# Mustafa Kemal Atatürk
> Source: https://turkipedia.org/tr/wiki/Mustafa_Kemal_Atat%C3%BCrk
> Last updated: 2026-10-05
> License: CC BY-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/). Credit "Turkipedia contributors" and link to the source.
> Based on: Mustafa Kemal Atatürk, https://tr.wikipedia.org/wiki/Mustafa_Kemal_Atat%C3%BCrk (CC-BY-SA-4.0)
* (public-domain)*
- **Unvan-ön:** Halaskâr · Gazi · Mareşal · Başöğretmen · Ebedî Şef
- **Makam:** 1. Türkiye cumhurbaşkanı; İcra Vekilleri Heyeti reisi; Türk Ordusu başkumandanı; 1. Türkiye Büyük Millet Meclisi başkanı; 1. Cumhuriyet Halk Partisi genel başkanı; Türkiye Büyük Millet Meclisi; 1, 2, 3, 4 ve 5. dönem milletvekili; Anadolu ve Rumeli Müdâfaa-i Hukuk Cemiyeti umumî reisi; Heyet-i Temsiliye reisi; Fahri yaverân-ı hazret-i şehriyâri; 9. Ordu kıtaatı müfettişi; (sonradan 3. Ordu müfettişi); Yıldırım Ordular Grubu kumandanı; 7. Ordu kumandanı; 2. Ordu kumandanı
- **Dönembaşı:** 29 Ekim 1923; 3 Mayıs 1920; 5 Ağustos 1921; 24 Nisan 1920; 9 Eylül 1923; 23 Nisan 1920; 7 Eylül 1919; 24 Ağustos 1919; 20 Eylül 1918; 16 Mayıs 1919; 31 Ekim 1918; 7 Ağustos 1918; 7 Ağustos 1918
- **Dönemsonu:** 10 Kasım 1938; (); 24 Ocak 1921; 29 Ekim 1923; 29 Ekim 1923; 10 Kasım 1938; 10 Kasım 1938; 9 Eylül 1923; 9 Eylül 1923; 9 Temmuz 1919; 9 Temmuz 1919; 7 Kasım 1918; 7 Kasım 1918; 7 Kasım 1918
- **Başbakan:** İsmet İnönü (1923-24, 25-37); Fethi Okyar (1924-25); Celâl Bayar (1937-38)
- **Sonragelen:** Abdülhalik Renda (vekâleten); İsmet İnönü (resmen); Fevzi Paşa (Çakmak); Fethi Okyar; İsmet İnönü
- **Sıra:** 1.
- **Öncegelen:** Makam oluşturuldu; Otto Liman von Sanders; Fevzi Paşa; Ahmed İzzet Paşa; Makam oluşturuldu; Makam oluşturuldu; Makam oluşturuldu
- **1boşisim:** Atayan
- **1isimveri:** Türkiye Büyük Millet Meclisi
- **Hükümdar:** VI. Mehmed
- **Sonraegelen:** Fevzi Paşa
- **Doğum tarihi:** 1881
- **Doğum yeri:** Selanik, Selanik Vilayeti, Osmanlı İmparatorluğu
- **Ölüm yeri:** Dolmabahçe Sarayı, İstanbul, Türkiye
- **Ölüm nedeni:** Siroz
- **Yattığı yer:** Etnografya Müzesi, Ankara (21 Kasım 1938 - 10 Kasım 1953); Anıtkabir, Ankara; (10 Kasım 1953'ten beri)
- **Doğum adı:** Ali Rıza oğlu Mustafa
- **Milliyeti:** Türk
- **Hükûmeti:** I. İcra Vekilleri Heyeti
- **Partisi:** Cumhuriyet Halk Partisi
- **Diğerparti:** Vatan ve Hürriyet Cemiyeti (1906-1907); İttihat ve Terakki Cemiyeti (1907-1918); Osmanlı Hürriyetperver Avam Fırkası (1918-1919); Anadolu ve Rumeli Müdâfaa-i Hukuk Cemiyeti (1919-1923)
- **Öğrenim:** Mekteb-i Harbiye-i Şahâne; Mekteb-i Erkân-ı Harbiye-i Şahâne
- **Ebeveynler:** Zübeyde Hanım • Ali Rıza Efendi
- **Takma adı:** Mustafa Şerif Bey (Trablusgarp Savaşı'nda)
- **Bağlılığı:** Osmanlı İmparatorluğu; border|link=Ankara Hükûmeti|22px Ankara Hükûmeti; Türkiye Cumhuriyeti
- **Alanı:** Piyade
- **Hizmetyılları:** : 1902-1919; border|link=Ankara Hükûmeti|22px: 1920-1923; : 1923-1927
- **Rütbesi:** 45x45pik Mirliva (Osmanlı Ordusu); 45x45pik Mareşal (Türk Ordusu)
- **Savaşları:** Makedonya Mücadelesi; Jön Türk Devrimi; 31 Mart Ayaklanması; Trablusgarp Savaşı; Derne Muharebeleri; Tobruk Muharebeleri; Balkan Savaşları; I. Balkan Savaşı; Bolayır Muharebesi; II. Balkan Savaşı; Edirne'nin Kurtuluşu; I. Dünya Savaşı; Çanakkale Cephesi; Sarı Bayır Harekâtı; Arıburnu Cephesi; Anafartalar Cephesi; Birinci Anafartalar Muharebesi; Tekketepe Muharebesi; İkinci Anafartalar Muharebesi; Kılıçbayır Muharebesi; Conk Bayırı Muharebesi; Kafkasya Cephesi; Muş Muharebesi; Bitlis Muharebesi; Çapakçur Muharebeleri; Sina ve Filistin Cephesi; Megiddo Muharebesi; Katma Muharebesi; Türk Kurtuluş Savaşı; Batı Cephesi; Sakarya Meydan Muharebesi; Büyük Taarruz; Başkomutanlık Meydan Muharebesi
- **Ödüller:** 24 madalya; 9 madalyon ve rozet; (liste)
- **Meslek:** AskerSiyasetçi
**Mustafa Kemal Atatürk** (1881, [Selanik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Selanik) - 10 Kasım 1938, [İstanbul](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0stanbul)), [Türk](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkler) [mareşal](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mare%C5%9Fal_%28T%C3%BCrkiye%29), devlet adamı, [yazar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yazar), [Türk Kurtuluş Savaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_Kurtulu%C5%9F_Sava%C5%9F%C4%B1)'nın başkomutanı, [Türkiye Cumhuriyeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye)'nin kurucusu ve ilk [cumhurbaşkanıdır](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye_cumhurba%C5%9Fkan%C4%B1). Türkiye'yi [laik](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye%27de_laiklik), [sanayileşen](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sanayile%C5%9Fme) bir [ulusa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ulus_devlet) dönüştüren kapsamlı [ilerici](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0lerlemecilik) [reformlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Atat%C3%BCrk_Devrimleri) üstlenmiştir. İdeolojik olarak [sekülarist](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sek%C3%BClerizm) ve [milliyetçi](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_milliyet%C3%A7ili%C4%9Fi) politikaları ve sosyo-politik teorileri [Kemalizm](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kemalizm) olarak tanınmıştır.
[I. Dünya Savaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/I._D%C3%BCnya_Sava%C5%9F%C4%B1) sırasında [Osmanlı ordusunda](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_ordusu_%28modern_d%C3%B6nem%29) görev yapan Atatürk, [Çanakkale Cephesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87anakkale_Sava%C5%9F%C4%B1)'nde [miralaylığa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Albay), [Sina ve Filistin Cephesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Suriye-Filistin_Cephesi)'nde ise [Yıldırım Ordular Grubu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Y%C4%B1ld%C4%B1r%C4%B1m_Ordular_Grubu) komutanlığına atandı. Savaşın sonunda, Osmanlı İmparatorluğu'nun yenilgisini izleyen Kurtuluş Savaşı ile simgelenen [Anadolu Hareketi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Anadolu_Hareketi)'ne öncülük ve önderlik etti. Türk Kurtuluş Savaşı sürecinde [Ankara Hükûmeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ankara_H%C3%BCk%C3%BBmeti)'ni kurdu, Türk Orduları Başkomutanı olarak [Sakarya Meydan Muharebesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sakarya_Meydan_Muharebesi)'ndeki başarısından dolayı 19 Eylül 1921 tarihinde "[gazi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Gazi)" sanını aldı ve [mareşallik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mare%C5%9Fal_%28T%C3%BCrkiye%29) rütbesine yükseldi. Askerî ve siyasal eylemleriyle [İtilaf Devletleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0tilaf_Devletleri) ve destekçilerine karşı yengi kazandı. Savaşın ardından [Cumhuriyet Halk Partisi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Cumhuriyet_Halk_Partisi)ni "[Halk Fırkası](https://turkipedia.org/tr/wiki/Cumhuriyet_Halk_Partisi_tarihi)" adıyla kurdu ve ilk genel başkanı oldu. [29 Ekim 1923](https://turkipedia.org/tr/wiki/29_Ekim_Cumhuriyet_Bayram%C4%B1)'te [cumhuriyetin ilan edilmesinin](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye%27de_cumhuriyetin_ilan%C4%B1) ardından cumhurbaşkanı seçildi. 1938'deki ölümüne dek dört dönem bu görevi yürütmüş olup günümüze kadar Türkiye'de en uzun süre cumhurbaşkanlığı yapmış kişidir.[^1]
Atatürk; çağdaş, [ilerici](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0lerlemecilik) ve [laik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sek%C3%BCler_devlet) bir [ulus devlet](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ulus_devlet) kurmak için siyasal, ekonomik ve kültürel alanlarda [sekülarist](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sek%C3%BClerizm) ve [milliyetçi](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_milliyet%C3%A7ili%C4%9Fi) nitelikte [yenilikler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Atat%C3%BCrk_Devrimleri) gerçekleştirdi. Yabancılara tanınan ekonomik ayrıcalıklar kaldırıldı ve onlara ait üretim araçları ve demir yolları [millîleştirildi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mill%C3%AEle%C5%9Ftirme). [Tevhîd-i Tedrîsât Kanunu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tevh%C3%AEd-i_Tedr%C3%AEs%C3%A2t_Kanunu) ile eğitim, Türk hükûmetinin denetimine girdi. [Seküler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sek%C3%BClerite) ve [bilim](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bilim)sel eğitim esas alındı. Binlerce yeni okul yapıldı. İlköğretim ücretsiz ve zorunlu duruma getirildi. Yabancı okullar devlet denetimine alındı. Köylülerin sırtına yüklenen [ağır vergiler](https://turkipedia.org/tr/wiki/A%C5%9Far) azaltıldı. Erkeklerin [serpuşlarında](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eapka_Devrimi) ve [giysilerinde](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1yafet_Devrimi) bazı değişiklikler yapıldı. [Takvim, saat ve ölçülerde değişiklik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Takvim%2C_saat_ve_%C3%B6l%C3%A7%C3%BClerde_de%C4%9Fi%C5%9Fiklik)lere gidildi. [Mecelle kaldırılarak](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mecellenin_Kald%C4%B1r%C4%B1lmas%C4%B1) yerine seküler [Türk Kanunu Medenisi](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_Kanunu_Medenisi) yürürlüğe konuldu. Kadınların [sivil ve siyasal haklar](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_siyasetinde_kad%C4%B1nlar%C4%B1n_yeri)ı pek çok [Batı ülkesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bat%C4%B1_d%C3%BCnyas%C4%B1)nden önce tanındı. [Çok eşlilik](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87ok_e%C5%9Flilik) yasaklandı. Kadınların tanıklığı ve miras hakkı, erkeklerinkiyle eşit duruma getirildi. Benzer olarak, dünyanın çoğu ülkesinden önce olarak [Türkiye](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye)'de kadınlara ilkin yerel seçimlerde (1930), sonra genel seçimlerde (1934) [seçme ve seçilme hakkı](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye%27de_kad%C4%B1nlara_se%C3%A7me_ve_se%C3%A7ilme_hakk%C4%B1n%C4%B1n_tan%C4%B1nmas%C4%B1) tanındı. Ceza ve borçlar hukukunda seküler yasalar yürürlüğe konuldu. [Sanayi Teşvik Kanunu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sanayi_Te%C5%9Fvik_Kanunu) kabul edildi. [Toprak reformu](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye%27de_toprak_reformu) için çabalandı. [Arap harfleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Arap_harfleri) temelli [Osmanlı alfabesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_alfabesi)nin yerine [Latin harfleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Latin_harfleri) temelli yeni [Türk alfabesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_alfabesi) kabul edildi. Halkı okuryazar kılmak için [eğitim seferberliği](https://turkipedia.org/tr/wiki/Millet_mektebi) başlatıldı. [Üniversite Reformu](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%9Cniversite_Reformu) gerçekleştirildi. [Birinci Beş Yıllık Sanayi Planı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Birinci_Be%C5%9F_Y%C4%B1ll%C4%B1k_Sanayi_Plan%C4%B1) yürürlüğe konuldu. Sınıf ve durum ayrımı gözeten [lakap ve ünvanlar kaldırıldı](https://turkipedia.org/tr/wiki/L%C3%A2kap_ve_Unvanlar%C4%B1n_Kald%C4%B1r%C4%B1lmas%C4%B1_Hakk%C4%B1ndaki_Kanun) ve [soyadları yürürlüğe konuldu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Soyad%C4%B1_Kanunu). Bağdaşık ve birleşmiş bir ulus yaratılması için [Türkleştirme](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkle%C5%9Ftirme) siyaseti yürütüldü.
