# Onur Anıtı > Source: https://turkipedia.org/tr/wiki/Onur_An%C4%B1t%C4%B1 > Last updated: 2026-10-05 > License: CC BY-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/). Credit "Turkipedia contributors" and link to the source. > Based on: Onur Anıtı, https://tr.wikipedia.org/wiki/Onur_An%C4%B1t%C4%B1 (CC-BY-SA-4.0) ![Ön planda Onur Anıtı ve çevresinde çınar ağaçları](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/0d/Onur_An%C4%B1t%C4%B1.JPG/1280px-Onur_An%C4%B1t%C4%B1.JPG) *Ön planda Onur Anıtı ve çevresinde çınar ağaçları (Cobija, CC0-1.0)* - **Konum:** İlkadım, Samsun, Türkiye - **Tip:** Anıt, atlı heykel - **Malzeme:** Tunç, taş, mermer - **Adandığı:** Mustafa Kemal Atatürk **Onur Anıtı**, [Samsun](https://turkipedia.org/tr/wiki/Samsun)'un [İlkadım](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0lkad%C4%B1m) ilçesindeki Atatürk Parkı'nda yer alan ve şehrin simgesi hâline gelen anıttır. [Mustafa Kemal](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mustafa_Kemal_Atat%C3%BCrk)'in [Samsun'a çıktığı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mustafa_Kemal%27in_Samsun%27a_%C3%A7%C4%B1k%C4%B1%C5%9F%C4%B1) noktaya dikilen anıt [Kurtuluş Savaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_Kurtulu%C5%9F_Sava%C5%9F%C4%B1)'nın başlangıcı sayılan bu anı simgelemektedir. Anıtın heykeli Samsun Valisi [Kâzım Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C3%A2z%C4%B1m_%C4%B0nan%C3%A7) tarafından Samsun halkı adına Avusturyalı heykeltıraş [Heinrich Krippel](https://turkipedia.org/tr/wiki/Heinrich_Krippel)'e 1927 yılında sipariş edilmiş, aynı yıl 19 Mayıs günü kaidenin resmî temel atma töreni yapılmıştır. 1928 yılında [Viyana](https://turkipedia.org/tr/wiki/Viyana)'da başlayan heykelin yapım süreci 1931 yılında sonlanmış ve heykel kaidesine 29 Ekim 1931 tarihinde dikilmiştir. Resmî açılışı 15 Ocak 1932 tarihinde yapılarak cumhuriyet tarihinin on üçüncü anıtı, Heinrich Krippel'in ise Türkiye'deki dördüncü anıt çalışması olmuştur. Tunçtan yapılmış olan heykelin yüksekliği , taş blok kaidenin yüksekliği , tüm anıtın yüksekliği ise 8,85 metredir (29.0 ft). Heykel için [$](https://turkipedia.org/tr/wiki/Amerikan_dolar%C4%B1)37.000'a anlaşılmış, buna ek olarak heykeltıraş Heinrich Krippel'e ise $5.500 ödeme yapılmıştır. ## Fikir, inşa ve dikilme süreci Samsun'da [Mustafa Kemal](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mustafa_Kemal_Atat%C3%BCrk)'e ithafen bir anıt dikilmesi fikri dönemin Samsun Valisi [Kâzım Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C3%A2z%C4%B1m_%C4%B0nan%C3%A7) tarafından ortaya atılmıştır. 19 Mayıs 1927 tarihinde ise Kâzım Paşa'nın katıldığı kaidenin temel atma töreniyle de anıtın inşa süreci resmen başlamıştır.[^1] Anıt için daha önce [Zafer Anıtı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Zafer_An%C4%B1t%C4%B1_%28Ankara%29)'nın inşası için açılan yarışmayı kazanan Avusturyalı heykeltıraş [Heinrich Krippel](https://turkipedia.org/tr/wiki/Heinrich_Krippel) ile [$](https://turkipedia.org/tr/wiki/Amerikan_dolar%C4%B1)37.000'a ( enflasyon oranları ile $587.661) anlaşılarak sipariş verilmiştir.