuruldu ve böylece deniz gücünün kurumsallaşma çalışmaları başladı.[^135] Osmanlı donanmasında hiyerarşik sisteme geçildi, ilk derya beyi (donanma komutanı) Karamürsel Bey oldu.[^136] 1337 yılında Kocaeli ele geçirildi; böylece 1353 yılında gerçekleşecek olan [Rumeli'ye geçiş](https://turkipedia.org/tr/wiki/Orhan_Gazi)in önü açıldı.[^137] Bundan sonra donanmanın merkezi sırasıyla [İzmit](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0zmit), [Gelibolu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Gelibolu) ve son olarak da İstanbul oldu.[^138][^139]

[İstanbul'un Fethi](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0stanbul%27un_Fethi)'nde [II. Mehmed](https://turkipedia.org/tr/wiki/II._Mehmed), donanmadan da yararlandı.[^140] Karadeniz'de ve Akdeniz'de etkisi artan Osmanlı donanması, [Büyük Mısır Seferi](https://turkipedia.org/tr/wiki/B%C3%BCy%C3%BCk_M%C4%B1s%C4%B1r_Seferi)'nde (1516-1517) Osmanlı kuvvetlerine lojistik destek sağladı.[^141][^142]

1538 yılında [Barbaros Hayreddin Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Barbaros_Hayreddin_Pa%C5%9Fa) kumandasındaki [Preveze Deniz Muharebesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Preveze_Deniz_Muharebesi) kazanıldı ve Akdeniz'de Osmanlı hâkimiyeti başladı. Bundan sonra, 1560'ta [Cerbe Deniz Muharebesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Cerbe_Deniz_Muharebesi) de kazanıldı. 1565'te [Malta kuşatıldı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Malta_Ku%C5%9Fatmas%C4%B1), ancak bir şey elde edilemedi. Osmanlı donanmasını büyütmek için birçok tersane kuruldu; ihtiyaç duyulan malzemeler [Kocaeli](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kocaeli)'den, [Biga](https://turkipedia.org/tr/wiki/Biga)'dan, [Samsun](https://turkipedia.org/tr/wiki/Samsun)'dan, [Kastamonu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kastamonu_%28il%29)'dan ve [Aydın](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ayd%C4%B1n)'dan getiriliyordu.[^143][^144]

[Kaptan-ı derya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kaptan-%C4%B1_derya)lara gelenek olarak [Cezayir Beylerbeyliği](https://turkipedia.org/tr/wiki/Cez%C3%A2yir-i_Garp_%28eyalet%29) verilirdi.[^145] [Gelibolu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Gelibolu), [Akdeniz adaları](https://turkipedia.org/tr/wiki/Akdeniz%27deki_adalar_listesi) ve [İzmir](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0zmir)'in bazı yerleri Osmanlı kaptanlarına dirlik olarak verilirdi.[^146]

16. yüzyılda, [Hint Okyanusu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hint_Okyanusu)'nda [Portekiz Krallığı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Portekiz_Krall%C4%B1%C4%9F%C4%B1)'na karşı [Hadım Süleyman Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Had%C4%B1m_S%C3%BCleyman_Pa%C5%9Fa) ve [Piri Reis](https://turkipedia.org/tr/wiki/P%C3%AEr%C3%AE_Reis) komutasında seferler düzenlendiyse de, Portekiz donanması üstün geldi ve Piri Reis 1554'te idam edildi.[^147] 1571 yılında [İnebahtı Deniz Savaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0nebaht%C4%B1_Deniz_Muharebesi)'ndan gelen yenilgiyle ağır kayıplar veren Osmanlı donanması, sonraları kayıplarını telafi etmeyi başardı.[^148]

Osmanlı İmparatorluğu, duraklama döneminden itibaren deniz ticaretinde [Avrupa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Avrupa)lı devletlerden geri kaldı. 18. yüzyılda [Mezomorto Hüseyin Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mezamorta_H%C3%BCseyin_Pa%C5%9Fa)'nın girişimleri ile donanmada reform yapıldı.[^149][^150][^151] Fakat denizlerde ciddi bir üstünlük sağlanamadı. 1773 yılında [Cezayirli Gazi Hasan Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Cezayirli_Gazi_Hasan_Pa%C5%9Fa)'nın [Kaptan-ı derya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kaptan-%C4%B1_derya) olmasıyla [Bahriye Mektebi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Deniz_Lisesi) açıldı, burada modern eğitim verilmeye başlandı ve 1776 yılında [Tersane-i Amire](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tersane-i_Amire)'nin yakınlarında ikinci Bahriye Mektebi olarak Hendesehane-i Bahri açıldı.[^152]

![Mahmudiye kalyonu (1829, İstanbul)](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/3/37/Ottoman_ship_of_the_line_Mahmudiye.png)
*Mahmudiye kalyonu (1829, İstanbul) (public-domain)*

19. yüzyılda Osmanlı İmparatorluğu, [Fransa'nın Mısır Seferi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Fransa%27n%C4%B1n_M%C4%B1s%C4%B1r_ve_Suriye_seferi)'nde İngiliz donanmasından [yardım aldı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Nil_Muharebesi). Bundan sonra, [III. Selim](https://turkipedia.org/tr/wiki/III._Selim)'in reformlarını devam ettiren [II. Mahmud](https://turkipedia.org/tr/wiki/II._Mahmud) devrinde donanma, 1827 yılında [Navarin](https://turkipedia.org/tr/wiki/Navarin_Deniz_Muharebesi)'de imha edildi.[^153] II. Mahmud döneminde [Amerikalı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Amerikal%C4%B1lar) mühendislerin yardımlarıyla reformlar devam etti; Osmanlı tersanelerine modern deniz sanayi girdi ve dönemin en büyük savaş gemisi ünvanını elinde tutan [''Mahmudiye''](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mahmudiye_%28kalyon%29) de o dönemde denize indirildi. II. Mahmud'un ölümünden sonra bu mühendisler İstanbul'u terk etmek zorunda bırakıldı.[^154] Tahta çıkan [Abdülmecid](https://turkipedia.org/tr/wiki/Abd%C3%BClmecid) döneminde, 1840 yılında Bahriye meclisi kuruldu ve modern donanma çalışmaları devam etti. İlk denizcilik şirketi [Şirket-i Hayriye](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eirket-i_Hayriye) de bu dönemde kuruldu. [Abdülaziz](https://turkipedia.org/tr/wiki/Abd%C3%BClaziz) döneminde ise, 1867 yılında [Bahriye Nazırlığı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bahriye_Nez%C3%A2reti) kuruldu. Abdülaziz döneminde, devam eden reformlar ile yabancı ülkelerden çok sayıda modern savaş gemisi satın alındı.

1878'den itibaren [II. Abdülhamid](https://turkipedia.org/tr/wiki/II._Abd%C3%BClhamid)'in güvensizliği sonucu donanma, [Haliç](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hali%C3%A7)'te terk edildi ve denize açılmadı.[^155][^156] [1897 Osmanlı-Yunan Savaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1-Yunan_Sava%C5%9F%C4%B1_%281897%29)'nda Osmanlı donanması kendini gösteremedi. 1909 yılında [Donanma Cemiyeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Donanma_Cemiyeti)'nin çabaları ile modern donanma çalışmaları halkın bağışlarıyla devam etti.[^157][^158] Bu cemiyetin çabaları ile çok sayıda modern savaş gemisi satın alındı, Alman subaylardan oluşan bir heyet ile reform çalışmaları canlandı. [Trablusgarp Savaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Trablusgarp_Sava%C5%9F%C4%B1)'nda (1911) ve [Balkan Savaşları](https://turkipedia.org/tr/wiki/Balkan_Sava%C5%9Flar%C4%B1)'nda (1912-1913) Osmanlı donanması etkinlik gösterdi, fakat [I. Dünya Savaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/I._D%C3%BCnya_Sava%C5%9F%C4%B1)'nda [Ege Denizi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ege_Denizi)'nde sınırlı faaliyet göstermek zorunda kaldı, [Çanakkale Deniz Savaşları](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87anakkale_Sava%C5%9F%C4%B1_deniz_harek%C3%A2tlar%C4%B1)'nda (1915) başarılı oldu.[^159][^160] Donanma, I. Dünya Savaşı'nın ardından [Marmara Denizi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Marmara_Denizi)'nde [İtilaf kuvvetlerinin](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0tilaf_Devletleri) kontrolü altına girdi.[^161]

#### Hava kuvvetleri

![I. Dünya Savaşı'nda bir Osmanlı uçağının montajı](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/9/91/Assembly_of_Ottoman_airplane.jpg)
*I. Dünya Savaşı'nda bir Osmanlı uçağının montajı (NA, public-domain)*

Harbiye Nazırı [Mahmud Şevket Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mahmud_%C5%9Eevket_Pa%C5%9Fa) tarafından 1909'da ilk adımı atılan Osmanlı askerî havacılığı, resmî olarak 1 Haziran 1911 tarihinde Fen Kıtaları Müstahkem Genel Müfettişliği 2. Şubesi bünyesinde *Havacılık Komisyonu* adıyla faaliyete geçirilmiştir. Havacılık Komisyonu'nun temellerini, [Fransa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Fransa)'dan satın alınan biri 25, biri de 50 beygirlik iki uçak oluşturmuştur.

1912 yılında başlayan [Balkan Savaşları](https://turkipedia.org/tr/wiki/Balkan_Sava%C5%9Flar%C4%B1)'nda Deperdussin, Bleriot, Harlan ve Mars tipi uçaklarla Osmanlı tayyare bölükleri kendini mümkün olduğunca göstermiştir. Balkan Savaşları'nın acı hatıralarını silmek ve Türk havacılığını dünyaya tanıtmak için Harbiye Nazırı [Enver Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Enver_Pa%C5%9Fa), iki tayyarelik bir filoyu 8 Şubat 1914'te [Kahire](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kahire)'ye gönderdi.

[I. Dünya Savaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/I._D%C3%BCnya_Sava%C5%9F%C4%B1) döneminde, müttefik olunan [Almanya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Alman_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu)'dan gizlice getirilen uçaklar ve düşmandan ele geçirilen uçaklar kullanıldı. Savaşın pek çok döneminde hava harekâtı, yetersizliklerden ötürü kısıtlandı, ancak yine de kayda değer uçuşlar yapıldı.

## Toplum

![19. yüzyıl sonlarında saray ahalisi](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e7/Iconographic_Encyclopedia_of_Science%2C_Literature_and_Art_271.jpg/1280px-Iconographic_Encyclopedia_of_Science%2C_Literature_and_Art_271.jpg)
*19. yüzyıl sonlarında saray ahalisi (painter from Brockhaus and Efron Encyclopedic Dictionary, public-domain)*

Osmanlı toplumu, *askeri* (yönetenler) ve *reaya* (yönetilenler) olmak üzere iki farklı tabakadan oluşmaktaydı. Askeriler dışındaki halk, "reaya", devlete vergi ödemekteydi. Şehirler, kasabalar ve köylerde yaşarlardı. Askeriler ise kendi içerisinde *seyfiye* (ehl-i örf), *ilmiye* (ehl-i şer) ve *kalemiye* (ehl-i kalem) olmak üzere üçe ayrılırdı. Seyfiye sınıfı askerlik ve yönetim işlerinden, ilmiye sınıfı din, adalet ve eğitim işlerinden, kalemiye sınıfı da bürokrasi, diplomasi ve mali işlerden sorumluydular.

Osmanlı siyasal uygulamasında askeri ve reaya kesin kurallarla ayrılmıştı.[^162] Toplumsal köken, yetişme koşulları ve resmî görev bakımından askeri sınıf; kılıç ve kalem ehli olarak ikiye ayrılmaktaydı.[^163] Halk ise [Müslüman](https://turkipedia.org/tr/wiki/M%C3%BCsl%C3%BCman) ve Müslüman olmayan milletlerden oluşuyordu.[^164] [Gayrimüslim](https://turkipedia.org/tr/wiki/Gayrim%C3%BCslim)ler ayrıca "[cizye](https://turkipedia.org/tr/wiki/Cizye)" vergisi ödemek dışında toplumdan bir ayrıma tabi değildi. Müslüman toplumun yaşantısı [şeriat](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eeriat) ile şekillenirken, farklı milletlerin din ve örflerine göre mahalli yaşam tarzlarını koruma imkânı vardı.[^165] [İslam](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0slam)'dan kaynaklanan [gaza](https://turkipedia.org/tr/wiki/Gaza) ve [cihat](https://turkipedia.org/tr/wiki/Cihat) anlayışıyla sürekli genişleme eyleminde bulunan devletin egemenliği altındaki topraklarda yaşayan halklar, zaman zaman toplu ya da yerel [ayaklanma](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0syan)lar ile Osmanlı iktidarına karşı çıktılar.[^166]

## Ekonomi

![Kanuni döneminde basılmış altın para](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/6/6f/Sultani_of_Suleiman_I%2C_1520.jpg)
*Kanuni döneminde basılmış altın para (public-domain)*

Bundan bir müddet öncesine kadar ilk Osmanlı [sikke](https://turkipedia.org/tr/wiki/Maden%C3%AE_para)sinin [Orhan Bey](https://turkipedia.org/tr/wiki/Orhan_Gazi) döneminde basıldığı düşünülüyordu. Fakat yakın zamanda [Osman Bey](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osman_Gazi)'e ait sikkenin bulunmasıyla birlikte bu eski bilgi geçerliliğini kaybetti. Buna göre ilk Osmanlı parasının Osman Gazi döneminde tedavüle çıktığı anlaşılmaktadır. Gümüşten mamul Osmanlı parasına "[akça](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ak%C3%A7a)" deniyordu.

Her padişah, hükümdarlık alameti olarak kendi adına para bastırırdı. Osmanlı hükümdarları, Fatih Sultan Mehmed devrine kadar gümüş ve bakır para bastırdılar. [Fatih Sultan Mehmed](https://turkipedia.org/tr/wiki/II._Mehmed), döneminde ilk altın parayı bastırdı.

Osmanlı hazinesini en çok dolduran padişah ise [Yavuz Sultan Selim](https://turkipedia.org/tr/wiki/I._Selim)'dir. Sultan Selim, 8 senelik iktidarı döneminde gerçekleştirdiği [Mısır Seferi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rid%C3%A2niye_Muharebesi) ile Mısır civarında hüküm süren [Memlûk Devleti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Meml%C3%BBk_Devleti)'ne son verdi ve [Orta Doğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Orta_Do%C4%9Fu) ile [Afrika](https://turkipedia.org/tr/wiki/Afrika)'daki mühim yerleri ve [Kutsal Topraklar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kutsal_Topraklar)'ı Osmanlı Devleti'ne kattı. Mısır'ı ele geçirdikten sonra tüm Memlûk hazinesini başkent İstanbul'a getirtti ve Osmanlı hazinesine mührünü bastı. Daha sonradan, anlatılanlara göre şöyle bir emir verdi:*Benim altınla doldurduğum hazineyi, benden sonra gelenlerden her kim daha çok mangırla doldurursa, hazine onun mührüyle mühürlensin, yoksa benim mührümle mühürlenmeye devam edilsin!*Osmanlı hazinesi bir daha hiç o kadar dolmadı ve devlet, yıkılana kadar hazineyi Yavuz Sultan Selim'in mührüyle mühürlemeye devam etti.

Osmanlı İmparatorluğu'nda ekonomiden ve türlü mali işlerden [defterdar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Defterdar) sorumluydu.

Son padişaha kadar bütün Osmanlı paralarının üzerinde "Kostantiniye" ibaresi kullanılmıştır. Daha sonradan, [Türk Kurtuluş Savaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_Kurtulu%C5%9F_Sava%C5%9F%C4%B1)'nda [Yunanlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yunanlar)ın bunu ilk [Doğu Roma](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bizans_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu) İmparatoru [I. Konstantin](https://turkipedia.org/tr/wiki/I._Konstantin) yerine Yunan Kralı [I. Konstantin](https://turkipedia.org/tr/wiki/I._Konstantin_%28Yunanistan_kral%C4%B1%29)'i kastederek kullanmaları üzerine kullanılmasından vazgeçilmiştir.

Osmanlı'da merkezî otoritenin her yerde etkin olmasını sağlayan, devlet hazinesinden para harcanmadan asker yetiştirilen ve toprağın işlenmesini de sağlarken en uç beylere kadar güvenliği taşıyabilen bir sistem vardı. Buna [Tımar sistemi](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C4%B1mar) deniyordu. Bu sisteme göre, reayaya (yönetilenler) verilen toprakların 3 yıl bekletmeksizin işlenmesi ve kazancından bir kısmıyla da tımarlı sipahileri yetiştirilmesi gerekiyordu. Böylece devlet hazinesi de azalmıyor, üstüne üstlük her an savaşa hazır asker yetişmiş oluyordu.

## Diplomasi

Osmanlı İmparatorluğu'nun diplomasi anlayışı, klasik dönemden modern döneme kadar önemli değişimler geçirmiş karmaşık bir yapıya sahipti. Devlet, kuruluşundan itibaren hem Avrupa hem de Yakın Doğu siyasetinde belirleyici bir güç olmuş; askerî üstünlük, ekonomik çıkarlar ve bölgesel istikrar hedefleri doğrultusunda farklı diplomatik araçlar geliştirmiştir. Osmanlı diplomasisi “gaza ideolojisi”, fetih siyaseti ve merkezî devlet yapısının etkisiyle uzun süre askerî öncelikli bir karakter taşımış, ancak 17. yüzyıldan itibaren Avrupa devlet sistemine entegrasyonun artmasıyla daha kurumsal ve karşılıklı ilişkileri esas alan bir diplomasi geleneği ortaya çıkmıştır.[^167][^168]

#### Komşu imparatorluklarla ilişkiler

Osmanlı dış politikası, coğrafyanın zorunlu kıldığı çok eksenli bir nitelik taşımaktaydı. En uzun süreli diplomatik ve askerî temas, doğuda İran'daki Safevi ve ardından Kaçar hanedanlarıyla, batıda ise Habsburg Monarşisi ile yürütülmüştür.

İran ile ilişkiler özellikle [Çaldıran Savaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87ald%C4%B1ran_Muharebesi)'ndan sonra sınır anlaşmazlıkları, mezhep rekabeti ve bölgesel hâkimiyet mücadeleleri çerçevesinde şekillenmiştir. [Osmanlı–Safevi ilişkileri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1-Safev%C3%AE_ili%C5%9Fkileri) sık sık savaşlara dönüşmüş olsa da 1555 [Amasya Antlaşması](https://turkipedia.org/tr/wiki/Amasya_Antla%C5%9Fmas%C4%B1), 1639 [Kasr-ı Şirin Antlaşması](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kasr-%C4%B1_%C5%9Eirin_Antla%C5%9Fmas%C4%B1) gibi diplomatik uzlaşmalar iki taraf arasında kalıcı sınır düzenlemeleri yapılmasını sağlamıştır.[^169]

[Habsburglarla](https://turkipedia.org/tr/wiki/Habsburg_Monar%C5%9Fisi) ilişkiler ise Orta Avrupa hâkimiyeti, Balkanlar'ın kontrolü ve Akdeniz dengeleri açısından belirleyiciydi. 16. yüzyıldaki yoğun askerî rekabet zamanla yerini diplomatik antlaşmalara, elçi trafiğine ve düzenli müzakerelere bıraktı. 1606 [Zitvatorok Antlaşması](https://turkipedia.org/tr/wiki/Zitvatorok_Antla%C5%9Fmas%C4%B1), Osmanlı'nın Habsburg hükümdarını diplomatik protokolde “eşit hükümdar” olarak tanıması bakımından önemli bir kırılmaydı.[^170]

#### Akdeniz ve Batı Avrupa ile diplomatik temaslar

Osmanlı İmparatorluğu, 16. yüzyıldan itibaren Akdeniz'in diplomatik yapısının etkin bir aktörü oldu. Venedik Cumhuriyeti ile ticaret, deniz güvenliği ve adalar üzerinde süregelen mücadelelere rağmen uzun soluklu diplomatik ilişkiler kuruldu. Osmanlı–Venedik kapitülasyonları, Akdeniz ticaret yollarının düzenlenmesinde kalıcı bir çerçeve sağladı.

[I. Süleyman](https://turkipedia.org/tr/wiki/I._S%C3%BCleyman) devrinde 1536 kapitülasyonlarının verilmesiyle yeni bir boyut kazandı. Fransa'ya tanınan ticari ve hukuki ayrıcalıklar ilerleyen yüzyıllarda İngiltere ve Hollanda gibi diğer Avrupa devletleri için de bir model oluşturdu. Fransız diplomasisi, 18. ve 19. yüzyıllarda Osmanlı topraklarında kültürel ve siyasi nüfuzunu artırmak için aktif rol oynadı.[^171]

İngiltere ve Hollanda ile ilişkiler ise özellikle Doğu Akdeniz ticareti, İran ipeği ve Levant ticaret yolları üzerinden gelişti. İngiliz Levant Şirketi, 17. yüzyılda Osmanlı limanlarında önemli bir ekonomik ve diplomatik güç hâline gelmişti.

