# Nûreddin Mahmud Zengî

> Source: https://turkipedia.org/tr/wiki/N%C3%BBreddin_Mahmud_Zeng%C3%AE
> Last updated: 2026-10-05
> License: CC BY-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/). Credit "Turkipedia contributors" and link to the source.
> Based on: Nûreddin Mahmud Zengî, https://tr.wikipedia.org/wiki/N%C3%BBreddin_Mahmud_Zeng%C3%AE (CC-BY-SA-4.0)

![](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/7/77/Nur_ad-Din_Zangi2.jpg)
* (public-domain)*

- **Veraset:** Zengîler Haleb Atabeyi; Zengîler Şam Atabeyi
- **Hüküm süresi:** 1128-1146; 1154-1174
- **Önce gelen:** I. İmâdüddin Zengî
- **Sonra gelen:** el-Melikü's-Sâlih İmâdüddin İsmâil; el-Melikü's-Sâlih İmâdüddin İsmâil
- **Eşi:** İsmet Hatun
- **Çocukları:** el-Melikü's-Sâlih İmâdüddin İsmâil
- **Tam ismi:** el-Melikü'l-Adil Nûreddin Ebu'l-Kasım Mahmud bin I. İmâdüddin Zengî
- **Hanedan:** Zengî Hanedanı
- **Babası:** I. İmâdüddin Zengî
- **Doğum tarihi:** 1118
- **Doğum yeri:** Musul
- **Ölüm yeri:** Şam
- **Defin yeri:** Nûreddin Medresesi, Şam
- **Dini:** Sünni İslam

![Zengîler Devleti, Nûreddin Mahmud Zengî zamanında en geniş sınırlarına ulaşmış, onun ölümüyle dağılmıştır.](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/f/f7/Zengid_Dynasty_1127_-_1250_%28AD%29.PNG)
*Zengîler Devleti, Nûreddin Mahmud Zengî zamanında en geniş sınırlarına ulaşmış, onun ölümüyle dağılmıştır. (Arab League at İngilizce Vikipedi, public-domain)*

**Nûreddin Mahmud Zengî** (نور الدين محمود زنگي, Şubat 1118, [Musul](https://turkipedia.org/tr/wiki/Musul) - Mayıs 1174, [Şam](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eam)), [Büyük Selçuklular](https://turkipedia.org/tr/wiki/B%C3%BCy%C3%BCk_Sel%C3%A7uklu_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu)'ın [Halep](https://turkipedia.org/tr/wiki/Halep) [Atabeyi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Atabeg).

## Hayatı

[Zengî hanedanın](https://turkipedia.org/tr/wiki/Zeng%C3%AEler)ın bir üyesi olan Nûreddin 1118 yılında dünyaya geldi. 1146 yılında babası [I. İmâdüddin Zengî](https://turkipedia.org/tr/wiki/I._%C4%B0m%C3%A2d%C3%BCddin_Zeng%C3%AE)'nin ölümü üzerine devlet eski [Türk](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkler) geleneklerine göre varisler arasında bölündü, bu paylaşım sonunda Musul [Seyfeddin Gazi](https://turkipedia.org/tr/wiki/I._Seyfeddin_Gazi)'ye bırakılırken, Nûreddin Mahmud'a da [Halep](https://turkipedia.org/tr/wiki/Halep) ve çevresi bırakıldı. 1150 yılında Türkiye Selçuklu Sultanı [I. Rükneddin Mesud](https://turkipedia.org/tr/wiki/I._Mesud)'un kızıyla evlendi.