[^2][^3] Krippel, heykeldeki vücut ölçüleri ve surat kompozisyonunda daha önceki çalışmaları için Mustafa Kemal'in [Ankara](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ankara)'daki ikâmetine giderek aldığı ölçüleri esas almış, heykelin çalışmalarını da Türkiye'de gerçekleştirmiştir. Heykelin tunç döküm işlemleri ise 1928 yılında [Viyana](https://turkipedia.org/tr/wiki/Viyana)'daki Vereinigte Metallwerke dökümhanesinde başlamış ve 1931 yılında 32 parça hâlinde sonlanmıştır. Döküm aşamasından sonra temizlik ve rötuş işlemleri için dökümhanede birleştirilen anıt bu işlemlerin de tamamlanmasının ardından tekrar sökülerek her bir parça ayrı ayrı sandıklanmıştır.[^4] ![Anıtın kaidesinin 1931 yılındaki inşaat çalışmaları sırasında çekilmiş bir fotoğraf.](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/b/b5/Onur_An%C4%B1t%C4%B1_in%C5%9Fas%C4%B1.jpg) *Anıtın kaidesinin 1931 yılındaki inşaat çalışmaları sırasında çekilmiş bir fotoğraf. (public-domain)* [Hamburg](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hamburg)'dan [Deutsche Levante-Linie](https://turkipedia.org/tr/wiki/Deutsche_Levante-Linie) kumpanyasının *Nicea* vapuru ile taşınan anıtın parçaları 15 Ekim 1931 tarihinde Samsun'a ulaşmıştır.[^5] Ancak gümrük geçişi sırasında [₺](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_liras%C4%B1)40.000 gümrük vergisi istenen heykel gümrüğe takılmıştır.[^6] Verginin il kurumlarınca ödenmesi mümkün olmadığından dolayı [Türkiye hükûmeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/7._T%C3%BCrkiye_H%C3%BCk%C3%BBmeti) devreye girmiş ve heykelin gümrükten çıkarılamamasının kamuoyunda olumsuz etki yaratacağı öngörüsüyle merkezî bütçe oluşturularak vergi bu bütçeden karşılanmıştır.[^7] Heykelin gümrükten çıkarılmasını takiben ise kaideye monte edilme işlemleri başlatılarak Avusturyalı bir mühendisin de yardımıyla[^8] 29 Ekim 1931 tarihinde heykel kaideye monte edilmiştir.[^9] ## Açılış töreni Anıtın resmî açılış töreninin [Birinci İnönü Muharebesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Birinci_%C4%B0n%C3%B6n%C3%BC_Muharebesi) zaferinin yıldönümü olan 10 Ocak 1932 tarihinde yapılması düşünülse de hazırlıkların tamamlanamaması nedeniyle ertelenmiştir. Kimi kaynaklarda yanlış olarak 29 Ekim 1931 veya 29 Ekim 1932 tarihinde yapıldığı bilgisi yer alan tören, aslen 15 Ocak 1932 tarihinde saat 14.00'da yapılmıştır.[^10][^11][^12] Cumhuriyet tarihinin on üçüncü anıtı, Heinrich Krippel'in ise Türkiye'deki dördüncü anıt çalışması olan anıtın açılış törenine askerî bando, askerî kıta, şehirde görevli kolluk kuvvetleri, dernek ve resmî kurumlar, siyasetçiler, yerel halk ve çevre halkı katılım göstermiştir.[^13] Bandonun [İstiklâl Marşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0stikl%C3%A2l_Mar%C5%9F%C4%B1)'nı çalmasının ardından öncelikle Cumhurbaşkanı Mustafa Kemal'in gönderdiği şu telgraf okunmuştur:[^14] “Salim Bey, Samsun Valisi Muhterem Samsun halkının şahsıma karşı besledikleri asil duyguların kıymetli bir tezahürünü bildiren telgrafınızdan pek mütehassıs oldum. Teşekkür, muhabbet ve selamlarımın halka arzını rica ederim.” Mustafa Kemal'in telgrafının ardından ise Başbakan [İsmet Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0smet_%C4%B0n%C3%B6n%C3%BC)'nın telgrafı