#### Rusya ile ilişkiler

18. ve 19. yüzyıl [Osmanlı-Rus savaşları](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1-Rus_sava%C5%9Flar%C4%B1), imparatorluğun uluslararası ilişkilerinin merkezinde yer aldı. Karadeniz hâkimiyeti, Balkan milliyetçiliklerinin etkisi ve Kafkasya'daki güç mücadelesi iki devlet arasında birçok savaşa yol açtı. 1774 [Küçük Kaynarca Antlaşması](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C3%BC%C3%A7%C3%BCk_Kaynarca_Antla%C5%9Fmas%C4%B1) Rusya'ya Osmanlı iç işlerine müdahale edebilme imkânı sağlayarak diplomatik dengeleri derinden etkiledi. 19. yüzyıl boyunca [Rusya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rus_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu)'nın Balkanlar'daki Slav halkları üzerindeki hamiliği, Osmanlı'nın diplomatik manevralarını sınırlayan en önemli faktörlerden biri oldu.[^172]

#### Diplomatik kurumlar ve elçilikler

Osmanlı diplomasisi uzun süre "geçici elçilikler" (geçici sefaretler) aracılığıyla yürütülmüştü. Osmanlı elçileri belirli bir görev için gönderilir, görevin tamamlanmasının ardından geri dönerdi. Ancak Avrupa devletlerinin sürekli elçilikler açması ve uluslararası ilişkilerin daha kurumsal hâle gelmesiyle Osmanlı Devleti de 18. yüzyıl sonlarında kalıcı elçilikler kurmaya başlamıştır. 1793'te Londra'da açılan ilk daimi Osmanlı elçiliği, modern diplomasiye geçiş sürecinin sembolü kabul edilir. Alexandre de Ribaupierre ve Efendi ailesi gibi diplomatik figürler bu dönemde etkin rol oynamıştır.[^173]

#### Klasik kapitülasyon sistemi

Osmanlı'nın yabancı devletlere tanıdığı kapitülasyonlar, diplomatik ilişkilerin en karakteristik unsurlarından biriydi. Bu ayrıcalıklar ticaret serbestisi, hukuki imtiyazlar ve konsolosluk yetkileri gibi alanları kapsıyordu. Başlangıçta Osmanlı çıkarlarına hizmet eden bir araç olarak görülen kapitülasyonlar, 19. yüzyılda Avrupa devletlerinin ekonomik ve siyasi nüfuzlarını genişletmeleri için bir temel teşkil etti. Bu durum Tanzimat döneminde devletin egemenliğini sınırlayan en önemli unsurlardan biri hâline geldi.[^174]

#### Modern Dönem: Avrupa konserine entegrasyon

Tanzimat reformlarıyla birlikte Osmanlı diplomasisi Avrupa devlet sistemine uyum sağlama çabasına girdi. 1856 [Paris Antlaşması](https://turkipedia.org/tr/wiki/Paris_Antla%C5%9Fmas%C4%B1_%281856%29), Osmanlı İmparatorluğu'nu "Avrupa devletler topluluğu"nun bir parçası olarak tanıdı. Bu tarihten sonra Osmanlı hükûmeti uluslararası hukuk, azınlık hakları, ticaret antlaşmaları ve mali denetim gibi alanlarda Avrupa devletleriyle daha kurumsal bir diplomatik ilişki kurmak zorunda kaldı. Buna karşılık, büyük güçlerin Osmanlı toprakları üzerinde artan rekabeti, "[Şark Meselesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eark_Meselesi)" olarak bilinen uluslararası sorunun doğmasına neden oldu.[^175]

Ayrıca Osmanlı Devleti, 19. yüzyılda Avrupa ile kurduğu diplomatik ilişkilerin bir parçası olarak uluslararası sergilere de aktif biçimde katıldı. 1851'de Londra'da düzenlenen Büyük Sergi'ye Osmanlı, geniş bir [pavyonla](https://turkipedia.org/tr/wiki/Pavyon_%28sergi%29) iştirak etmiş; halılar, çiniler, dokumalar ve zanaat ürünleri dönemin İngiliz basınında büyük ilgi uyandırmıştır. Sultan [Abdülmecid](https://turkipedia.org/tr/wiki/Abd%C3%BClmecid) sergiye şahsen katılmamış olmakla birlikte, Osmanlı pavyonu imparatorluğun modernleşme ve dışa açılma politikasının bir vitrini olarak değerlendirilmiştir.[^176] 1867 yılında [Paris](https://turkipedia.org/tr/wiki/Paris)'te düzenlenen fuarda ise Osmanlı diplomasi tarihinde bir dönüm noktası olmuştur. Sultan Abdülaziz, Avrupa'ya resmî ziyarette bulunan ilk Osmanlı hükümdarı olarak sergiyi bizzat ziyaret etmiş; Fransa İmparatoru [III. Napolyon](https://turkipedia.org/tr/wiki/III._Napolyon) tarafından devlet töreniyle karşılanmıştır. Abdülaziz'in Paris, [Londra](https://turkipedia.org/tr/wiki/Londra) ve [Viyana](https://turkipedia.org/tr/wiki/Viyana) duraklarını içeren gezi programı, Tanzimat sonrası Osmanlı modernleşmesinin uluslararası görünürlüğünü artırmış ve imparatorluğun Avrupa devlet sistemi içinde daha aktif biçimde yer almasına katkıda bulunmuştur.[^177]

## Demografi

### Nüfus

Osmanlı İmparatorluğu'nun 6 asırlık varlığının çoğunda toplam vatandaş sayısı kesin verilere dayanmamıştır. 1881'deki sayıma kadar nüfus bilgileri, [vergi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Vergi) mükelleflerinin genel nüfusa oranlanmasıyla belirlenmekteydi. Vergiden hariç bir yöntem de, [hane](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hane)lerin sayılmasıydı. Her evde 5 hane halkının bulunmasına dayalı bir varsayım yapılabilmekteydi. Varsayımlara dayalı nüfus tahminlerine göre, 1520'de Osmanlı İmparatorluğu'nda 11.692.480 kişi yaşamaktaydı. 1683'te 30.000.000, 1856'da 35.350.000 nüfus olduğu düşünülmektedir.[^178]

Osmanlı Devleti'nde ilk nüfus sayımı, [II. Mahmud](https://turkipedia.org/tr/wiki/II._Mahmud) döneminde yapılmıştır. II. Mahmud, 1826 yılında [Yeniçeri Ocağı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yeni%C3%A7eri)'nı kaldırmıştı ve onun yerine Müslüman çocuklardan oluşan [Asakir-i Mansure-i Muhammediye](https://turkipedia.org/tr/wiki/As%C3%A2kir-i_Mans%C3%BBre-i_Muhammediyye) adlı bir ordu kurmuştu. Bu orduya kaç asker alınacağını öğrenmek için nüfus sayımı emrini verdi. Bu nüfus sayımı 1831'de oldu ve sayımın nedenlerinden biri de halktan alınacak vergileri hesaplamaktı. Sayımda sadece erkekler kayda alınmıştır. [Hicaz](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hicaz), bu sayımların dışında tutulmuştur.

Osmanlı İmparatorluğu'nda ilk resmî sayım ise, 1881-1893 arasında 10 yıl süren bir çalışmayla yapılmıştır. İlk defa bu sayım vergi, askerlik ya da herhangi bir amaçla değil, [demografi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Demografi)k bilgi elde etmek için yapılmıştır. Nüfus; [Müslüman](https://turkipedia.org/tr/wiki/M%C3%BCsl%C3%BCman)lar, [Yunanlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yunanlar) (Makedonlar, Anadolu Rumları, Pontus Rumları, Kafkas Rumları...), [Ermeniler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ermeniler), [Bulgarlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bulgarlar), [Katolik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Katolik_Kilisesi)ler, [Yahudiler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yahudiler), [Protestan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Protestanl%C4%B1k)lar, [Latinler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Latinler), [Asur](https://turkipedia.org/tr/wiki/Asur)lular, [Çingeneler](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87ingeneler) gibi etnik, dinî ve cinsel kategorilerde belirlenmiştir. Bu sayımda 17.388.604 olan nüfus, 1919 sayımında 14.629.000 kişi olarak belirlenmiştir.

![1914 yılında Osmanlı İmparatorluğu'nda Müslüman, Yunan ve Ermeni nüfusu](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a9/Prorportions_des_populations_musulmanes_grecques_et_armeniennes_en_AsieMineure_d%27apres_la_statistique_du_livreJaune.png/1280px-Prorportions_des_populations_musulmanes_grecques_et_armeniennes_en_AsieMineure_d%27apres_la_statistique_du_livreJaune.png)
*1914 yılında Osmanlı İmparatorluğu'nda Müslüman, Yunan ve Ermeni nüfusu (The historical government document, public-domain)*

Nüfusun [18. yüzyıl](https://turkipedia.org/tr/wiki/18._y%C3%BCzy%C4%B1l)da, [16. yüzyıl](https://turkipedia.org/tr/wiki/16._y%C3%BCzy%C4%B1l)dakinden daha düşük olmasının nedeni ise belirsizdir. Fakat, 1800'lerle birlikte nüfus yükselmeye başlamış, [Avrupa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Avrupa) illerinde (öncelikle [Balkanlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Balkanlar)'da) 10 milyon civarı, [Asya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Asya) illerinde 11 milyon ve [Afrika](https://turkipedia.org/tr/wiki/Afrika) illerinde de 3 milyon civarı nüfusla 25-32 milyona ulaşmıştır.

1900'lerde de nüfus, 18.5 milyon ile 1800'lerdekine yakındır. Bu süre zarfında imparatorluğun sınırları 3 milyon kilometrekareden 1 milyon kilometrekareye gerilemiştir. Bu da nüfusun iki katına çıktığı ve dolayısıyla [nüfus yoğunluğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/N%C3%BCfus_yo%C4%9Funlu%C4%9Fu)nun arttığı anlamına gelmektedir.

Salgın hastalıklar ve kıtlıklar da önemli bozulmalara ve demografik değişimlere neden olmuştu. 1785'te [Mısır](https://turkipedia.org/tr/wiki/M%C4%B1s%C4%B1r_%28eyalet%29) nüfusunun yaklaşık 1/16'i [veba](https://turkipedia.org/tr/wiki/Veba)dan öldü ve [18. yüzyıl](https://turkipedia.org/tr/wiki/18._y%C3%BCzy%C4%B1l)da [Halep](https://turkipedia.org/tr/wiki/Halep) nüfusu %20 oranında bir düşüş yaşadı. 1687-1731 yılları arasında sadece [Mısır](https://turkipedia.org/tr/wiki/M%C4%B1s%C4%B1r_%28eyalet%29)'ı 6 kıtlık vurdu ve son kıtlık, kırk yıl sonra [Anadolu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Anadolu)'yu vurdu. [19. yüzyıl](https://turkipedia.org/tr/wiki/19._y%C3%BCzy%C4%B1l)da gıda maddelerinin hijyen, sağlık ve ulaşımlarında yapılan iyileştirmeler ile durum kontrol altına alındı.

Buharlı gemiler ve [demiryolları](https://turkipedia.org/tr/wiki/Demiryolu_ula%C5%9F%C4%B1m%C4%B1)nın gelişimi ile yükselen liman kentlerinde bu yükseliş, nüfusun kümeleşmesine yol açtı. Kentleşme, kasaba ve şehirlerdeki büyüme ile birlikte 1700-1922 arasında nüfus hızla arttı. Sağlık ve koruma tedbirlerindeki gelişmeler, bu şehirleri yaşama ve çalışma yönünden daha cazip kıldı.

### Dil

Devletin resmî dili [Türkçe](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk%C3%A7e)dir. Uluslararası yazışmalar Türkçedir. Yerel yönetimlerde ise Türkçe ve bölgenin yerel dili, resmî işlerde yürürlükte olan dildir. Bu yerel diller [Arapça](https://turkipedia.org/tr/wiki/Arap%C3%A7a), [Arnavutça](https://turkipedia.org/tr/wiki/Arnavut%C3%A7a), [Berberice](https://turkipedia.org/tr/wiki/Berberice), [Boşnakça](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bo%C5%9Fnak%C3%A7a), [Bulgarca](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bulgarca), [Ermenice](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ermenice), [Farsça](https://turkipedia.org/tr/wiki/Fars%C3%A7a), [Hırvatça](https://turkipedia.org/tr/wiki/H%C4%B1rvat%C3%A7a), [Kürtçe](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C3%BCrt%C3%A7e), [Macarca](https://turkipedia.org/tr/wiki/Macarca), [Rumca](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yunanca), [Rusça](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rus%C3%A7a), [Sırpça](https://turkipedia.org/tr/wiki/S%C4%B1rp%C3%A7a) ve birçok yerel dildir. Merkezi ilgilendiren konularda Türkçe, yereli ilgilendiren konularda yerel diller kullanılmıştır.

Bilim dili olarak Türkçe ve Arapça, edebiyat dili olarak ise Türkçe ve Farsça kullanılmıştır.

[Tanzimat Dönemi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tanzimat)'nden sonra ülkedeki [Fransızca](https://turkipedia.org/tr/wiki/Frans%C4%B1zca) konuşan kişi sayısı da artmıştı.

![Osmanlı Türkçesi, Arapça, Yunanca, Ermenice, İbranice, Fransızca ve Bulgarca dillerini içeren 1911 tarihli Osmanlı takvimi.](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/4/4c/1911_Ottoman_Calendar.jpg)
*Osmanlı Türkçesi, Arapça, Yunanca, Ermenice, İbranice, Fransızca ve Bulgarca dillerini içeren 1911 tarihli Osmanlı takvimi. (public-domain)*

### Din

[Sünnilik](https://turkipedia.org/tr/wiki/S%C3%BCnnilik), Osmanlı İmparatorluğu'nun hâkim *dini* (gelenekler, yasal gelenekler ve din) iken, resmî *mezhep* (İslam hukuk okulu) [Hanefilik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hanefilik) idi.[^179] Devletin meşruiyet kaynağı dinde bulundu, din devletin kontrolünde kaldı ve [Müslüman](https://turkipedia.org/tr/wiki/M%C3%BCsl%C3%BCman)larla [gayrimüslim](https://turkipedia.org/tr/wiki/Gayrim%C3%BCslim)ler arasında ayrım gözetildi.[^180]

Gayrimüslimler, özellikle [Hristiyan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hristiyan)lar ve [Yahudiler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yahudiler), imparatorluğun tarihi boyunca mevcuttu. Osmanlı imparatorluk sistemi, gayrimüslimler üzerindeki resmî [Müslüman](https://turkipedia.org/tr/wiki/M%C3%BCsl%C3%BCman) hegemonyasının karmaşık bir bileşimi ve geniş bir dinî hoşgörü derecesi ile karakterize edildi.

15. yüzyılın ikinci yarısına kadar Osmanlı tebaasının çoğunluğu Hristiyan'dı.[^181] Gayrimüslimler, 19. yüzyılda büyük ölçüde göç ve ayrılma nedeniyle önemli ölçüde azalmasına rağmen, önemli ve ekonomik olarak etkili bir azınlık olarak kaldılar. Müslümanların oranı 1820'lerde %60 iken, 1870'lerde kademeli olarak %69'a ve 1890'larda %76'ya yükseldi. 1914'e gelindiğinde, imparatorluğun nüfusunun beşte birinden azı (%19.1) gayrimüslimdi ve çoğunlukla Yahudiler ve Hristiyan Rumlar, Asuriler ve Ermenilerden oluşuyordu.[^182]

#### İslam

Osmanlı İmparatorluğu, geniş bir [Müslüman](https://turkipedia.org/tr/wiki/M%C3%BCsl%C3%BCman) nüfusa sahipti ve bu nüfus farklı mezheplere ve bu mezheplerin çeşitli dallarına mensuptu.

#### Yahudilik ve Hristiyanlık

![Osmanlı yetkilisi, Hristiyan erkek çocukları devşirme için kaydediyor (1558)](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/1/12/Janissary_Recruitment_in_the_Balkans-Suleymanname.jpg)
*Osmanlı yetkilisi, Hristiyan erkek çocukları devşirme için kaydediyor (1558) (Ali Amir Beg (fl. 1558), public-domain)*

[İslam](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0slam) dininde "[ehl-i kitap](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ehl-i_kitap)" olarak adlandırılan [Yahudilik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yahudilik) ve [Hristiyanlık](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hristiyanl%C4%B1k) dinlerinin mensupları, [*millet sistemi*](https://turkipedia.org/tr/wiki/Millet_%28Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu%29) denilen düzende kendi toplulukları içinde yaşamayı sürdürdüler. İnançları nedeniyle [ikinci sınıf vatandaş](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0kinci_s%C4%B1n%C4%B1f_vatanda%C5%9F) muamelesi görerek aşağılayıcı bir sıfat olan "[gâvur](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%A2vur)" sözcüğüyle etiketlendiler ve tâbi tutuldukları [cizye](https://turkipedia.org/tr/wiki/Cizye) ve [haraç](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hara%C3%A7) vergilerini ödemeleri koşuluyla varlıklarını sürdürebildiler.[^183] Hristiyanlığın [Ortodoks](https://turkipedia.org/tr/wiki/Do%C4%9Fu_Ortodoks_Kilisesi) ve [Gregoryen](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ermeni_Apostolik_Kilisesi) kiliseleri, millet sistemi içinde meşru bir şekilde örgütlenmiş durumdaydı. Bu inançlara mensup kişiler, kendi dinî kurallarına göre yargılanırdı. Buna karşılık, millet sistemine dâhil olmayan dinlerin devlet içinde meşru bir varlığı bulunmuyordu.

14. yüzyılda [I. Murad](https://turkipedia.org/tr/wiki/I._Murad) ile başlayıp 17. yüzyıla kadar uzanan bir süreçte Osmanlı İmparatorluğu, genç Hristiyan erkek çocuklarının Balkanlar'daki topluluklardan alınıp Müslüman yapıldıktan sonra [Yeniçeri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yeni%C3%A7eri) ordusunda veya Osmanlı idari sisteminde görevlendirildiği bir tür haraç veya zorunlu askerlik sistemi olan [*devşirme*](https://turkipedia.org/tr/wiki/Dev%C5%9Firme) sistemini kullandı. En çok gelecek vadeden öğrenciler, mezunları yüksek mevkileri dolduracak olan [Enderun Okulu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ender%C3%BBn)'na kayıtlıydı. Toplanan çocukların çoğu, *devşirme* sisteminin "kan vergisi" olarak anıldığı imparatorluğun Balkan topraklarındandı. Çocuklar, büyüdükleri ortam nedeniyle nihayet İslami hale geldiklerinde, sahip oldukları tüm çocuklar özgür Müslüman sayılıyordu.

#### Misyonerlik faaliyetleri

1820 yılında başlayan ve [Kurtuluş Savaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_Kurtulu%C5%9F_Sava%C5%9F%C4%B1)'nın sonuna kadar süren zaman içerisinde Osmanlı Devleti'nde [misyonerlik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Misyonerlik) faaliyetleri çok hızlı bir şekilde gelişmiştir. Misyonerlik faaliyetlerinin bu denli başarılı olmasında şüphesiz Osmanlı Devleti'nin [Islahat Fermanı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Islahat_Ferman%C4%B1) ile verdiği ayrıcalıklar, [kapitülasyon](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kapit%C3%BClasyon) anlaşmaları ile verilen ayrıcalıklar ve Osmanlı Devleti'nin bölgelerine ilgi göstermemesi etkili olmuştur. Başlangıçta kendilerine [Anadolu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Anadolu)'da hedef bulamayan misyonerler, daha sonradan [Ermeniler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ermeniler)e odaklanıp çalışmalarında başarılı olmuşlardır. Açtıkları okullardan mezun olan kişilerin başarılı olmaları bu okulların etkilerini artırmıştır. Hatta zamanla Müslüman Türkler dahi çocuklarını bu okullara göndermişlerdir.

Misyonerlerin genel hedef kitleleri, [İslam](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0slam)iyet'in yaygın olduğu bölgeler olmuştur. Bu çalışma Osmanlı Devleti ile sınırlı kalmayıp [Afrika](https://turkipedia.org/tr/wiki/Afrika) kıtası, [Arap Yarımadası](https://turkipedia.org/tr/wiki/Arap_Yar%C4%B1madas%C4%B1), [İran](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0ran) ve [Orta Asya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Orta_Asya) halklarına yönelik de bir çalışmadır.

## Ulaşım ve haberleşme

### Ulaşım

#### Şehirler arası yollar ve ulaşım

![1820'li yıllara ait bir çift öküzün çektiği bir ulaşım aracı](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/d/d1/Chevalier_Auguste_de_Henikstein_-_Araba._Voiture_de_Constantinople.jpg)
*1820'li yıllara ait bir çift öküzün çektiği bir ulaşım aracı (Chevalier Auguste de Henikstein, public-domain)*

Osmanlı İmparatorluğu, [Asya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Asya), [Avrupa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Avrupa) ve [Afrika](https://turkipedia.org/tr/wiki/Afrika) kıtalarında sahip olduğu topraklarla birlikte, 16. yüzyıl ortalarında muazzam bir büyüklüğe ulaştı. Ekonomik ve ticari faaliyetlerin yanı sıra, ulaşım, haberleşme ve nakliye gibi birçok hizmet ulaşım yoluyla yapılmaktaydı. Çok geniş topraklar üzerinde yer alan Osmanlı İmparatorluğu ise ihtiyacına göre [Anadolu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Anadolu) ve [Rumeli](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rumeli)'de çeşitli yol sistemleri yapıyordu. Daha önceden [Bizans](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bizans_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu) ve [Selçuklu Hanedanı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sel%C3%A7uklu_Hanedan%C4%B1)ndan kalan eski yol güzergâhlarını da kendi ihtiyaçlarına göre yeniden düzenleyip, bu yollara köprüler, kaldırımlar ekleyerek, sağladığı altyapı birimleriyle daha kullanışlı hâle getirdi. İhtiyaca bağlı olarak ana yollar ve bunlara bağlı tali yollar yaptı.

1594-1595 tarihli menzil ve iskele defterinde, Osmanlı Devleti'nin karada ve denizde sahip olduğu yol sistemi anlatılmıştır.[^184] Bu deftere göre Osmanlı Devleti'nin karada kullandığı altı adet ana yol güzergâhı mevcuttu. Bu yolların üç tanesi Anadolu topraklarında, diğer üç tanesi de Rumeli topraklarındaydı. Kara yollarının isimleri, o yolun bulunduğu kıta ile birlikte İstanbul'a göre konumuna bağlı olarak verilirdi.[^185] Aynı deftere göre İstanbul'dan başlatılan iki, Üsküdar'dan da iki olmak üzere toplam dört adet deniz rotası da mevcuttu. [Üsküdar](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%9Csk%C3%BCdar)'dan başlayan rotada yollar Anadolu sahillerini, İstanbul'dan başlayan rotada ise Rumeli sahillerini dolanmaktaydı.[^186] Osmanlı İmparatorluğu'nda yollar *sağ kol*, *orta kol* ve *sol kol* olmak üzere üç ana koldan meydana gelmekteydi.

