# Osmanlı İmparatorluğu'nda liberalizm > Source: https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu'nda_liberalizm > Last updated: 2026-10-05 > License: CC BY-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/). Credit "Turkipedia contributors" and link to the source. > Based on: Osmanlı İmparatorluğu'nda liberalizm, https://tr.wikipedia.org/wiki/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu%27nda_liberalizm (CC-BY-SA-4.0) **Osmanlı İmparatorluğu'nda liberalizm** modernleşme çabalarıyla birlikte [Avrupa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Avrupa)'daki liberal düşünce dünyasının gelişimini takip eden dönemlerde ortaya çıktı. [Sakızlı Ohannes Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sak%C4%B1zl%C4%B1_Ohannes_Pa%C5%9Fa), [Mehmet Cavit Bey](https://turkipedia.org/tr/wiki/Cavid_Bey) ve [Prens Sabahattin](https://turkipedia.org/tr/wiki/Prens_Sabahaddin) gibi isimler bu konuda öne çıkan ilk kişiler oldu. Ohannes Paşa'nın [sosyalizm](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sosyalizm) karşıtlığı ve devletçi politikaları reddi ile iktisadi ve rekabetçi özgürlüğü savunması onu öne çıkan ilk Osmanlı liberalleri arasına soktu.[^1][^2] Mehmed Cavid Bey [*Ulum-u İktisadiye ve İçtimaiye Mecmuası*](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ulum-u_%C4%B0ktisadiye_ve_%C4%B0%C3%A7timaiye_Mecmuas%C4%B1) ekseninde liberal düşüncede ilk kıvılcımları ortaya koyarken[^3] Prens Sabahattin ise [1902 Jöntürk Kongresi](https://turkipedia.org/tr/wiki/J%C3%B6n_T%C3%BCrk_Kongresi_%281902%29) ekseninde Türkiye'de merkez sağ ve merkez sol ayrımında merkez sağı temsil eder hale geldi.[^4] [Ahmed Rıza Bey](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ahmed_R%C4%B1za) grubundaki [Auguste Comte](https://turkipedia.org/tr/wiki/Auguste_Comte) fikri onda [le Play](https://turkipedia.org/tr/wiki/Pierre_Guillaume_Fr%C3%A9d%C3%A9ric_le_Play) temelli karşıtlığı etkili kıldı, [adem-i merkeziyetçi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Adem-i_merkeziyet%C3%A7ilik) bir yapıya büründü.[^5] Bu kongre erken cumhuriyet dönemini etkiledi:[^6] [Serbest Cumhuriyet Fırkası](https://turkipedia.org/tr/wiki/Serbest_Cumhuriyet_F%C4%B1rkas%C4%B1) (SCF) liberal anlayışla 13 Ağustos 1930'da [Ali Fethi Okyar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ali_Fethi_Okyar)'la Atatürk'ün isteği üzerine kurdurulurken bunu 1950'de [Adnan Menderes](https://turkipedia.org/tr/wiki/Adnan_Menderes) ile iktidara gelen [Demokrat Parti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Demokrat_Parti_%281946%29) takip etti. Parti milli egemenliğe dayanan [muhafazakâr](https://turkipedia.org/tr/wiki/Muhafazak%C3%A2rl%C4%B1k) bir eğilime girene kadar liberal görünümdeydi. ## Gelişimi Liberal düşünce Osmanlı'ya 19. yüzyılda girdi. Batılılaşmada temel alınan eğilimlerin görece liberal yönde olması bunda etkili oldu. Türkiye tarihinin ilk anayasası olan [Kanun-i Esasi](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C3%A2n%C3%BBn-%C4%B1_Es%C3%A2s%C3%AE)'nin padişahın yetkilerini kısıtlaması liberalizm fikrinin temel noktalarının küçük de olsa çıkmasını sağladı. Namık Kemal (1840-88) anayasal özgürlüğün yanında iktisadi özgürlüğü de savundu. Bu noktada Yeni Osmanlıların liberal düşüncenin etkisinde kaldığı varsayımı doğdu. [Sakızlı Ohannes Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sak%C4%B1zl%C4%B1_Ohannes_Pa%C5%9Fa) da iktisadi liberalizm düşüncesini gerçek anlamda savunan ve Türkiye'deki temellerini atan ilk kişilerdendi. Korumacılığa ve devletçiliğe karşı durdu, ders kitapları yazdı. Onu izleyen [Mehmet Cavit Bey](https://turkipedia.org/tr/wiki/Cavid_Bey) *İlm-i İktisat* adlı eseri ile sıkı bir iktisadi liberalci olduğunu gösterdi. [*Ulum-u İktisadiye ve İçtimaiye Mecmuası*](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ulum-u_%C4%B0ktisadiye_ve_%C4%B0%C3%A7timaiye_Mecmuas%C4%B1) ile de düşüncesini kültür-sanat alanına taşıdı. [*Türkiye Nasıl Kurtarılabilir?