[Türkiye Cumhuriyeti Devlet Demiryolları](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye_Cumhuriyeti_Devlet_Demiryollar%C4%B1), [Türk Hava Yolları](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_Hava_Yollar%C4%B1), [Maden Tetkik ve Arama Genel Müdürlüğü](https://turkipedia.org/tr/wiki/Maden_Tetkik_ve_Arama_Genel_M%C3%BCd%C3%BCrl%C3%BC%C4%9F%C3%BC), [Hıfzıssıhha Enstitüsü](https://turkipedia.org/tr/wiki/Refik_Saydam_H%C4%B1fz%C4%B1ss%C4%B1hha_Merkezi_Ba%C5%9Fkanl%C4%B1%C4%9F%C4%B1), [Türkkuşu](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkku%C5%9Fu), [Sümerbank](https://turkipedia.org/tr/wiki/S%C3%BCmerbank), [Etibank](https://turkipedia.org/tr/wiki/Etibank), [Türk Tarih Kurumu](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_Tarih_Kurumu), [Türk Dil Kurumu](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_Dil_Kurumu), [Diyanet İşleri Başkanlığı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Diyanet_%C4%B0%C5%9Fleri_Ba%C5%9Fkanl%C4%B1%C4%9F%C4%B1) ve daha birçok kamu kurumu Atatürk tarafından veya Atatürk'ün desteğiyle kuruldu. Yerli [tarım](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tar%C4%B1m), [tekstil](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tekstil),[^2][^3][^4] [makine](https://turkipedia.org/tr/wiki/Makine), [uçak](https://turkipedia.org/tr/wiki/U%C3%A7ak)[^5][^6][^7] ve [otomobil](https://turkipedia.org/tr/wiki/Otomobil)[^8] [endüstrilerinin](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sanayi) gelişimini destekledi. Tüm bunlara karşın Atatürk'ün hedefleri ile ülkenin [sosyopolitik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Siyaset_sosyolojisi) yapısı arasındaki uçurum kapanmadı.
## Adı ve soyadı
Mustafa adını, babası [Ali Rıza Efendi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ali_R%C4%B1za_Efendi) kendi dedesinin adı olması nedeniyle verdi. Çünkü Ali Rıza Efendi'nin babasının adı olan Ahmed adı ağabeylerinden birine verilmişti.[^9] Mustafa'ya neden Kemal isminin verildiğine yönelik ise çeşitli iddialar vardır. [Afet İnan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Afet_%C4%B0nan), bu ismi ona matematik öğretmeni Üsküplü Mustafa Efendi'nin Kemal adının anlamında olduğu gibi onun "mükemmel ve olgun" olduğunu göstermek için verdiğini söylemiştir.[^10] [Ali Fuat Cebesoy](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ali_Fuat_Cebesoy) ise bu adı matematik öğretmeninin onu kendinden ayırt etmek için koyduğunu belirtir.[^11] Atatürk'ün bir biyografisini yazmış olan yazar [Andrew Mango](https://turkipedia.org/tr/wiki/Andrew_Mango) ise Mustafa'nın bu adı [Namık Kemal](https://turkipedia.org/tr/wiki/N%C3%A2m%C4%B1k_Kemal)'in adında "Kemal" bulunduğu için kendinin koyduğunu iddia etmektedir.[^12]
Atatürk, Mustafa Kemal adını askeriyede faaliyet gösterdiği yıllar içindeki hizmeti ve başarılarından dolayı hak ettiği [*Bey*](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bey) (1911), [*Paşa*](https://turkipedia.org/tr/wiki/Pa%C5%9Fa) (1916) ve [*Gazi*](https://turkipedia.org/tr/wiki/Gazi) (1921) ünvanlarıyla birlikte kullandı ve 1934'e dek sıkça "Gazi" ünvanıyla anıldı. Mustafa Kemal'e 21 Haziran 1934 tarih ve 2525 sayılı [Soyadı Kanunu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Soyad%C4%B1_Kanunu)'nun kabulünden sonra TBMM tarafından çıkarılan 24 Kasım 1934 tarih ve 2587 sayılı [Kemal öz adlı Cümhur Reisimize verilen soyadı hakkında kanun](https://turkipedia.org/tr/wiki/S%3AKemal_%C3%B6z_atl%C4%B1_C%C3%BCmhur_Reisimize_verilen_soy_ad%C4%B1_hakk%C4%B1nda_kanun) ile Atatürk soyadı verildi.[^13][^14] Yine aynı kanuna göre "Atatürk" soyadı veya öz adı başka kimse tarafından alınamaz, kullanılamaz.[^15]
Gazi Mustafa Kemal'e "Atatürk" soyadı [Saffet Arıkan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Saffet_Ar%C4%B1kan)'ın armağanıdır. Soyadı Kanunu çıkmasına rağmen Mustafa Kemal'e henüz bir soyadı verilmemişti. *Atatürk* ifadesi ilk kez II. Türk Dili Kurultayı'nda [Türk Dili Tetkik Cemiyeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_Dil_Kurumu)'ne başkan seçilen [Saffet Arıkan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Saffet_Ar%C4%B1kan)'ın[^16] [Dil Bayramı](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_Dil_Bayram%C4%B1) için hazırladığı nutkun taslağında yer almıştır. Nutkun taslağına [Dolmabahçe Sarayı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Dolmabah%C3%A7e_Saray%C4%B1)'nda göz atan Mustafa Kemal, nutkun giriş cümlesinde yer alan *Ata Türk* ifadesini "çok güzel bir buluş" diyerek beğenmiş ama nutkun sonunda yer alan *Türk Atası* ifadesini çok iddialı bularak kaldırtmıştır.[^17] [Dil Bayramı](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_Dil_Bayram%C4%B1) günü [İstanbul Radyosu](https://turkipedia.org/tr/wiki/TRT_%C4%B0stanbul_Radyosu)'nda Saffet Arıkan tarafından okunan nutuk, bir gün sonra [*Hâkimiyet-i Milliye*](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ulus_%28gazete%29) gazetesinde yazılı olarak yayımlanmıştır.[^18] Saffet Arıkan, soyadı bulmak amacıyla *Atatürk* ifadesini kullanmamıştı ama bu ifadeyi çok beğenen Mustafa Kemal, Ankara'ya döndükten sonra fikrini sormak için [Naim Hazım Onat](https://turkipedia.org/tr/wiki/Naim_Hazim_Onat)'a "Atatürk mü, Türkata mı?" diye sormuş, Naim Hazım Onat da "Birincisi" karşılığını vermiştir. Daha sonradan Naim Hazım Onat'ın da bulunduğu bir sofrada Mustafa Kemal, *Atatürk* soyadı için Saffet Arıkan'ı göstererek "Beyefendinin armağanlarıdır." demiştir. *Atatürk* soyadını Arıkan'ın bulduğunu ilk kez orada öğrenen Onat, Arıkan'ın yanına giderek "Bunu siz mi buldunuz?" diye sormuş, Arıkan da gülümseyerek "İltifat buyuruyorlar." demiştir.[^19]
1932'de başlayan [Dil Devrimi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Dil_Devrimi), Atatürk'ün adının yazımını da etkiledi. Atatürk [Arapça](https://turkipedia.org/tr/wiki/Arap%C3%A7a) Kemal adını 1935'te, Soyadı Kanunu'ndan sonra çıkarılan [nüfus cüzdanlarından](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mustafa_Kemal_Atat%C3%BCrk) ikincisinde, milliyetçi tavrı doğrultusunda [Eski Türkçe](https://turkipedia.org/tr/wiki/Eski_T%C3%BCrk%C3%A7e)de "kale" anlamına gelen [Kamâl](https://turkipedia.org/tr/wiki/Wikt%3AKam%C3%A2l) adıyla değiştirdi.[^20][^21][^22] 1937'de adının eski yazımına (Kemal) geri dönünceye kadar bir süre bu adı kullandı.[^23][^24] 1934 ve 1935'te çıkarılan iki nüfus cüzdanına da Mustafa adı yazılmadı.