![Filistin'de bazı yolcular (1900)](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/0f/Booklet_of_postcards_Societe_Cooperative_Vigneronne_des_Grandes_Caves_Richon-le-Zion_et_Zicron-Jacob%2C_Palestine%2C_ca.1900_%28CHS-47571~25%29.jpg/1280px-Booklet_of_postcards_Societe_Cooperative_Vigneronne_des_Grandes_Caves_Richon-le-Zion_et_Zicron-Jacob%2C_Palestine%2C_ca.1900_%28CHS-47571~25%29.jpg)
*Filistin'de bazı yolcular (1900) (public-domain)*

Osmanlı İmparatorluğu'nda kara ulaşım şebekesinin güvenliği de önemliydi. Bu sebeple birçok vakıf kuruluşu ve hizmet grupları mevcuttu. Bunlar, derbentçilik, köprücülük, gemicilik ve diğerlerinden nitelik bakımından farklı olan kaldırımcılıktır.[^187] Osmanlılarda şehirler arası yol inşa ve bakım çalışmaları başlıca iki şekilde gerçekleşirdi. İlki barış zamanında, bir diğeri ise seferberlik ve savaş zamanlarında ordu ve muhtelif ağırlıkların geçeceği yol güzergâhlarında gerçekleşirdi. Yol yapım ve onarımı taş döşemenin yanı sıra, olası acil durumlarda toprak tesviyesi şeklinde de gerçekleşirdi.[^188]

İstanbul'dan [Belgrad](https://turkipedia.org/tr/wiki/Belgrad)'a uzanan anayol ile İstanbul'u [Suriye](https://turkipedia.org/tr/wiki/Suriye), [Mısır](https://turkipedia.org/tr/wiki/M%C4%B1s%C4%B1r), [Arabistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Arap_Yar%C4%B1madas%C4%B1) ve [Irak](https://turkipedia.org/tr/wiki/Irak)'a ([Bağdat](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ba%C4%9Fdat) ve [Basra](https://turkipedia.org/tr/wiki/Basra)'ya) bağlayan anayollar, Osmanlı Devleti'nin doğu ve batı seferlerinin ana yol güzergâhları olması nedeniyle, diğer yollara göre daha bakımlı ve düzgündü. Ayrıca bu yolların [hac](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hac) ve ticaret yolu olarak kullanılması sebebiyle, hükûmet tarafından yolun geçtiği eyalet ve sancak idarecilerine yolun bakımlı tutulması amacıyla emirler gönderilirdi.[^189]

Sefer sırasında ordunun her türlü ihtiyacı, daha önceden belirlenen yerlerden ve belli güzergâhlar üzerinden ihtiyaç mevkilerine ulaştırılırdı. Bunun gibi zamanlarda memlekette büyük bir ekonomik hareketlilik ve yollar üzerinde de büyük bir etkinlik meydana gelirdi. Ordu, savaş için cepheye hareket etmeden çok önce, kullanılacak yolların, konaklanacak menzillerin durumu kontrol edilerek bu konuda ilgili kişilerden rapor alınırdı.[^190]

#### Şehir içi yollar ve ulaşım

19. yüzyıl öncesinde, günümüzdeki modern kara ulaşım araçlarının gelişinden önce, İstanbul'da şehir içi kara ulaşımının bazı belirgin özellikleri vardı. Şehir içi yolların dar olmasından ötürü araba işlemesine elverişsizdi. Bunun sonucunda da kara ulaşımı deniz ulaşımına göre daha yavaştı. Şehirde Bizans devrinden kalma büyük meydanlar ve görece geniş yollar mevcuttu. Şehir yolları ortalama 6-7 metre genişliğe sahipti. O zamanki şartlara göre şehirdeki yolların genişliği, nüfusun yaşayış tarzına, ulaşım ve nakil araçlarının şekline göre yeterliydi. [Sahil surlarının](https://turkipedia.org/tr/wiki/Konstantinopolis_Surlar%C4%B1) içerisinde ve surlara yakın konumda bulunan birbirine yakın ana yollar vasıtasıyla, sahilden şehre ulaşım mümkündü. Bu güzergâh üzerinden sahilden gelen mallar tek bir araçla şehre ulaştırılabiliyordu. Bu yollar günümüzde de hâlen kullanılmaktadır.

Ana yolların temel ulaşım yükünü çekmesinden dolayı, şehrin yan sokakları çok dar durumdaydı. Yük arabaları bu ana yolları kullandıkları için, geniş ara yollara ihtiyaç duyulmamaktaydı. Bunun yanında dik, kıvrımlı yerlerde, [merdiven](https://turkipedia.org/tr/wiki/Merdiven)le tamamlanan dar sokakları sadece yayalar kullanmaktaydı. Bu tür sokaklarda yükler [hamal](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hamal)lar ile taşınır, bunun yanında [eşek](https://turkipedia.org/tr/wiki/E%C5%9Fek) ve [katır](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kat%C4%B1r)lar da taşıma amaçlı kullanılırdı.[^191] Önceleri 6-7 metre genişliğindeki yollar, şehir nüfusunun zamanla artmasından sonra yer yer 2,5 metreye kadar düştü. Şehir yollarının darlığı sebebiyle araba kullanımı azdı. Şehirde ulaşım daha çok yaya olarak veya at ile yapılırdı. 18. yüzyılın ortalarına kadar şehirde arabaya binme hakkı, devlet adamları içerisinde yalnızca [sadrazam](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sadrazam) ve [şeyhülislam](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eeyh%C3%BClislam)a tanınmıştı. Sokakların araba kullanımı için müsait olmamasının yanında, Osmanlı'da ağırlıklı olarak saray mensupları ve askerî erkan araba kullanmayı hoş görmezler ve rahatlık unsuru sayarlardı. Bu sebeple araba daha çok kadınların ulaşım amacıyla kullandıkları bir vasıta olarak görülürdü. Halkın çoğunluğu yaya olarak ulaşımı tercih ederdi.

19. yüzyılın ikinci yarısından itibaren teknik bilgisi yüksek, çizim ve ölçüm yapabilen iyi eğitimli mühendisler yol yapımlarında vazifelendirilmeye başlanmıştır. Osmanlı İmparatorluğu'nda yapılan yolların bir kısmı yabancı özel şirketler tarafından yapılmıştır. Örneğin 1860 yılında [Beyrut](https://turkipedia.org/tr/wiki/Beyrut)'tan [Şam](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eam)'a kadar olan kara yolu, bir [Fransız](https://turkipedia.org/tr/wiki/Frans%C4%B1zlar) şirket tarafından yapılmıştır. Bu tarihlerde yoğun olarak Karadeniz bölgesi ile Orta Anadolu'da kullanılan [kağnı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ka%C4%9Fn%C4%B1) arabalarının karayollarına zarar verdiği gerekçesiyle kullanımı yasaklanmış ve yerine dört tekerlekli Rumeli arabalarının kullanılması önerilmiştir.

1854 yılında kurulan [Şirket-i Hayriye](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eirket-i_Hayriye), Osmanlı İmparatorluğu'nda [Boğaziçi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bo%C4%9Fazi%C3%A7i)'nde yolcu ve yük taşımacılığı yapacak olan bir [vapur](https://turkipedia.org/tr/wiki/Vapur) şirketi olmayı amaçlamıştır. Şirketin en önemli özelliği, Osmanlı'da kurulan ilk anonim ortaklık olmasıydı. Şirketin kuruluş Nizamnamesi Mecelle sahibi, Türk Hukuk ve Edebiyat adamı [Ahmed Cevdet Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ahmed_Cevdet_Pa%C5%9Fa) tarafından hazırlandı. Galatalı banker [Manolaki Baltazzi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Baltazzi_ailesi), [İngiltere](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0ngiltere)'den yandan çarklı 6 vapur birden ısmarladı. Vapurların Osmanlı'ya gelmeleri 1854'ü buldu. İlk zamanlarda [Tersane-i Amire](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tersane-i_Amire) vapurlarıyla aralarında rekabet olmaması için yalnız [Eminönü](https://turkipedia.org/tr/wiki/Emin%C3%B6n%C3%BC) ile Boğaz köyleri arasında sefer yapma hakkı verilen şirket, ilk seferini [Üsküdar](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%9Csk%C3%BCdar)'a yaptı.

![II. Abdülhamid tarafından 1900-1908 yılları arasında inşa edilen Hicaz Demiryolu hattı](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/e/e9/Ferrocarril_del_hiyaz.png)
*II. Abdülhamid tarafından 1900-1908 yılları arasında inşa edilen Hicaz Demiryolu hattı (No machine-readable author provided. Degeefe assumed (based on copyright claims)., public-domain)*

20. yüzyılın ilk yıllarında, 1900-1908 yılları arasında, Sultan [II. Abdülhamid](https://turkipedia.org/tr/wiki/II._Abd%C3%BClhamid) döneminde [Hicaz Demiryolu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hicaz_Demiryolu) inşa edildi. Bu, [Şam](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eam) ile [Medine](https://turkipedia.org/tr/wiki/Medine) şehirleri arasında inşa ettirilen 1322 km uzunluğundaki bir demir yolu hattıydı. 1908 yılından sonraki eklemelerle 1.900 km uzunluğa kadar çıkmıştır. Demir yolunun teknik işlerinin başında [Alman](https://turkipedia.org/tr/wiki/Almanlar) mühendis [Meissner](https://turkipedia.org/tr/wiki/Heinrich_August_Meissner) bulunuyordu. II. Abdülhamid, demir yolu boyunca bir [telgraf](https://turkipedia.org/tr/wiki/Telgraf) hattı çekilmesini de emretmiştir. Demir yolunu Arap bedevilerin saldırılarından korumak için demir yolunun yanlarına birçok karakol inşa edildi. Birçok devlet, Osmanlı İmparatorluğu'nun bu projesine karşı çıkmıştır. Bunların en başında [İngiltere](https://turkipedia.org/tr/wiki/Britanya_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu) bulunmaktaydı. Demir yolu projesinin aleyhine birçok [propaganda](https://turkipedia.org/tr/wiki/Propaganda) yaptılar. Bunların arasında, toplanan bağışların demir yoluna gitmediği ve Osmanlı Devleti'nin bu paraları hazinesine aktardığı gibi birçok şey vardı.

19. yüzyılın son çeyreğinde [omnibüs](https://turkipedia.org/tr/wiki/Omnib%C3%BCs) adı verilen toplu ulaşım aracı, Osmanlı İmparatorluğu'nda kullanılmaya başlanmıştır. İstanbul'da [tramvay](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tramvay)ların işletmesine yönelik olarak *Dersaadet Tramvay Şirketi* ile 30 Ağustos 1869 tarihinde anlaşma yapılmış ve omnibüs işletme izni bu şirkete verilmiştir. Belli bir güzergâhta kurulan raylar üzerinde atlar tarafından çekilen ve birçok insan taşıma kapasitesine sahip olan büyük arabalar, ilk olarak 1872 yılında göreve başlamıştır. İstanbul'da yaygınlaşan omnibüsler, imparatorluğun çeşitli yerlerinde de kendini göstermiş; önce [Selanik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Selanik), daha sonra [Şam](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eam), [Bağdat](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ba%C4%9Fdat), [İzmir](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0zmir) ve [Konya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Konya)'da hizmet vermeye başlamıştır.[^192] 1912 yılında başlayan [Balkan Harbi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Balkan_Sava%C5%9Flar%C4%B1) nedeniyle tramvay şirketine ait 430 adet at, ordu için hükûmet tarafından 30 bin liraya satın alınmış ve İstanbul'da bir yıl süreyle tramvay çalışmamıştır. İki yıl sonra ise [I. Dünya Savaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/I._D%C3%BCnya_Sava%C5%9F%C4%B1)'nın başlaması nedeniyle sekiz ay süreyle tramvay çalışmamıştır.[^193] Atlı tramvay işletmeciliği 1914 yılında tamamen son bulurken, 11 Şubat 1914 tarihinde tramvay şebekesine ilk cereyanın verilmesiyle elektrikli tramvay işletmeciliği başlamış oldu.[^194]

### Haberleşme

Osmanlı İmparatorluğu'nda haberleşme, imparatorluğun geniş coğrafyasında yönetim ve askerî sevkiyatı mümkün kılan temel bir altyapı unsuruydu. Devletin ilk dönemlerinden itibaren haberleşme sistemi, Selçuklu ve İlhanlı geleneklerini takip eden ulak–menzil teşkilatına dayanıyordu. Yüksek hızlı haberleşmeyi sağlayan bu sistem, hem devlet bürokrasisinin işleyişi hem de taşra idaresinin merkezle ilişkisi açısından vazgeçilmezdi.[^195]

#### Ulaklar, tatarlar ve menzil teşkilatı

Osmanlı haberleşme ağının bel kemiğini ulaklar oluşturuyordu. "Tatar" olarak bilinen bu hızlı haber taşıyıcıları, devlet merkezinden gönderilen ferman, berat, emirname ve askerî buyrukları imparatorluğun en uzak bölgelerine ulaştırırdı. Bu amaçla kurulan menzil teşkilatı, belirli aralıklarla inşa edilmiş konaklama ve at değiştirme noktalarından oluşurdu. Menzilhanede ulakların kullanması için hazır at bulundurulur, böylece haberleşme hızı büyük ölçüde artardı. Menziller vakıflar tarafından finanse edilir, yolların güvenliği için derbentçi teşkilatı görevlendirilirdi.[^196]

#### Devlet iç yazışmaları ve Dîvan-ı Hümâyun haberleşmesi

Merkezi bürokrasi, özellikle [Divan-ı Hümâyun](https://turkipedia.org/tr/wiki/D%C3%AEv%C3%A2n-%C4%B1_H%C3%BCm%C3%A2yun), haberleşme ağını etkin bir şekilde kullanırdı. Taşra yöneticilerinin düzenli raporları, yıllık vergilendirme defterleri ([tahrir defterleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tahrir)), hüküm ve fermanlar menzil sistemi aracılığıyla gönderilir, böylece merkezî kontrol sağlanırdı. [Kadı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kad%C4%B1)ların merkeze gönderdikleri siciller, sancak beylerinin yazışmaları ve elçi raporları da aynı ağ üzerinden işlenirdi.[^197]

#### Diplomatik haberleşme

Osmanlılar, dış ilişkilerde haberleşmeyi diplomatik ulaklar ve elçiler aracılığıyla yürütürdü. Fâtih döneminden itibaren Avrupa devletleriyle düzenli diplomatik temas kurulmuş, 16. yüzyılda [Venedik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Venedik_Cumhuriyeti), Fransa ve Avusturya ile sürekli elçi gönderme ve karşılıklı haberleşme pratiği oturmuştur. Elçilerin beraberlerinde getirdiği raporlar (sefaretnâmeler), imparatorluğun dış dünyayı algılama biçimi açısından önemli kaynaklardı.[^198]

#### Osmanlı yolları ve haberleşme coğrafyası

Haberleşme yalnızca ulaklar ve menzil noktalarından ibaret olmayıp geniş kara ve deniz yollarını kapsıyordu. İstanbul'u Balkanlar'a bağlayan Via Militaris, Bağdat yolu, Hicaz yolu ve Kırım–İstanbul hattı devletin en işlek haberleşme güzergâhlarıydı. [Kervansaray](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kervansaray) ağı, güvenli konaklama imkânı sağladığı için hem ticaretin hem haberleşmenin sürekliliğini garanti ediyordu. Osmanlı donanması da Akdeniz ve Karadeniz'de devlet emirlerinin iletilmesinde kritik rol oynardı.[^199]

#### 19. yüzyıl modernleşmesi ve telgraf hatları

[Tanzimat](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tanzimat)'tan itibaren haberleşme sistemi köklü bir dönüşüm geçirdi. [Kırım Savaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1r%C4%B1m_Sava%C5%9F%C4%B1) sırasında [İstanbul](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0stanbul)–[Varna](https://turkipedia.org/tr/wiki/Varna)–[Balaklava](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bal%C4%B1klava) arasında kurulan telgraf hattı, Osmanlı'nın modern iletişim teknolojisiyle tanışmasını sağladı. Ardından devlet, [Anadolu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Anadolu_%28eyalet%29), [Rumeli](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rumeli_%28eyalet%29), Arap vilayetleri ve [Kafkasya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kafkasya)'ya uzanan geniş bir telgraf ağı kurdu. 1871'de kurulan [Posta ve Telgraf Nezareti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Posta_ve_Telgraf_Nez%C3%A2reti), haberleşmeyi ilk kez merkezi bir kurum altında topladı. Böylece devlet yazışmaları, diplomatik bildirişler ve askerî emirler çok daha hızlı bir biçimde iletilebilir hâle geldi.[^200]

#### Posta sistemi ve halk haberleşmesi

19. yüzyıl ortalarına dek Osmanlı posta sistemi sınırlı, çoğunlukla devlet kullanımına yönelikken, modernleşme ile birlikte sivil halkın da kullanabileceği bir posta hizmeti geliştirildi. Posta teşkilatı mektupların şehir içi ve şehirlerarası dağıtımını düzenledi. 1863'te Osmanlı'nın Uluslararası Posta Birliği'ne katılmasıyla posta taşımacılığı standartlaştı. Büyük şehirlerde posta merkezleri açıldı ve konsolosluk posta hizmetleri aşamalı olarak devlet kontrolüne alındı.[^201]

## Eğitim

Osmanlı İmparatorluğu'nda eğitim, imparatorluğun çok katmanlı sosyal yapısını yansıtan, birbirinden farklı işlevlere sahip kurumların bir arada bulunduğu çok yönlü bir sistemdi. Devletin kuruluşundan itibaren eğitim iki ana çizgide gelişti: biri yönetici sınıfa ve saray çevresine eleman yetiştirmeye yönelik kapalı ve seçkinci eğitim modeli (Enderun, Harem ve saray okulları), diğeri ise geniş halk kitlelerinin dinî ve toplumsal ihtiyaçlarına hizmet eden yaygın eğitim modeli (sıbyan mektepleri ve medreseler). 19. yüzyıla gelindiğinde Batılılaşma hareketlerinin etkisiyle askerî ve sivil modern okullar, yabancı misyoner mektepleri ve gayrimüslim cemaat okulları da sisteme eklenmiş, eğitim alanı büyük bir çeşitlilik kazanmıştır.[^202][^203]

#### Saray Eğitimi: Harem, Şehzadeler ve Enderun

Osmanlı yönetici elitinin yetiştirilmesinde saray, özellikle [Topkapı Sarayı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Topkap%C4%B1_Saray%C4%B1), eğitim sürecinin merkezini oluşturuyordu. Saray içindeki eğitim, [Harem](https://turkipedia.org/tr/wiki/Harem_%28Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu%29)'de kadınlara yönelik eğitim, Şehzadegân eğitim sistemi ve devlet yöneticilerini yetiştiren [Enderûn Mektebi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ender%C3%BBn) olmak üzere üç farklı birimi kapsıyordu.

