# Orta Asya'nın Moğollar tarafından istilası > Source: https://turkipedia.org/tr/wiki/Orta_Asya'n%C4%B1n_Mo%C4%9Follar_taraf%C4%B1ndan_istilas%C4%B1 > Last updated: 2026-10-05 > License: CC BY-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/). Credit "Turkipedia contributors" and link to the source. > Based on: Orta Asya'nın Moğollar tarafından istilası, https://tr.wikipedia.org/wiki/Orta_Asya%27n%C4%B1n_Mo%C4%9Follar_taraf%C4%B1ndan_istilas%C4%B1 (CC-BY-SA-4.0) - **Çatışma:** Orta Asya'nın Moğollar tarafından istilası - **Parçası:** Moğol istilaları - **Tarih:** 1216-1221 - **Yer:** Orta Asya, Afganistan - **Coğrafi değişiklikler:** Moğol İmparatorluğu Orta Asya'nın büyük bir bölümünü kontrol altına aldı - **Sonuç:** Moğol zaferi; Karahıtaylar’ın ilhakı ve Harzemşahlar’ın yenilgisi - **Savaşan:** Moğol İmparatorluğu; Karahıtay Devleti; Harezmşahlar Devleti - **Komutan:** Cengiz Han; Cuci; Çağatay Han; Ögeday; Tuluy; Subutay; Cebe; ÇelmeNoyan; Mukali; Kubilay; Kasar; Borçu; Sorhon Şira; Kuçluk; Alâeddin Muhammed; Celâleddin Harezmşah; İnalcık; Timur Melik - **Güç:** 100,000-150,000; Yaklaşık 100,000; 40,000+ - **Kayıp:** Yaklaşık 50,000+; 60,000-70,000; birçok asker öldürüldü, nüfusun %25'i katledildi (1.7 milyon kişi) [**Orta Asya**](https://turkipedia.org/tr/wiki/Orta_Asya)**'nın Moğol istilası**, [Moğol](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mo%C4%9Follar) ve [Türk](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_halklar%C4%B1) kabilelerin 1206 yılında [Moğol Platosu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mo%C4%9Fol_Platosu)'nda birleşmesinden sonra meydana gelmiştir. [Cengiz Han](https://turkipedia.org/tr/wiki/Cengiz_Han)'ın 1221 yılında [Harezmşahlar Devleti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Harezm%C5%9Fahlar_Devleti)'ni fethetmesiyle tamamlanmıştır. ## Karahıtaylar (1216-1218) Güçleri karşısında [Sarı Uygurlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sar%C4%B1_Uygurlar), [Karluklar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karluklar) ve yerel [Türk](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_halklar%C4%B1) halkları Moğollara boyun eğdi. [Karahoca](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karahoca) Uygur Devleti, [Karahıtaylar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karah%C4%B1taylar)'ın vassalıydı, ancak 1210'da Karahoca Uygur hükümdarı [İdikut Barçuk](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0dikut_Bar%C3%A7uk), Moğollara bağlılığını bildirmek için Han'ın huzuruna çıktı[^1] ve ödül olarak kızıyla evlendirildi. Uygurlar devlet işlerinde görevlendirildi. [Çuy Vadisi](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87uy_Vadisi)'nin [Savaş ağası](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sava%C5%9F_a%C4%9Fas%C4%B1), Karluk ve Buzar'ın bir lideri, tıpkı Uygurlar gibi bağlılığını bildirdi. Karahıtaylar (Kara Kitan), [Liao Hanedanlığı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Liao_Hanedan%C4%B1) (907-1125) döneminde [Kin Hanedanlığı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Jin_Hanedan%C4%B1_%281115-1234%29)'na bağlı [Curçenler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Cur%C3%A7enler) tarafından Çin'den sürülen [Kitanlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kitanlar)'dı. 1124 yılında bazı Kitanlar [Yelü