# Osmanlı İmparatorluğu'nda din > Source: https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu'nda_din > Last updated: 2026-10-05 > License: CC BY-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/). Credit "Turkipedia contributors" and link to the source. > Based on: Osmanlı İmparatorluğu'nda din, https://tr.wikipedia.org/wiki/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu%27nda_din (CC-BY-SA-4.0) ![İstanbul'daki Ayasofya](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/35/Hagia-Sofia-2009-08-13-evening.jpg/1280px-Hagia-Sofia-2009-08-13-evening.jpg) *İstanbul'daki Ayasofya (Œil de verre, CC-BY-SA-4.0)* **Osmanlı İmparatorluğu'nda din**, çeşitlilik gösteren bir unsurdu. [İslam](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0slam) baskın din olmakla birlikte, İslam inancında "[semavi dinler](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0brahim%C3%AE_dinler)" olarak kabul edilen [Yahudilik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yahudilik) ve [Hristiyanlık](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hristiyanl%C4%B1k) dinlerinin mensupları, [*millet sistemi*](https://turkipedia.org/tr/wiki/Millet_%28Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu%29) içinde yaşamayı sürdürdüler.[^1] Osmanlı İmparatorluğu'nda inançlara mensup kişiler, kendi dini kurallarına göre yargılanırdı. Buna karşılık millet sistemine dahil olmayan dinlerin, devlet içinde meşru bir varlığı bulunmuyordu. ## Hilafet Hilafet veya halifelik, [Muhammed](https://turkipedia.org/tr/wiki/Muhammed)'in ölümünün ardından "*sonra gelen*, *yerine geçen*, *ardından gelen*" anlamında oluşturulan yönetim makamıdır. Halife ise Hilafet makamındaki kişiye denir. Muhammed'in ölümünden sonra makam bir süre daha bir yönetim biçimi olarak varlığını sürdürmüş olsa da zamanla daha çok İslami bir toplumu veya İslam devletini vurgulamak için kullanılan bir terim olmuştur. Halifelik daha çok Müslümanların [Sünnî](https://turkipedia.org/tr/wiki/S%C3%BCnnilik) kanadının temsilcisi olarak kabul görmüştür. [Şiî](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eiilik) kanadı büyük ölçüde Sünnî hilafet yönetimi altında yaşasa da Halife'yi kabul etmemişlerdir. Halifeliği Şiîlikteki ya da [Alevilik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Alevilik)teki [İmamet](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0mamet)'ten farklı kabul etmek gerekir. İmamet teokratik bir özellik taşımasına rağmen, Halifelik teokratik bir özellik taşımamıştır. Halifeler yetkilerini saltanat dahi olsa [ümmet](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%9Cmmet)in biatı ile devralmışlar, yönetim işlerini de büyük ölçüde danışmaya dayalı olarak yürütmüşlerdir. Bu anlamıyla teokratik olmaktan öte dünyevîdir. Halife, ilk zamanlarda İslam toplumunda ileri gelenlerin seçimiyle başa geldiği halde, [Emevi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Emev%C3%AEler) ailesine geçmesinin ardından saltanat şeklini almıştır. [Abbasi Hanedanı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Abb%C3%A2s%C3%AEler)'ndan gelen halifelerin 10. yüzyılda zayıflamasına kadar devlet başkanı görevini yürüten halife, bu dönemde siyasi gücün yerel hükümdarların eline geçmesinin ardından sadece ruhani önder veya İslami toplulukların onursal lideri haline gelmiştir. Abbasiler döneminde [Bağdat](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ba%C4%9Fdat)'ta yaşayan halife, [Moğollar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mo%C4%9Follar)ın 1258 yılında Bağdat'ı yağmalamaları sonucunda [Mısır](https://turkipedia.org/tr/wiki/M%C4%B1s%C4%B1r)'a [Memluk](https://turkipedia.org/tr/wiki/Meml%C3%BBk) himayesine kaçmış, 16. yüzyılın başında [Yavuz Sultan Selim](https://turkipedia.org/tr/wiki/I._Selim)'in Memluklar'a son vermesiyle birlikte İstanbul'a taşınmıştır. 