Harem eğitimi, yalnızca padişahın aile mensuplarını değil, saray hiyerarşisine dâhil edilen genç kızları ve cariyeleri de kapsıyordu. Harem'de okuma-yazma, [Kur'an](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kur%27an) eğitimi, Türkçe ve gerektiğinde [Farsça](https://turkipedia.org/tr/wiki/Fars%C3%A7a) ve [Osmanlıca](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1ca) edebiyat dersleri, [musiki](https://turkipedia.org/tr/wiki/M%C3%BCzik), [hat](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kaligrafi) ve [nakış](https://turkipedia.org/tr/wiki/Nak%C4%B1%C5%9F) gibi sanatlar ile saray âdâbı öğretilirdi. Harem'de eğitim gören kadınlardan bazıları saray dışına çıkıp yüksek rütbeli devlet adamlarıyla evlendirilir ve hanedanın siyasi ilişkilerinde rol oynardı.[^204]

Şehzade eğitimi ise devlet yönetimiyle doğrudan ilgiliydi. Padişahın oğulları küçük yaşlardan itibaren sarayda “hoca” adı verilen seçkin âlimlerden ders alır; Kur'an, hadis, [fıkıh](https://turkipedia.org/tr/wiki/F%C4%B1k%C4%B1h), mantık, hitabet, Arapça, Farsça, tarih ve askerlik gibi dersler görürdü. Genç şehzadelerin sancaklara gönderilmesi, hem yönetim tecrübesi kazanmalarını sağlar hem de yerel idareyle merkezi yapı arasında bağ kurardı.[^205]

[Enderûn](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ender%C3%BBn), Osmanlı eğitim sisteminin en seçkin ve kapalı kurumu olup devlet idaresine üst düzey yönetici ve askerî kadro yetiştirmek amacıyla kurulmuştu. [Devşirme sistemiyle](https://turkipedia.org/tr/wiki/Dev%C5%9Firme) getirilen yetenekli gençler sıkı bir elemeden geçirilir, Türkçe, Arapça ve Farsça eğitimi, beden eğitimi, musiki, hat, geometri, siyaset, edebiyat ve saray protokol bilgisi görürlerdi. Enderun'dan yetişenler çoğunlukla vezirlik, beylerbeyliği, sancakbeyliği ve kapıkulu komutanlığı gibi devlet yönetiminin üst basamaklarına yükselirlerdi.[^206]

#### Yaygın eğitim: Sıbyan Mektepleri ve medreseler

Osmanlı coğrafyasında en yaygın eğitim kurumları olan sıbyan mektepleri, 5–12 yaş arası çocuklara yönelik temel eğitim veren mahalle okullarıydı. Bu mekteplerde okuma-yazma, Kur'an, ilmihal, ahlak ve temel matematik öğretilirdi. [Sıbyan mekteplerinin](https://turkipedia.org/tr/wiki/S%C4%B1byan_mektebi) büyük kısmı vakıflar tarafından finanse edilirdi; bu nedenle şehirlerde, kasabalarda ve köylerde geniş bir ağa sahipti. Orta ve yüksek öğretim ise medreselerde yürütülüyordu. Medrese programı hiyerarşik bir aşama sistemine dayanıyordu: temel düzeyde Arapça dil bilgisi ve mantık dersleri ile başlayan eğitim, ileri aşamalarda tefsir, [hadis](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hadis), [fıkıh](https://turkipedia.org/tr/wiki/F%C4%B1k%C4%B1h), kelam, matematik, [astronomi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Astronomi) ve mantık dersleriyle devam ederdi. [Fatih Sultan Mehmed](https://turkipedia.org/tr/wiki/II._Mehmed)'in kurduğu [Sahn-ı Seman medreseleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sahn-%C4%B1_Seman_Medresesi) ve [Kanuni Sultan Süleyman](https://turkipedia.org/tr/wiki/I._S%C3%BCleyman) döneminde açılan [Süleymaniye medreseleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/S%C3%BCleymaniye_Medresesi), ilmiye sınıfının en üst kademelerini oluşturur ve kadı, müderris, müftü gibi görevlere eleman yetiştirirdi.[^207][^208]

#### Gayrimüslim cemaat okulları

Osmanlı [millet sistemi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Millet_%28Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu%29) gereği gayrimüslimler eğitim alanında geniş bir özerkliğe sahipti. [Rum](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_Rumlar%C4%B1), [Ermeni](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_Ermenileri) ve [Yahudi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu%27ndaki_Yahudilerin_tarihi) cemaatleri, kendi patrikhaneleri veya hahambaşılıkları tarafından yönetilen okullar açmıştı. Rum okullarında Yunanca klasik edebiyat ve Ortodoks teolojisi, Ermeni okullarında Ermeni dili, edebiyatı ve Gregoryen teolojisi öğretilirken Yahudi okullarında İbranice ve Talmud eğitimi verilirdi. Özellikle 18. ve 19. yüzyıllarda bu okullar Batı tarzı müfredata yönelmeye başlamış ve Avrupa'daki [aydınlanma](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ayd%C4%B1nlanma_%C3%87a%C4%9F%C4%B1) fikirlerinin Osmanlı coğrafyasına aktarılmasında rol oynamıştır.[^209]

#### Misyoner okulları ve yabancı kurumlar

19. yüzyılda Amerikan, Fransız ve İngiliz misyoner örgütleri, eğitim alanında önemli bir etki yarattı. Anadolu ve Balkanlar'da açılan kurumlar —[Robert Koleji](https://turkipedia.org/tr/wiki/Robert_Lisesi), [Üsküdar Amerikan Kız Koleji](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%9Csk%C3%BCdar_Amerikan_Lisesi), [Saint Joseph](https://turkipedia.org/tr/wiki/Saint-Joseph_Frans%C4%B1z_Lisesi), [Saint Benoît](https://turkipedia.org/tr/wiki/Saint_Beno%C3%AEt_Frans%C4%B1z_Lisesi), [Saint Michel](https://turkipedia.org/tr/wiki/Saint_Michel_Frans%C4%B1z_Lisesi) Liseleri gibi— modern bilim dersleri, Fransızca ve İngilizce dil eğitimi ve Batı kültürünü yaygınlaştırdı. Bu okullar, özellikle gayrimüslim nüfus arasında modern bir entelektüel sınıfın oluşmasına katkıda bulundu.[^210]

#### Modernleşme dönemi: 19. yüzyıldan Cumhuriyet’e

[II. Mahmud](https://turkipedia.org/tr/wiki/II._Mahmud) döneminden itibaren Osmanlı eğitim sistemi modernleşme sürecine girdi. [Yeniçeri Ocağı'nın kaldırılmasıyla](https://turkipedia.org/tr/wiki/Vaka-i_Hayriye) birlikte modern askerî eğitim kurumları kuruldu: [Mekteb-i Harbiye](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kara_Harp_Okulu) (1834), [Tıbbiye](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mekteb-i_T%C4%B1bbiye-i_%C5%9E%C3%A2h%C3%A2ne) (1827), [Mühendishane-i Bahri](https://turkipedia.org/tr/wiki/M%C3%BChendishane-i_Bahr-i_H%C3%BCm%C3%A2yun) (1773) ve [Mühendishane-i Berri](https://turkipedia.org/tr/wiki/M%C3%BChendishane-i_Berr%C3%AE-i_H%C3%BCm%C3%A2y%C3%BBn) (1795). Bu okullar, Batı bilimlerini müfredata dahil eden ilk kurumlardı. 1868'de Mekteb-i Sultani (bugünkü [Galatasaray Lisesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Galatasaray_Lisesi)) açılarak Fransız eğitim modeli İstanbul'a taşındı; okul hem Müslüman hem gayrimüslim öğrencileri kabul eden çok kültürlü bir yapıya sahipti. 1846'da kurulan [Darülfünun](https://turkipedia.org/tr/wiki/D%C3%A2r%C3%BClf%C3%BCn%C3%BBn), imparatorluğun ilk modern üniversitesi olarak fizik, matematik, tabiat bilimleri ve edebiyat alanlarında dersler verdi ve [İkinci Meşrutiyet](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0kinci_Me%C5%9Frutiyet) sonrasında kurumsallaştı.[^211] 19. yüzyıl sonuyla birlikte ilköğretim zorunluluğu gündeme gelmiş, kızların eğitime katılımı artmış, rüştiye ve idadi adı verilen ortaöğretim kurumları yaygınlaşmış ve eğitim giderek devlet kontrolünde merkezi bir yapıya kavuşmuştur.

Osmanlı İmparatorluğu'nda her millet, üyelerine hizmet eden bir eğitim sistemi kurmuştur.[^212] Bu nedenle eğitim, büyük ölçüde etnik ve dinî çizgilere göre bölünmüştü: Müslüman öğrenciler için okullara giden az sayıda gayrimüslim vardı ve bunun tersi de geçerliydi. Tüm etnik ve dinî gruplara hizmet veren kurumların çoğu, [Fransızca](https://turkipedia.org/tr/wiki/Frans%C4%B1zca) veya diğer dillerde öğretildi.[^213]

## Kültür

![Yeni Cami ve Eminönü pazarı (İstanbul, 1895'ler)](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/dc/Flickr_-_%E2%80%A6trialsanderrors_-_Yeni_Cami_and_Emin%C3%B6n%C3%BC_bazaar%2C_Constantinople%2C_Turkey%2C_ca._1895.jpg/1280px-Flickr_-_%E2%80%A6trialsanderrors_-_Yeni_Cami_and_Emin%C3%B6n%C3%BC_bazaar%2C_Constantinople%2C_Turkey%2C_ca._1895.jpg)
*Yeni Cami ve Eminönü pazarı (İstanbul, 1895'ler) (…trialsanderrors, CC-BY-2.0)*

Osmanlı İmparatorluğu Türkleri, kuruluş öncesi yüzyıllardan beri birlikte getirdikleri [Arap](https://turkipedia.org/tr/wiki/Araplar) ve [Pers](https://turkipedia.org/tr/wiki/Farslar) [İslam](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0slam) kültürlerinin geleneklerinden ve dillerinden büyük ölçüde etkilenmişlerdi. [Anadolu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Anadolu)'ya yerleştikten sonra başta [Yunan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yunanlar), [Ermeni](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ermeniler) ve [Yahudi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yahudiler) olmak üzere yerli halkların kültürleriyle bir ölçüde kaynaştılar. Böylece eklektik tarzda bir Osmanlı kültürü ortaya çıktı. Özellikle devlet, imparatorluk hâline geldikten sonra diğer kültürlerle değişim süreklilik kazandı.

[Edebiyat](https://turkipedia.org/tr/wiki/Edebiyat), [mimari](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mimarl%C4%B1k), süs sanatları, [müzik](https://turkipedia.org/tr/wiki/M%C3%BCzik), [sahne sanatları](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%B6steri_sanatlar%C4%B1), [mutfak](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mutfak), [spor](https://turkipedia.org/tr/wiki/Spor), [bilim](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bilim) ve [teknoloji](https://turkipedia.org/tr/wiki/Teknoloji) gibi unsurlar Osmanlı kültürünün oluşumunda ve gelişmesinde etken sahibi oldular.

[Osmanlı Hanedanı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_Hanedan%C4%B1)'nı yöneten erkekler, eşlerini çeşitli etnik gruplardan aldılar ve bu nedenle sultanlar karışık etnik ve kültürel mirasa sahip oldular.

### Edebiyat

![Hüsrev ile Şirin'i tasvir eden bir çizim](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/2/2d/Amir_Khusraw_Dihlavi_-_Shirin_Encounters_the_Sculptor_Farhad_-_Walters_W62459A_-_Full_Page.jpg)
*Hüsrev ile Şirin'i tasvir eden bir çizim (Sanwalah, public-domain)*

[Anadolu Selçuklu Devleti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Anadolu_Sel%C3%A7uklu_Devleti)'nin son yıllarında, bu devletin yıkılmasından sonra ve Osmanlı Devleti'nin başlangıç döneminde, Anadolu beyliklerinin merkezinde [Arapça](https://turkipedia.org/tr/wiki/Arap%C3%A7a) ve [Farsça](https://turkipedia.org/tr/wiki/Fars%C3%A7a)dan geniş bir çeviri hareketi gerçekleşti. Bu merkezlerde ilk yapıtlarını veren yazarlardan daha sonra Osmanlı sarayınca korunanlar oldu.[^214] [*Garibnâme*](https://turkipedia.org/tr/wiki/Garibn%C3%A2me) (1330) mesnevisinin sahibi olan ve [Yunus Emre](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yunus_Emre) yolunda ilahileri bulunan [Kırşehirli Aşık Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%82%C5%9F%C4%B1k_Pa%C5%9Fa), [Moğol İlhanlılar](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0lhanl%C4%B1lar)'ının Anadolu valisi [Timurtaş](https://turkipedia.org/tr/wiki/Timurta%C5%9F)'ın vezirlerindendi. *Süheyl-ü nevbahar* (1350) mesnevisinin sahibi [Hoca Mesud](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hoca_Mesud_bin_Ahmed), "[Kelile ve Dimne](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kelile_ve_Dimne)"nin çevirisini [Aydınoğulları](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ayd%C4%B1no%C4%9Fullar%C4%B1_Beyli%C4%9Fi) Beyliği'nde kaleme almıştı. [*Hüsrev ü Şirin*](https://turkipedia.org/tr/wiki/H%C3%BCsrev_ve_%C5%9Eirin) (1367) mesnevisinin yazarı Fahri, Aydınoğulları Beyliği'nde yetişmişti.

*Hurşidname* (1387) mesnevisinin sahibi [Şeyhoğlu Mustafa](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eeyho%C4%9Flu_Mustafa); [*İskendernâme*](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0skendern%C3%A2me) (1390), [*Cemşid ü Hurşid*](https://turkipedia.org/tr/wiki/Cem%C5%9Fid_%C3%BC_Hur%C5%9Fid) (1403) mesnevilerinin sahibi [Ahmedi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ahmed%C3%AE); [*Çengname*](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87eng-n%C3%A2me) (1402-1411) mesnevisiyle tanınan [Ahmet Dai](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ahmed-i_D%C3%A2%C3%AE) ve [*Hüsrev ü Şirin*](https://turkipedia.org/tr/wiki/H%C3%BCsrev_ve_%C5%9Eirin) (1421-1429) mesnevisinin sahibi [Şeyhi](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eeyh%C3%AE), [Germiyanoğulları](https://turkipedia.org/tr/wiki/Germiyano%C4%9Fullar%C4%B1_Beyli%C4%9Fi) Beyliği'nde yetişmişlerdi. Bu dönemde, özellikle [İran](https://turkipedia.org/tr/wiki/Fars_edebiyat%C4%B1) şairlerinin [kaside](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kaside) ve [gazel](https://turkipedia.org/tr/wiki/Gazel)lerinde işlenen içki, [aşk](https://turkipedia.org/tr/wiki/A%C5%9Fk), [tasavvuf](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tasavvuf), eğlence konuları, onların kullandıkları imgeler, başvurdukları benzetmeler Türkçeye aktarıldı. Yine bu örneklere dayanan aşk, serüven, tasavvuf konularıyla ilgili [mesnevi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mesnevi)ler yazılıyordu. Ancak uzun ünlüsü olmayan Türkçenin [aruz veznine](https://turkipedia.org/tr/wiki/Aruz_%C3%B6l%C3%A7%C3%BCs%C3%BC) uydurulması güçlükler yaratıyordu. Böyle olduğu hâlde başlangıçta Türkçe sözcüklere, deyimlere, hatta atasözlerine şiirde geniş yer veriliyordu. Halk diliyle kahramanlık işleyen yapıtlar, dinsel edebiyat ürünleri de vardı. Örneğin [Tokat Kalesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tokat_Kalesi) dizdarı Arif Ali, Sultan [I. Murad](https://turkipedia.org/tr/wiki/I._Murad) için [*Danişmentname*](https://turkipedia.org/tr/wiki/D%C3%A2ni%C5%9Fmendn%C3%A2me)yi (1311, günümüze ulaşan yazması 1577) kaleme almıştı. Aynı nitelikli dinsel ve destansı yapıtlardan [*Battalname*](https://turkipedia.org/tr/wiki/Battalname) ve [*Saltukname*](https://turkipedia.org/tr/wiki/Saltukn%C3%A2me) metinleri, sonraki yüzyılın ürünleri arasındadır.[^215] [Ahmedi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ahmed%C3%AE)'nin kardeşi Hamzavi'nin gene aynı nitelikli *Hamzaviname*si, din ve kahramanlık konularını birlikte işleyen, halk diliyle yazılmış yapıtlardandır. Sadreddin'in *Destan-ı geyik* ve *Destan-ı ejderha*sı, [Dursun Fakih](https://turkipedia.org/tr/wiki/Dursun_Fakih)'in *Kıssa-i mukaffa* ve *Gazavat-i emir ül-müminin Ali*si, [Beypazarlı Maazoğlu Hasan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Beypazarl%C4%B1_Maazo%C4%9Flu_Hasan)'ın *Feth-i kale-i Selasil* ve *Cenadil Kalesi cengi* gibi yapıtları halk kitapları arasındadır.

Osmanlı İmparatorluğu'nda padişahların çoğu şiirle uğraşırdı ve çeşitli [mahlas](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mahlas)lar kullanırlardı. *Murâdî* mahlasıyla [II. Murad](https://turkipedia.org/tr/wiki/II._Murad), *Avnî* mahlasıyla [Fatih Sultan Mehmed](https://turkipedia.org/tr/wiki/II._Mehmed), *Adlî* mahlasıyla [II. Bayezid](https://turkipedia.org/tr/wiki/II._Bayezid), *Selimî* mahlasıyla [Yavuz Sultan Selim](https://turkipedia.org/tr/wiki/I._Selim), *Muhibbî* mahlası ile de [Kanuni Sultan Süleyman](https://turkipedia.org/tr/wiki/I._S%C3%BCleyman) şiirler kaleme almışlardır ve en başarılı şair yazarlar olarak da kabul edilirler. Bu padişahların şiirleri günümüze kadar ulaşmıştır. Kaynaklara göre ilk şair hükümdar, II. Murad'dır.[^216]

[Mısır Seferi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rid%C3%A2niye_Muharebesi)'nde iken, [Yavuz Sultan Selim](https://turkipedia.org/tr/wiki/I._Selim)'in Mısırlı bir cariye hizmetlisi ile aralarında bir aşk münasebetinin yaşandığı rivayet edilen olayda, Sultan Selim'in bu olaydan sonra cariyeye atıfta bulunarak şöyle bir şiir yazdığı söylenir:[^217]

Alıntı|*Merdüm-i dideme bilmem ne füsûn etti felek*

*Giryemi kıldı hûn eşkimi füzûn etti felek*

*Şîrler pençe-i kahrımdan olurken lerzân*

*Beni bir gözleri âhûya zebûn etti felek*

Bir başka başarılı şair hükümdarlardan olan [Kanuni Sultan Süleyman](https://turkipedia.org/tr/wiki/I._S%C3%BCleyman)'ın, "*Halk içinde mu'teber bir nesne yok devlet gibi / Olmaya devlet cihânda bir nefes sıhhat gibi*" dizesi ise yüzyılları aşarak günümüze ulaşmış köklü ve özlü bir sözdür.[^218]

![Fatih Sultan Mehmed, çok başarılı şiirler kaleme alırdı.](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/6e/Bellini%2C_Gentile_-_Sultan_Mehmet_II.jpg/1280px-Bellini%2C_Gentile_-_Sultan_Mehmet_II.jpg)
*Fatih Sultan Mehmed, çok başarılı şiirler kaleme alırdı. (Gentile Bellini, public-domain)*

[Fatih Sultan Mehmed](https://turkipedia.org/tr/wiki/II._Mehmed)'in [Muhammed](https://turkipedia.org/tr/wiki/Muhammed)'e ithafen yazdığı şu dizeleri de onun başarılı şairliğinin göstergelerinden biridir:[^219]

Alıntı|*Sen kokmayan gülü neyleyim,*

*Neyleyim sensiz baharı?*

*Sen doğmayan günü neyleyim,*

*Neyleyim sensiz ben dünyayı? ---- *Ben gönüllü bir köleyim, kulağımda küpem

*Kalbini fethedecekse geçerim *[*Sina*](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sina_Yar%C4%B1madas%C4%B1)*’yı birden*

*Yoksa neyime?*

*Bu fethi istemem, *[*Mısır*](https://turkipedia.org/tr/wiki/M%C4%B1s%C4%B1r)*’ı istemem, cihanı istemem.*

*Ben Sultan Fatih'im, önündeyim *[*İstanbul*](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0stanbul)*’un*

*Yakarım bu şehri yüzünde bir tebessüm için.*

### Mimari

Ana|Osmanlı mimarisi

Osmanlı mimarisi, kendinden önce gelen [Erken dönem Anadolu Türk mimarisi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Erken_d%C3%B6nem_Anadolu_T%C3%BCrk_mimarisi), [Selçuklu mimarisi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sel%C3%A7uklu_mimarisi), [Bizans mimarisi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bizans_mimarisi), [İran mimarisi](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0ran_mimarisi) ve [Memluk](https://turkipedia.org/tr/wiki/Meml%C3%BBk_Devleti) mimarisinden etkilenmiştir. Erken Osmanlı mimarisi, 13. ila 15. yüzyıllar arasında birden fazla yapı tipiyle deneyler yaptı ve aşamalı olarak 16. ve 17. yüzyılların Klasik Osmanlı stiline dönüştü ve yine [Ayasofya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ayasofya)'dan güçlü bir şekilde etkilendi. Saray sanatçılarının en büyüğü, geleneksel Bizans sanatını [Çin](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87in) sanatının unsurlarıyla karıştırmak gibi birçok çoğulcu sanatsal etkiyle Osmanlı İmparatorluğu'nu zenginleştirdi.[^220] 16. yüzyılın ikinci yarısı, özellikle İznik çinilerinin kullanımında olmak üzere bazı süsleme sanatlarının zirvesini gördü.

#### Erken dönem Osmanlı mimarisi

![199x199pik](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/6b/Hac%C4%B1_%C3%96zbek_Camii.jpg/1280px-Hac%C4%B1_%C3%96zbek_Camii.jpg)
*199x199pik (Acar54, CC-BY-SA-4.0)*

Ana|Erken dönem Osmanlı mimarisi

Erken dönem mimarisinde, yapılar ağırlıklı olarak [İznik](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0znik), [Bursa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bursa) ve [Edirne](https://turkipedia.org/tr/wiki/Edirne) şehirlerinde yer aldı. Yapılar daha çok [Bizans mimarisi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bizans_mimarisi) ve [Selçuklu mimarisi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sel%C3%A7uklu_mimarisi) etkilerini taşısa da, bu dönemde bir sonraki döneme dayanak oluşturacak fikirlerin ilk uygulamaları gerçekleşti. Bu uygulamalardan birisi, yapılarda kubbe kullanılması pratiğidir.

#### Klasik dönem Osmanlı mimarisi

[İstanbul'un Fethi](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0stanbul%27un_Fethi)'nden itibaren, mimari eserler İstanbul'da yoğunlaşmaya başladı. Bu dönemde daha çok yüksek ve görkemli yapılar inşa edildi. Bu yapılar daha çok dinî yapılar ve kamu binalarıydı. Klasik dönemin en önemli mimarı Mimar Sinan'dır. Başlıca eserleri Şehzade Camii, [Süleymaniye Camii](https://turkipedia.org/tr/wiki/S%C3%BCleymaniye_Camii) ve [Selimiye Camii](https://turkipedia.org/tr/wiki/Selimiye_Camii)'dir.[^221]

Çoklu resim|image1=Topkapi Palace (Topkapı Sarayı), Istanbul, Turkey (9603571659).jpg|caption1=1478'de [II. Mehmed](https://turkipedia.org/tr/wiki/II._Mehmed) tarafından inşa ettirilen [Topkapı Sarayı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Topkap%C4%B1_Saray%C4%B1) (İstanbul)|image2=Hagia Sophia Mars 2013.jpg|caption2=[Ayasofya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ayasofya) (İstanbul)|align=center|boyut1=220|boyut2=250|image3=İstanbul 5054.jpg|caption3=[Bayezid Camii](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bayezid_Camii)'nin inşası (1501-1505), Klasik dönemin başlangıcı olarak kabul edilir.|boyut3=225|image4=Salimiye Masjid.jpg|caption4=[Mimar Sinan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mimar_Sinan)'ın *ustalık eserim* dediği [Selimiye Camii](https://turkipedia.org/tr/wiki/Selimiye_Camii) (Edirne)|boyut4=130

#### Sonraki dönemler

Ana|Osmanlı barok mimarisi

[Lâle Devri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Lale_Devri)'yle beraber (1718-1730), Batılılaşmanın etkisiyle Batılı tarzda binalar yapılmaya başlandı. Bu dönemde [Boğaz](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0stanbul_Bo%C4%9Faz%C4%B1) kıyısına köşk yapma modası ortaya çıktı.

