Ohannes Kuyumcuyan

Ohannes Kuyumcuyan bilinen adıyla Ohannes Paşa^{[1]British Documents on Foreign Affairs--reports and Papers from the Foreign Office Confidential Print: From the mid-nineteenth century to the First World War. The Near and Middle East, 1856-1914. Part I. Series B. University Publications of America, 1984, s. 381.} (أوهانس باشا, 1852, İstanbul - 1933, Roma), yüksek rütbeli Osmanlı Ermenisi siyasetçi, bürokrat ve diplomat. Osmanlı Hariciye Nazırlığında müsteşarlık ve Şûrâ-yı Devlet'te üye olarak görev yaptı. 1912'den 1915'te istifa edene kadar Osmanlı İmparatorluğuna bağlı Cebel-i Lübnan Sancağı'nın mutasarrıf'lığında bulunan Ohannes Paşa, sancağın son Hristiyan mülki amiridir.

İlk yılları

Ohannes Kuyumcuyan, 1852 yılında Osmanlı Sadrazamı Mehmed Emin Âli Paşa'nın himayesinde olan Ermeni Katolik bürokrat Bedros Kuyumcuyan'ın oğlu olarak Osmanlı İmparatorluğu'nun başkenti İstanbul'da doğdu. Ohannes'ın babası Bedros Kuyumcuyan, Ormanlar ve Madenler Müdürü olarak görev yaptıktan sonra eyalet meclisi üyeliğine seçildi. Baba Kuyumcuyan, İstanbul'daki Maruni Kilisesi elçiliğinin yöneticisinin yeğeni olan Lübnanlı bir Maruni ile evlendi ve kendisi de Cebel-i Lübnan Sancağı Mutasarrıflığı valiliğine aday oldu. "Kuyumcuyan" soyadına sahip aile, önceki nesil üyelerinin kuyumculuk mesleği ile uğraşması nedeniyle varlıklı bir aileydi.^{[2]Ohannes Pasha (1912–1915). University of California Press, 1993.}

Kariyeri

Ohannes Kuyumcuyan, eğitimini Paris'te tamamladıktan sonra 1877'de İstanbul'a dönerek Osmanlı Hariciye Nezâreti Hukuk Müşavirliğinde muavin olarak memuriyete başladı. Hariciye Nezâreti İstişare Odası muavinliği görevi sonrası Nisan 1894'te Roma Elçiliği'ne başkatip olarak tayin edildi. On beş yıl kadar Roma Elçiliğinde görev yapıp sefaret müsteşarlığına kadar yükseldikten sonra 1908 yılında İstanbul'a dönerek Şûrâ-yı Devlet üyesi tayin edildi. Posta ve Telgraf Bakanlığı'nda kıdemli müfettiş ve Gelir Dairesi'nde kıdemli danışman dahil olmak üzere diğer birkaç bürokrat ile birlikte aday gösterildi.^{[2]Ohannes Pasha (1912–1915). University of California Press, 1993.} 21 Ekim 1909'da ise İstanbul'daki Hariciye Nezareti müsteşarlığına getirildi. Üç yıl kadar bu görevini yürüttükten sonra 23 Aralık 1912 tarihli protokol ve aynı tarihli (13 M 1331) fermana göre vezirliğe terfi ettirildi ve beş yıllık bir süre için Cebel-i Lübnan Sancağı'na mutasarrıf olarak atandı.^{[3]Dışişlerinin duvarlarındaki isimler. Milliyet, 25 Nisan 2022.} I. Dünya Savaşı sonrasında Fransız-İngiliz ve Arap yönetimine devredilmeden önce özerk statüde bulunan Cebel-i Lübnan'ın son gayrimüslim mutasarrıfı oldu.^{[4]Osmanlı Hariciye Nezaretinde Ermeniler. Marmara Üniversitesi.}

İstifası ve son yılları

Kuyumcuyan, Osmanlı Bahriye Nazırı ve Birinci Dünya Savaşı sırasında bölgenin askeri valisi olan Cemal Paşa'nın Ermeni karşıtı politikaları nedeniyle onunla çalışmak istemediğini belirtti ve Haziran 1915'te görevinden istifa etti. Ohannes anılarında, Cemal Paşa'nın mutasarrıflık görevini savunulamaz hale getirdiğini, paşanın istifasını reddettiğini ve bunun yerine kendisine mutasarrıflığın idari konseyini yenilemesini ve İttifak Güçlerine sempati duyan veya destekleyen üyelerin onun onayı ile seçilecek kişilerle değiştirilmesini emrettiğini yazdı.^{[2]Ohannes Pasha (1912–1915). University of California Press, 1993.} Bu, Cebel-i Lübnan Sancağı'nın özerkliğinin fiilen feshedilmesi anlamına geliyordu. Ohannes Paşa, önce görmezden gelinen sonra kabul edilen istifasını sunarak direnmeye çalıştı.^{[5]Pacha, Ohannès Kouyoumdjian. Le Liban à la veille et au début de la Grande Guerre: mémoires d'un gouverneur, 1913-1915. Éd. du Centre d'Histoire, 2003.} 11 Temmuz 1915'te Osmanlı hükûmeti, mutasarrıflık valiliği protokollerini resmen iptal etti ve daha sonra Dahiliye Nezâreti Cebel-i Lübnan Sancağı'na Hristiyan olmayan Türk valiler atadı.^{[2]Ohannes Pasha (1912–1915). University of California Press, 1993.[6]Iı. Abdülhamit Han Döneminde Ermeni Meselesi Üzerinde Osmanlı-İngiliz Siyasi Mücadelesi. Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi, Ekim 2014, s. 10.}

Özel hayatı ve ölümü

Daha sonra Roma'ya göç eden Kuyumcuyan burada 81 yaşında hayatını kaybetti.^{[2]Ohannes Pasha (1912–1915). University of California Press, 1993.[7]Thompson, Elizabeth F.. Justice Interrupted: The Struggle for Constitutional Government in the Middle East. Harvard University Press, 15 Nisan 2013.} Osmanlıca, Arapça ve akıcı derecede Fransızca bilen Ohannes Paşa'nın birkaç çocuğu oldu.^{[2]Ohannes Pasha (1912–1915). University of California Press, 1993.[7]Thompson, Elizabeth F.. Justice Interrupted: The Struggle for Constitutional Government in the Middle East. Harvard University Press, 15 Nisan 2013.} Ohannes Kuyumcuyan adil bir vali ve reformcu olarak tanımlandı.^{[8]المتصرفون وأعمالهم: يوسف فرانكو باشا وأوهانس قيومجيان باشا. Dar el-Ilm Lil Malayin, 2020.}