29 Ekim 1923'te [cumhuriyetin kurulmasıyla](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye%27de_cumhuriyetin_ilan%C4%B1) halifeliğin vârisi [Türkiye](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye) olmuştur. 3 Mart 1924 tarihinde laiklik ilkesi gereğince halifelik [Türkiye Büyük Millet Meclisi](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye_B%C3%BCy%C3%BCk_Millet_Meclisi) tarafından resmen kaldırılmıştır. ## Osmanlı İmparatorluğu'nda Yahudilik ve Hristiyanlık ![Reka (Makedonya'da kaza) kadısının yerel yöneticilerin kilise çanlarının çalınmasına engel olmamalarını emreden 1838 tarihli fermanı (Makedonya Devlet Arşivi)](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/aa/Ferman_to_kaaza_of_Reka.jpg/1280px-Ferman_to_kaaza_of_Reka.jpg) *Reka (Makedonya'da kaza) kadısının yerel yöneticilerin kilise çanlarının çalınmasına engel olmamalarını emreden 1838 tarihli fermanı (Makedonya Devlet Arşivi) (public-domain)* İslam inancında "[semavi dinler](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0brahim%C3%AE_dinler)" olarak kabul edilen [Yahudilik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yahudilik) ve [Hristiyanlık](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hristiyanl%C4%B1k) dinlerinin mensupları, [*millet sistemi*](https://turkipedia.org/tr/wiki/Millet_%28Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu%29) sayesinde o dönemde batı ülkelerinde azınlık dinlerine gösterilen hoşgörünün üzerinde bir rahatlık içinde yaşamayı sürdürdüler. Hristiyanlığın [Ortodoks](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ortodoks) ve [Gregoryen](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ermeni_Apostolik_Kilisesi) kiliseleri millet sistemi içinde meşru bir şekilde örgütlenmiş durumdaydı. Bu inançlara mensup kişiler, kendi dini kurallarına göre yargılanırdı. ### Misyonerlik faaliyetleri 1820 yılında başlayan ve [Kurtuluş Savaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_Kurtulu%C5%9F_Sava%C5%9F%C4%B1)'na sonuna kadar süren zaman içerisinde Osmanlı Devleti'nde [misyonerlik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Misyonerlik) faaliyetleri çok hızlı bir şekilde gelişmiştir. Misyonerlik faaliyetlerini bu denli başarılı olmasında şüphesiz Osmanlı Devleti'nin [Islahat Fermanı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Islahat_Ferman%C4%B1) ile verdiği ayrıcalıklar, [kapitülasyon](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kapit%C3%BClasyon) anlaşmaları ile verilen ayrıcalıklar ve Osmanlı Devleti'nin bölgelerine ilgi göstermemesi etkili olmuştur. Başlangıçta kendilerine [Anadolu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Anadolu)'da hedef bulamayan misyonerler daha sonra [Ermeniler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ermeniler)e odaklanıp çalışmalarında başarılı olmuşlardır. Açtıkları okullardan mezun olanların başarılı olmaları bu okulların etkilerini artırmıştır. Hatta zamanla [Müslüman Türkler](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkler) dahi çocuklarını bu okullara göndermişlerdir. Misyonerlerin genel hedef kitleleri, İslam'ın yaygın olduğu bölgeler olmuştur. Bu çalışma Osmanlı Devleti ile sınırlı kalmayıp [Afrika](https://turkipedia.org/tr/wiki/Afrika) Kıtası, [Arap Yarımadası](https://turkipedia.org/tr/wiki/Arap_Yar%C4%B1madas%C4%B1), [İran](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0ran) ve [Orta Asya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Orta_Asya) halklarına yönelik bir çalışmadır. ## Etkili tarikatlar - [Ahilik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ahilik) - [Alevilik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Alevilik) - [Babailik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Babailik) - [Bayramî