okunmuştur:[^15] “Salim Bey, Samsun Valisi Büyük Gazi'nin heykellerinin rakzı münasebetiyle vatanı seven Samsun halkının gösterdiği asil ve necip duygularla teşekkür ederim. Efendim.” Bu iki telgrafın ardından dönemin valisi [Mehmet Salim Bey](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mehmet_Salim_G%C3%BCndo%C4%9Fan) bir konuşma yaparak heykelin açılışını yapmıştır. Bu konuşmanın ardından [Halk Fırkası](https://turkipedia.org/tr/wiki/Cumhuriyet_Halk_Partisi)nın Samsun teşkilatı adına Ethem Veysi Bey, Samsun halkı adına Kefeli Muhittin Bey, Meclis-i Umumi adına Zübeyiroğlu M. Fuat Bey, Samsun Belediyesi adına Muhittin Bey, [Maarif Vekâleti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mill%C3%AE_E%C4%9Fitim_Bakanl%C4%B1%C4%9F%C4%B1_%28T%C3%BCrkiye%29) adına bakanlığın Samsun müdürü Cemal Bey (Gültekin) konuşmuştur.[^16] Son olarak ise Heinrich Krippel kürsüye çıkarak Almanca bir konuşma yapmış, konuşmayı [Ekrem Rüştü Bey](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ekrem_R%C3%BC%C5%9Ft%C3%BC_Ak%C3%B6mer) çevirmiştir. Konuşmaların ardından tören atlı kıtanın geçişiyle sürmüş, vilayet meclisindeki kabul töreni ile birlikte de son bulmuştur.[^17] Ayrıca aynı günün akşamı Heinrich Krippel ve Mehmet Salim Bey onuruna bir de yemek verilmiş,[^18] Krippel'e ek olarak $5.500 ( enflasyon oranları ile $87.355) daha ödeme yapılmıştır.[^19] ## Kompozisyonu ![Anıtın 15 Ocak 1932 tarihindeki açılış töreninde çekilmiş bir fotoğraf.](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/8/86/Onur_An%C4%B1t%C4%B1_a%C3%A7%C4%B1l%C4%B1%C5%9F_t%C3%B6reni.jpg) *Anıtın 15 Ocak 1932 tarihindeki açılış töreninde çekilmiş bir fotoğraf. (public-domain)* ### Heykel yüksekliğindeki [tunç](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bronz)tan yapılma [atlı heykel](https://turkipedia.org/tr/wiki/Atl%C4%B1_heykel) tüm Atatürk heykelleri arasındaki en devingen ve iddialı heykellerden biridir.[^20] Heykeltıraş Aylin Tekiner'in değerlendirmesine göre ritim ve denge yönünden de oldukça tatmin edici olan heykelde hareketlilik, gerilim ve devinim son derece dengelidir. Heykelde Mustafa Kemal mareşal üniformasıyla şaha kalkmış bir at üzerinde savaş komuta eder hâlde betimlenmiştir. Üst vücudu sol tarafa, yüzü ise sağ tarafa bakan Mustafa Kemal sol eliyle atın dizginlerini tutarken sağ eliyle de kılıcının kabzasını kavramış kılıcı çekmek üzeredir ve kıyafeti de beden hareketini yansıtacak biçimde üzerine oturmuştur. Kılıcın boyu dönem subaylarının kullandığı kılıç olmayıp çok uzundur. Yüz kompozisyonu ise gençlik yıllarını anımsatır şekilde çalışılmıştır. Heykel kaideye atın arka iki ayağı ve kuyruğu ile dayanmaktadır. Atın bu dengeli duruşu heykelin devingenliğini de güçlendirmektedir. Yine Tekiner'e göre şaha kalmış olan atın hareketi ileri atılma hırsını, meydan okumayı ve kahramanlığı yansıtmakta; Mustafa Kemal'in atın dizginlerini tutmaya çalışması bağımsızlık için sabırsızlanan halkı soğukkanlılığa çağırmaya, dizginlere hakim oluşu da gücünü ve becerisini yansıtmaktadır. Krippel de yaptığı açılış konuşmasında heykel kompozisyonunu "...gururlu bir şekilde batıya ve çok uzaklara dikilen bakışları azim dolu gözleriyle, şahlanan atın üzerinde Gazi Mustafa Kemal dimdik bir şekilde oturuyor. Bu oturuşta korkusuzluk, kolun kılıca uzanışında ise Türklüğün gücü vardır." şeklinde açıklamıştır.