Atatürk'ün Kemal yerine kullandığı adla ilgili olarak Atatürk hayatta iken [Anadolu Ajansı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Anadolu_Ajans%C4%B1) tarafından şöyle bir açıklama yapıldı: "İstihbaratımıza nazaran, Atatürk'ün taşıdığı Kamâl adı Arapça bir kelime olmadığı gibi, Arapça Kemal kelimesinin delâlet ettiği manada da değildir. Atatürk'ün muhafaza edilen öz adı, Türkçe 'ordu ve kale' manasında olan Kamâl'dır. Son 'â' üstündeki tahfif işareti 'l'i yumuşattığı için, telâffuz hemen hemen Arapça 'Kemal' telâffuzuna yaklaşır."[^25] [Öz Türkçe](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%96z_T%C3%BCrk%C3%A7e) sözcüklerin yayımlandığı *Osmanlıcadan Türkçeye Söz Karşılıkları Tarama Dergisi*, [kamal](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kamal) sözcüğünün istihkâm, kale, leşker \[ordu, asker\], siper anlamlarına geldiğini belirtir.[^26] [Özbekçe](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%96zbek%C3%A7e)nin açıklamalı bir sözlüğü olan *Oʻzbek tilining izohli lugʻati* adlı sözlükte [qamal](https://turkipedia.org/tr/wiki/Wikt%3Aqamal) sözcüğünün tanımında *kale* ve *ordu* sözcükleri birlikte geçmektedir: Şehir, kale, ordu vb.ni teslim olmaya zorlamak amacıyla düşman koşunlarını kuşatmaya alma ve bu durumda tutma; kuşatma, muhasara.[^27] Qamal ([қамал](https://turkipedia.org/tr/wiki/Wikt%3A%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB)) sözcüğü [Kazakça](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kazak%C3%A7a)da "kale" ve "sur" anlamlarına gelmektedir.[^28]
## Çocukluk ve gençlik (1881-1904)
*Mustafa Kemal'in Manastır Askerî İdadisi 3'üncü sınıf notları. (public-domain)*
*Harp Okulu'nda arkadaşları ile birlikte, 1901. (Ottoman Military Academy, public-domain)*
*Zübeyde Hanım (ortada), kızı Makbule (solda) ve oğlu Mustafa Kemal (sağda). (İnkanyezi, CC0-1.0)*
1839 yılında doğan[^29] babası [Ali Rıza Efendi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ali_R%C4%B1za_Efendi), aslen [Manastır](https://turkipedia.org/tr/wiki/Manast%C4%B1r%2C_Kuzey_Makedonya)'a bağlı [Debre-i Bâlâ](https://turkipedia.org/tr/wiki/Debre_Sanca%C4%9F%C4%B1)'dandır.[^30] Ali Güler, [Vamık Volkan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Vam%C4%B1k_Volkan), [Norman Itzkowitz](https://turkipedia.org/tr/wiki/Norman_Itzkowitz), [Müjgân Cunbur](https://turkipedia.org/tr/wiki/M%C3%BCjg%C3%A2n_Cunbur), Numan Kartal, Avni Altıner ve [Hasan İzzettin Dinamo](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hasan_%C4%B0zzettin_Dinamo)'ya göre, babasının ailesi 14-15. yüzyılda Anadolu'dan bölgeye göç etmiş olan [Kocacık](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kocac%C4%B1k) [Yörükler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Y%C3%B6r%C3%BCkler)indendir.[^31][^32][^33][^34][^35][^36] [Falih Rıfkı Atay](https://turkipedia.org/tr/wiki/Falih_R%C4%B1fk%C4%B1_Atay) ise Atatürk'ün soyunun [Selanik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Selanik)'e [Aydın](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ayd%C4%B1n)/[Söke](https://turkipedia.org/tr/wiki/S%C3%B6ke)'den geldiğini belirtmiştir.[^37] Ali Rıza Bey'in [Slav](https://turkipedia.org/tr/wiki/Slavlar) veya [Arnavut](https://turkipedia.org/tr/wiki/Arnavutlar) asıllı olduğu da iddia edilmiştir.[^38][^39][^40][^41] Atatürk'ün Arnavut kökenli olduğu konusundaki iddialara ise bazı kaynaklar, bunların "diğer Türk aydınlarıyla birlikte birer Arnavutlaştırmak çabası" olduğunu söylemektedir.[^42] Ali Rıza Bey öncelikle dinî [vakıf](https://turkipedia.org/tr/wiki/Vak%C4%B1f)ları denetleyen bir memur olarak çalışmış, [93 Harbi](https://turkipedia.org/tr/wiki/93_Harbi) öncesinde 1876-77 yıllarında yerel birliklerde gönüllü [teğmen](https://turkipedia.org/tr/wiki/Te%C4%9Fmen) olarak görev yapmıştır. Zübeyde Hanım ile evlendikten sonra [Selanik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Selanik)'te gümrük memurluğu ve kereste ticaretiyle meşgul olmuştur.[^43]
Annesi [Zübeyde Hanım](https://turkipedia.org/tr/wiki/Z%C3%BCbeyde_Han%C4%B1m), 1857 yılında [Selanik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Selanik)'in batısındaki [Langaza](https://turkipedia.org/tr/wiki/Langaza)'da [çiftçi](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87ift%C3%A7i) bir ailede doğmuştur. Zübeyde Hanım'ın kökeni Karaman'dan Rumeli'ye göçen [Yörükler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Y%C3%B6r%C3%BCkler)dir.[^44] Bazı kaynaklarca [Arnavut](https://turkipedia.org/tr/wiki/Arnavutlar)[^45] veya [Makedon](https://turkipedia.org/tr/wiki/Makedonlar)[^46] asıllı olduğu iddia edilmiştir.
Ali Rıza Bey ile Zübeyde Hanım 1871 yılında evlendi ve Ali Rıza Bey'in babasına ait olan Yenikapı, Selanik'teki eve yerleştiler.[^47][^48] Atatürk, [bu çiftin](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mustafa_Kemal_Atat%C3%BCrk%27%C3%BCn_ailesi) çocuğu olarak [rumî](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rumi_takvim) 1296 (miladî 1880-1881) yılında Selanik'te doğmuştur. Doğum günü bilinmemektedir. Ancak Atatürk'ün Şişli'deki evinde bulunan bir belgeden hareketle tarihçi [Necdet Sakaoğlu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Necdet_Sakao%C4%9Flu)'nun iddiasına göre doğum günü ve yılı miladi 4 Ocak 1879'dur.[^49] Kendine sorulduğunda ise [Samsun'a çıktığı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mustafa_Kemal%27in_Samsun%27a_%C3%A7%C4%B1k%C4%B1%C5%9F%C4%B1) 19 Mayıs tarihini doğum günü kabul etmiştir.[^50] Fatma, Ömer, Ahmet, Naciye ve [Makbule](https://turkipedia.org/tr/wiki/Makbule_Atadan) adlı beş kardeşinin ilk dördü küçük yaşta ölmüştür.[^51][^52]
Öğrenim çağına gelen Mustafa'nın hangi okula gideceği konusunda annesi ile babası arasında anlaşmazlık çıkmıştı. Annesi Mustafa'nın Hafız Mehmet Efendi'nin mahalle mektebine gitmesini istiyor, babası ise o dönemki yeni yöntemlerle eğitim yapan seküler Mektebi Şemsi İbtidai'nde ([Şemsi Efendi Mektebi](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eemsi_Efendi_Mektebi)) okumasını istiyordu. En sonunda önce mahalle mektebine başlayan Mustafa, arkadaşının suçunu üstlenmesi neticesinde yediği falaka cezası sebebiyle bir daha bu okula gitmek istememiştir.[^53] Birkaç gün sonra Şemsi Efendi Mektebine geçti.[^54] Atatürk, okul seçimindeki bu kararı için hayatı boyunca babasına minnettarlık duymuştur. 1888'de babasını kaybetti.[^55] Bir süre Rapla Çiftliği'nde annesinin üvey kardeşi Hüseyin'in yanında kalıp hafif çiftlik işleriyle uğraştıktan sonra, eğitimsiz kalacağından endişe eden annesinin isteğiyle Selanik'e döndü, halasının yanına yerleşti ve okulunu bitirdi.[^56] Bu arada Zübeyde Hanım, Selanik'te gümrük memuru olan Ragıp Bey ile evlendi.[^57]
Şimdi müze olan Koca Kasım Paşa Mahallesi Islahhane Caddesi'ndeki ev, 1870'te Rodoslu müderris Hacı Mehmed Vakfı tarafından yaptırılmış ve 1878'de yeni evlenen Ali Rıza Bey tarafından kiralanmıştır ancak o öldükten sonra Mustafa ve ailesi bu evden yanındaki 2 katlı, 3 odalı ve mutfaklı daha küçük bir eve taşınmışlardır.[^58] Mustafa, [bürokrat](https://turkipedia.org/tr/wiki/B%C3%BCrokrat) yetiştiren [Selânik Mülkiye Rüştiyesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sel%C3%A2nik_M%C3%BClkiye_R%C3%BC%C5%9Ftiyesi)ne kaydoldu. Ancak muhitindeki askerî öğrencilerin üniformalarından da etkilenerek annesinin karşı çıkmasına rağmen 1893'te [Selânik Askerî Rüştiyesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sel%C3%A2nik_Asker%C3%AE_R%C3%BC%C5%9Ftiyesi)ne girdi. Bu okulda matematik öğretmeni Yüzbaşı Üsküplü Mustafa Sabri Bey, ona anlamı "mükemmellik, olgunluk" olan *Kemal* ismini verdi.[^59] Fransızca öğretmeni Yüzbaşı Nakiyüddin Bey (Yücekök), özgürlük düşüncesiyle genç Mustafa Kemal'in düşünce yapısını etkiledi. 1895'te sınıf dördüncüsü olarak mezun oldu. Mustafa Kemal [Kuleli Askerî İdadisine](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kuleli_Asker%C3%AE_Lisesi) girmeyi düşündüyse de ona ağabeylik yapan Selânikli subay Hasan Bey'in Manastır'daki eğitimin daha iyi olduğu yönündeki tavsiyesine uyarak 1896'da [Manastır Askerî İdadisi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Manast%C4%B1r_Asker%C3%AE_%C4%B0dadisi)ne kaydoldu.