Melamileri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bayram%C3%AE_Melamileri) (Hamzavilik) - [Bayramîlik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bayramilik) - [Bektaşilik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bekta%C5%9F%C3%AElik) - [Halvetilik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Halvet%C3%AElik) - [Haydarilik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Haydarilik) - [Hubmesihi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hubmesihi) - [Hurufilik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hur%C3%BBfilik) - [Kalenderilik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kalenderilik) - [Kâzerûnîlik](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C3%A2zer%C3%BBn%C3%AElik) - [Melametiik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Melametiik) - [Mevlevilik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mevlev%C3%AElik) - [Nakşibendilik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Nak%C5%9Fibendilik) - [Rafızî](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rafizilik) - [Rıfâiye](https://turkipedia.org/tr/wiki/R%C4%B1f%C3%A2iye) - [Vefâilik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Vef%C3%A2ilik) - [Zeyniye](https://turkipedia.org/tr/wiki/Zeyniye) ## Etkili din alimleri - [Abdal Musa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Abdal_Musa) - [Abdülkadir Geylani](https://turkipedia.org/tr/wiki/Abd%C3%BClk%C3%A2dir_Geyl%C3%A2n%C3%AE) - [Ahi Evren](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ah%C3%AE_Evran) - [Ahmed Yesevi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ahmed_Yesev%C3%AE) - [Baba İlyas Horasani](https://turkipedia.org/tr/wiki/Baba_%C4%B0lyas) - [Bayramî Melamileri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bayram%C3%AE_Melamileri) - [Birgivi Mehmed Efendi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Birgivi_Mehmed_Efendi) - [Emir Sultan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Em%C3%AEr_Sultan) - [Hacı Bayram Veli](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hac%C4%B1_Bayr%C3%A2m-%C4%B1_Vel%C3%AE) - [Hacı Bektaş Veli](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hac%C4%B1_Bekta%C5%9F-%C4%B1_Veli) - [Hakîm İshak](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hak%C3%AEm_%C4%B0shak) - [Hamza Bâli](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bosnal%C4%B1_Hamza_B%C3%A2l%C3%AE) - [İbrahim Gülşenî](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0br%C3%A2him_G%C3%BCl%C5%9Fen%C3%AE) - [İsmail Maşuki](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0smail_Ma%C5%9Fuki) - [Lari Mehmed Ağa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Lari_Mehmed) - [Molla Kâbız](https://turkipedia.org/tr/wiki/Molla_K%C3%A2b%C4%B1z) - [Nadajlı Sarı Abdurrahman](https://turkipedia.org/tr/wiki/Nadajl%C4%B1_Sar%C4%B1_Abdurrahman) - [Niyazî-i Mısrî](https://turkipedia.org/tr/wiki/Niy%C3%A2z%C3%AE-i_M%C4%B1sr%C3%AE) - [Rafızî](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rafizilik) - [Rıfâiye](https://turkipedia.org/tr/wiki/R%C4%B1f%C3%A2iye) - [Şah İsmail](https://turkipedia.org/tr/wiki/I._%C4%B0smail) - [Şahkulu](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eahkulu_Baba_Tekeli) - [Şeyh Bedreddin](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eeyh_Bedreddin) - [Şeyh Ede-Bali](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eeyh_Edebali) - [Siraceddin Ömer Lahici](https://turkipedia.org/tr/wiki/Siraceddin_%C3%96mer_Lahici) ## Ayrıca bakınız - [Osmanlı İmparatorluğu'nda eğitim](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu%27nda_e%C4%9Fitim) - [Osmanlı toplumu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_toplumu) - [Kadızade](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kad%C4%B1zadeliler) - [Ahilik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ahilik) [^1]: Somel, Selçuk Akşin. Historical dictionary of the Ottoman Empire. Scarecrow Press, 2012.