[^21] [*Cumhuriyet*](https://turkipedia.org/tr/wiki/Cumhuriyet_%28gazete%29)te yazan [İsmail Habip Sevük](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0smail_Habip_Sev%C3%BCk), atın şahlanış anını 19 Mayıs 1937 tarihli köşe yazısında eleştirmiştir.[^22] Kaidenin ön kısmından heykele bakıldığında atın yalnızca karın kısmının göründüğünü, bu açıdan bakıldığında atın kahramanlığı değil bir sirk talimini andırdığını belirtmiştir.[^23] Arka kısımdan bakıldığında ise yalnızca yere uzanan kuyruğun göründüğünü, bu yere uzanma hâlinin de hem kuyruğa asıl işlevinin dışında bir işlev yüklendiğini fark ettirdiği hem de şahlanış enstantanesini zorlama gösterdiği eleştirisinde bulunmuştur.[^24] Sol taraftan bakıldığında ise hem atın karnının hem de kuyruğun yerden kuvvet almasının görünmeyişi nedeniyle heykelin daha iyi göründüğünü savunmuştur.[^25] Sevük son olarak sağ tarafa bakıldığında ise artık dikkati atın değil Mustafa Kemal'in çektiğini belirterek suratın baktığı taraf, vücudun enerjisi, kılıca uzanış ve dizginleri tutuş tarzı ile heykelin duygu uyandırdığını yazmıştır.[^26] ### Kaide yüksekliğinde olan kaide, [mermer](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mermer) kaplamalı [taş](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kaya%C3%A7) blok [dikdörtgen](https://turkipedia.org/tr/wiki/Dikd%C3%B6rtgen) [prizma](https://turkipedia.org/tr/wiki/Prizma_%28geometri%29) şeklinde yapılmıştır.[^27] Kaidenin sağ tarafında ters üçgen bir [sivri kemer](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sivri_kemer) içerisinde yer alan tunç [kabartma](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kabartma)da Mustafa Kemal, mareşal kıyafetiyle yüzü sola bakar biçimde ve kollarını iki yana açmış bir vaziyette dik bir şekilde betimlenmiştir.[^28] Sağ ve sol taraflarında ise ellerine sarılmış ve diz çökmüş figürlerle Türk milleti temsil edilmiştir.[^29] Başka hiçbir Atatürk anıtında rastlanmayan bu betimleme "tek adam" vurgusunu perçinlemektedir. Sol taraftaki kabartmada ise yine aynı şekildeki bir [niş](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ni%C5%9F_%28mimarl%C4%B1k%29) içerisinde karaya yanaşmış bir tekne ve bu teknedeki cephaneleri taşıyan halk betimlenmiştir.[^30] Kaidenin ön yüzündeki levhada [*Nutuk*](https://turkipedia.org/tr/wiki/Nutuk_%28Mustafa_Kemal_Atat%C3%BCrk%29)un ilk cümlesine atıfta bulunan "Vatanda Millî Mücadeleye başlamak için Gazi 19 Mayıs 1335=1919 tarihinde Samsun'a çıktı." cümlesi ve arka yüzündeki levhada "Bu heykel Samsun vilâyeti halkı tarafından 29. Birinci Teşrin 1931 tarihinde dikildi." ifadesi yer almaktadır.[^31] ## Sembolik önemi Samsun'un [Kurtuluş Savaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_Kurtulu%C5%9F_Sava%C5%9F%C4%B1)'nın ilk durağı ve [cumhuriyetin ilanı](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye%27de_cumhuriyetin_ilan%C4%B1)na giden sürecin simgesel noktalarından olan biri olması[^32] nedeniyle bunu sembolize eden bir anıt dikilmesi kararlaştırılmış, anıtın ise bu sembolik anlama uygun olarak [Mustafa Kemal'in Samsun'a çıktığı nokta](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mustafa_Kemal%27in_Samsun%27a_%C3%A7%C4%B1k%C4%B1%C5%9F%C4%B1)ya dikilmesine karar verilmiştir.