*Mezun olduğu ve günümüzde Askerî Müze olan Kara Harp Okulundaki sınıfı (Ünaydın, CC-BY-SA-3.0)*
1896-1899 arasında eğitim gördüğü Manastır Askerî İdadisinde tarih öğretmeni [Kolağası](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kola%C4%9Fas%C4%B1) Mehmet Tevfik Bey (Bilge), Mustafa Kemal'in tarihe olan merakını güçlendirdi. Okulda Fransızca öğrendi, Selanik'te geçirdiği yaz tatillerinde de Fransızca kurslarına devam etti. 19 Nisan 1897'de başlayan [Osmanlı-Yunan Savaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1-Yunan_Sava%C5%9F%C4%B1_%281897%29)'na gönüllü olarak katılmak istediyse de hem idadi öğrencisi olduğu için hem de 16 yaşında olduğundan dolayı cepheye gidememiştir. Kasım 1898'de Manastır Askerî İdadisinden sınıf ikincisi olarak mezun oldu.[^60] 13 Mart 1899'da[^61][^62] İstanbul'da [Mekteb-i Harbiye-i Şahaneye](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kara_Harp_Okulu) (Harp Okulu) girdi. Harbiye'ye girdikten iki ay sonra sınıf çavuşu oldu. Birinci sınıfı 27., ikinci sınıfı 11., üçüncü sınıfı 549 kişi arasından piyade sınıf sekizincisi (1317 - P.8) olarak bitirdi ve 10 Şubat 1902'de piyade mülazım (bugünkü ismiyle [Teğmen](https://turkipedia.org/tr/wiki/Te%C4%9Fmen)) rütbesiyle [kurmay subay](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kurmay_subay)ların yetiştirildiği Harp Akademisine girmeye hak kazandı.[^63]
Mekteb-i Harbiye-i Şahane'nin akabinde [Erkan-ı Harbiye Mektebine](https://turkipedia.org/tr/wiki/Harp_akademisi) (Harp Akademisi) devam etti ve kurmay subaylık eğitimi aldı. Harp Akademisi'ndeyken arkadaşları ile birlikte hükûmetin yönetimi ve politikaları konusunda fark ettikleri eksiklik ve hataları açıklamak için elle yazılmış bir gazete çıkardılar. Okul yönetimi tarafından takip edilseler de ceza almadılar ve okul bitene kadar gazete çalışmalarına devam ettiler. 11 Ocak 1905'te *kurmay yüzbaşı* rütbesiyle mezun oldu.[^64]
## Askerlik (1905-1918)
### Erken dönem
*Mustafa Kemal (Beyrut, 1906) (public-domain)*
*Kurmay Yüzbaşı Mustafa Kemal arkadaşları ile Şam'da. (Haziran 1907) (public-domain)*
Kurmay Yüzbaşı Mustafa Kemal, mezuniyetinin ardından merkezi Şam'da bulunan [5. Ordu](https://turkipedia.org/tr/wiki/5._Ordu_%28Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu%29)'ya staj amacıyla gönderildi. Bu stajında piyade, süvari ve topçu sınıflarında görev aldı. 1905-1907 yılları arasında [Şam](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eam)'da [Lütfi Müfit](https://turkipedia.org/tr/wiki/L%C3%BCtfi_M%C3%BCfit_%C3%96zde%C5%9F) Bey (Özdeş) 5. Ordu emrinde görev yaptı. İlk stajı 5. Ordu'ya bağlı 30. Süvari Alayı'nda gerçekleşti.[^65] Bu dönemde düşük rütbeli stajyer bir kurmay subay olarak Suriye'nin çeşitli bölgelerindeki isyanlarla ilgilenen Mustafa Kemal, "küçük savaş" (gerilla savaşı) üzerine tecrübe kazandı. İsyanlarla uğraştığı dört aydan sonra [Şam](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eam)'a döndü. Ekim 1906'da Binbaşı Lütfi Bey, Dr. Mahmut Bey, Lüfti Müfit (Özdeş) Bey ve askerî tabip [Mustafa Cantekin](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mustafa_Cantekin) ile [Vatan ve Hürriyet](https://turkipedia.org/tr/wiki/Vatan_ve_H%C3%BCrriyet_Cemiyeti) adlı bir cemiyeti kurduktan sonra ordudan izinsiz Selânik'e gitti. Selânik Merkez Komutan Muavini Yüzbaşı [Cemil Bey](https://turkipedia.org/tr/wiki/Cemil_Uybad%C4%B1n) (Uybadın)'in yardımıyla karaya çıktı ve orada cemiyetinin şubesini açtı. Bir süre sonra arandığını öğrendi ve ona ağabeylik yapan Albay Hasan Bey, [Tel Aviv](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tel_Aviv)'e dönüp oranın komutanı Ahmet Bey'e [Mısır](https://turkipedia.org/tr/wiki/M%C4%B1s%C4%B1r) sınırında Bîrüssebi'ye gönderildiğini bildirmesini önerdi. Ahmet Bey de Mustafa Kemal'i Bîrüssebi'ye tayin etti ve bir süre sonra topçu staj için tekrar [Şam](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eam)'a gönderildi. 20 Haziran 1907'de [Kolağası](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kola%C4%9Fas%C4%B1) (kıdemli yüzbaşı) oldu ve 13 Ekim 1907'de [3. Ordu](https://turkipedia.org/tr/wiki/3._Ordu_%28Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu%29)'ya kurmay olarak atandı[^66] ancak Selânik'e vardığında '[Vatan ve Hürriyet](https://turkipedia.org/tr/wiki/Vatan_ve_H%C3%BCrriyet_Cemiyeti)'in şubesinin İttihat ve Terakki Cemiyeti'ne ilhak edildiğini öğrendi. Bu yüzden kendi de Şubat 1908'de [İttihat ve Terakki Cemiyeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0ttihat_ve_Terakki)'ne üye oldu (üye numarası: 322).[^67] 22 Haziran 1908'de Rumeli Doğu Bölgesi Demiryolları Müfettişliğine atandı.[^68]
23 Temmuz 1908'de [meşrutiyet](https://turkipedia.org/tr/wiki/Me%C5%9Frutiyet)in ilanından sonra Aralık 1908 sonlarında[^69] İttihat ve Terakki Cemiyeti tarafından toplumsal ve siyasal sorunları ve güvenlik problemlerini incelemek üzere bugünkü [Libya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Libya)'nın bir parçası olan [Trablusgarp](https://turkipedia.org/tr/wiki/Trablusgarp)'a gönderildi. Burada [1908 Devrimi](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0kinci_Me%C5%9Frutiyet)'nin fikirlerini Libyalılara yaymaya ve buradaki nüfusun farklı kesimlerinden gelenleri [Jön Türk](https://turkipedia.org/tr/wiki/J%C3%B6n_T%C3%BCrkler) politikasına kazanmaya çalıştı.[^70] Bu siyasi görevin yanı sıra bölge halkının güvenliği ile de ilgilendi. Kentin dışında yapılan bir savaş tatbikatında [Bingazi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bingazi) Garnizonuna önderlik ederek askerlere modern taktikler öğretti. Bu tatbikat süresince isyana meyilli Şeyh Mansur'un evini sararak bölgede sistem karşıtı başka güçlü kişilere örnek olması amacıyla onu kontrol altına aldı. Ayrıca hem kentli insanları hem de kırsal bölge insanlarını korumak için bir yedek ordu planlamaya başladı.[^71][^72]
13 Ocak 1909'da [3. Ordu](https://turkipedia.org/tr/wiki/3._Ordu_%28Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu%29)'ya bağlı Selânik Redif Fırkasının Kurmay Başkanı oldu ve 13 Nisan 1909'da [Meşrutiyet](https://turkipedia.org/tr/wiki/Me%C5%9Frutiyet)'e karşı 3. Ordu'ya bağlı Taşkışla'da konuşlanmış 2. ve 4. Avcı Taburlarının isyanıyla başlayan, diğer birliklerin katılımıyla genişleyen [31 Mart Ayaklanması](https://turkipedia.org/tr/wiki/31_Mart_Vakas%C4%B1)'nı bastırmak üzere Selânik ve [Edirne](https://turkipedia.org/tr/wiki/Edirne)'den yola çıkarak [Mirliva](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mirliva) [Mahmud Şevket Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mahmud_%C5%9Eevket_Pa%C5%9Fa) komutasında 19 Nisan 1909'da İstanbul'a girecek olan [Hareket Ordusu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hareket_Ordusu)'na bağlı birinci kademe birliklerinin kurmay başkanı oldu. Daha sonra 3. Ordu Kurmaylığı, 3. Ordu Subay Talimgâhı Komutanlığı, [5. Kolordu](https://turkipedia.org/tr/wiki/5._Kolordu_%28Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu%29) Kurmaylığı, 38. Piyade Alayı Komutanlığı görevlerinde bulundu.[^73][^74]
Stuart Kline'ın *Türk Havacılık Kronolojisi* kitabına göre,[^75] Mustafa Kemal, 1910'da [Fransa](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%9C%C3%A7%C3%BCnc%C3%BC_Frans%C4%B1z_Cumhuriyeti)'da düzenlenen [Picardie Manevraları](https://turkipedia.org/tr/wiki/Picardie_Manevralar%C4%B1)'na katıldı. Burada yeni üretilen [uçak](https://turkipedia.org/tr/wiki/U%C3%A7ak)ların deneme uçuşları yapılıyordu. Ali Rıza Paşa, bu uçuşlardan birine katılmak isteyen Mustafa Kemal'i önledi. Ve akabinde uçuş yapan o uçak dönüş esnasında yere çakıldı.[^76] Bazı kaynaklar tarafından, bu hikâyeye dayanarak Atatürk'ün uçağa binmekten korktuğu iddia edilse de kitabın yazarı Kline, Atatürk'ün olaydan sonra 3 defa uçağa bindiğinden bahseder.[^77]
Mustafa Kemal, dönüşünün ardından 27 Eylül 1911'de İstanbul'da Genelkurmay Karargâhı'nda görev aldı.[^78]
### Trablusgarp Savaşı
*Trablusgarp Savaşı'nda Kurmay Binbaşı Mustafa Kemal (solda), Mücahit Bedevi Kuvvetleri önünde emirlerini yazdırıyor. (public-domain)*
*Mustafa Kemal Trablusgarp'ta. (1912) (public-domain)*
*Mustafa Kemal ve Nuri (Conker) Trablusgarp'ta, 1912. (public-domain)*
1911'de [İtalyanlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0talya_Krall%C4%B1%C4%9F%C4%B1), Osmanlı İmparatorluğu'nun Kuzey Afrika'daki son toprakları olan [Trablus](https://turkipedia.org/tr/wiki/Trablus) vilayeti ile doğrudan merkeze bağlı olan ve müstakil sancak da denilen [Bingazi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bingazi)'yi ele geçirmek amacıyla savaş ilan etti. 29 Eylül 1911'de verilen bir nota ile bu savaşın belirli sebeplerle başlayacağı bildirildi. Bunun üzerine İtalyan kuvvetleri herhangi bir müzakere olmaksızın 4 Ekim 1911'de Trablus'a saldırdı. Osmanlılar, başlayan [Trablusgarp Savaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Trablusgarp_Sava%C5%9F%C4%B1)'nda zor durumdaydı; Harbiye Nazırı olarak görevini sürdüren [Mahmud Şevket Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mahmud_%C5%9Eevket_Pa%C5%9Fa), Mekteb-i Harbiye'de subaylarla yaptığı bir toplantıda kara ordusunun ve donanmanın zayıflığı sebebiyle Trablus'un savunulamayacağını itiraf etmişti. İtalya tarafında da durum pek farklı değildi, onlar da yeterince gelişmiş olmadıkları için bu mücadeleye iyi hazırlanamamışlardı. Mustafa Kemal bu esnada İstanbul'daki Genelkurmay'a atanmıştı ancak bu göreve başlamadan Trablusgarp'a doğru yola çıkacaktı. Bunun üzerine Binbaşı [Enver Bey](https://turkipedia.org/tr/wiki/Enver_Pa%C5%9Fa), [Fuat](https://turkipedia.org/tr/wiki/Fuat_Bulca), [Nuri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Nuri_Conker) ve [Binbaşı Fethi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ali_Fethi_Okyar) gibi diğer [İttihatçı](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0ttihat_ve_Terakki) subaylar gibi Kolağası Mustafa Kemal de Trablusgarp'a gitmeye karar verdi. Mustafa Kemal İstanbul'dan ayrılmadan önce İttihat ve Terakki merkez komitesinden para istemiş, Enver'e katılması söylenip para verilmeyince kendi imzaladığı senetlerle 200 sterlin toplayarak Trablusgarp'a doğru yola çıkmıştı.