Bu dönemlerde [çeşme](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87e%C5%9Fme)ler ve [Aynalıkavak Kasrı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Aynal%C4%B1kavak_Kasr%C4%B1) gibi sahil kıyısındaki rezidanslar yaygınlaştı. Bir su kanalı (diğer adı *Cetvel-i Sim*) piknik alanı olarak, [Kâğıthane](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C3%A2%C4%9F%C4%B1thane) ise dinlenme alanı olarak tesis edildi. Lâle Devri'nin [Patrona Halil İsyanı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Patrona_Halil_%C4%B0syan%C4%B1) ile son bulmasına rağmen, Batılılaşma davranışının bir modeli oldu.

### Süs sanatları

Ana|Osmanlı minyatür sanatı|Osmanlı hat sanatı Çoklu resim|align=center|image1=Sarayi Album 10a.jpg|boyut1=199|caption1=Sultan [II. Mehmed](https://turkipedia.org/tr/wiki/II._Mehmed)'i gül koklarken tasvir eden [Nakkaş Sinan Bey](https://turkipedia.org/tr/wiki/Nakka%C5%9F_Sinan_Bey)'in [minyatür](https://turkipedia.org/tr/wiki/Minyat%C3%BCr)ü|image2=Surname 17b.jpg|caption2=Osmanlı kadın müzisyenleri|boyut2=180|image3=Matrakçı Nasuh - İstanbul.jpg|boyut3=205|caption3=[Matrakçı Nasuh](https://turkipedia.org/tr/wiki/Matrak%C3%A7%C4%B1_Nasuh)'un 1537'de yayımlanan eserinde yer alan, [İstanbul](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0stanbul)'u betimlediği minyatürü

### Giyim kuşam

Ana|Osmanlı giyimi

Osmanlı giyim kültürü; toplumsal statü, meslek, din ve cinsiyeti yansıtan zengin bir gelenek etrafında şekillenmiştir. Çok kültürlü yapının izlerini taşıyan Osmanlı modasında halk temel örtünme ihtiyacını gözetirken, saray ve çevresi gösterişli kumaşlar, kürk astarlı kaftanlar ve özel başlıklar tercih etmiştir. Kanuni döneminden itibaren kıyafet mevzuatlarıyla toplumsal sınıfların giyim sınırları kesin kurallara bağlanmış, bu düzen 17. yüzyıldaki siyasi krizler ve Lale Devri'ndeki lüks tüketimle sarsılsa da III. Selim gibi padişahlar eski hiyerarşik düzeni korumaya çalışmıştır. En köklü kırılma ise II. Mahmud döneminde yaşanmış, sarığın yerini fes alırken devlet memurları ile yeni ordu mensuplarına pantolon, setre ve Batı tarzı üniformalar zorunlu kılınmıştır.

Geleneksel kadın giyimi; [şalvar](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Ealvar), [gömlek](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%B6mlek), zıbın, entari ve dışarı çıkarken örtülen feraceden oluşurken, erkek giyiminde mintan, şalvar, potur, kaftan ve sarık öne çıkmıştır. Katmanlı giyim anlayışı ise hem pratik iklim koşullarına uyumu hem de zengin kumaşlar aracılığıyla toplumsal statüyü sergilemeyi sağlamıştır. Osmanlı giyimi yalnızca sınırları içinde kalmamış, 16. yüzyıldan itibaren Batı ve Doğu Avrupa'yı derinden etkilemiştir. Polonya ve Macaristan soyluları kaftan, żupan ve kalpak gibi Osmanlı unsurlarını benimserken 18. yüzyılda Fransa merkezli "[Turquerie](https://turkipedia.org/tr/wiki/Turquerie)" modası tüm Avrupa saraylarına yayılmıştır.

### Müzik ve sahne sanatları

Ana|Osmanlı İmparatorluğu'nda sahne sanatları

[Türk sanat müziği](https://turkipedia.org/tr/wiki/Klasik_T%C3%BCrk_m%C3%BCzi%C4%9Fi) Osmanlı elitlerinin eğitiminin önemli bir parçasıydı. Osmanlı sultanlarının birçoğu müzisyen ve besteciydi. [III. Selim](https://turkipedia.org/tr/wiki/III._Selim)'in besteleri günümüzde hâlâ icra edilmektedir. Osmanlı klasik müziği büyük ölçüde [Bizans müziği](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bizans_m%C3%BCzi%C4%9Fi), [Ermeni müziği](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ermeni_m%C3%BCzi%C4%9Fi), [Arap müziği](https://turkipedia.org/tr/wiki/Arap_m%C3%BCzi%C4%9Fi) ve [Fars müziği](https://turkipedia.org/tr/wiki/Geleneksel_Fars_m%C3%BCzi%C4%9Fi) birleşmesinden oluşuyordu. Besteler Batı müziğindeki [ölçü](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%96l%C3%A7%C3%BC_%28m%C3%BCzik%29)ye biraz benzer olan [usûl](https://turkipedia.org/tr/wiki/Us%C3%BBl) adı verilen ritmik birimler etrafında düzenlenmiştir. [Melodi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ezgi) birimlerine Batı'daki [mod](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mod_%28m%C3%BCzik%29)a biraz benzeyen [makam](https://turkipedia.org/tr/wiki/Makam_%28m%C3%BCzik%29) denir.

[Müzik aletleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87alg%C4%B1) olarak ise, Anadolu ve Orta Asya enstrümanlarının ([saz](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ba%C4%9Flama), [bağlama](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ba%C4%9Flama), [kemençe](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kemen%C3%A7e)) bir karışımı, diğer Orta Doğu enstrümanları ([ut](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ut), [tambur](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tambur), [kanun](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kanun_%28%C3%A7alg%C4%B1%29), [ney](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ney)) ve daha sonraları geleneksel Batı enstrümanları ([keman](https://turkipedia.org/tr/wiki/Keman) ve [piyano](https://turkipedia.org/tr/wiki/Piyano)) kullanılırdı. Başkent ile diğer alanlar arasındaki coğrafi ve kültürel ayrım nedeniyle Osmanlı İmparatorluğu'nda *Türk sanat müziği* ve *Türk halk müziği* şeklinde iki ayrı müzik tarzı ortaya çıktı. Eyaletlerde birkaç çeşit [halk müziği](https://turkipedia.org/tr/wiki/Halk_m%C3%BCzi%C4%9Fi) oluştu. Ayırt edici müzik tarzlarıyla en baskın müzikler; [Balkan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Balkanlar)-[Trakya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Trakya) Türküleri, Kuzeydoğu Türküleri, [Ege](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ege_B%C3%B6lgesi) Türküleri, Orta Anadolu Türküleri, Doğu Anadolu Türküleri ve [Kafkas](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kafkasya) Türküleridir. Ayırt edici tarzlardan bazıları ise [mehter](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mehter), [Roman müziği](https://turkipedia.org/tr/wiki/Roman_m%C3%BCzi%C4%9Fi), [oryantal dans](https://turkipedia.org/tr/wiki/Oryantal_dans) ve [Türk halk müziği](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_halk_m%C3%BCzi%C4%9Fi)dir.

[Karagöz ve Hacivat](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karag%C3%B6z_ve_Hacivat) adı verilen geleneksel [gölge oyunu](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%B6lge_oyunu), Osmanlı İmparatorluğu genelinde yaygındı ve bu kültürdeki tüm büyük etnik ve sosyal grupları temsil eden karakterler içeriyordu.[^222][^223] Tek bir usta tarafından, [tef](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tef) eşliğinde tüm karakterler seslendirilir ve oynatılırdı. Gölge oyununun kökeni ise belirsizdir. Yine Osmanlı Devleti'nde ortaya çıkan [mehter](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mehter) takımları, dünya tarihinin en eski [askerî bando](https://turkipedia.org/tr/wiki/Asker%C3%AE_bando)larından biridir.

\<gallery class="center" widths="200" heights="200"\> Dosya:Abdulaziz.jpg|[Sultan Abdülaziz](https://turkipedia.org/tr/wiki/Abd%C3%BClaziz) bir müzik bestecisiydi. Dosya:Surname 171b.jpg|[Yeniçeri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yeni%C3%A7eri)lerin [mehter](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mehter)ini gösteren [*Levni*](https://turkipedia.org/tr/wiki/Levni) tarafından yapılmış bir minyatür. Dosya:Karagoz figures.jpg|Gölge oyunu [Karagöz ve Hacivat](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karag%C3%B6z_ve_Hacivat) Osmanlı İmparatorluğu'nda yaygındı. \</gallery\>

![Osmanlı kahvehanesinde gösterisini yapan bir meddah](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/3/33/Meddah_story_teller.png)
*Osmanlı kahvehanesinde gösterisini yapan bir meddah (Thomas Allom, public-domain)*

### Mutfak

![Ekmek pişiren Türk kadını (1790)](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/51/Fran%C3%A7ois-Marie_Rosset_-_Femmes_Turcs_turques_de_Serquin%2C_leur_mani%C3%A8re_de_faire_leur_pain_-_Syrie_-_1790.jpg/1280px-Fran%C3%A7ois-Marie_Rosset_-_Femmes_Turcs_turques_de_Serquin%2C_leur_mani%C3%A8re_de_faire_leur_pain_-_Syrie_-_1790.jpg)
*Ekmek pişiren Türk kadını (1790) (François Marie Rosset (Q48673306), public-domain)*

Ana|Osmanlı mutfağıAyrıca bakınız|Topkapı Sarayı mutfakları İmparatorluğun yönetim merkezi olan saray, aynı zamanda padişahın ve hanedan üyelerinin ikametgâhıydı. Saray mutfağının birçok kişiye ve hanedan üyelerine hizmet vermesi sebebiyle, kaliteye ve çeşitliliğe önem verilmekteydi. Günümüzde ayrıntılı bilgi edinilebilecek saray mutfağı, kaynak çeşitliliği sebebiyle [II. Mehmed](https://turkipedia.org/tr/wiki/II._Mehmed) dönemindeki [Topkapı Saray mutfağıdır](https://turkipedia.org/tr/wiki/Topkap%C4%B1_Saray%C4%B1_mutfaklar%C4%B1).[^224][^225][^226]

Mutfak aşçıları [Acemi Ocağı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Acemi_Oca%C4%9F%C4%B1)'ndan seçilir ve belirli aşamalardan geçerek aşçı olurlardı. Her mutfaktaki aşçı adayları çıraklık, kalfalık gibi kademelerde görev yaptıktan sonra ustalık (aşçılık) mertebesine yükselirlerdi. Daha sonra aşçıbaşı olurlar ve *başaşçıbaşı*na bağlı olarak görev yaparlardı.[^227]

Mutfaklarda çalışan görevlilerin sayısı, saray nüfusuna bağlı olarak değişkenlik göstermiştir. [II. Mehmed](https://turkipedia.org/tr/wiki/II._Mehmed) döneminde (1451-1481) 100 kişi olan personel sayısı, [I. Süleyman](https://turkipedia.org/tr/wiki/I._S%C3%BCleyman)'ın (1520-1566) saltanatının başlarında 250 iken, sonlarında 500 olmuştur. 16. yüzyıl sonunda 1000 kişiye ulaşan personel sayısı, 17. yüzyıl ortalarında 1300 civarına çıkmış ve 17. yüzyılın sonlarında 1253 civarına inmiştir.[^228] Osmanlı İmparatorluğu'nun yönetim merkezi olan saray, [İstanbul](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0stanbul)'ndan ayrı bir şehir olabilecek kadar büyük bir nüfusu içerisinde barındırıyordu. Sarayın nüfusu, 16. yüzyılın ilk yıllarında 4-5 bin, 17. yüzyıl başlarında ise 10 bin civarındaydı. Tüm gıda alımlarında öncelikli olarak sarayın iaşesi düşünülmüş ve sarayın gıda ihtiyacı karşılanmadan hiç kimsenin gıda alımı yapmasına izin verilmemiştir. Böylelikle kaliteli malların saraya ayrılması sağlanmıştır. Saray mutfağına dayanıksız tüketim mallarının tamamı ile diğer besin maddelerinin bir kısmı İstanbul'dan, temel gıda maddelerinin büyük bir bölümü ise taşradan temin edilirdi.[^229]

[İstanbul'un Fethi](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0stanbul%27un_Fethi) ile birlikte saraydaki Osmanlı yemeklerinde ciddi bir değişim görülmüştür. Bu dönemde deniz ürünlerinin tüketimi artarken yemeklerde çeşitlilikten ziyade doyuruculuğa önem verilmiştir. Lahana çorbası, [baklava](https://turkipedia.org/tr/wiki/Baklava), yoğurtlu ve ıspanaklı [büryan](https://turkipedia.org/tr/wiki/B%C3%BCryan), pekmezli yoğurt tatlısı, yoğurtlu [pazı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Paz%C4%B1), [ayran](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ayran) ve [şerbet](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eerbet), sarayda görevli olan personele verilen başlıca yemeklerdi.[^230] [Et](https://turkipedia.org/tr/wiki/Et), [süt](https://turkipedia.org/tr/wiki/S%C3%BCt), [yoğurt](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yo%C4%9Furt), [peynir](https://turkipedia.org/tr/wiki/Peynir), [yağ](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ya%C4%9F_%28beslenme%29) gibi besinler, hayvansal gıdalarda toplumun ana besin kaynaklarındandı.[^231] Yapılan et yemeklerinde mevsimine göre kuzu, bazı zamanlarda ise koyun eti, dana etinin yerine kullanılmaktaydı. Saray mutfak ananesinde zengin sofralarda [tavuk](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tavuk) ve piliç gibi kümes hayvanlarının yanında, [güvercin](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCvercin), [keklik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Keklik), [kaz](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kaz), [bıldırcın](https://turkipedia.org/tr/wiki/B%C4%B1ld%C4%B1rc%C4%B1n), [ördek](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%96rdek) ve 18. yüzyıldan itibaren Amerikan kökenli [hindi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hindi) görülmekteydi.[^232]

Deniz ürünlerinden birisi olan [balık](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bal%C4%B1k), padişah ve yakın çevresinin sıklıkla tükettiği gıdalardan birisiydi. 19. yüzyılın ikinci yarısından itibaren saray mutfağına giren [domates](https://turkipedia.org/tr/wiki/Domates)in, bu tarihten önce Osmanlı mutfağında kullanımına rastlanmaz. Çünkü domates, [Amerika'nın keşfedilmesinden](https://turkipedia.org/tr/wiki/Amerikan_kolonileri) (1492) sonra diğer kıtalara yayılmıştır. Günümüzde sıklıkla tüketilen sebzelerden olan [fasulye](https://turkipedia.org/tr/wiki/Fasulye), [patates](https://turkipedia.org/tr/wiki/Patates) ve bazı [kabak](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kabak) çeşitlerinin yanı sıra [kakao](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kakao), [mısır](https://turkipedia.org/tr/wiki/M%C4%B1s%C4%B1r_%28bitki%29) ve [hindi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hindi) de [Amerika](https://turkipedia.org/tr/wiki/Amerika) kıtasının keşfinden sonra, 18 ve 19. yüzyıllarda Osmanlı mutfağına girmiştir.[^233]

Vakıf [imaret](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0maret)lerinde fakirler ve yolcular öncelikli olmak üzere isteyen herkese ücretsiz yemek verilmekteydi.[^234] İmparatorluk topraklarının genişlemesine paralel olarak mutfak kültürü de bu konuda önemli gelişme göstermiştir. Sarayda önemli görevlerdeki kişilerin bir sofrada toplanıp yemek yemesi, devrin en büyük sosyal faaliyetlerinden birisi hâline gelmiştir.[^235][^236]

 class="wikitable" style="width:100%" ; |+ [II. Mehmed](https://turkipedia.org/tr/wiki/II._Mehmed) Döneminde Saray Mutfağında Kullanılan Gıdalar |- ! Yiyecek türü !! Yiyecekler |- | [Baklagiller](https://turkipedia.org/tr/wiki/Baklagiller) ve [tahıl](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tah%C4%B1l)lar  [Bulgur](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bulgur), [pirinç](https://turkipedia.org/tr/wiki/Pirin%C3%A7), [un](https://turkipedia.org/tr/wiki/Un), [mercimek](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mercimek), buğday nişastası, [nohut](https://turkipedia.org/tr/wiki/Nohut_%28t%C3%BCr%29) |- | [Sebze](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sebze)ler  [Pırasa](https://turkipedia.org/tr/wiki/P%C4%B1rasa), [lahana](https://turkipedia.org/tr/wiki/Lahana), [ıspanak](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ispanak), [pazı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Paz%C4%B1), [şalgam](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Ealgam), [hıyar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Salatal%C4%B1k), [soğan](https://turkipedia.org/tr/wiki/So%C4%9Fan) |- | [Yağ](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ya%C4%9F)lar  [Zeytinyağı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Zeytinya%C4%9F%C4%B1), kuyruk yağı, sade yağ |- | [Otlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Otsu_bitki) ve [baharat](https://turkipedia.org/tr/wiki/Baharat)  Misk, [safran](https://turkipedia.org/tr/wiki/Safran), [zeytin](https://turkipedia.org/tr/wiki/Zeytin), [maydanoz](https://turkipedia.org/tr/wiki/Maydanoz), [hardal](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hardal), [sarımsak](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sar%C4%B1msak), [kişniş](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ki%C5%9Fni%C5%9F), [nane](https://turkipedia.org/tr/wiki/Nane), [kimyon](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kimyon), Eflak tuzu, [sakız](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sak%C4%B1z), [sirke](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sirke), fülfül ([karabiber](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karabiber)), [tarçın](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tar%C3%A7%C4%B1n), [karanfil](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karanfil_%28%C3%A7i%C3%A7ek%29), anber |- | [Hayvansal gıdalar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hayvansal_%C3%BCr%C3%BCn)  [Yumurta](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yumurta), [tavuk](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tavuk), [peynir](https://turkipedia.org/tr/wiki/Peynir), [süt](https://turkipedia.org/tr/wiki/S%C3%BCt), [yoğurt](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yo%C4%9Furt), [kaymak](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kaymak), [istiridye](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0stiridye), [karides](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karides), [paça](https://turkipedia.org/tr/wiki/Pa%C3%A7a), [kaz](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kaz), sığır işkembesi, [bal](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bal), av kuşları, [balık](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bal%C4%B1k) |- | colspan="2" style="text-align: center;" |Kaynak:[^237] 

![Topkapı Sarayı'nın ikinci avlusunda yer alan Osmanlı mutfakları ve bacaları](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/ef/Turkey%2C_Istanbul%2C_Topkapi_Palace_%283944778057%29.jpg/1280px-Turkey%2C_Istanbul%2C_Topkapi_Palace_%283944778057%29.jpg)
*Topkapı Sarayı'nın ikinci avlusunda yer alan Osmanlı mutfakları ve bacaları (Dave Proffer, CC-BY-2.0)*

Saray mutfağı, Sultan [II. Mehmed](https://turkipedia.org/tr/wiki/II._Mehmed)'in 15. yüzyılın ikinci yarısında [Topkapı Sarayı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Topkap%C4%B1_Saray%C4%B1)'nın ikinci avlusuna yaptırdığı mutfaklarla gelişme göstermiştir.[^238] Sarayda *Matbah-ı Hümayun* ve *Matbah-ı Amire* olmak üzere iki ana mutfak mevcuttu. Yalnızca padişahın yemeklerini hazırlamakla görevli mutfak, Matbah-ı Hümayun'du. Saray mutfağı oldukça karmaşık ve geniş bir sisteme sahipti. Günlük yemekler ayrı ayrı bölümlerde hazırlanırdı. Kuşçubaşılar, padişah için hazırlanan yemeklerden sorumluyken; has mutfak aşçıları ise [Valide sultan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Valide_sultan), [şehzade](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eehzade)ler ve [harem](https://turkipedia.org/tr/wiki/Harem_%28Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu%29) halkına yemek pişirmekle görevliydiler. Matbah-ı Amire olarak isimlendirilen birim ise, [Birûn](https://turkipedia.org/tr/wiki/B%C3%AErun) ve [Enderûn](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ender%C3%BBn) halkı ve herhangi bir nedenle sarayda yemek yemesi gereken kişilerin yemeklerini hazırlardı.[^239]

Saray mutfağına ikinci avlu revaklarından üç kapı ile girilmektedir. Bunlar Kiler-i Âmire (Aşağı Mutfak) kapısı, Has Mutfak kapısı ve Helvahane kapısıdır. 16. yüzyılın sonu ile 17. yüzyılın ilk yarısında güney kısımdan başlayarak, mutfaklar hizmet verdikleri birimlere göre isimlendirilmiştir. Has Mutfak, padişah ve ailesi ile [Has Oda](https://turkipedia.org/tr/wiki/Has_oda)'ya hizmet vermekteydi. Saray mutfağından her gün, sayısı 4-5 bin kişiyi bulan Birûn ve Enderûn halkının yemek ihtiyacı karşılanmaktaydı. [Dîvân-ı Hümâyun](https://turkipedia.org/tr/wiki/D%C3%AEv%C3%A2n-%C4%B1_H%C3%BCm%C3%A2yun) üyelerine her üç ayda bir [ulûfe](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ulufe) dağıtılırken, sayısı on beş bine kadar çıkan [yeniçeri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yeni%C3%A7eri)lere, elçilere ve törene gelen görevlilere yemek hazırlanırdı. Ayrıca her [Ramazan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ramazan)'ın on beşinci günü yeniçerilere [baklava](https://turkipedia.org/tr/wiki/Baklava) yapılırdı.[^240]