Dashi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yel%C3%BC_Dashi)'nin önderliğinde batıya doğru hareket ederek [Yedisu bölgesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yedisu_b%C3%B6lgesi) ve [Çu Nehri](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87u_Nehri) arasında [Karahıtay Hanlığı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karah%C4%B1taylar)'nı (Batı Liao) kurdular. [Büyük Selçuklu](https://turkipedia.org/tr/wiki/B%C3%BCy%C3%BCk_Sel%C3%A7uklu_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu) lideri [Ahmed Sencer](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sencer)'i 1141 yılında [Katvan Muharebesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Katvan_Muharebesi)'nde mağlup ettikten sonra 12. yüzyılda Orta Asya'ya hâkim oldular. Karahıtaylar, 1211 yılında [Alâeddin Muhammed Harezmşah](https://turkipedia.org/tr/wiki/Al%C3%A2eddin_Muhammed) (1200-20) ile yaptıkları savaşı kaybetmeleri ve özellikle aynı yıl [Kuçluk](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ku%C3%A7luk)'un [Gürhan](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCrhan_%28%C3%BCnvan%29) tahtını gasbetmesiyle zayıfladılar.[^2] Kuçluk, [Nayman](https://turkipedia.org/tr/wiki/Naymanlar) kabilesinin önemli bir üyesiydi. Naymanlar, Cengiz Han ile yaptığı savaşı kaybedince, Kuçluk kaçtı ve Karahıtaylar'a sığındı. [Yelü Zhilugu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yel%C3%BC_Zhilugu) tarafından himaye edildi ve zamanla danışman olarak atandı. Zhilugu'nun damadı olduktan sonra tahtı ele geçirdi. [Nestûrîlik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Nest%C3%BBr%C3%AElik)'ten [Budizm](https://turkipedia.org/tr/wiki/Budizm)'e geçen Kuçluk, çoğunluğu Müslüman olan halkı Hristiyan ya da Budist olmaya zorladı.[^3][^4] Kuçluk'un en büyük hatası, [Almalık](https://turkipedia.org/tr/wiki/Almal%C4%B1k_%28Orta_%C3%87a%C4%9F_kenti%29) şehrine saldırmak oldu. Moğolların vassalı olan Karluklar yardım için Cengiz Han'a başvurdu.[^5] 1216'da Cengiz Han, generali [Cebe Noyan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Cebe)'ı Kuçluk'u yakalaması için gönderdi. Moğollar [Balasagun](https://turkipedia.org/tr/wiki/Balasagun)'da Karahıtay'ları yenilgiye uğrattı, Kuçluk kaçmayı başardı, ancak daha sonra yakalandı ve 1218'de idam edildi.[^6] ## Harezmşahlar (1219-1221) Karahıtayların yenilmesi ile Moğollar ve Harezmşahlar komşu oldular. Bu zamana kadar Moğollar, Moğolistan'daki göçebe kabilelerini ve ardından [Türkmenler](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkmenler)i az kan dökerek ve neredeyse hiç maddi kayıp vermeden birleştirmeyi başarmışlardı. Ancak Cengiz Han'ın [Kin Hanedanı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Jin_Hanedan%C4%B1_%281115-1234%29)’ndan [Curçenler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Cur%C3%A7enler) ve [Batı Şia Hanedanı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bat%C4%B1_%C5%9Eia_Hanedan%C4%B1)’ndan [Tangutlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tangutlar)a karşı yürüttüğü savaşlar Moğolların ne kadar acımasız olabileceğini göstermiştir. Başlangıçta Moğolların niyeti Harezmşahlar'ı istila etmek değildi. [Cüveynî](https://turkipedia.org/tr/wiki/At%C3%A2_Melik_C%C3%BCveyn%C3%AE)'ye göre Cengiz Han [Harezmşahlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Harezm%C5%9Fahlar_Devleti) ile ticari bağlantılar kurmayı amaçlıyordu. Hükümdarları [Alaaddin Muhammed](https://turkipedia.org/tr/wiki/Al%C3%A2eddin_Muhammed)'e bir mektup gönderdi ve ona komşusu olarak hitap etti: "Ben doğan güneşin topraklarının efendisiyim, sen ise batan güneşin topraklarında hüküm sürüyorsun. Sağlam bir dostluk ve barış anlaşması yapalım".