İtalyan kuvvetleri bir ay içerisinde Trablus'tan [Bingazi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bingazi)'ye kadar olan kıyıları işgal etmişti. Osmanlı kuvvetleri, bir saldırı beklenmediği için buradaki kuvvetlerini Yemen'e sevk etmiş ve bu nedenle İtalyanlara karşı savunmasız kalınmıştı. O bölgede yalnızca 4.000 asker bulunuyordu. Bunun üzerine, 15 Ekim 1911'de, *Tanin* gazetesi muhabiri *Mustafa Şerif Bey* kimliğini kullanan Mustafa Kemal, [Ömer Naci](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%96mer_Naci) ile Sapancalı Hakkı ve [Yakub Cemil](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yakub_Cemil) adında iki fedai eşliğinde bir Rus gemisiyle İstanbul'dan ayrıldı.[^79] Mustafa Kemal ile grubu, [Mısır](https://turkipedia.org/tr/wiki/M%C4%B1s%C4%B1r)'da [Kahire](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kahire) ve [İskenderiye](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0skenderiye) üzerinden Bingazi'ye gitmeyi amaçlıyordu. Mustafa Kemal 29 Ekim'de İskenderiye'den yola çıktıktan kısa bir süre sonra yaralandı ve geri dönerek iki hafta İskenderiye'de hastanede yatmak zorunda kaldı. Çocukluk arkadaşları Nuri ve Fuat ile burada buluşup tekrar yola çıktı. 29 Kasım'da trenle İskenderiye'den ayrıldılar, aynı gün vardıkları son istasyondan 1 Aralık'ta develerle ayrılarak 8 günlük yolculuğun ardından Libya sınırına, 12 Aralık'ta ise sınırın 80 km batısındaki Resuldefne'ye vardılar.[^80] Mustafa Kemal yoldayken Bingazi bölgesi komutanı olan Enver Bey'e 30 Kasım'da genelkurmay başkanlığı Mustafa Kemal'in binbaşılığa terfi ettiğini bildirdi. Mustafa Kemal 18 Aralık 1911 günü Enver'in Harbiye Nazırlığı'na çektiği bir telgrafa göre, "kendi isteğiyle" orduya katıldı.
Mustafa Kemal ilk olarak 22 Aralık'ta [Tobruk](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tobruk) yakınında İtalyanlarla çarpıştı. İtalyanlar Tobruk'u 4 Ekim'de ele geçirmişti ancak tüm sahil boyunda olduğu gibi Tobruk bölgesinde de Osmanlı birlikleri ve Arap kabilelerinin gerilla savaşı sebebiyle ülkenin iç kesimlerine ilerleyememişlerdi. Bununla birlikte, Türk subaylarındaki teşkilatlanmacılık ve İtalya'nın tam anlamıyla gelişimini tamamlayamamış, geri kalmış olması da iç kesimlere kadar ilerleyememelerinin bir sebebi olarak görülmektedir. Buna rağmen, İtalyanlar, Osmanlıları zorlamak için [On İki Ada](https://turkipedia.org/tr/wiki/On_%C4%B0ki_Ada)lar'a da saldırdı. İlk başta doğudaki birliği Mustafa Kemal, batıyı ise Enver komuta ediyordu; harekât hacmi büyüyünce Enver tüm cepheyi, Mustafa Kemal ise Derne bölgesini komuta etmeye başladı. Derne'deki 16-17 Ocak 1912 taarruzunda gözünden yaralanıp bir ay hastanede tedavi gördü ve 6 Mart'ta Derne Komutanlığı'na getirildi.[^81] Fakat daha sonra gözünden tekrar rahatsızlandı ve bir hafta boyunca yataktan kalkamadı.
3 Mart 1912'deki [Derne Muharebesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Derne_Muharebeleri)'nde Osmanlı kuvvetleri 63 ölü ve 168 yaralı verirken, İtalyanlar yaklaşık 200 ölü verdiler. Bu esnada Mustafa Kemal Derne hattının tümünü komuta ediyordu ve komutası altında sekiz Osmanlı subayı, 160 asker, bazı gönüllüler, bir topçu bölüğü, İtalyanlardan ele geçirilen iki makineli tüfek ve 7.742 Arap askeri vardı. Arap askerlerini [Senusi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sen%C3%BBs%C3%AElik) zaviyeleri sağlıyordu ve başlarındaki şeyhleri Osmanlı subaylarına bağlıydı. Bu kuvvet 15.000-16.000 İtalyan askerini Ekim 1911-Eylül 1912 arasında Derne'de tutmayı başardı. 11 Eylül 1912'de İtalyanlar, başarısızlıkların ardından yapılan komuta değişikliğinin ardından Derne'den çıkmak için güçlü bir hücum başlattılar ancak Mustafa Kemal komutasındaki Türk ve Araplar tarafından tekrar durduruldular.
Sahil şeridinde sıkışan İtalyan kuvvetleri, Osmanlıları barışa zorlamak için Doğu Akdeniz ve Kızıldeniz'e saldırılar düzenlemeye karar verdi. 1912 Mart ayında Beyrut, Nisan ayında Çanakkale Boğazı, Mayıs ayında ise Rodos ve On İki Ada'ya saldırdılar. Bu nedenlerle Orta Doğu'da Berlin Konferansı ile sağlanan barış ortamının bozulacağından endişe eden Rusya, İngiltere ve Fransa ara buluculuk faaliyetlerine başladı. Fakat Libya'nın İtalyanlara verilmesine yönelik şartların konuşulduğu bu girişimler, İttihatçılar tarafından kabul görmedi.
Savaş devam ederken, Mustafa Kemal Temmuz 1912'de savaşın ilerleyen zamanda daha iyi incelenmesine olanak sağlayan iki emir verdi. Emirlerden 13/14 Temmuz'da verdiği birincisi, tüm subayların iki askeri gazeteyi okumaları ve dünyadaki gelişmeler ile Osmanlı ordusunun başarılarından haberdar olmalarını içeriyordu. İkinci emir ise 22 Temmuz'da verdiği, tüm subayların savaştaki tecrübelerini tarih, bulunulan şartlar, komutanın emirleri, yapılan harekât ve sonuçları ve askerlerin psikolojik durumunu da içerecek şekilde bir ay içerisinde yazmaları konusundaki emirdi. Bu sayede Batılı bir düşmana karşı savaşta edinilen tecrübeleri yazılı hâle getirmeyi amaçladı. Mustafa Kemal bu savaşta özellikle gerilla savaşı, derme çatma birlikleri yönetme, istihbarat toplama, lojistik destek gibi askeri tecrübenin yanı sıra, Arap kabile liderleriyle yaptığı görüşmeler ve pazarlıklar ile diplomasi alanında da önemli tecrübe kazandı. Nitekim buradaki başarısı adının duyulmasını sağladı.
Aynı yılın eylül ayında başlayan barış görüşmelerine rağmen çatışmalar sürerken, [Karadağ](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karada%C4%9F)'ın 8 Ekim'de Osmanlı Devleti'ne savaş ilan etmesi ile [I. Balkan Savaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Birinci_Balkan_Sava%C5%9F%C4%B1) başladı. Karadağ'ı takiben, Bulgaristan, Sırbistan ve Yunanistan da Osmanlı Devleti'ne savaş ilan etti. İlk başta Enver'in İstanbul'a dönmesi ve Mustafa Kemal'in cepheyi devralmasına karar verilmişti ancak Osmanlıların karşılaştığı tehlikenin boyutları ortaya çıkınca çoğu subay İstanbul'a geri döndü ve cephe Enver'in kardeşi [Nuri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Nuri_Killigil) komutasına girdi. Bu esnada Balkan Savaşı nedeniyle Osmanlı hükûmeti İtalyanlarla barışa razı oldu. Balkan Savaşları başladığında [Trablusgarp](https://turkipedia.org/tr/wiki/Trablusgarp)'ta görev yapan Derne Komutanı Mustafa Kemal ve Binbaşı Nuri Bey, bu savaşlarda görev almak istediler.[^82] Mustafa Kemal, dönemin [Osmanlı Harbiye Nazırı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Harbiye_Nez%C3%A2reti) Enver Bey'in de izni ile 24 Ekim 1912'de Trablusgarp'tan ayrıldı.[^83] Viyana, Macaristan ve Romanya üzerinden İstanbul'a döndü. Bunu tercih etme nedeni ise gözlerini Avusturya'da tedavi ettirebilmekti.