Osmanlı İmparatorluğu'nda sofranın da belli bir düzeni ve kuralları vardı. Genellikle sofrada temiz bir örtü yere serilirdi. Üzerine yerden çok yüksek olmayan bir sehpa ve bunun üzerine de kaşık, çatal ve diğer yemek araç gereçlerinin konduğu geniş ve yuvarlak, [*sini*](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sini) olarak adlandırılan bir tepsi koyularak yemek yenirdi.[^241] Osmanlı İmparatorluğu'nda [II. Mehmed](https://turkipedia.org/tr/wiki/II._Mehmed)'e kadarki tüm padişahlar, sofralarında başka insanlarla yemekler yemişlerdir. II. Mehmed'den sonra gelen tüm padişahlar, [Abdülaziz](https://turkipedia.org/tr/wiki/Abd%C3%BClaziz)'in saltanatına kadar yemeklerini tek başına yemişlerdir.[^242] Padişahlardan artan yemekler has [nedime](https://turkipedia.org/tr/wiki/Nedime)lerine ve şehzadelere verilirdi. Örneğin, yirmiden fazla erkek çocuğu olan [III. Murad](https://turkipedia.org/tr/wiki/III._Murad)'dan (1574-1595) kalan yemekler, otuz büyük tepsiye konularak [hareme](https://turkipedia.org/tr/wiki/Harem_%28Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu%29) gönderilirdi. Her biri için de ayrı sofralar hazırlanırdı.[^243]

![Osmanlı mutfağında kahve çok yaygındı.](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/db/French_School_-_Enjoying_Coffee_-_Google_Art_Project.jpg/1280px-French_School_-_Enjoying_Coffee_-_Google_Art_Project.jpg)
*Osmanlı mutfağında kahve çok yaygındı. (French School Details on Google Art Project, public-domain)*

Osmanlı'da mutfak kültürü, imparatorluğun son yıllarında farklı kültürlerin etkisi altında kalmıştır. [Tanzimat Fermanı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tanzimat_Ferman%C4%B1)'nın ardından ülkede [Batılılaşma](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bat%C4%B1l%C4%B1la%C5%9Fma) hareketi başlamıştır.[^244] Bunun sonucunda sofrada minder yerine sandalye, sini yerine masa, herkesin ortak olarak kullandığı tek bir yemek kabı yerine kişisel tabak, çatal, bıçak ve su takımları saray ve konaklarda kullanılmaya başlanmıştır.[^245] [II. Abdülhamid](https://turkipedia.org/tr/wiki/II._Abd%C3%BClhamid) zamanında Batılı ülkelerdeki gibi yemeklerin ayrı bir oda veya salonda yenmesi yaygınlaşmıştır.[^246] 19. yüzyıl sonuna ait menülere göre, Fransız yemekleri ile Türk yemekleri bir arada sunulmaya başlanmıştır. Bu dönemdeki Osmanlı yemek kitaplarında Avrupa kökenli yemek tarifleri yayımlanmıştır.[^247]

Bir [İslam](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0slam) ülkesi olan Osmanlı İmparatorluğu'nda, [Ramazan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ramazan) ayı geldiğinde bu aya özgü çeşit çeşit yemekler yapılırdı. Ramazan için değişik yerlerden özel aşçılar getirilir, bir aylık yemek listesi önceden kendilerine verilirdi. Ramazan ayının ekmeği ise [pideydi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ramazan_pidesi). Ramazan'ın en önemli çorbası işkembe çorbasıydı. Toplumda [hindi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hindi) derisinden [işkembe çorbası](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0%C5%9Fkembe_%C3%A7orbas%C4%B1) yapanlar bile görülmüştür. Hatta işkembe çorbasına o kadar rağbet vardı ki, [iftar](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0ftar) saatine beş on dakika kala kâselerini alıp işkembeci dükkânına koşanlar, hatta nöbete kalanlar bile görülmüştür. İftar sofralarının en gözde tatlısı ise [güllaç](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BClla%C3%A7)tı. Halk arasında özellikle kaymaklı güllaç meşhurdu. Yemekler bittikten sonra [kahve](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kahve) içmek, her evde değişmeyen bir adetti. Hatta tiryakisi olanlar iki, yahut üç fincan kahve içerlerdi.[^248]

### Bilim ve teknoloji

Ana|Osmanlı İmparatorluğu'nda bilim ve teknoloji Çoklu resim|yön=vertical|image1=Istambul observatory in 1577.jpg|caption1=[Takiyüddin'in Rasathanesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Takiy%C3%BCddin%27in_Rasathanesi)'nde çalışan bilim insanları (1577)|image2=Beyazıt State Library (14667026514).jpg|boyut=230|caption2=1884'te kurulan [Beyazıt Devlet Kütüphanesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Beyaz%C4%B1t_Devlet_K%C3%BCt%C3%BCphanesi)|image3=Great Turkish Bombard at Fort Nelson.JPG|caption3=[İstanbul'un Fethi](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0stanbul%27un_Fethi)'nde kullanılan [şahi](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eahi) topları Osmanlı İmparatorluğu, tarihi boyunca diğer kültürlerden çevrilen el yazması kitaplar ile geniş bir kütüphane koleksiyonu oluşturmayı başardı.[^249] Yerli ve yabancı el yazmaları arzusunun büyük bir kısmı 15. yüzyılda geldi. [Fatih Sultan Mehmed](https://turkipedia.org/tr/wiki/II._Mehmed), döneminde [Trabzon](https://turkipedia.org/tr/wiki/Trabzon)lu [Yunan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yunanlar) bilim insanı [Georgios Amirutzis](https://turkipedia.org/tr/wiki/Georgios_Amiruces)'e [Batlamyus](https://turkipedia.org/tr/wiki/Batlamyus)'un coğrafya kitabını tercüme ettirdi ve Osmanlı eğitim kurumları için kullanılabilir hâle getirtti. Başka bir örnek ise, aslen [Semerkand](https://turkipedia.org/tr/wiki/Semerkant)lı [gökbilimci](https://turkipedia.org/tr/wiki/Astronom), [matematikçi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Matematik%C3%A7i) ve [fizikçi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Fizik%C3%A7i) olan [Ali Kuşçu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ali_Ku%C5%9F%C3%A7u) idi. II. Mehmed, daha önce [Akkoyunlular Devleti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Akkoyunlular)'nde çalışan Ali Kuşçu'yu [İstanbul](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0stanbul)'a davet etti ve onu, yeni inşa ettirdiği [Sahn-ı Seman Medresesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sahn-%C4%B1_Seman_Medresesi)'ne [müderris](https://turkipedia.org/tr/wiki/M%C3%BCderris) olarak atadı. Çeşitli diğer medreselerde Ali Kuşçu tarafından düzenlenen bir okutma planının olduğu ve hatta bunun “Kânûnnâme” şeklinde yapıldığı bilinmektedir. Ali Kuşçu, İstanbul'da sadece ölümünden önceki 2 ya da 3 yılını yaşamasına rağmen, yazıları ve öğrencilerinin faaliyetleri sonucu Osmanlı çevrelerini derinden etkiledi.[^250] II. Mehmed aynı zamanda, 1474'te [Fatih Camii](https://turkipedia.org/tr/wiki/Fatih_Camii) mihrabının kenarlarına yerleştirttiği, iki dolaba koyulan 800 cilt ile başlamış bir kütüphane de kurmuştur.

1577'de [Takiyüddin](https://turkipedia.org/tr/wiki/Takiy%C3%BCddin), 1580'e kadar astronomik gözlem yapacağı [Takiyüddin'in Rasathanesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Takiy%C3%BCddin%27in_Rasathanesi)'ni kurdu. [Güneş](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCne%C5%9F) yörüngesinin [dışmerkezliğini](https://turkipedia.org/tr/wiki/D%C4%B1%C5%9F_merkezlik_%28astronomi%29) ve [apsis](https://turkipedia.org/tr/wiki/Apsis_%28astronomi%29)in yıllık hareketini hesapladı. Rasathanesi 1580'de yıkıldı.[^251]

1660'ta Osmanlı bilim insanı [Tezkireci Köse İbrahim Efendi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tezkireci_K%C3%B6se_%C4%B0brahim_Efendi), [Noël Duret](https://turkipedia.org/tr/wiki/No%C3%ABl_Duret)'in 1637'de yazdığı [Fransızca](https://turkipedia.org/tr/wiki/Frans%C4%B1zca) astronomik çalışmasını [Arapça](https://turkipedia.org/tr/wiki/Arap%C3%A7a)ya çevirdi.[^252]

[Şerafeddin Sabuncuoğlu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sabuncuo%C4%9Flu_%C5%9Eerefeddin), ilk cerrahi atlas yazarı ve [İslam tıbbı](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0slam_t%C4%B1bb%C4%B1)nın son majörüdür. Çalışmaları büyük ölçüde [Ebû'l-Kasım Zehrâvi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Zehr%C3%A2v%C3%AE)'nin [*Al-Tasrif*](https://turkipedia.org/tr/wiki/Al-Tasrif) eserine dayansa da, Sabuncuoğlu kendine ait birçok yenilik getirdi. Kadın cerrahlar da ilk defa resimlendirilmiştir.[^253]

Dakika ölçen ilk saat örneği, Osmanlı saatçisi [Şeyh Dede](https://turkipedia.org/tr/wiki/Meshur_Sheyh_Dede) tarafından 1702'de yapıldı.[^254]

[Tahtelbahir](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tahtelbahir), 1719 yılında Osmanlı Devleti tarafından yapılan dünyanın ilk denizaltısıdır. [III. Ahmed](https://turkipedia.org/tr/wiki/III._Ahmed) zamanında tersanenin baş mimarı İbrahim Efendi tarafından yapıldı. Timsah şeklinde olan denizaltının deneme sürüşü, III. Ahmed'in çocuklarının sünnet merasimine denk getirilmiştir.[^255]

Dünyanın özellikle mühendislik eğitimini hedefleyen ilk enstitülerinden biri olan [İstanbul Teknik Üniversitesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0stanbul_Teknik_%C3%9Cniversitesi), 1773 yılında kuruldu. Bu üniversite, [III. Mustafa](https://turkipedia.org/tr/wiki/III._Mustafa) tarafından *Mühendishane-i Bahr-i Humayun* adı altında gemi mühendislerini eğitmek amacıyla faaliyete geçirildi. 1795'te enstitünün alanı genişletildi ve Avrupa standartlarını yakalamak ve orduyu modernize etmek için ordu mensuplarına da teknik eğitim verilmeye başlandı. 1845'te mühendislik fakültesi geliştirildi ve buna ilaveten mimarlık eğitimi verilmeye başlandı.

### Spor

Ana|Osmanlı İmparatorluğu'nda spor

Osmanlı İmparatorluğu'nda spor büyük önem taşımaktaydı ve hâliyle spor yapan kişi büyük ilgi ve saygı görmekteydi. Osmanlı'nın uğraştığı başlıca sporlar arasında [güreş](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCre%C5%9F), [avcılık](https://turkipedia.org/tr/wiki/Avc%C4%B1l%C4%B1k), [kemankeşlik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kemanke%C5%9Flik) (ok atıcılığı), [binicilik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Binicilik) (cündicilik), [cirit oyunları](https://turkipedia.org/tr/wiki/Cirit), [bilek güreşi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bilek_g%C3%BCre%C5%9Fi) ve [yüzme](https://turkipedia.org/tr/wiki/Y%C3%BCzme) bulunmaktaydı.

[Futbol](https://turkipedia.org/tr/wiki/Futbol), Osmanlı İmparatorluğu'nda 20. yüzyılın başlarında [Rum](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rum) ve [Ermeni](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ermeniler) azınlıklar arasında oynanmaya başlamıştı. Bu sporu gören ve beğenen Türk sporseverler, kendi spor kulüplerini kurmaya başlamıştır. İstanbul'da 1903 yılında [Beşiktaş](https://turkipedia.org/tr/wiki/Be%C5%9Fikta%C5%9F_%28futbol_tak%C4%B1m%C4%B1%29), 1905 yılında [Galatasaray](https://turkipedia.org/tr/wiki/Galatasaray_%28futbol_tak%C4%B1m%C4%B1%29), 1907 yılında da [Fenerbahçe](https://turkipedia.org/tr/wiki/Fenerbah%C3%A7e_%28futbol_tak%C4%B1m%C4%B1%29) futbol takımları kurulmuştur. Bu [üç büyük kulüp](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%9C%C3%A7_B%C3%BCy%C3%BCkler), [cumhuriyetin ilanına](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye%27de_cumhuriyetin_ilan%C4%B1) kadar Rum ve Ermenilerin kurmuş olduğu kulüplerle İstanbul liglerinde boy göstermiş ve önemli başarılar kazanmışlardır.

## Üçüncü Roma iddiası

Ana|Osmanlıların Roma halefliği iddiası 1453'te İstanbul'un fethiyle birlikte [Doğu Roma İmparatorluğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bizans_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu)'nun siyasî, idarî ve kültürel mirası büyük ölçüde Osmanlı İmparatorluğu tarafından devralındı. Bazı tarihçiler bu süreci, Bizans'ın mirasının Osmanlı başkentinde yeniden doğuşu olarak yorumlamakta ve "Üçüncü Roma" düşüncesinin İstanbul'da fiilen gerçekleştiğini öne sürmektedir.[^256][^257][^258]

Tarihçi İlber Ortaylı'ya göre, Fatih Sultan Mehmed'in fetihle birlikte Bizans'ın idarî yapısını, hukuk sistemini ve saray protokolünü büyük ölçüde koruması, Osmanlı İmparatorluğu'nu Doğu Roma'nın kurumsal ve sembolik devamı hâline getirmiştir.[^259] Ortaylı ayrıca İstanbul'un başkent oluşuyla birlikte Osmanlı'nın "evrensel imparatorluk" idealini Bizans'ın mirası üzerinden sürdürdüğünü belirtir.[^260]

![Sultan II. Mehmed (solda) ile Patrik II. Gennadios'u (sağda) tasvir eden mozaik](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/11/Gennadios_II_and_Mehmed_II.jpg/1280px-Gennadios_II_and_Mehmed_II.jpg)
*Sultan II. Mehmed (solda) ile Patrik II. Gennadios'u (sağda) tasvir eden mozaik (20th century Greek iconographer (Sotiris Varvoglis 1944-2023), public-domain)*

İlber Ortaylı, 2025 yılında yayımlanan *Fâtih Sultan Mehmed: Doğu’nun ve Batı'nın Efendisi* adlı eserinde ise Osmanlı İmparatorluğu'nun Roma mirasını yalnızca sembolik düzeyde değil, yönetim ilkeleri bakımından da devraldığını ifade eder. Ortaylı'ya göre Osmanlı'nın çok uluslu yapısı, Roma'nın evrensel yönetim anlayışıyla büyük ölçüde örtüşmekteydi. [II. Mehmed](https://turkipedia.org/tr/wiki/II._Mehmed) ve kendisinden sonra gelen [Osmanlı padişahları](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_padi%C5%9Fahlar%C4%B1_listesi) ise [ferman](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ferman), [divan](https://turkipedia.org/tr/wiki/D%C3%AEv%C3%A2n-%C4%B1_H%C3%BCm%C3%A2yun) kararı veya danışma olmadan hareket etmeyerek Roma'nın hukuk temelli devlet geleneğini Osmanlı idaresi içinde yeniden yorumlamıştı.[^261]

Benzer biçimde Halil İnalcık da, Fatih Sultan Mehmed'in kendisini "[Kayser-i Rûm](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sezar_%28%C3%BCnvan%29)" (Roma İmparatoru) ünvanıyla tanımlamasının, Osmanlı'nın [Roma](https://turkipedia.org/tr/wiki/Roma_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu)'dan doğrudan meşruiyet devraldığını ve evrensel imparatorluk geleneğini bilinçli biçimde sürdürdüğünü vurgular.[^262]

Bununla birlikte bazı araştırmacılar, "Üçüncü Roma" kavramının esasen 15. yüzyılda Moskova'daki Ortodoks düşüncesi içinde şekillendiğini ve İstanbul'a uygulanmasının tarihî olmaktan çok sembolik bir benzetme niteliği taşıdığını ileri sürmektedir.[^263]

## Ayrıca bakınız

- [Osmanlı Hanedanı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_Hanedan%C4%B1)
- [Osmanlı padişahları listesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_padi%C5%9Fahlar%C4%B1_listesi)
- [Osmanlı İmparatorluğu kronolojisi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu_kronolojisi)
- [Eski Osmanlı topraklarında şu an bulunan devletler listesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Eski_Osmanl%C4%B1_topraklar%C4%B1nda_%C5%9Fu_an_bulunan_devletler_listesi)

## Dış bağlantılar

- [Osmanli Edebiyati.com](http://www.osmanliedebiyati.com)
- [Ottoman Literature.com](http://www.ottomanliterature.com)