*](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye_Nas%C4%B1l_Kurtar%C4%B1labilir%3F) broşürü ile [Prens Sabahaddin](https://turkipedia.org/tr/wiki/Prens_Sabahaddin) de ilk Osmanlı liberalleri olarak etkin oldu. Bireyci toplumları daha üretken, girişimci ve bağımsız prototipler olarak gördü. Merkeziyetçiliğin terk edilmesini savunan ve [Adem-i merkeziyetçilik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Adem-i_merkeziyet%C3%A7ilik) fikrine sahipti ve [le Play](https://turkipedia.org/tr/wiki/Pierre_Guillaume_Fr%C3%A9d%C3%A9ric_le_Play) öğretisini savunuyordu.[^7] Batı liberalizmi milliyetleşme ile aynı dönemde yükselirken Osmanlı liberalizmi Batılılaşmanın ürünü olarak doğdu. Genel olarak Tanzimat ve sonrasındaki yeniliklerin yavaş yavaş bireyi temel almaya evrilmesi liberal düşüncenin gelişmesini etkiledi. [Yeni Osmanlılar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yeni_Osmanl%C4%B1lar) liberalizm düşüncesinden de beslendiler. İmparatorluğun son dönemlerinde ise liberal yönde olan fikirler arttı. [Keçecizade Fuat Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ke%C3%A7eciz%C3%A2de_Fuad_Pa%C5%9Fa) vasiyetinde serbest ekonomik model ve yönetimden bahsederken din ve devlet işlerinin de ayrılması gerektiğini paylaştı.[^8] Yeni Osmanlılar sonrasında liberal felsefe [Jön Türkler](https://turkipedia.org/tr/wiki/J%C3%B6n_T%C3%BCrkler) tarafından benimsendi. Prens Sabahattin bu düşünce ile senkretize olarak özdeşleşti. 1906'da Teşebbüs-i Şahsi ve Adem-i Merkeziyet Cemiyeti'ni kurarak demokratik bir program hazırladı. Din etkisinden çok sosyal yapıyı bir engel olarak gördü. Bunun için siyasete, sosyal yaşamda ve ekonomi gibi başlıklarda bireycilik ve girişimcilik vurgusu yapıyordu.[^9] 1908-1912 yılları [İkinci Meşrutiyet](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0kinci_Me%C5%9Frutiyet) havasının fazlasıyla hissedildiği bir dönemdi. 1908'deki seçimler dönemin en demokratik seçimleriydi. [1912 Osmanlı genel seçimleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/1912_Osmanl%C4%B1_genel_se%C3%A7imleri) ise sokak terörüne dönüşmüş ve "sopalı seçimler" olarak anılmıştı. Meşrutiyet'in yaydığı fikirler az da olsa çok sesliliği beraberinde getirmişti. Nitekim Prens Sabahattin ekseninde liberal düşünce etkin olurken karşısında ise [İttihat ve Terakki](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0ttihat_ve_Terakki) ekseninde merkeziyetçi ve devletçi fikirler de gelişiyordu.[^10] Bu dönemlerde [Sakızlı Ohannes Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sak%C4%B1zl%C4%B1_Ohannes_Pa%C5%9Fa) ile başlayan devletçi sistemle mücadele cumhuriyetin ilk yıllarında [Kemalizm](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kemalizm) düşüncesinin oturması sonrasında birkaç teşebbüs dışında azaldı. Bu noktada [Demokrat Parti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Demokrat_Parti_%281946%29)'nin iktidara gelişi başka bir dönemin kapısını aralayacaktı. [^1]: Bank-ı Osmanî-i Şahane'den Merkez Bankası'na. Radikal. [^2]: Modern Türkiye'de Siyasi Düşünce Cilt 7/ Liberalizm. İletişim, s. 32. [^3]: Modern Türkiye'de Siyasi Düşünce Cilt 7/ Liberalizm. İletişim Yayınları, s. 75. [^4]: Örmeci, Ozan. DOÇ. DR. HAKKI UYAR’LA TÜRK SİYASAL HAYATI ÜZERİNE MÜLAKAT. UPA. [^5]: Murtaza, Korlaelçi. Le Play Mektebi ve İlk Türk Temsilcisi Prens Sabahattin Bey. Dergipark. [^6]: Örmeci, Ozan. DOÇ. DR. HAKKI UYAR’LA TÜRK SİYASAL HAYATI ÜZERİNE MÜLAKAT. UPA. [^7]: Erdoğan, Mustafa. Liberalizm ve Türkiye'de Liberal Eğilimler. Liberal Düşünce Topluluğu. [^8]: Gedikli Berber, Şarika. Osmanlı’nın Son Döneminden Cumhuriyet’in İlk Yıllarına Liberalizm-Devletçilik Çatışması, s. 215-221. [^9]: Gedikli Berber, Şarika. Osmanlı’nın Son Döneminden Cumhuriyet’in İlk Yıllarına Liberalizm-Devletçilik Çatışması, s. 215-221. [^10]: A.g.e., ss. 221-226