Bununla birlikte, bölgede direnişe devam eden subaylar da vardı. Şehzade [Osman Fuad Efendi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osman_Fuad_Efendi) de bu isimlerden biriydi. Diğer subaylarla beraber Trablusgarp'ı terk eden Mustafa Kemal, Kasım 1912'de İstanbul'a vardı. Osmanlı hükûmeti ile İtalya arasında 18 Ekim 1912'de [Uşi Antlaşması](https://turkipedia.org/tr/wiki/U%C5%9Fi_Antla%C5%9Fmas%C4%B1) imzalandı. Bu antlaşma ile, Trablus İtalyanlara verilirken İtalya da savaş tazminatı olarak 90 bin altın ödeyecek ve sahip olduğu kapitülasyonlar da ilga edilecekti. Ayrıca savaş sırasında İtalyanlarca işgal edilen On İki Adalar da geçici olarak İtalyanlara bırakıldı. İtalyanlar, Osmanlı güçleri Trablus'u boşalttıktan sonra adalardan ayrılacaktı. Padişah naibi olarak vezir rütbeli bir memur Trablus'a gönderilecek, vakıflar ile halkın dinî haklarına uyulup uyulmadığı denetlenecek, din görevlerinin tayini ise İstanbul'dan Şeyhülislamlık tarafından yapılacaktı. Halk ise Senusi tarikatı şeyhi [Ahmed eş-Şerif es-Senusi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ahmed_%C5%9Eer%C3%AEf_es-Sen%C3%BBs%C3%AE) önderliğinde Trablus'ta [Mondros Mütarekesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mondros_M%C3%BCtarekesi)'ne kadar direnmeye devam etti.
### Balkan Savaşları
#### Birinci Balkan Savaşı
Mustafa Kemal, 1912 Kasım'ında İstanbul'a vardığında Osmanlıların Avrupa kıtasındaki topraklarından geriye sadece başkent İstanbul ile hemen batısı, Çanakkale yarımadası ve kuşatılmış üç kent olan [İşkodra](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0%C5%9Fkodra), [Yanya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yanya) ve doğu Trakya'nın en büyük şehri olan [Edirne](https://turkipedia.org/tr/wiki/Edirne) kalmıştı. Bulgar kuvvetleri Çatalca'ya kadar gelmiş, başkent İstanbul'u tehdit ediyordu.
21 Kasım 1912'de karargâhı [Bolayır](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bolay%C4%B1r)'da bulunan [Bahr-i Sefit Boğazı](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87anakkale_Bo%C4%9Faz%C4%B1) Kuvayi Mürettebesi (Akdeniz Boğazı Bileşik Gücü) Harekât Şubesi Müdürlüğü'ne atandı. Gücün komutanı Fahri Paşa, kurmay başkanı ise okul arkadaşı [Fethi (Okyar)](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ali_Fethi_Okyar) idi. Mustafa Kemal Bolayır'dayken, 23 Ocak 1913'te Enver ve taraftarlarının yaptığı [Bâb-ı Âli Baskını](https://turkipedia.org/tr/wiki/B%C3%A2b-%C4%B1_%C3%82li_Bask%C4%B1n%C4%B1) ile iktidar [İttihat ve Terakki](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0ttihat_ve_Terakki)'ye geçmişti. 30 Ocak tarihinde Mahmut Şevket Paşa hükûmeti büyük güçlerin önerdiği barış koşullarını reddetti. 3 Şubat'ta ateşkesin süresi doldu ve Bulgarlar tekrar Edirne'yi bombalamaya başladılar.
Bulgar saldırısı üzerine Erkân-ı Harbiye-i Umumiye Reisi Ahmed İzzet Paşa tarafından Akdeniz Boğazı Bileşik Gücü'nün batıdan Bulgarlara saldıracağı, Hurşit Paşa'nın komutasında ve Enver'in kurmay başkanı olduğu 10. Kolordu'nun denizden Şarköy'e çıkarak güneyden Bulgarların arkasına saldıracağı bir hücum planlandı. Operasyon detaylıca planlandı ve Ocak sonlarında prova edildi. Bir fırtına sebebiyle 8 Şubat'a ertelenen hücumda, Şarköy'e çıkacak birlikler gecikti. 10. Kolordu yarım gün geç şekilde Şarköy'e çıkartma yaptı ancak Bileşik Güç bu esnada askerlerinin yarısını yitirerek geri püskürtüldü. Bulgarların kıskaca alınamayacağı ortaya çıkınca, 10 Şubat'ta çıkartma kuvveti geri çekildi. Gereken ateş desteği sağlayacak savaş gemilerinin geç gelmesi, koordinasyonun sağlanamaması ve Bulgarların hatlarını güçlendirmesi sebebiyle operasyon başarısız oldu.
Ortak harekâtın başarısızlığının ardından 17-18 Şubat'ta iki birliğin komuta heyetleri arasında tartışma çıktı; tartışmada 10. Kolordu komutanı Hurşit Paşa'nın tarafını tutan Mahmut Şevket Paşa, politik sebeplerle onu her iki gücün komutanlığına getirdi. Gelibolu açıklarında bekleyen 10. Kolordu'yu Çatalca'ya gönderme önerileri kabul edilmeyen ve Hurşit Paşa'nın komutan olduğu kendilerine bildirilen Fahri Paşa, Fethi ve Mustafa Kemal görevlerinden istifa ettiler. Bunun üzerine Mahmut Şevket Paşa, Hurşit Paşa ve Enver'le birlikte Bolayır'a gidip komutanlar arasında uzlaşma sağladı. Fahri Paşa görevden alındı, Fethi Bolayır'dan ayrılarak İstanbul'a gitti, ikna edilen Mustafa Kemal ise Boğazlar'dan ayrı bir komutanlık hâline getirilen Bolayır kolordusunun kurmay başkanı oldu. Mahmud Şevket Paşa, günlüklerinde Mustafa Kemal'in Bolayır'da bırakılma sebebini İstanbul'a dönerse zamanında [Sadık Bey](https://turkipedia.org/tr/wiki/Miralay_Sad%C4%B1k_Bey)'in yaptığına benzer şekilde hükûmete muhalif hareketler çıkartacak olmasından endişe etmesine bağlamış, bu sebeple onun İstanbul'a gelmek yerine cephede kalmasını daha uygun bulduğunu belirtmiştir.[^84]
19 Mart'ta Yanya Yunanların, 24 Mart 1913'te Edirne Bulgarların eline geçti. Çatalca cephesinde ise son Bulgar hücumu 30 Mart'ta gerçekleşti. 16 Nisan'da ateşkes imzalandı. Bunun üzerine Mahmut Şevket Paşa Trakya'da Midye-Enez hattının batısında kalan topraklar ile Edirne'yi vermeyi kabul etmek zorunda kaldı ve 30 Mayıs 1913'te [Londra'da barış anlaşması](https://turkipedia.org/tr/wiki/Londra_Antla%C5%9Fmas%C4%B1_%281913%29) imzalandı. 11 Haziran'da Mahmut Şevket Paşa bir suikast sonucu öldürüldü, yerine [Sait Halim Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Said_Halim_Pa%C5%9Fa) geçti.
#### İkinci Balkan Savaşı
Birinci Balkan Savaşı'nı kazanan Balkan devletleri, savaşın hemen ardından ele geçirdikleri bölgeleri paylaşma konusunda anlaşmazlığa düştüler. Yunanistan ile Sırbistan, Romanya'nın toprak isteminde bulunduğu Bulgaristan'a karşı birlikte harekete geçmeye karar verdiler. Ancak Bulgaristan ilk saldıran taraf oldu. 29-30 Haziran gecesi Bulgarlar, Makedonya'daki Sırp ordusuna saldırdılar ancak yenildiler. Yunanlar da Selanik'ten doğuya doğru ilerleyip Güney Makedonya'nın tümünü işgal ettiler. Bu durum üzerine Bulgarlar, Osmanlı ordusu karşısındaki güçlerinin ana bölümünü diğer cephelere kaydırdılar.
İttihat ve Terakki Cemiyeti, kaybedilen toprakları yeniden ele geçirmek için bu fırsatı değerlendirdi. 18 Temmuz'da Osmanlı ordusu Edirne'ye doğru bir harekâta başladı ve 21 Temmuz 1913'te çok az direnişle karşılaşarak şehri aldı. Bir yazara göre Edirne'ye ilk giren birlik Mustafa Kemal'in Bolayır kolordusuna bağlı bir tugaydı ancak saldırıya katılan birliklerin başında Hurşit Paşa bulunuyordu. Mustafa Kemal'in Bolayır kolordusu ayrıca [Dedeağaç](https://turkipedia.org/tr/wiki/Dedea%C4%9Fa%C3%A7)'ı da ele geçirdi. 29 Eylül 1913'te Bulgar temsilcilerinin İstanbul'da imzalanan barış anlaşması ile savaş sona erdi.
Savaşın sonunda Batı Trakya'daki Türk nüfusu, İstanbul ve İzmir başta olmak üzere Osmanlı topraklarına göçe başladı. Mustafa Kemal annesi Zübeyde Hanım için [Dolmabahçe Sarayı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Dolmabah%C3%A7e_Saray%C4%B1)'na inen [Akaretler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Akaretler) yokuşunda bir ev buldu. Üvey babası Ragıp'ın on altı yaşındaki yeğeni [Fikriye](https://turkipedia.org/tr/wiki/Fikriye_Han%C4%B1m) de Sultan Ahmet Camii yakınında bir eve yerleşti.