[^1]: P., E. A.. Review of The Caliph's Last Heritage: A Short History of the Turkish Empire. 1916, s. 470-472. <https://www.jstor.org/stable/1779249>
[^2]: Emecen, Feridun. OSMANLILAR. TDV İslâm Ansiklopedisi, 2007. <https://islamansiklopedisi.org.tr/osmanlilar>
[^3]: İnalcık, Halil. OSMAN I. TDV İslâm Ansiklopedisi, 2007. <https://islamansiklopedisi.org.tr/osman-i>
[^4]: Yılmaz, Hakan. Sultan Osmân ve Oğlu Orhan'ın Yeni Bulunan Orijinal Şeceresi ve Kuruluş'u Anlatan En Eski Osmanlı Târihi Metni. 2022, s. 18-37. <https://www.academia.edu/89686821/_Sultan_Osm%C3%A2n_ve_O%C4%9Flu_Orhan_%C4%B1n_Yeni_Bulunan_Orijinal_%C5%9Eeceresi_ve_Kurulu%C5%9F_u_Anlatan_En_Eski_Osmanl%C4%B1_T%C3%A2rihi_Metni_T%C3%BCrk_D%C3%BCnyas%C4%B1_Tarih_K%C3%BClt%C3%BCr_Dergisi_C_LXXII_Sy_429_Ekim_2022_s_18_37>
[^5]: İnalcık, Halil. Devlet-i 'Aliyye: Osmanlı İmparatorluğu Üzerine Araştırmalar - I. Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2021, s. 111.
[^6]: Demirkent, Işın. KAYSER. TDV İslâm Ansiklopedisi, 2022. <https://islamansiklopedisi.org.tr/kayser>
[^7]: Dr. Aybars Pamir. Osmanlı Egemenlik Anlayışında Senedi İttifak'ın Yeri. Yıl 2004 C.53 Sa.2 s.66-67. Tam metin <http://auhf.ankara.edu.tr/dergiler/auhfd-arsiv/AUHF-2004-53-02/AUHF-2004-53-02-Pamir.pdf>
[^8]: Howard, Douglas A.. The History of Turkey. ABC-CLIO, 2016, s. 45. <https://books.google.com.tr/books?id=hE28CwAAQBAJ&redir_esc=y>
[^9]: Soygüzel, Hasan. Metodoloji: Bilinmezlik Mağarasının Haritası. Hayy Kitap, 2010, s. 36.
[^10]: Otoman Kelime Kökeni, Kelimesinin Anlamı. EtimolojiTurkce.com. <https://www.etimolojiturkce.com/kelime/otoman>
[^11]: İhsanoğlu, Ekmeleddin. Osmanlı Askerlik Literatürü Tarihi. 2004, s. 741.
[^12]: Ottoman Banknote With Arabic Script. Twareekh.com, 2 Ekim 2008. <http://www.twareekh.com/images/upload/aboutus/ottmani10liras1334F-.jpg>
[^13]: Bardakçı, Murat. Bilen bilmeyen herkes konuşuyor! Osmanlı Devleti'nin resmî adı 'DEVLET-İ ALİYYE'dir. Haberturk.com, 18 Ocak 2015. <http://www.haberturk.com/yazarlar/murat-bardakci/1031863-bilen-bilmeyen-herkes-konusuyor-osmanli-devletinin-resmi-adi-devlet-i-aliyyedir>
[^14]: Ottoman Maritime Wars, 1416-1700. 2015, s. 8.
[^15]: Scott, Hamish. The Oxford Handbook of Early Modern European History, 1350-1750. OUP Oxford, 2015, s. 612. <https://books.google.com/?id=Jb4DCgAAQBAJ&dq=The+Oxford+Handbook+of+Early+Modern+European+History,+1350-1750:+Volume+II>
[^16]: Lewis, Raphaela. Everyday Life in Ottoman Turkey. 1988. <https://books.google.com/books?id=aUJNAAAAYAAJ>
[^17]: Goodwin, Godfrey. Ottoman Turkey. 1977. <https://books.google.com/books?id=WBvcheAv62wC>
[^18]: Baykara, Tuncer. A Study into the Concepts of Turkey and Türkistan which were used for the Ottoman State in XIXth Century. 2017. <https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/330026>
[^19]: Ottoman Maritime Wars, 1416-1700. 2015, s. 8.
[^20]: İnalcık, Halil. Osmanlı İmparatorluğu Klasik Çağ (1300-1600). Kronik Kitap, 2023, s. 16.
[^21]: İnalcık, Halil. Osmanlı İmparatorluğu Klasik Çağ (1300-1600). Kronik Kitap, 2023, s. 16.
[^22]: İnalcık, Halil. Osmanlı İmparatorluğu Klasik Çağ (1300-1600). Kronik Kitap, 2023, s. 16.
[^23]: İnalcık, Halil. Osmanlı İmparatorluğu Klasik Çağ (1300-1600). Kronik Kitap, 2023, s. 16.
[^24]: İlk Adımlar. Timaş Yayıncılık, 2009, s. 12-13.
[^25]: İnalcık, Halil (2023) [1973]. Osmanlı İmparatorluğu Klasik Çağ (1300-1600). Sezer, Ruşen tarafından çevrildi (33. bas.). Kronik Kitap. s. 17.
[^26]: Prof. İnalcık: Osmanlı 1302'de kuruldu. 27 Temmuz 2009. <http://www.ntvmsnbc.com/id/24986660/>
[^27]: Prof. İnalcık: Osmanlı 1302'de kuruldu. <http://www.ntvmsnbc.com/id/24986660/>
[^28]: Bilim.org - "Osmanlı İmparatorluğu Söğüt'te değil Yalova'da kurulmuştur". 23 Mayıs 2009 tarihinde erişilmiştir. <http://www.bilim.org/?s=haber&haberid=1734>
[^29]: Uzunçarşılı, İsmail Hakkı (1945), "Gazi Orhan Beyin hükümdar olduğu tarih ve ilk sikkesi", Belleten C.VIII, s.207-211
[^30]: Heath, Ian and Angus McBride, Byzantine Armies 1118-1461 AD, (Osprey Publishing, 1995), 8.
[^31]: A History of the Byzantine State and Society, Treadgold, W., Stanford Press, 1997
[^32]: R.G. Grant, Battle: A Visual Journey Through 5,000 Years of Combat, Dorling Kindersley Publishers Ltd, 2005. ISBN 0-7566-1360-4
[^33]: İnalcık, Halil (2023) [1973]. Osmanlı İmparatorluğu Klasik Çağ (1300-1600). Sezer, Ruşen tarafından çevrildi (33. bas.). Kronik Kitap. s. 19.
[^34]: İsmail Hakkı Uzunçarşılı "Karesi Vilâyeti Tarihçesi", Zağnos Kültür ve Eğitim Vakfı (2000), sf.68. ISBN 975-94473-3-9.
[^35]: İnalcık, Halil (2023) [1973]. Osmanlı İmparatorluğu Klasik Çağ (1300-1600). Sezer, Ruşen tarafından çevrildi (33. bas.). Kronik Kitap. s. 20.
[^36]: Halil İnalcık, Devlet-i Aliyye, Osmanlı İmparatorluğu Üzerine Araştırmalar-I, Klasik Dönem (1302-1606): Siyasal, Kurumsal ve Ekonomik Gelişim, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, İstanbul 2009, s. 49-53. ISBN 978-9944-88-465-1
[^37]: Aktepe, M. Münir (1950) "Osmanlıların Rumelide ilk fetihleri: Çimpe kalesi", Tarih Dergisi, C.2 say.283-307
[^38]: İnalcık, Halil (2023) [1973]. Osmanlı İmparatorluğu Klasik Çağ (1300-1600). Sezer, Ruşen tarafından çevrildi (33. bas.). Kronik Kitap. ss. 21-22.
[^39]: İnalcık, Halil (2023) [1973]. Osmanlı İmparatorluğu Klasik Çağ (1300-1600). Sezer, Ruşen tarafından çevrildi (33. bas.). Kronik Kitap. ss. 21-22.
[^40]: İnalcık, Halil (2023) [1973]. Osmanlı İmparatorluğu Klasik Çağ (1300-1600). Sezer, Ruşen tarafından çevrildi (33. bas.). Kronik Kitap. ss. 21-22.
[^41]: Şehzade Bayezid (Yıldırım Bayezid). <http://www.amasya.gov.tr/ContentDownload/WY3X7Sehzade_Bayezid_(Yildirim_Bayezid).doc>
[^42]: Feridun Bey, Münşeattü's Selâtin, İstanbul, Hicri. 1274-1275 (Osmanlıca)
[^43]: Alphonse de Lamartine. Historie de la Turquie (Aşiretten Devlete). Bilge Kültür Sanat. (Çeviren: Dr. Reşat Uzmen), Eylül 2005, s. 120,126,154,159, 160.
[^44]: Yücel, Yaşar M. (1963) "Kastamonu'nun ilk fethine kadar Osmanlı-Candar muüasebetleri", Tarihi Araştırmalar Dergisi C.I say.133-144
[^45]: Charanis,P. (1942) "The strife among Palaeologi and the Ottoman Turks (Palaeiologlar ile Osmanlı Türkleri arasında çekişmeler)", Byzantion C.16 say.286-314
[^46]: Niğbolu Zaferi (25 Eylül 1396). <http://www.tsk.tr/8_tarihten_kesitler/8_4_turk_tarihinde_onemli_gunler/nigbolu_zaferi/nigbolu_zaferi.htm>
[^47]: Öztuna,T.Yılmaz (1946). Ankara Muharebesi, İstanbul
[^48]: Alphonse de Lamartine. Historie de la Turquie (Aşiretten Devlete). Bilge Kültür Sanat. (Çeviren: Dr. Reşat Uzmen), Eylül 2005, s. 120,126,154,159, 160.
[^49]: Sakaoğlu, Necdet (1999), Bu mülkün sultanları, İstanbul: Oğlak yayınları ISBN 975-329-299-6, say.52, 62, 67
[^50]: Sakaoğlu, Necdet (1999), Bu mülkün sultanları, İstanbul: Oğlak yayınları ISBN 975-329-299-6, say.52, 62, 67
[^51]: Sakaoğlu, Necdet (1999), Bu mülkün sultanları, İstanbul: Oğlak yayınları ISBN 975-329-299-6, say.52, 62, 67
[^52]: Sakaoğlu, Necdet (1999), Bu mülkün sultanları, İstanbul: Oğlak yayınları ISBN 975-329-299-6, say.52, 62, 67
[^53]: Sakaoğlu, Necdet (1999), Bu mülkün sultanları, İstanbul: Oğlak yayınları ISBN 975-329-299-6, say.52, 62, 67
[^54]: Sakaoğlu, Necdet (1999), Bu mülkün sultanları, İstanbul: Oğlak yayınları ISBN 975-329-299-6, say.52, 62, 67
[^55]: Sakaoğlu, Necdet (1999), Bu mülkün sultanları, İstanbul: Oğlak yayınları ISBN 975-329-299-6, say.52, 62, 67
[^56]: Sakaoğlu, Necdet (1999), Bu mülkün sultanları, İstanbul: Oğlak yayınları ISBN 975-329-299-6, say.52, 62, 67
[^57]: Sakaoğlu, Necdet (1999), Bu mülkün sultanları, İstanbul: Oğlak yayınları ISBN 975-329-299-6, say.52, 62, 67
[^58]: Sakaoğlu, Necdet (1999), Bu mülkün sultanları, İstanbul: Oğlak yayınları ISBN 975-329-299-6, say.52, 62, 67
[^59]: Norwich, John Julius (1982) A History of Venice, Londra:Penguin ISBN 0-14-101383-4 say. 193-194
[^60]: Norwich, John Julius (1982), Byzantium: Decline and Fall, Londra:Penguin ISBN 0-679-41650-1 say.378
[^61]: Sakaoğlu, Necdet (1999), Bu mülkün sultanları, İstanbul: Oğlak yayınları ISBN 975-329-299-6, say.52, 62, 67
[^62]: Büyük Osmanlı Tarihi. 1995.
[^63]: Stephen Turnbull, The Walls of Constantinople, AD 324-1453 , Osprey Publishing, ISBN 1-84176-759-X. <http://www.ospreypublishing.com/title_detail.php/title=S759X~ser=FOR>
[^64]: Stephen Turnbull, The Walls of Constantinople, AD 324-1453 , Osprey Publishing, ISBN 1-84176-759-X. <http://www.ospreypublishing.com/title_detail.php/title=S759X~ser=FOR>
[^65]: Joseph von Hammer: Osmanlı Tarihi Vol I (condensation: Abdülkadir Karahan), Milliyet yayınları, İstanbul. ss 79-80
[^66]: Ahdnameler ışığında Osmanlı-Venedik diplomatik ilişkileri - Ottoman-Venetian diplomatics, the Ahd-Names (İngilizce) , Dr. Hans Theunissen, Leiden Üniversitesi, Hollanda, 1998, içinde 5. bölüm Venedik ile Türkmen Beylikleri Menteşe and Aydın - Venice and the Turcoman Begliks of Menteşe and Aydın <http://www2.let.uu.nl/Solis/anpt/ejos/pdf/VG01.pdf>
[^67]: Southeastern Europe Under Ottoman Rule, 1354-1804. University of Washington Press, 1977.
[^68]: İnalcik, Halil (1995) a.g.e. s.61-67
[^69]: İnalcik, Halil (1995) a.g.e. s.61-67
[^70]: Théma Larousse Cilt-1 sf.141. 1993.
[^71]: Atilla Şahiner. "Osmanlı Tarihi". 2008, s. 80.
[^72]: Kinross, Lord a.g.e. s.95
[^73]: Fatih Kanunnamesi. Tarih Dergisi. <https://tarihdergi.com/fatih-kanunnamesi-bir-varmis-bir-yokmus/>
[^74]: CEM SULTAN. TDV İslam Ansiklopedisi. <https://islamansiklopedisi.org.tr/cem-sultan#1>
[^75]: Kafadar, Cemal, "Cem Sultan", (1999) Yaşamları ve Yapıtlarıyla Osmanlılar Ansiklopedisi, İstanbul:Yapı Kredi Kültür Sanat Yayıncılık A.Ş. C.1 ISBN 975-08-0072-9
[^76]: Kafadar, Cemal, "Cem Sultan", (1999) Yaşamları ve Yapıtlarıyla Osmanlılar Ansiklopedisi, İstanbul:Yapı Kredi Kültür Sanat Yayıncılık A.Ş. C.1 ISBN 975-08-0072-9
[^77]: Brummett (1994), s. 52ff
[^78]: Kafadar, Cemal, "Cem Sultan", (1999) Yaşamları ve Yapıtlarıyla Osmanlılar Ansiklopedisi, İstanbul:Yapı Kredi Kültür Sanat Yayıncılık A.Ş. C.1 ISBN 975-08-0072-9
[^79]: Nicolae Jorga: Geschiste des Osmanichen vol II, (çev: Nilüfer Epçeli) Yeditepe Yayınları, 2009, ISBN 975-6480-19-X ,s.217
[^80]: Prof. Yaşar Yüce-Prof. Ali Sevim: Türkiye tarihi Cilt II, AKDTYKTTK Yayınları, İstanbul, 1991 p 225-226
[^81]: The Principal Offices of the Ṣafawid State during the Reign of Ismā'īl I (907-30/1501-24. Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London, 1960, s. 91-105.
[^82]: Muir, William (2007) The Mameluke or Slave Dynasty of Egypt, 1260-1517 Piscataway, NJ: Gorgias Press. ISBN 978-1-59333-697-4.
[^83]: E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam, 1913-1936, Vol.9, Ed. Martijn Theodoor Houtsma, (BRILL, 1938), 432.
[^84]: The Ottoman Conquest of Egypt (1517) and the Beginning of the Sixteenth-Century World War. International Journal of Middle East Studies, 1973, s. 55-76. <https://archive.org/details/sim_international-journal-of-middle-east-studies_1973-01_4_1/page/55>
[^85]: Dr. Aybars Pamir. Osmanlı Egemenlik Anlayışında Senedi İttifak'ın Yeri. Yıl 2004 C.53 Sa.2 s.66-67. Tam metin <http://auhf.ankara.edu.tr/dergiler/auhfd-arsiv/AUHF-2004-53-02/AUHF-2004-53-02-Pamir.pdf>
[^86]: Ferdî'nin Süleymannâme'sinin yeni bir nüshası, s. 12. <https://docs.google.com/viewer?a=v&q=cache:BdGWxe419j8J:dergiler.ankara.edu.tr/dergiler/26/1020/12367.pdf+&hl=tr&gl=tr&pid=bl&srcid=ADGEEShJQNbFWk5R4k3TcEfDrm5ZkuaYXDZr6RHOWTR-vMySClwdJNFnVvqajaBTCIqWJbUen-TiP6KsXaRIQymDStI4iarrZcAD_5jrcfK9OOB3WP_mXfJrh73I7koMrIKnNMWv-J6m&sig=AHIEtbQFz0Y8fjCIUtoig04r1bcJjgi3tQ>
[^87]: Rodos’un Fethi. Aralık 2010. <http://www.sizinti.com.tr/konular/ayrinti/rodos-un-fethi-aralik-2010.html>
[^88]: The Ottoman Empire, 1300-1650: The Structure of Power. 2002, s. 50. <https://archive.org/details/ottomanempire1300000imbe>
[^89]: TSK'nın resmi tarihçe sayfası. <http://www.dzkk.tsk.tr/turkce/tarihimiras/geneltarihce.php>
[^90]: TSK'nın resmi tarihçe sayfası. <http://www.dzkk.tsk.tr/turkce/tarihimiras/geneltarihce.php>
[^91]: The Central Islamic Lands from Pre-Islamic Times to the First World War, s. 330, 331. <http://books.google.com/books?id=j15MBH-FIwkC&pg=PA330>
[^92]: A History of the Habsburg Empire, 1526-1918. 1974, s. 62. <http://books.google.com/books?id=w5iJ1tfLnnoC&pg=PA62>
[^93]: Osmanlı Tarihi, II. cilt. 1983, s. 382.
[^94]: Fernand Braudel. The Mediterranean and the Mediterranean world in the age of Philip II, s. 929 ff. <http://books.google.com/books?id=LPp63EKb9moC&pg=PA929>
[^95]: Tarihte Olağanüstü Kişiler. 2004, s. 19.
[^96]: Kinross, Patrick Balfour. The Ottoman Centuries: The Rise and Fall of the Turkish Empire. William Morrow, 1979, s. 206. <https://archive.org/details/ottomancenturies00kinr>
[^97]: Kinross, Patrick Balfour. The Ottoman centuries : the rise and fall of the Turkish empire. New York : Morrow, 1979. <http://archive.org/details/ottomancenturies00kinr>
[^98]: Erickson, John. Russia: War, Peace and Diplomacy : Essays in Honour of John Erickson. Weidenfeld & Nicolson, 2005. <https://books.google.com.tr/books?id=xM9wQgAACAAJ&redir_esc=y>
[^99]: Rariora qu 54. 12 Şubat 2013. <http://vitrine.library.uu.nl/en/texts/Rarqu54.htm>
[^100]: Watson, William J.. İbrāhīm Müteferriḳa and Turkish Incunabula. 1968, s. 435-441. <https://www.jstor.org/stable/596868>
[^101]: Liberation, Independence and Union. <http://www.njegos.org/past/liunion.htm>
[^102]: Berend, Ivan T.. History Derailed: Central and Eastern Europe in the Long Nineteenth Century. University of California Press, 17 Haziran 2003. <https://books.google.com.tr/books?id=a9csmhIT_BQC&pg=PA127&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false>
[^103]: Conquête d'Alger ou pièces sur la conquête d'Alger et sur l'Algérie. 1831. <https://books.google.com.tr/books?id=vfxltIAnVecC&q=%22Alger%22+2160+bless%C3%A9s&pg=PA286&redir_esc=y#v=snippet&q=%22Alger%22%202160%20bless%C3%A9s&f=false>
[^104]: Kateb, Kamel. Européens, "indigènes" et juifs en Algérie (1830-1962): représentations et réalités des populations. INED, 2001. <https://books.google.com.tr/books?id=yEvQZ7bdybgC&pg=PA11&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false>
[^105]: Guyot, Yves. Lettres sur la politique coloniale. C. Reinwald, 1885. <https://books.google.com.tr/books?id=K4M5rK-mWFoC&dq=2,172,000+alg%C3%A9rie&pg=PA41-IA2&redir_esc=y#v=onepage&q=2,172,000%20alg%C3%A9rie&f=false>
[^106]: Erhan, Çağrı. Osmanlı Modernleşmesinde Anglosakson Etkisi (1839-1852). 2019, s. 87-104. <https://www.jstor.org/stable/26771802>
[^107]: Sürüldüler ama bitmediler. turkiyegazetesi, 10 Mart 2013. <http://www.turkiyegazetesi.com.tr/gundem/35605.aspx>
[^108]: Osmanlı Hanedanı dört kıtada yaşıyor. milliyet, 15 Temmuz 2010. <http://www.milliyet.com.tr/osmanli-hanedani-dort-kitada-yasiyor/guncel/haberdetay/15.07.2010/1263699/default.htm>
[^109]: E. J. Brill. "The Ottoman state and its place in world history". 1974, s. s. 18.
[^110]: Findley 2005, s. 115
[^111]: Glazer 1996, "Osmanlı Müesseseleri"
[^112]: Findley 2005, s. 115
[^113]: Toynbee 1974, s. 22-23
[^114]: Stavrides 2001, s. 20
[^115]: Quataert 2005, s. 93
[^116]: d'Osman Han 2001, "Osmanlı Padişah Veraseti"
[^117]: Glazer 1996, "Osmanlı Müesseseleri"
[^118]: Quataert 2005, s. 90
[^119]: The sultanate of women. <http://www.channel4.com/history/microsites/H/history/e-h/harem.html>
[^120]: Glazer 1996, "Dış Tehditler ve İç Dönüşümler"
[^121]: Arşivlenmiş kopya. <http://www.bbc.co.uk/religion/0/24365067>
[^122]: Law and Colonial Cultures. <http://books.google.com/books?id=rZtjR9JnwYwC&pg=109>
[^123]: Klasik Dönem Osmanlı Devleti’nde Din-Devlet İlişkilerinin Laiklik, Sekülerizm, Teokrasi ve Din Devleti Sistemleri Kapsamında İncelenmesi. 2013. <http://www.academia.edu/4572439/Klasik_Donem_Osmanli_Devletinde_Din-Devlet_Iliskilerinin_Laiklik_Sekulerizm_Teokrasi_ve_Din_Devleti_Sistemleri_Kapsaminda_Incelenmesi>
[^124]: Klasik Dönem Osmanlı Devleti’nde Din-Devlet İlişkilerinin Laiklik, Sekülerizm, Teokrasi ve Din Devleti Sistemleri Kapsamında İncelenmesi. 2013. <http://www.academia.edu/4572439/Klasik_Donem_Osmanli_Devletinde_Din-Devlet_Iliskilerinin_Laiklik_Sekulerizm_Teokrasi_ve_Din_Devleti_Sistemleri_Kapsaminda_Incelenmesi>
[^125]: Finkel, Caroline (2005). Osman's Dream: The Story of the Ottoman Empire, 1300-1923. New York: Basic Books. p. 111. .
[^126]: Karpat, Kemal H. (2001). The Politicization of Islam: Reconstructing Identity, State, Faith, and Community in the Late Ottoman State. Oxford University Press. p. 235. .
[^127]: Yegar, Moshe (1 January 2002). Between Integration and Secession: The Muslim Communities of the Southern Philippines, Southern Thailand, and Western Burma/Myanmar. Lexington Books. p. 397. .
[^128]: 'Holy War Made in Germany'? Ottoman Origins of the 1914 Jihad. 2011, s. 184-199. <http://www.jstor.org/stable/26098597>
[^129]: The Revolt of Islam. 19 Kasım 2001. <http://www.newyorker.com/magazine/2001/11/19/the-revolt-of-islam>
[^130]: Hatred's Kingdom: How Saudi Arabia Supports the New Global Terrorism. Regnery Publishing, 2003, s. 24.
[^131]: TSK'nın resmi tarihçe sayfası. <http://www.dzkk.tsk.tr/turkce/tarihimiras/geneltarihce.php>
[^132]: Büyük Larousse (1986), Milliyet Yayınları, Cilt 17, s. 8946 - 8947
[^133]: Karamürsel İlçesi Resmi tarihçe sayfası. <http://www.karamursel.bel.tr/bpi.asp?caid=98&cid=570>
[^134]: DZKK, Ünlü Türk Denizcileri. <http://www.dzkk.tsk.tr/turkce/tarihimiras/UnluDenizcilerimiz.php>
[^135]: TSK'nın resmi tarihçe sayfası. <http://www.dzkk.tsk.tr/turkce/tarihimiras/geneltarihce.php>
[^136]: DZKK, Ünlü Türk Denizcileri. <http://www.dzkk.tsk.tr/turkce/tarihimiras/UnluDenizcilerimiz.php>
[^137]: TSK'nın resmi tarihçe sayfası. <http://www.dzkk.tsk.tr/turkce/tarihimiras/geneltarihce.php>
[^138]: TSK'nın resmi tarihçe sayfası. <http://www.dzkk.tsk.tr/turkce/tarihimiras/geneltarihce.php>