[^33] (Anıt, Mustafa Kemal'in Samsun'a çıktığı iskelenin hemen yukarısına dikilmesine rağmen zamanla denizin doldurulması nedeniyle günümüzde sahil şeridinin uzağında kalmıştır.) Anıt salt olarak bu anlam yüklemesi ile dikilmiş olup çeşitli kişisel yorumlar da mevcuttur. Bu yorumlardan biri de anıtın açılış konuşmasında dönemin valisi Mehmet Salim Bey tarafından yapılmıştır:[^34] “(...) Bu eser Türkün azmini, damarlarındaki asil kanda mevcut kuvveti, cevheri ifade eden büyük halaskârımızın timsalidir. Kalplerde yaşayan muhabbetin bu mücessem timsalidir. (...)” Ayrıca 1933'te yazdığı bir gezi yazısı ile [İbrahim Alaettin Bey](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0brahim_Al%C3%A2eddin_G%C3%B6vsa) de Samsun'un ve anıtın sembolik öneminden bahsetmiştir: “(...) Bizim için Karadeniz'de Samsun'un ehemmiyeti Akdeniz'deki İzmir'in değeri derecesindedir denebilir. İstiklâl tarihi Samsun'da başladı, İzmir'de tamam oldu. Türk inkılâbının güneşi olan o altın baş Samsun’da Türkeli'ne ve İzmir'de de cihana doğdu. Samsun'da çekilen kılıç kınına İzmir'de girmiştir. (...), Samsun'da ilk görülecek en mühim eser, Gazi'nin oraya ayak bastığı büyük günü hatırlatan abidedir. Bu abide Karadeniz'in en hırçın fırtınalarından ilham almış gibi Gazi'nin Millî Mücadele başındaki kükreyişini başarıyla ifade eder. Onun içinde bulunduğu park da Avrupa şehirlerindeki umumi bahçelerden farksızdır. (...)” ![Onur Anıtı'na yapılan saldırı sonrası çeşitli partilerin, sendikaların ve birliklerin bıraktığı çelenkler.](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/6b/Onur_An%C4%B1t%C4%B1%2C_2022.jpg/1280px-Onur_An%C4%B1t%C4%B1%2C_2022.jpg) *Onur Anıtı'na yapılan saldırı sonrası çeşitli partilerin, sendikaların ve birliklerin bıraktığı çelenkler. (Elenktra, CC0-1.0)* Bu yorumların yanı sıra Aylin Tekiner olaya farklı bir bakış açısıyla yaklaşarak *Atatürk Heykelleri: Kült, Estetik, Siyaset* isimli kitabında anıt dikilmesi fikrinin arka planında [1930 yerel seçimleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/1930_T%C3%BCrkiye_yerel_se%C3%A7imleri)nin etkili olduğu iddia etmektedir. Seçimde Samsunlu seçmenler Mustafa Kemal'in liderliğindeki Cumhuriyet Halk Fırkasına 416, muhalefet partisi [Serbest Cumhuriyet Fırkası](https://turkipedia.org/tr/wiki/Serbest_Cumhuriyet_F%C4%B1rkas%C4%B1)na 3.312 oy vererek[^35] açıkça Cumhuriyet Halk Fırkasının ve de Mustafa Kemal'in iktidarı bırakması gerektiğini düşündüklerini ortaya koymuşlardır. Seçimler sonrası Serbest Cumhuriyet Fırkasının kapatılmasının ardından Türkiye gezisine başlayan Mustafa Kemal'in gezisinin ilk duraklarından biri de Samsun olmuş, Kurtuluş Savaşı'nın başlangıç yeri olarak simgeleştirdiği şehirde beklenen ilgi ve özenle karşılanmamıştır.