### Askerî ataşelik
*Mustafa Kemal Sofya Ataşemiliteri iken, verilen kostümlü baloya Yeniçeri kıyafeti ile katılmıştır. (public-domain)*
*Kurmay Yarbay Mustafa Kemal arkadaşlarıyla Sofya'da, 1914. (public-domain)*
İkinci Balkan Savaşı'nın ardından Mustafa Kemal, İstanbul'da [Fethi'nin (Okyar)](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ali_Fethi_Okyar) evine yerleşti. Fethi kendini politikaya verme amacıyla, olasılıkla Şarköy harekâtının başarısızlığı sebebiyle askerlikten ayrılmıştı. Ancak İttihat ve Terakki içindeki çekişmelerin ardından [Talat](https://turkipedia.org/tr/wiki/Talat_Pa%C5%9Fa), Fethi'ye Sofya büyükelçiliği görevini önerdi. [Cemal](https://turkipedia.org/tr/wiki/Cemal_Pa%C5%9Fa)'e de danışan Fethi, Balkanlar'da dengeyi sağlamak üzere Bulgaristan'la dostluk kurulması göreviyle büyükelçiliği kabul etti ve Mustafa Kemal'i askerî ataşe olarak yanına istedi. Bu isteğin kabul edilmesi üzerine Mustafa Kemal, 27 Ekim 1913'te [Sofya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sofya) askerî ataşeliğine atanarak yakın arkadaşı Sofya sefiri (elçisi) Fethi'nin (Okyar) emri altında çalıştı.[^85] Teoride [Romanya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Romanya_Krall%C4%B1%C4%9F%C4%B1), [Sırbistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/S%C4%B1rbistan_Krall%C4%B1%C4%9F%C4%B1) ve [Karadağ](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karada%C4%9F_Krall%C4%B1%C4%9F%C4%B1) krallıklarının başkentleri [Bükreş](https://turkipedia.org/tr/wiki/B%C3%BCkre%C5%9F), [Belgrad](https://turkipedia.org/tr/wiki/Belgrad) ve [Çetine](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87etine) için de aynı görevi sürdürüyordu ancak uygulamada çalışmaları Bulgaristan sınırları içindeydi.[^86]
Mustafa Kemal 20 Kasım 1913 tarihinde Sofya'ya vardı. Burada Dondukov Bulvarı'ndaki Splendid Palas Oteli'ne yerleşti ve yedi ay boyunca burada kaldı. Ardından Ferdinand Bulvarı'nda bir daireye yerleşti. Askerî ataşe olarak kendine ulaşan bilgileri İstanbul'a aktarmakla görevliydi. Burada Bulgaristan başta olmak üzere Balkan devletlerinin politik ve askerî durumlarına dair raporlar hazırladı. Görevi esnasında Bulgaristan'ın Osmanlı'dan bağımsızlığını kazandıktan sonraki askerî, idari ve kültürel gelişmesini yakından inceleme şansı bulduğu gibi Bulgar ordusundan bazı subaylarla da ilişkiler kurdu. Bu görevde iken 1 Mart 1914'te [yarbay](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yarbay)lığa (kaymakam) yükseldi.[^87] Sofya'ya varışından kısa süre sonra Bulgar Genelkurmay başkanından aldığı İstanbul'daki Alman subayların, özellikle [Goltz Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Colmar_von_der_Goltz)'nın Osmanlı askerî hareketlilikleri konusunda Bulgarları bilgilendirdiğine dair istihbaratı İstanbul ile paylaşmış, Kâzım Karabekir'den İstanbul'daki Almanların buna öfkelendiği yanıtını almıştı.
Mustafa Kemal'in Sofya'da en önemli istihbarat toplama yöntemlerinden biri sosyal etkinliklerdi. Bulgar ordusunun üst ve alt rütbeli subayları, politikacılar ve toplumun önce gelenleri ile görüşmek görevinin bir parçasıydı. Burada iken yazdığı ve 1918'de yayımlanan ilk kitabı *Zabit ve Kumandan ile Hasbihal* sayesinde Harbiye Nazırı [Stiliyan Kovaçev](https://turkipedia.org/tr/wiki/Stiliyan_Kova%C3%A7ev) ve kızı Dimitrina ile tanıştı. Burada özellikle Bulgaristan'daki Müslüman [Pomaklar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Pomaklar)a yapılan din değiştirme baskısı konusuna (Fethi'nin yanında) müdahil oldu. Sosyal yaşamında en önemli olay 11 Mayıs 1914'te [Kral I. Ferdinand](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ferdinand_%28Bulgaristan_%C3%A7ar%C4%B1%29)'ın da katıldığı bir kıyafet balosuna davet edilmesiydi. Baloya Enver'in özel izniyle İstanbul'daki askerî müzeden gönderilen gerçek bir Yeniçeri üniformasıyla katıldı. Üniformayı geri gönderirken arkadaşı [Kâzım](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C3%A2z%C4%B1m_%C3%96zalp)'a (Özalp) yazdığı bir mektupta tüm dikkatleri üzerine topladığını ve sorulan soruların Türklerin eski askerî gücü ve zaferleri hakkında konuşma fırsatı sunduğunu anlatmıştı.
Sofya'da görevi devam ederken 28 Haziran 1914'te Avusturya tahtının veliahdı [Arşidük Franz Ferdinand](https://turkipedia.org/tr/wiki/Franz_Ferdinand) öldürüldü ve ardından 28 Temmuz 1914'te [I. Dünya Savaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/I._D%C3%BCnya_Sava%C5%9F%C4%B1) başladı. Enver'in Alman [Amiral Souchon](https://turkipedia.org/tr/wiki/Wilhelm_Souchon)'a verdiği gizli emir ile Osmanlı donanması Karadeniz'e açılarak 29 Ekim 1914'te [Rus limanlarına hücum etti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karadeniz_Bask%C4%B1n%C4%B1). Bunun üzerine 2 Kasım'da Rusya, 5 Kasım'da İngiltere ve Fransa Osmanlı'ya, Osmanlı hükûmeti de 11 Kasım'da bu ülkelere savaş ilan etti.
Savaş ilanının ardından Mustafa Kemal, Harbiye Nazırlığı'na ve Enver'e başvurarak ön cephede aktif göreve gelmek istedi, ancak Enver askerî ataşelik görevinin daha önemli olduğunu söyleyerek reddetti. Enver'in Kafkasya'da Ruslara karşı savaşmak üzere İstanbul'dan ayrılmasının ardından Enver'in vekili İsmail Hakkı imzasını taşıyan telgrafla Sofya'dan ayrılıp Çanakkale'ye gönderilmek üzere Tekirdağ'da toplanmakta olan 19. Tümen'in komutasına atandı. 20 Ocak 1915'te Sofya'dan ayrıldı.
### I. Dünya Savaşı
Mustafa Kemal'in askerî ataşe görevi Ocak 1915'te sona erdi. Bu sırada 28 Temmuz 1914'te [I. Dünya Savaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/I._D%C3%BCnya_Sava%C5%9F%C4%B1) başladı, [Osmanlı Devleti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu) de 29 Ekim 1914'te savaşa girdi. 20 Ocak 1915'te Mustafa Kemal 3. Kolordu emrinde [Tekfurdağ](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tekirda%C4%9F)'da kurulacak olan 19. Fırka Komutanlığına atandı.[^88]
#### Çanakkale Savaşı
*Miralay Mustafa Kemal Bey, Düztepe siperlerinden harp sahasını gözetlerken, 1915. (public-domain)*
*İstanbul'dan gelen gazetecilere savaş alanını anlatırken, 1915. (NA, public-domain)*
*Cevat Paşa ve Mustafa Kemal Bey Tasvîr-i Efkâr gazetesinin 29 Ekim 1915 tarihli sayısında. (Daily newspaper Tasvir-i Efkâr, public-domain)*
2 Kasım 1914'te Rusya, Osmanlı'ya savaş ilan etti. Bunun ardından İngiliz ve Fransız savaş gemileri Çanakkale Boğazındaki Seddülbahir, Kumkapı ve Orhaniye tabyalarını bombaladı. Bu donanmaya karşı yapılan savunmada beş subay ve seksen asker öldü. Türk ordusu 3 ay boyunca hazırlık yaptı ve genel olarak kara ordularının yapacağı savunmaya dikkat etti. Mustafa Kemal henüz tümenin istendiği gibi kurulmasına fırsat olmadan, İtilaf Devletleri'nin [Çanakkale Boğazı](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87anakkale_Bo%C4%9Faz%C4%B1)'nı tehdit eder bir pozisyon alması üzerine 25 Şubat'ta yalnızca tümene bağlı [57. Alay](https://turkipedia.org/tr/wiki/57._Piyade_Alay%C4%B1_%28Osmanl%C4%B1%29) ile Maydos'a (günümüzde [Eceabat](https://turkipedia.org/tr/wiki/Eceabat)) hareket emri aldı. Bu esnada İngiliz ve Fransız gemileri 19 ve 25 Şubat'ta Boğaz girişindeki istihkamları bombalamış, donanma topçusuna atış düzeltmelerinde yardımcı olacak birlikleri karaya çıkartmıştı. Seddülbahir'de [Bigalı Mehmet](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bigal%C4%B1_Mehmet_%C3%87avu%C5%9F) isminde bir çavuş tüfeği tutukluk yapınca İngilizlere taşla saldırmış, Mustafa Kemal de bu olayın yayımlanmasına yardımcı olarak günümüzde Türk askeri için kullanılan "Mehmetçik" adının doğmasını sağlamıştır. 19. Tümen'e destek olması için 72. ve 77. alaylar da bölgeye kaydırıldı. Mustafa Kemal kolordu karargahından eğitimi zayıf Arap askerlerden oluşan bu alaylar yerine kendi eğittiği ve yedekte tutulan Türk alayları istedi ancak bu isteği reddedildi. 18 Mart 1915'te Çanakkale'deki [en önemli deniz harekatı](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87anakkale_Sava%C5%9F%C4%B1_deniz_harek%C3%A2tlar%C4%B1) gerçekleşti ancak Mustafa Kemal'in bu harekâtla sadece dolaylı ilgisi vardı. Bu harekâttan hemen önce Nusret gemisi tarafından boğaza mayın döşendi. Bu mayınlar; [Queen Elizabeth](https://turkipedia.org/tr/wiki/HMS_Queen_Elizabeth_%281913%29), [Ocean](https://turkipedia.org/tr/wiki/HMS_Ocean_%281898%29) ve Bouver gibi zırhlı gemilere zarar vererek geri çekilmelerine neden oldu. Bu sırada 19. Tümen ise, 23 Mart 1915'te Müstahkem Mevki Komutanlığı emriyle [Eceabat](https://turkipedia.org/tr/wiki/Eceabat) bölgesinde ihtiyata alındı.