[^139]: Büyük Larousse (1986), Milliyet Yayınları, Cilt VI, s. 3037 - 3041
[^140]: Büyük Larousse (1986), Milliyet Yayınları, Cilt VI, s. 3037 - 3041
[^141]: TSK'nın resmi tarihçe sayfası. <http://www.dzkk.tsk.tr/turkce/tarihimiras/geneltarihce.php>
[^142]: Büyük Larousse (1986), Milliyet Yayınları, Cilt VI, s. 3037 - 3041
[^143]: Büyük Larousse (1986), Milliyet Yayınları, Cilt 17, s. 8946 - 8947
[^144]: Osmanlı Denizciliğinde Gemi Kazaları ve Dalışlar, Şenay Özdemir. <http://dergiler.ankara.edu.tr/dergiler/19/26/201.pdf>
[^145]: Büyük Larousse (1986), Milliyet Yayınları, Cilt 17, s. 8946 - 8947
[^146]: İlber Ortaylı ile Osmanlı Donanması, 03:00. <http://www.youtube.com/watch?v=HPWAeusIuiI>
[^147]: Piri Reis'in Hürmüz Seferi ve İdamı, Ertuğrul Önalp. <http://dergiler.ankara.edu.tr/dergiler/18/1574/17072.pdf>
[^148]: İnebahtı Savaşı ve Donanmanın Yeniden İnşası, İbrahim Etem Çakır. <http://www.turkishstudies.net/sayilar/sayi16/%C3%A7akiribrahimethem1225.pdf>
[^149]: TSK'nın resmi tarihçe sayfası. <http://www.dzkk.tsk.tr/turkce/tarihimiras/geneltarihce.php>
[^150]: Büyük Larousse (1986), Milliyet Yayınları, Cilt 17, s. 8946 - 8947
[^151]: Büyük Larousse (1986), Milliyet Yayınları, Cilt VI, s. 3037 - 3041
[^152]: Deniz Harp Okulu, Tarihçe Sayfası. <http://www.dho.edu.tr/>
[^153]: Sultan Abdülaziz'den I. Dünya Savaşı'na Osmanlı Donanması, Mehmet Beşirli. <http://e-dergi.atauni.edu.tr/index.php/taed/article/view/1503/1501>
[^154]: Sultan Abdülaziz'den I. Dünya Savaşı'na Osmanlı Donanması, Mehmet Beşirli. <http://e-dergi.atauni.edu.tr/index.php/taed/article/view/1503/1501>
[^155]: Büyük Larousse (1986), Milliyet Yayınları, Cilt VI, s. 3037 - 3041
[^156]: Sultan Abdülaziz'den I. Dünya Savaşı'na Osmanlı Donanması, Mehmet Beşirli. <http://e-dergi.atauni.edu.tr/index.php/taed/article/view/1503/1501>
[^157]: TSK'nın resmi tarihçe sayfası. <http://www.dzkk.tsk.tr/turkce/tarihimiras/geneltarihce.php>
[^158]: Büyük Larousse (1986), Milliyet Yayınları, Cilt VI, s. 3037 - 3041
[^159]: TSK'nın resmi tarihçe sayfası. <http://www.dzkk.tsk.tr/turkce/tarihimiras/geneltarihce.php>
[^160]: 20. Yüzyıl Ansiklopedisi (1990), Tercüman Yayınları, s. 76 - 79
[^161]: TSK'nın resmi tarihçe sayfası. <http://www.dzkk.tsk.tr/turkce/tarihimiras/geneltarihce.php>
[^162]: Halil İnalcık. Osmanlı İmparatorluğu - Toplum ve Ekonomi. Eren Yayıncılık, 1996, s. 31-40.
[^163]: Kolektif. Türkiye Tarihi 2 Osmanlı Devleti 1300-1600. Cem Yayınevi, s. 129.
[^164]: Arşivlenmiş kopya. <http://www.bbc.co.uk/religion/0/24365067>
[^165]: Arşivlenmiş kopya. <http://www.bbc.co.uk/religion/0/24365067>
[^166]: Stone, Norman "Turkey in the Russian Mirror" pp. 86–100 from Russia War, Peace and Diplomacy edited by Mark & Ljubica Erickson, Weidenfeld & Nicolson: London, 2004 .
[^167]: Halil İnalcık, The Ottoman Empire: The Classical Age, 1300–1600, 1973.
[^168]: Caroline Finkel, Osman's Dream, London, 2005.
[^169]: Roger Savory, Iran Under the Safavids, Cambridge University Press, 1980.
[^170]: Gábor Ágoston & Bruce Masters (ed.), Encyclopedia of the Ottoman Empire, 2009.
[^171]: Virginia Aksan, Ottoman Wars, 1700–1870, Routledge, 2007.
[^172]: Palmer, Alan. The Decline and Fall of the Ottoman Empire. M. Evans, 1993. <https://books.google.com.tr/books/about/The_Decline_and_Fall_of_the_Ottoman_Empi.html?id=9hkOAQAAMAAJ&redir_esc=y>
[^173]: Davison, Roderic H.. Reform in the Ottoman Empire, 1856-1876. Princeton University Press, 8 Aralık 2015. <https://books.google.fr/books?id=1kTWCgAAQBAJ&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false>
[^174]: Deringil, Selim. The Well-protected Domains: Ideology and the Legitimation of Power in the Ottoman Empire 1876-1909. Bloomsbury Academic, 31 Aralık 1998. <https://books.google.com.tr/books/about/The_Well_protected_Domains.html?id=tYsNAQAAMAAJ&redir_esc=y>
[^175]: Laurens, Henry. La question de Palestine. [Paris] : Fayard, 1999. <http://archive.org/details/laquestiondepale0000laur>
[^176]: Shaw, Stanford J.. History of the Ottoman Empire and Modern Turkey: Volume 2, Reform, Revolution, and Republic: The Rise of Modern Turkey 1808-1975. Cambridge University Press, 27 Mayıs 1977. <https://books.google.com.tr/books/about/History_of_the_Ottoman_Empire_and_Modern.html?id=TJQ90AEACAAJ&redir_esc=y>
[^177]: 19. Yüzyıl Avrupa Diplomasisi içinde Oryantal Yer Arayışlar: Sultan Abdülaziz’in 1867 Avrupa Gezisine Bir Bakış. <https://eklektik.gedik.edu.tr/wp-content/uploads/129-160-Murat-Yurtbilir.pdf>
[^178]: Behar, Cem. OSMANLI İMPARATORLUĞU'NUN VE TÜRKIYE'NİN NÜFUSU 1500-1927. T.C. Başbakanlık Devlet İstatistik Enstitüsü. <https://www.library.illinois.edu/ias/wp-content/uploads/sites/20/2016/12/Historical_Statistics_Series_Vol_2.pdf>
[^179]: McLean, George F.. Normative Ethics and Objective Reason. CRVP, 1996. <https://books.google.com.tr/books?id=4BXsV0_qhs4C&pg=PA104&lpg=&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false>
[^180]: Klasik Dönem Osmanlı Devleti’nde Din-Devlet İlişkilerinin Laiklik, Sekülerizm, Teokrasi ve Din Devleti Sistemleri Kapsamında İncelenmesi. 2013. <http://www.academia.edu/4572439/Klasik_Donem_Osmanli_Devletinde_Din-Devlet_Iliskilerinin_Laiklik_Sekulerizm_Teokrasi_ve_Din_Devleti_Sistemleri_Kapsaminda_Incelenmesi>
[^181]: Benton, Lauren. Law and Colonial Cultures: Legal Regimes in World History, 1400-1900. Cambridge University Press, 2002. <https://books.google.com.tr/books?id=rZtjR9JnwYwC&pg=109&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false>
[^182]: Içduygu, Ahmet. The politics of population in a nation-building process: emigration of non-Muslims from Turkey. 1 Şubat 2008, s. 358-389. <https://doi.org/10.1080/01419870701491937>
[^183]: Klasik Dönem Osmanlı Devleti’nde Din-Devlet İlişkilerinin Laiklik, Sekülerizm, Teokrasi ve Din Devleti Sistemleri Kapsamında İncelenmesi. 2013. <http://www.academia.edu/4572439/Klasik_Donem_Osmanli_Devletinde_Din-Devlet_Iliskilerinin_Laiklik_Sekulerizm_Teokrasi_ve_Din_Devleti_Sistemleri_Kapsaminda_Incelenmesi>
[^184]: Çetin, Cemal. Anadolu İskeleleri ve Kara Yolu Bağlantıları (XVI. yüzyıl sonları). The Journal of Academic Social Science Studies. <https://www.academia.edu/38596924/_Anadolu_İskeleleri_ve_Kara_Yolu_Bağlantıları_XVI_Yüzyıl_Sonları_The_Journal_of_Academic_Social_Science_Studies_S_28_2014_s_349_367>
[^185]: Çetin, Cemal. Anadolu İskeleleri ve Kara Yolu Bağlantıları (XVI. yüzyıl sonları). The Journal of Academic Social Science Studies. <https://www.academia.edu/38596924/_Anadolu_İskeleleri_ve_Kara_Yolu_Bağlantıları_XVI_Yüzyıl_Sonları_The_Journal_of_Academic_Social_Science_Studies_S_28_2014_s_349_367>
[^186]: Çetin, Cemal. Anadolu İskeleleri ve Kara Yolu Bağlantıları (XVI. yüzyıl sonları). The Journal of Academic Social Science Studies. <https://www.academia.edu/38596924/_Anadolu_İskeleleri_ve_Kara_Yolu_Bağlantıları_XVI_Yüzyıl_Sonları_The_Journal_of_Academic_Social_Science_Studies_S_28_2014_s_349_367>
[^187]: Orhonlu, Cengiz. Osmanlı İmparatorluğu'nda Şehircilik ve Ulaşım. 1984, s. 27.
[^188]: Miroğlu, İsmet. Osmanlı yol sistemine dâir. İÜEF Tarih Enstitüsü Dergisi, s. s. 47.
[^189]: Taeschner, Franz. Die Entwicklung des Wegenetzes des Verkehrs im Turkischen Anatolien (Anadolu Araştırmaları). 1959, s. 177.
[^190]: Orhonlu, Cengiz. Kaldırımcılık, s. 96. <https://makale.isam.org.tr/items/b511a3aa-530e-4ddd-9fd0-d03333db4440>
[^191]: Kós, Károly. İstanbul Şehir Tarihi ve Mimarisi. 1995, s. 66-68, 106-107.
[^192]: Nostaljik Tramvay Hakkında. İETT.İstanbul. <http://www.iett.istanbul/tr/main/pages/nostaljik-tramvay-hakkinda/92>
[^193]: Nostaljik Tramvay Hakkında. İETT.İstanbul. <http://www.iett.istanbul/tr/main/pages/nostaljik-tramvay-hakkinda/92>
[^194]: Nostaljik Tramvay Hakkında. İETT.İstanbul. <http://www.iett.istanbul/tr/main/pages/nostaljik-tramvay-hakkinda/92>
[^195]: Halil İnalcık, The Ottoman Empire: The Classical Age, 1300–1600, London, 1973.
[^196]: Suraiya Faroqhi, Travel and Artisans in the Ottoman Empire, I.B. Tauris, 2000.
[^197]: Kafadar, Cemal. Between Two Worlds: The Construction of the Ottoman State. University of California Press, 1995. <https://books.google.com.tr/books?id=LsP-2y7kuJkC&printsec=frontcover&hl=tr&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false>
[^198]: Aksan, Virginia. Ottoman Wars, 1700-1870: An Empire Besieged. Routledge, 14 Ocak 2014. <https://books.google.com.tr/books?id=UaesAgAAQBAJ&printsec=frontcover&hl=tr&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false>
[^199]: Ágoston, Gábor. Guns for the Sultan: Military Power and the Weapons Industry in the Ottoman Empire. Cambridge University Press, 24 Mart 2005. <https://books.google.je/books?id=dNqzjfWABSAC&printsec=copyright#v=onepage&q&f=false>
[^200]: Somel, Selçuk Akşin. The Modernization of Public Education in the Ottoman Empire, 1839-1908: Islamization, Autocracy, and Discipline. BRILL, 2001. <https://books.google.com.tr/books?id=0JqPscM-kcYC&printsec=frontcover&hl=tr&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false>
[^201]: Stanford J. Shaw & Ezel Kural Shaw, History of the Ottoman Empire and Modern Turkey, Cambridge University Press, 1977.
[^202]: Halil İnalcık, The Ottoman Empire: The Classical Age, 1300–1600, London, 1973.
[^203]: Suraiya Faroqhi, Subjects of the Sultan: Culture and Daily Life in the Ottoman Empire, I.B. Tauris, 2005.
[^204]: Leslie Peirce, The Imperial Harem: Women and Sovereignty in the Ottoman Empire, Oxford University Press, 1993.
[^205]: İsmail Hakkı Uzunçarşılı, Osmanlı Devletinin Saray Teşkilâtı, Türk Tarih Kurumu, 1988.
[^206]: Metin Kunt, The Sultan's Servants: The Transformation of Ottoman Provincial Government, 1550–1650, Columbia University Press, 1983.
[^207]: Cemal Kafadar, “Self and Others: The Diary of a Dervish in Seventeenth Century Istanbul”, 1989.
[^208]: İlber Ortaylı, Osmanlı’yı Yeniden Keşfetmek, Timaş, 2006.
[^209]: Benjamin Braude & Bernard Lewis (ed.), Christians and Jews in the Ottoman Empire, Holmes & Meier, 1982.
[^210]: Somel, Selçuk Akşin. The Modernization of Public Education in the Ottoman Empire, 1839-1908: Islamization, Autocracy, and Discipline. BRILL, 2001. <https://books.google.com.tr/books?id=0JqPscM-kcYC&printsec=frontcover&hl=tr&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false>
[^211]: Stanford J. Shaw & Ezel Kural Shaw, History of the Ottoman Empire and Modern Turkey, Cambridge University Press, 1977.
[^212]: Murphey, Rhoads. Imperial Lineages and Legacies in the Eastern Mediterranean: Recording the Imprint of Roman, Byzantine and Ottoman Rule. Routledge, 7 Temmuz 2016. <https://books.google.com.tr/books?id=gY-kDAAAQBAJ&pg=PT194&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false>
[^213]: Murphey, Rhoads. Imperial Lineages and Legacies in the Eastern Mediterranean: Recording the Imprint of Roman, Byzantine and Ottoman Rule. Routledge, 7 Temmuz 2016. <https://books.google.com.tr/books?id=gY-kDAAAQBAJ&pg=PT194&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false>
[^214]: Hamit Kemal, Liseler İçin Türk Edebiyatı Tarihi, A Yayınları, Ankara 2007
[^215]: Don Kişot'tan Bugüne Roman. 2000.
[^216]: Şair Padişahlar. <https://www.yesilgiresun.com.tr/makale/6626335/ozcan-temel/sair-padisahlar>
[^217]: Pala, İskender, Şah & Sultan, Kapı Yayınları, 2010.
[^218]: Şair Padişahlar. <https://www.yesilgiresun.com.tr/makale/6626335/ozcan-temel/sair-padisahlar>
[^219]: İstemem şiiri - Avni (Fatih Sultan Mehmet). <https://www.milliyet.com.tr/siirler/istemem-siiri-avni-fatih-sultan-mehmet-6362986>
[^220]: The Ottoman Artistic Legacy. 13 Şubat 2009. <http://www.mfa.gov.il/MFA/MFAArchive/1990_1999/1999/2/The%20Ottoman%20Artistic%20Legacy>
[^221]: A ́goston, Ga ́bor. Encyclopedia of the Ottoman Empire. Infobase Publishing, 21 Mayıs 2010. <https://books.google.com.tr/books?id=QjzYdCxumFcC&redir_esc=y>
[^222]: Karagöz and Hacivat, a Turkish shadow play. All About Turkey, 20 Kasım 2006. <http://www.allaboutturkey.com/karagoz.htm>
[^223]: Emin Şenyer. Karagoz, Traditional Turkish Shadow Theatre. Karagoz.net. <http://www.karagoz.net/english/shadowplay.htm>
[^224]: Geleneksel Türk Mutfağı Bibliyoğrafyası Üzerine Bir Deneme. Kültür Bakanlığı Biyografıler - Bibliyoğrafyalar Dizisi:, 1990, s. 22.
[^225]: Sertoğlu, Mithat. Topkapı Sarayında Gündelik Hayat. Doğan Kardeş yay., s. 4.
[^226]: Bobavius, Albertus. Topkapı Sarayında Yaşam. 2002, s. 90.
[^227]: Bilgin, Arif. Bolulu Aşçıların Osmanlı Saray Mutfağına Girişleri. Abant İzzet Baysal Üniv. Yayınları, 1998, s. 43.
[^228]: Saray Mutfakları - Matbah-ı Âmire / Palace Kitchens - The Matbah-ı Âmire. T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü, s. 4-42.
[^229]: Saray Mutfakları - Matbah-ı Âmire / Palace Kitchens - The Matbah-ı Âmire. T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü, s. 4-42.
[^230]: Ünver, Süheyl. Fatih Devri Yemekleri. İstanbul Üniversitesi Tıp Tarihi Enstitüsü, 1952, s. 42.
[^231]: Sürücüoğlu, Metin Saip. Osmanlı İmparatorluğunda Mutfak Teşkilatı, Protokol, Tören ve Şenlik Yemekleri. Türk Mutfak Kültürü Üzerine Araştırmalar. Türk Halk Kültürünü Araştırma ve Tanıtma Vakfı Yayın No:23, 1999, s. 49-81.
[^232]: Geçmişten Günümüze Türk Mutfağı. <http://www.gurmeguide.com/content.asp?ctID=102&RecID=186>
[^233]: Geçmişten Günümüze Türk Mutfağı. <http://www.gurmeguide.com/content.asp?ctID=102&RecID=186>
[^234]: Metin Saip, Sürücüoğlu. Eski Türklerde Vakıf İmaretlerinde Toplu Beslenme. Beslenme ve Diyet Dergisi, 1986, s. 113-122.
[^235]: Sürücüoğlu, Metin Saip. Osmanlı İmparatorluğunda Mutfak Teşkilatı, Protokol, Tören ve Şenlik Yemekleri. Türk Mutfak Kültürü Üzerine Araştırmalar. Türk Halk Kültürünü Araştırma ve Tanıtma Vakfı Yayın No:23, 1999, s. 49-81.
[^236]: N.Ciğerim. Batı ve Türk Mutfağı'nın Gelişimi, Etkileşimi ve Yiyece-İçecek Hizmetlerinde Türk Mutfağının Yerine Bir Bakış, Türk Mutfak Kültürü Üzerine Araştırmalar. Türk Halk Kültürünü Araştırma ve Tanıtma Vakfı Yayınları Yayın No:28, 2001, s. 49-61.
[^237]: Soframız Nur Hanemiz Mamur. Kitap Yayınevi, 2006, s. 38.
[^238]: K. D. Mussmann & Can Pahalı. Mutfak Hizmetleri. Anadolu Üniversitesi Açıköğretim Fakültesi Yayınları Yayın No: 397, 1994.
[^239]: Gürsoy, Deniz. Yemek ve Yemekçiliğin Evrimi. Kuruş Matbaacılık, 1995.
[^240]: Saray Mutfakları - Matbah-ı Âmire / Palace Kitchens - The Matbah-ı Âmire. T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü, s. 4-42.
[^241]: Ricault. Türklerin Siyasi Düsturları. Tercüman 1001 Temel Eser No: 81, s. 144.
[^242]: R. Vardarlı. Osmanlı Padişahlarından Hangileri İçki İçerdii. Tarih ve Edebiyat Mecmuası 17(4), 1981, s. 63-66.
[^243]: R. Vardarlı. Osmanlı Padişahlarından Hangileri İçki İçerdii. Tarih ve Edebiyat Mecmuası 17(4), 1981, s. 63-66.
[^244]: Ünsal, Ayfer. Sofra Adabı. Sanat Dünyamız, 1996, s. 113-118.
[^245]: Geçmişten Günümüze Türk Mutfağı. <http://www.gurmeguide.com/content.asp?ctID=102&RecID=186>
[^246]: Ünsal, Ayfer. Sofra Adabı. Sanat Dünyamız, 1996, s. 113-118.
[^247]: Geçmişten Günümüze Türk Mutfağı. <http://www.gurmeguide.com/content.asp?ctID=102&RecID=186>
[^248]: Osmanlı'da Ramazan nasıl yaşanırdı? - Tarihçi Gül Bezci (Erişim tarihi: 21 Ocak 2022) <https://web.archive.org/web/20200501122732/https://www.gonuldergisi.com/osmanlida-ramazan-nasil-yasanirdi-tarihci-gul-bezci.html>
[^249]: Ágoston and Alan Masters, Gábor and Bruce. Encyclopedia of the Ottoman Empire. Infobase Publishing, 2009, s. 583.
[^250]: Ragep, F. J.. Ali Qushji and Regiomontanus: eccentric transformations and Copernican Revolutions. Science History Publications Ltd., 2005, s. 359-371. <http://articles.adsabs.harvard.edu//full/2005JHA....36..359R/0000360.000.html>
[^251]: John Morris Roberts, The History of the World, pp. 264-74, Oxford University Press, ISBN 978-0-19-521043-9
[^252]: Ben-Zaken, Avner. The Heavens of the Sky and the Heavens of the Heart: the Ottoman Cultural Context for the Introduction of Post-Copernican Astronomy]. Cambridge University Press, 2004, s. 1-28. <http://www.academia.edu/1607448/The_heavens_of_the_sky_and_the_heavens_of_the_heart_the_Ottoman_cultural_context_for_the_introduction_of_post-Copernican_astronomy_I_would_like_to_thank_Theodore_Porter_Hossein_Ziai_Carlo_Ginzburg_Robert_Westman_Mary_Terrall_Benjamin_Elman_Norton_Wise_Herbert_Davidson_and_Ahmad_Alwisha_for_the_notes_and_the_encouragement._Thanks_to_Howard_Goodman_for_the_notes_and_the_stylish_English._Special_thanks_to_the_anonymous_referees_for_the_illuminating_notes._The_paper_was_first_presented_at_the_History_of_Science_Colloquium_at_UCLA>
[^253]: Bademci, G.. First illustrations of female Neurosurgeons in the fifteenth century by Serefeddin Sabuncuoglu. Neurocirugía, 2006, s. 162-5.
[^254]: Horton, Paul. Topkapi's Turkish Timepieces. Saudi Aramco World, July-August 1977, 1977, s. 10-13. <http://www.saudiaramcoworld.com/issue/197704/topkapi.s.turkish.timepieces.htm>
[^255]: Ekmeleddin İhsanoğlu - Osmanlı'da Bilim. <http://journals.manas.edu.kg/mjtc/oldarchives/2004/23_790-2055-1-PB.pdf>
[^256]: İlber Ortaylı, Osmanlı’yı Yeniden Keşfetmek, Timaş Yayınları, 2019, s. 61–63.
[^257]: İlber Ortaylı, Fâtih Sultan Mehmed: Doğu’nun ve Batı’nın Efendisi, Kronik Kitap, İstanbul, 2025, ISBN 978-625-6228-66-5.
[^258]: İlber Ortaylı, İmparatorluğun En Uzun Yüzyılı, Kronik Kitap, 2020, s. 17–20.
[^259]: İlber Ortaylı, Osmanlı’yı Yeniden Keşfetmek, Timaş Yayınları, 2019, s. 61–63.
[^260]: İlber Ortaylı, İmparatorluğun En Uzun Yüzyılı, Kronik Kitap, 2020, s. 17–20.
[^261]: İlber Ortaylı, Fâtih Sultan Mehmed: Doğu’nun ve Batı’nın Efendisi, Kronik Kitap, İstanbul, 2025, ISBN 978-625-6228-66-5.
[^262]: Halil İnalcık, Osmanlı İmparatorluğu: Klasik Çağ (1300–1600), Yapı Kredi Yayınları, 2018, s. 20–22.
[^263]: Geoffrey Hosking, Russia and the Russians: A History, Harvard University Press, 2001, s. 54–56.