[^36] Bu nedenlerle seçimlerin ve Mustafa Kemal'in ziyaretinin hemen ardından Serbest Cumhuriyet Fırkasının geniş ölçüde destek gördüğü [İzmir](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0zmir)'de ve Samsun'da devasa anıtlar dikilmesi halka uslu durmaları için verilmiş bir tembih veya gözdağı olarak yorumlanmaktadır. Ancak bu varsayım anıtın inşa sürecinin seçimlerin üç yıl öncesinde başladığı[^37] göz önüne alındığında geçersiz kalmaktadır. Anıt, günümüzde Samsun'un simgesi hâline gelmiş olup millî bayramlarda il protokolünün saygı duruşunda bulunarak programların başlatıldığı ana durak ve turistlerin ziyaret noktalarından biridir.[^38][^39][^40] [Ondokuz Mayıs Üniversitesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ondokuz_May%C4%B1s_%C3%9Cniversitesi), Samsun Barosu, Samsun Büyükşehir Belediyesi, Samsun Ticaret ve Sanayi Odası ile [Samsunspor](https://turkipedia.org/tr/wiki/Samsunspor_%28futbol_tak%C4%B1m%C4%B1%29) gibi şehrin bazı kuruluşlarının amblemlerinde Onur Anıtı yer almaktadır. Ayrıca [Türk lirası](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_liras%C4%B1)nın yedinci emisyon grubunda yer alan yüz bin liralık banknotunun ön yüzünde de kullanılan[^41] anıtın [Kargıpınarı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karg%C4%B1p%C4%B1nar%C4%B1)'ndaki Cumhuriyet Meydanı'nda daha küçük ölçülerde bir kopyası yer almakla birlikte Kurtuluş Savaşı'nın 100. yılı kutlamaları kapsamında [Master of Cake](https://turkipedia.org/tr/wiki/Master_of_Cake) gibi etkinliklerde çeşitli materyaller ile de kopyaları hazırlanmıştır.[^42] Ayrıca anıtın [üç boyutlu tarama](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%9C%C3%A7_boyutlu_tarama)sı yapılarak dijital ortama aktarılmıştır.[^43][^44] ### Saldırı 3 Şubat 2022 sabahı anıtın bulunduğu Atatürk Parkı'na araçla giren iki kişi, atın arka bacaklarına bağladıkları halatı araçla çekerek anıtı yıkma girişiminde bulundu.[^45] Eylemlerini "Mustafa Kemal Atatürk'ü sevmemeleri ve heykellerine tahammül edemedikleri" şeklinde gerekçelendiren saldırganlar, [Atatürk'ün hatırasına alenen hakaret suçu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Atat%C3%BCrk_Aleyhine_%C4%B0%C5%9Flenen_Su%C3%A7lar_Hakk%C4%B1nda_Kanun) kapsamında tutuklanarak cezaevine gönderildiler.[^46] Saldırı Türkiye çapında farklı kesimlerce tepkiyle karşılanırken, Samsunlu vatandaşlar da dört gün boyunca anıt çevresinde "saygı nöbeti" tuttular ve "sevgi çemberi" oluşturdular.[^47][^48][^49] [^1]: Sarısakal, Baki. Onur Anıtı Açılma Töreni. bakisarisakal.com. [^2]: Samsun Belediyesi Meclis Zabıt Tutanakları 7. Toplantı 1. Celse. 22 Kasım 1931. [^3]: M. Fuat, Zübeyiroğlu. Gazi'nin 19 Mayıs 1919'da Anadolu'ya Çıktığı Yerde. Hâkimiyet-i Milliye, 3 Ocak 1932, s. 1-2. [^4]: Sarısakal, Baki. Onur Anıtı Açılma Töreni. bakisarisakal.com. [^5]: Âhâli, 20 Kasım 1931. [^6]: Ciğerim, Cemil. Atatürk Heykeli, Gümrük'e takılmış. ekipgazetesi.com, 28 Ocak 2014. [^7]: Ciğerim, Cemil. Atatürk Heykeli, Gümrük'e takılmış. ekipgazetesi.com, 28 Ocak 2014. [^8]: Âhâli, 20 Kasım 1931. [^9]: Anıtın arka yüzündeki tunç levhada "Bu heykel Samsun vilâyeti halkı tarafından 29 Birinci Teşrin 1931 tarihinde dikildi." ifadesi yer almaktadır. [^10]: Sarısakal, Baki. Onur Anıtı Açılma Töreni. bakisarisakal.com. [^11]: Gazi'nin 1919'da Anadolu'ya Çıktığı Yerde Dikilen Abide Emsalsiz Bir Tezahürle Evvelki Gün Açıldı. Hâkimiyet-i Milliye, 17 Ocak 1932, s. 1. [^12]: Gazi'nin heykeli. Akşam, 16 