[^7] Alaaddin Muhammed Cengiz Han'ın taleplerini kabul etti ve kervan ticareti başladı. Ancak bu anlaşma uzun sürmedi. Bir Harezm kenti olan [Otrar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Otrar)'ın valisi [İnalcık](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0nalc%C4%B1k_%28Otrar_Valisi%29), tüccar ve diplomatlardan oluşan bir kervanın 500 üyesini tutukladı ve Alaaddin Muhammed'in onayı ile idam ettirdi. Haber birkaç ay sonra Cengiz Han'ın sarayına ulaştığında, Cengiz Han öfkelenir ve misilleme olarak Harezm Devletini istila etmeye karar verir. Bu Moğol istilası Harezmşahların tamamen yıkılması ve bölgedeki sivil nüfusun büyük bir kısmının katledilmesiyle sonuçlandı. Cüveynî'ye göre, Moğollar [Harezm](https://turkipedia.org/tr/wiki/Harezm) ve [Maveraünnehir](https://turkipedia.org/tr/wiki/M%C3%A2ver%C3%A2%C3%BCnnehir)'e karşı sadece bir sefer düzenlediler, ancak kendilerine direnen [Horasan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Horasan) şehirlerini sistematik olarak yok ettiler. Nüfusun büyük bir kısmını katlettiler, ardından hayatta kalanları sürgün ettiler ya da köleleştirdiler. Moğolların seferlerine damgasını vuracak olan “kana susamışlık ve vahşilik” şöhreti büyük ölçüde bu savaştan sonra yayıldı. 1219'da Maveraünnehir'in işgali sırasında Cengiz Han, ordunun büyük kısmını oluşturan Moğol süvarilerine ek olarak Çinli askerleri de kullandı. [Mancınık](https://turkipedia.org/tr/wiki/Manc%C4%B1n%C4%B1k) konusunda uzmanlaşmış bu askerler, [kara barut](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karabarut) bombaları fırlatacak teknolojiye ulaşmışlardı.[^8][^9] Tarihçiler, Moğol istilası ile Çin'den Orta Asya'ya barutlu silahların geldiği, bu silahlardan birinin de bir Çin [havan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Havan)ı olan "[Huochong](https://turkipedia.org/tr/wiki/Huochong)" olduğunu ileri sürmektedirler.[^10] [^1]: Svatopluk Soucek. A history of Inner Asia. Cambridge University Press, 2000. [^2]: Biran, Michal.. The Empire of the Qara Khitai in Eurasian History: Between China and the Islamic World. Cambridge University Press, 2005, s. 60-90. [^3]: Golden. Central Asia in World History. Oxford University Press, United States, 2011, s. 82. [^4]: Morgan. The Mongols. Blackwell Publishing, 2007, s. 54. [^5]: Svatopluk Soucek. A history of Inner Asia. Cambridge University Press, 2000. [^6]: Biran, Michal.. The Empire of the Qara Khitai in Eurasian History: Between China and the Islamic World. Cambridge University Press, 2005, s. 84-85. [^7]: Ratchnevsky, Paul. Genghis Khan: His Life and Legacy, p. 120. [^8]: Chase, Kenneth Warren. Firearms: a global history to 1700. Cambridge University Press, 2003, s. 58. [^9]: Nicolle, Richard. The Mongol Warlords: Genghis Khan, Kublai Khan, Hulegu, Tamerlane. Brockhampton Press, 1998, s. 86. [^10]: Adle, Irfan. History of Civilizations of Central Asia : Development in contrast : from the sixteenth to the mid-nineteenth century. UNESCO, 2003, s. 474.