## Haçlılarla mücadelesi

I. İmâdüddin Zengî 1144'te [Urfa](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eanl%C4%B1urfa)'yı fethetti ve [I. Haçlı seferi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Birinci_Ha%C3%A7l%C4%B1_Seferi) sonunda kurulan [Urfa Kontluğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Urfa_Kontlu%C4%9Fu)'na son verdi. Bu zafer Haçlılara karşı kazanılmış ilk önemli başarıdır. Urfa'nın kaybedilmesi üzerine Avrupa'da [ikinci bir Haçlı seferine](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0kinci_Ha%C3%A7l%C4%B1_Seferi) hazırlanılmıştır. Orta Çağ İslam dünyasının en parlak simalarından olan Nûreddin Mahmud Zengî, babasından devraldığı [Haçlılar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ha%C3%A7l%C4%B1_Seferleri) ile mücadelesinde ağabeyi ve Musul Atabeyi olan Seyfettin Gazi'yle ve 1148'de ağabeyinin ölümünden sonra yerine geçen küçük kardeşi [Kutbüddîn Mevdûd](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kutb%C3%BCdd%C3%AEn_Mevd%C3%BBd)'le birlikte hareket ederek, Haçlılara karşı [İslam](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0slam) cephesini birleştirmiş, II. Haçlı Seferinin etkisizleştirilmesine çalışmıştır. Zengîlerin bu fedakarlıkları sonucu Haçlılar daha fazla ilerleme imkânı bulamayarak sahil şeridine sıkışıp kalmışlardır.

Nûreddin, kısa süreliğine Haçlıların eline geçen Urfa'yı ani bir baskınla 1146'da tekrar fethetti, böylece Urfa Kontluğu'nu tekrar diriltme çabası başarısız oldu. Ertesi yıl da [Artah](https://turkipedia.org/tr/wiki/Artah) ve civarını ele geçirdi. Seyfeddin Gazi ile birlikte [Şam'ı kuşatan](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eam_Ku%C5%9Fatmas%C4%B1_%281148%29) Haçlılar ile savaştı ve II. Haçlı Seferinin başarısızlıkla sonuçlanmasını sağladı. Harim kalesini ele geçirdi, Haçlıları Yağra'da bozguna uğrattı. 1149'da [Antakya Prensi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Antakya_Prensli%C4%9Fi) Raymond'u [Afrin Muharebesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Afrin_Muharebesi)'nde öldürdü.[^1] Daha sonra Famiya kalesini zaptetti. [Böriler](https://turkipedia.org/tr/wiki/B%C3%B6riler)in elinden Şam'ı aldı. 1153'te Yukarı Mezopotamya, Güneydoğu Anadolu ve Suriye'yi tek hakimiyet altında toplayarak sultanlığını ilan eden Nûreddin Mahmud'un prestiji [Selçuklu hanedanı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sel%C3%A7uklu_Hanedan%C4%B1)'nı gölgede bırakacak kadar arttı.

1152 yılında Urfa kontu [II. Joselin](https://turkipedia.org/tr/wiki/II._Joselin)'i esir adı ve Halep'te hapsetti. 1154 yılında Şam'a taarruz ederek [Mucireddin Abak](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mucireddin_Abak)'ın elinden Şam'ı aldı. 1156 yılında [Kudüs Kralı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kud%C3%BCs_Krall%C4%B1%C4%9F%C4%B1) [III. Baudouin](https://turkipedia.org/tr/wiki/III._Baudouin) ile bir barış yaptı. Fakat Baudouin'in Türk ve Arap çadırlarına saldırması sonucu bu barış bozuldu. Şam yakınlarında cereyan eden muharebeleri Nûreddin kazandı ve Hristiyan esirleri [Banyas](https://turkipedia.org/tr/wiki/Banyas)'ta öldürülenlere karşılık kılıçtan geçirildi.[^2]

Nûreddin Zengî daha sonra 1157'de Kudüs Kralı [III. Baudouin](https://turkipedia.org/tr/wiki/III._Baudouin)'i yenilgiye uğrattı. 1158'de Haçlılara yenildiyse de onları 1164'te Harim'de ağır bir bozguna uğrattı.

1160 yılında Haçlılar, Mısır'ın zayıf durumundan faydalanarak bu bölgeye yönelik saldırılara başladılar. Mısır'daki Fatımi Halifesi, Haçlıların tehdidi karşısında tek başına direnemeyeceğini anlayarak, Haçlılara karşı zaferleriyle tanınan Nûreddin Zengî'den yardım istedi. 1164 yılında, [Fatımi Halifeliğini](https://turkipedia.org/tr/wiki/F%C3%A2t%C4%B1m%C3%AEler) desteklemek amacıyla gönderilen [Esedüddin Şirkuh](https://turkipedia.org/tr/wiki/Es%C3%A2d%C3%BCdd%C3%AEn_%C5%9E%C3%AErk%C3%BBh) ve yeğeni [Selahaddin Eyyubi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Selahaddin_Eyy%C3%BBb%C3%AE)'nin komutasındaki Zengî güçleri, Haçlıları Mısır'da bozguna uğrattı. Ancak bu zafer, Haçlıların Mısır'a yönelik saldırılarını tamamen durdurmaya yetmedi.