Ocak 1932, s. 1-2. [^13]: Sarısakal, Baki. Onur Anıtı Açılma Töreni. bakisarisakal.com. [^14]: Gazi Hz.nin Samsun'daki Heykeli: Heykeli Yapan M. Krippel Güzel ve Şayana Dikkat İki Nutuk Söyledi. Milliyet, 21 Ocak 1932, s. 6. [^15]: Sarısakal, Baki. Onur Anıtı Açılma Töreni. bakisarisakal.com. [^16]: Samsun, 21 Ocak 1932. [^17]: Zübeyiroğlu, M. Fuat. Gazi Heykeli'nin Açılma Resmi: Resmi Küşat Nasıl Oldu ve Söylenen Nutuklar. Hâkimiyet-i Milliye, 26 Ocak 1932, s. 5. [^18]: Gazi Hz.nin Samsun'daki Heykeli: Heykeli Yapan M. Krippel Güzel ve Şayana Dikkat İki Nutuk Söyledi. Milliyet, 21 Ocak 1932, s. 6. [^19]: Sarısakal, Baki. Onur Anıtı Açılma Töreni. bakisarisakal.com. [^20]: Samsun: Güneşin Doğduğu Şehir. Yeşilırmak Havzası Kalkınma Birliği, 2010, s. 50. [^21]: Sarısakal, Baki. Onur Anıtı Açılma Töreni. bakisarisakal.com. [^22]: Samsun Gazi Heykeli. bakisarisakal.com. [^23]: Sevük, İsmail Habip. Samsun'daki Heykel. Cumhuriyet, 19 Mayıs 1937. [^24]: Sevük, İsmail Habip. Samsun'daki Heykel. Cumhuriyet, 19 Mayıs 1937. [^25]: Sevük, İsmail Habip. Samsun'daki Heykel. Cumhuriyet, 19 Mayıs 1937. [^26]: Sevük, İsmail Habip. Samsun'daki Heykel. Cumhuriyet, 19 Mayıs 1937. [^27]: Samsun: Güneşin Doğduğu Şehir. Yeşilırmak Havzası Kalkınma Birliği, 2010, s. 50. [^28]: Onur Anıtı. kulturportali.gov.tr. [^29]: Onur Anıtı. kulturportali.gov.tr. [^30]: Onur Anıtı. kulturportali.gov.tr. [^31]: Onur Anıtı. kulturportali.gov.tr. [^32]: Gür, Faik. Atatürk heykelleri ve Türkiye'de resmî tarihin görselleşmesi. Toplum ve Bilim, 2001, s. 147-166. [^33]: M. Fuat, Zübeyiroğlu. Gazi'nin 19 Mayıs 1919'da Anadolu'ya Çıktığı Yerde. Hâkimiyet-i Milliye, 3 Ocak 1932, s. 1-2. [^34]: Sarısakal, Baki. Onur Anıtı Açılma Töreni. bakisarisakal.com. [^35]: Yetkin, Çetin. Atatürk'ün Başarısız Demokrasi Devrimi: Serbest Cumhuriyet Fırkası. Toplumsal Dönüşüm Yayıncılık, 1997. [^36]: Aydemir, Şevket Süreyya. Tek Adam. Remzi Kitabevi, 1975, s. 424. [^37]: Sarısakal, Baki. Onur Anıtı Açılma Töreni. bakisarisakal.com. [^38]: Cumhuriyetimizin kurucusu Gazi Mustafa Kemal Atatürk'ün aramızdan ayrılışının 80. yıl dönümü sayın valimizin Atatürk Anıtı'na çelenk sunumuyla başladı. samsun.gov.tr, 10 Kasım 2018. [^39]: Onur Anıtı. samsun.bel.tr. [^40]: Samsun'da 100. yıl kutlamaları başladı. karar.com, 19 Mayıs 2019. [^41]: E 7 - YÜZBİN TÜRK LİRASI III. TERTİP. tcmb.gov.tr. [^42]: Azerbaycanlı ustadan en tatlı Atatürk anıtı: 500 kilogram çikolata kullanıldı. sputniknews.com, 27 Nisan 2019. [^43]: Türkiye'nin ilk dijital Atatürk Heykeli'nde sona doğru. milliyet.com.tr, 26 Nisan 2016. [^44]: Düzgün Çoban, Burcu. 100. yılda tarihi proje... Türkiye'de bir ilk!. habergazetesi.com.tr, 19 Mayıs 2019. [^45]: Akduman, İsmail. Samsun'da Atatürk anıtına saldırı!. Sözcü, 3 Şubat 2022. [^46]: Samsun'da Atatürk Anıtı'na saldıran iki kişi tutuklandı. NTV, 4 Şubat 2022. [^47]: Samsun'daki Atatürk Anıtı'na saldırı Türkiye'yi ayağa kaldırdı: Siyasi ve ünlü isimlerden art arda tepkiler. Cumhuriyet, 4 Şubat 2022. [^48]: İnan, Mustafa. Samsun'da 4 gündür devam eden Onur Anıtı'na saygı nöbeti marşlarla bitirildi. Hürriyet, 6 Şubat 2022. [^49]: Halk Samsun'da Atatürk Anıtı çevresinde çember oluşturdu. 3 Şubat 2022.