1169 yılında Şirkuh ve Selahaddin, Mısır'a yaptıkları son seferde Haçlıları kesin bir yenilgiye uğrattılar. Bu zaferin ardından Şirkuh, Mısır'da vezir oldu ancak aynı yıl içinde hayatını kaybetti. Şirkuh'un ölümünün ardından [Selahaddin Eyyubi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Selahaddin_Eyy%C3%BBb%C3%AE) yönetimi devraldı. Bu süreçte hem Fatımi Devleti'ni güçlendirdi hem de Nûreddin Zengî'nin emirleri doğrultusunda hareket etti.

## Ölümü

![Şam'daki mezarı](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/98/%D8%B6%D8%B1%D9%8A%D8%AD_%D9%86%D9%88%D8%B1_%D8%A7%D9%84%D8%AF%D9%8A%D9%86_%D8%A7%D9%84%D8%B4%D9%87%D9%8A%D8%AF.JPG/1280px-%D8%B6%D8%B1%D9%8A%D8%AD_%D9%86%D9%88%D8%B1_%D8%A7%D9%84%D8%AF%D9%8A%D9%86_%D8%A7%D9%84%D8%B4%D9%87%D9%8A%D8%AF.JPG)
*Şam'daki mezarı (يامن صندوق, CC-BY-SA-3.0)*

Nûreddin Mahmud 1173'te [Maraş](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kahramanmara%C5%9F) ve [Göksun](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%B6ksun)'u [Anadolu Selçukluları](https://turkipedia.org/tr/wiki/Anadolu_Sel%C3%A7uklu_Devleti)'ndan aldı, ancak [II. Kılıç Arslan](https://turkipedia.org/tr/wiki/II._K%C4%B1l%C4%B1%C3%A7_Arslan) ile anlaşarak şehirleri geri teslim etti. Nûreddin 1174'te [Şam](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eam)'da boğaz iltihabından öldü.[^3]

Yerine oğlu [el-Melikü's-Sâlih İmâdüddin İsmâil](https://turkipedia.org/tr/wiki/El-Melik%C3%BC%27s-S%C3%A2lih_%C4%B0m%C3%A2d%C3%BCddin_%C4%B0sm%C3%A2il) geçti. Bu dönemde [Selahaddin Eyyubi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Selahaddin_Eyy%C3%BBb%C3%AE) ülke topraklarını yavaş yavaş ele geçirmeye başladı. Selahaddin ile mücadele eden [Zengîler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Zeng%C3%AEler) başarılı olamadı. İsmail, hastalanınca ülkesinin Musul hakimi İzzeddin Mesud'a verilmesini vasiyet etti. 1181'de ölünce Halep kolu sona erdi.

Zengîlerin Oğuzların [Avşar boyu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Af%C5%9Far_boyu)ndan geldiği biliniyor. Zengî devleti dağılınca buradan göç eden bir kısım Avşar boyları [Karamanoğulları Beyliği](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karamano%C4%9Fullar%C4%B1_Beyli%C4%9Fi)ni kurmuşlardır.

## Şahsiyeti

Nûreddin Mahmud Zengî, adil bir hükümdar idi. Bu sebeple O'na kendi halkı tarafından *el-Emir'ul-Adil* (Adil Hükümdar) lakabı uygun görülmüştür. Çocukluğunda iyi bir eğitim alan Nûreddin devlet yönetiminde diplomatik bir üslup kullanmıştır. Uygulamış olduğu usta siyaset sayesinde Müslümanların birliğini sağlamış ve sonradan komutanlarından [Selahaddin Eyyubi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Selahaddin_Eyy%C3%BBb%C3%AE) tarafından gerçekleştirilecek olan [Kudüs](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kud%C3%BCs)'ün Fethi'nin zeminini hazırlamıştır.

Nûreddin ileri görüşlü bir liderdi, adımlarını daima geleceği düşünerek atardı. Onun üç hayali vardı. İlki Müslümanları birleştirerek İslam birliğini kurmaktı -ki bunu hayattayken gerçekleştirmiştir-. İkinci hayali yani Kudüs'ün yeniden fethini kendisinden hemen sonra Selahaddin Eyyubi gerçekleştirmiştir. Son hayali ise [Konstantiniyye](https://turkipedia.org/tr/wiki/Konstantinopolis)'nin fethi idi, bu fetih de Osmanlı Sultanı [II. Mehmed](https://turkipedia.org/tr/wiki/II._Mehmed)'e nasip oldu.

Nûreddin öğrenime çok önem verdi. [Şam](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eam), [Halep](https://turkipedia.org/tr/wiki/Halep), [Hama](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hama), [Humus](https://turkipedia.org/tr/wiki/Humus%2C_Suriye) ve [Baalbek](https://turkipedia.org/tr/wiki/Baalbek) şehirlerinde öğrenim kurumları kurdu. İlk Darul Hadis'i kurdurdu, kurdurduğu rasathanede güneş saati yaptırdı. Komutanlarına özel önem vermiş ve başta Selahaddin olmak üzere onları gerek kumandanlık ve gerekse siyaset konusunda yetiştirdi. Öldüğünde kendisi tarafından yaptırılan Şam'daki Nuriye Medresesi'ne defnedildi. Şam'da yaptırdığı büyük hastane, devrin en meşhur mütehassıs doktorlarının hizmet verdiği bir sağlık müessesesiydi. [Hadis üniversite](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hadis_%C3%BCniversite)si mahiyetindeki ilk [dar-ül-hadis](https://turkipedia.org/tr/wiki/Dar-%C3%BCl-hadis)i o kurdu ve pek çok kitap vakfetti. [Rasathane](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%B6zlemevi) kurdurarak, [Güneş saati](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCne%C5%9F_saati) yaptırdı. Dindar olup, ilim adamlarının hamisiydi. karargahında dahi [Kur'an](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kur%27an) okutup, hürmetle dinlerdi. ülkesini adaletle idare ettiği için “Melik-ül-adil” lakabıyla tanındı. Haftada iki gün halkın huzuruna çıkarak şikayetleri dinlerdi. haksızlıkların önüne geçmek ve devletin menfaatlerini korumak için, hassas bir haber alma teşkilatı kurdu. haberleşmede güvercinlerden de faydalandı. Kendisinin ve aile çevresinin ihtiyaçlarını, ihsanlarını, şahsi malından karşılardı. ganimetten, alimlerin helal dediklerinden başkasını almaz, altın, gümüş kullanmaz ve ipek giymezdi.

## Pöpüler Kültürdeki yeri

- [TRT Belgesel](https://turkipedia.org/tr/wiki/TRT_Belgesel)'de ekrana gelen [Tarihin Efsaneleri (belgesel)](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tarihin_Efsaneleri) adlı [tarihî](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tarih%C3%AE_d%C3%B6nem_dramas%C4%B1) [belgesel](https://turkipedia.org/tr/wiki/Belgesel) serisinde [Alkan Kızılırmak](https://turkipedia.org/tr/wiki/Alkan_K%C4%B1z%C4%B1l%C4%B1rmak) tarafından canlandırılmıştır.
- 2023-2024 sezonunda [TRT 1](https://turkipedia.org/tr/wiki/TRT_1)'de yayınlanmaya başlayan Kudüs Fatihi Selahaddin Eyyubi adlı dizide [Mehmet Ali Nuroğlu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mehmet_Ali_Nuro%C4%9Flu) tarafından canlandırılmaktadır.

[^1]: Christopher Tyerman, God's War: A New History of the Crusades, 195.
[^2]: Karl Vilhelm Zetterstéen, Nûreddin Zengî, MEB İslam Ansiklopedisi, İstanbul 1964, c. IX, s. 360.
[^3]: Nur al-Din Mahmud b. Zanki, N. Elisseeff, The Encyclopaedia of Islam, Vol. VIII, ed. C.E.Bosworth, E. van Donzel, W.P.Heinrichs and G. Lecomte, (Brill, 1995), 132.