25 Nisan 1915'te [Gelibolu Yarımadası](https://turkipedia.org/tr/wiki/Gelibolu_Yar%C4%B1madas%C4%B1)'na [İtilaf Devletleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0tilaf_Devletleri)'nin yaptığı çıkartmalarıyla [Çanakkale Savaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87anakkale_Sava%C5%9F%C4%B1)'nın ana kara harekâtları başladı. İtilaf Devletleri, Türklerin yoğun direnişine rağmen kuzeyden güneye doğru [Gelibolu Yarımadası](https://turkipedia.org/tr/wiki/Gelibolu_Yar%C4%B1madas%C4%B1)'nın Saros Körfezi tarafındaki [Arıburnu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ar%C4%B1burnu_Cephesi), güney ucundaki [Seddülbahir](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sedd%C3%BClbahir_Kalesi) ve Anadolu yakasında [Kumkale yakınlarında](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kumkale_Muharebeleri) karaya asker çıkardılar. Kumkale'deki Fransız askerleri kısa sürede geri çekildi ancak Arıburnu'ndaki İngiliz ve Anzaklar doğuya, Seddülbahir'deki İngiliz ve Fransızlar kuzeye ilerlemeye çalışıyordu. 3. Kolordu komutanı [Mehmet Esat Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mehmet_Esat_B%C3%BClkat)'nın emrinde savaşan Kaymakam (Yarbay) Mustafa Kemal'in 19. Tümeni bu esnada Arıburnu'na 8 km mesafede, yarımadanın Boğaz'a bakan kısmında yer alan Eceabat'ta yedek olarak bekletiliyordu. Seddülbahir'den Arıburnu'na kadarki İtilaf öncü güçleriyle Albay Halil Sami komutasındaki 9. Tümen karşılaşmıştı.
Halil Sami, Mustafa Kemal'den Arıburnu'nun doğusundaki tepeleri elde tutmak için derhal bir tabur istedi. von Sanders ve Esad Paşa'yla iletişime geçemeyen Mustafa Kemal ise inisiyatif alarak süvariler, tümenin topçu dağ taburu ve sıhhiyecilerden oluşan 57. Alay'ı sevk etti. Bu çarpışmayı anlatırken, bir tepeye tırmanıp arkadan gelen birliğini beklerken 9. Tümen'den geri çekilmekte olan askerlere rastladığını, Conk Bayırı'na doğru giden 261 rakımlı tepeye doğru serbest biçimde çıkan düşman askerlerini gördüğünü, düşmanın kendi askerlerinden daha yakında olduğunu belirtmiştir. Bunun üzerine cephanesi kalmadığını belirten askerlere "cephaneniz yoksa süngünüz var" diyerek süngü taktırıp mevzi aldırmış, bunu gören düşman da yatınca zaman kazanmıştır. Kendi 57. Alay'ı ulaşınca düşmanın kuzey kanadına saldırmak üzere "Size ben taarruz emretmiyorum, ölmeyi emrediyorum. Biz ölünceye kadar geçecek zaman içinde, yerimizi başka kuvvetler ve kumandanlar alabilir" emrini vermiştir. 25 Nisan çatışmalarında kritik bir nokta olan Conk Bayırı tepesini elde tutmayı başardı. İlk günün çatışmalarının ardından Anzak kuvvetleri dar bir köprübaşında sıkıştırılmıştı. Ertesi gece 77. Alay paniğe kapılıp kaçınca durumu kritikleşti ancak yeni birliklerin varışı ile hatları yeniden güç kazandı. 29 Nisan'da Mustafa Kemal'e Arıburnu'nda gösterdiği yararlılık için [İmtiyaz Nişanı](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0mtiyaz_Ni%C5%9Fan%C4%B1) verildi.
Mayıs ayında kuzey grubu tarafından savunulan cephe üç bölgeye ayrılmış, Mustafa Kemal grubun sağ kanadının kuzey bölgesinin komutanlığına getirilmişti. [Liman von Sanders](https://turkipedia.org/tr/wiki/Otto_Liman_von_Sanders) tüm kuvvetlerin komutanlığını sürdürüyordu. 29-30 Mayıs'ta Mustafa Kemal, [Conk Bayırı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Conk_Bay%C4%B1r%C4%B1_Muharebesi)'ndan Sazlıdere sel yatağına büyük çaplı bir hücum düzenledi. 1 Haziran'da albay rütbesine terfi etti.[^89]
Gelibolu cephesinin ikinci aşaması, İngiliz, Anzak ve Hint birliklerinin Mustafa Kemal'in savunduğu Arıburnu'nun kuzeyindeki [Suvla Koyu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Suvla_Koyu)'na 6 Ağustos gecesi yaptıkları çıkartma ile başladı. Çıkartma, Arıburnu'ndan kuzeye doğru bir saldırı ve ilerleme ile desteklendi ve [Anafartalar Cephesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Anafartalar_Cephesi) açıldı. Conk Bayırı tekrar tehdit edilince, Mustafa Kemal çocukluk arkadaşı [Nuri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Nuri_Conker)'yi 24. Alay'ın başında burayı savunmaya gönderdi. Nuri, daha sonra [Conk Bayırı Muharebesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Conk_Bay%C4%B1r%C4%B1_Muharebesi)'ndeki rolüyle Atatürk'ten "Conker" soyadını alacaktı. İtilaf kuvvetleri Suvla sahiline yerleşmeye başlayınca [Liman von Sanders](https://turkipedia.org/tr/wiki/Otto_Liman_von_Sanders), Bolayır kıstağını koruyan iki tümene güneye inerek İngilizlere karşı saldırı yapma emri verdi. Kuvvetler bölgeye vardığında başlarındaki Albay Fevzi, askerlerin kırk kilometre yürüdüğü, yorgun oldukları ve tümünün bulunmaları gereken yerlere varamadıkları gerekçesiyle ek zaman istedi. Bunun üzerine von Sanders, 8 Ağustos 21.50'de Fevzi'yi görevden alarak yerine Mustafa Kemal'i getirdi. Haberi alan Mustafa Kemal, Arıburnu kuzeyindeki tüm güçlerin komutasını istedi; von Sanders kabul ederek onu 9 Ağustos'ta Suvla Koyu'nun kuzeyindeki Kireçtepe'den, güneydeki Conk Bayırı'na kadar bölgede yer alan altı tümenin komutasına geçirdi. Komutasındaki birlikler "Anafartalar Ordu Grubu" olarak yeniden adlandırıldı. Anafartalar Grup Komutanı olarak 9-10 Ağustos'ta [Anafartalar Zaferi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Birinci_Anafartalar_Muharebesi)'ni kazandı. Conk Bayırı'nda karşı saldırıyı bizzat yönetti. Çarpışma sırasında bir şarapnel parçası göğsündeki saate isabet etti. Parçalanan saat yaralanmasını önledi. Bu saati daha sonra Liman von Sanders'e armağan etmişti. 10 Ağustos'ta cephenin güney ucundaki sırtları kontrol altına aldı.[^90] Alınan başarı üzerine [5. Ordu](https://turkipedia.org/tr/wiki/5._Ordu_%28Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu%29) komutanı Müşîr [Otto Liman von Sanders](https://turkipedia.org/tr/wiki/Otto_Liman_von_Sanders)'in takdirini kazandı. Bu zaferi 17 Ağustos'ta [Kireçtepe](https://turkipedia.org/tr/wiki/Anafartalar_Cephesi) ve 21 Ağustos'ta [II. Anafartalar Zaferi](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0kinci_Anafartalar_Muharebesi) takip etti.[^91]
Miralay Mustafa Kemal, [Ruşen Eşref Bey](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ru%C5%9Fen_E%C5%9Fref_%C3%9Cnayd%C4%B1n) (Ünaydın) başta olmak üzere İstanbul basını tarafından "Anafartalar Kahramanı" olarak kamuoyuna tanıtıldı.[^92][^93] *Harb Mecmuası* dergisinde boy fotoğrafı yer aldı. 20 Eylül'de hastalandı, sıtmaya yakalandığından kuşkulanıldı ancak Gelibolu'da görevine devam etti. Osmanlı ordusunu yöneten Alman subaylarla savaşın başından itibaren sorun yaşayan Mustafa Kemal, Eylül ayından sonra Çanakkale'deki savaşın kazanılacağını öngörerek daha faydalı olacağını düşündüğü başka bir cephede görev almak istedi.
5 Aralık'ta Liman von Sanders, Mustafa Kemal'e sağlık nedeniyle ayrılma izni verdi. Sonunda Mustafa Kemal, Anafartalar Grubu komutanlığını [Fevzi Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Fevzi_%C3%87akmak)'ya (Çakmak) teslim ederek [Fethi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ali_Fethi_Okyar), [Tevfik Rüştü](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tevfik_R%C3%BC%C5%9Ft%C3%BC_Aras) (Aras) ve Doktor [Bahattin Şakir](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bah%C3%A2eddin_%C5%9E%C3%A2kir) ile birlikte 10 Aralık'ta İstanbul'a doğru yola çıktı. 19-20 Aralık tarihinde İtilaf kuvvetleri Arıburnu-Anafartalar sahilini terk etti. 28 Aralık 1915'te Alman İmparatoru [Kayzer II. Wilhelm](https://turkipedia.org/tr/wiki/II._Wilhelm) tarafından tarafından [Demir Haç](https://turkipedia.org/tr/wiki/Demir_Ha%C3%A7) nişanı ile ödüllendirildi.
#### Kafkasya Cephesi
*16. Kolordu Komutanı Mustafa Kemal Paşa Bitlis'te, 16 Kasım 1916. (public-domain)*
14 Ocak 1916'da [Gelibolu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Gelibolu)'dan [Edirne](https://turkipedia.org/tr/wiki/Edirne)'ye sevk edilmiş olan [16. Kolordu](https://turkipedia.org/tr/wiki/16._Kolordu_%28Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu%29) komutanlığına atandı. [Edirne](https://turkipedia.org/tr/wiki/Edirne)'de bulunduğu 2 ay kadar süre boyunca 16. Kolordu'nun ikmali, toparlanması ve eğitimi ile ilgilendi. Eğitim amacıyla *Ta’biye Mes’elesinin Halli ve Emirlerin Sûret-i Tahrîrine Dâir Nasâyih* (*Taktik Meselesinin Çözümü ve Emirlerin Yazılmasına İlişkin Öğütler*[^94]) eserini hazırladı ve yayımladı. Doğu Cephesinde Rus birlikleri Osmanlı 3. Ordusu'nu püskürtmüş ve 16 Şubat'ta [Erzurum](https://turkipedia.org/tr/wiki/Erzurum)'u, 3 Mart'ta [Bitlis](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bitlis), [Muş](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mu%C5%9F), [Van](https://turkipedia.org/tr/wiki/Van) ve [Hakkâri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hakk%C3%A2ri)'yi işgal etmişti.[^95] Albay Mustafa Kemal 11 Mart tarihinde 3. Orduyu desteklemesi için emrindeki 16. Kolordu ile birlikte [Diyarbakır](https://turkipedia.org/tr/wiki/Diyarbak%C4%B1r)'a gönderildi; Halep üzerinden gerçekleşen uzun bir yolculuğun ardından 27 Mart'ta Diyarbakır'a vardı. Rütbesine göre kendine ağır bir sorumluluk verilen 16. Kolordu Komutanı Mustafa Kemal 1 Nisan 1916'da [Diyarbakır](https://turkipedia.org/tr/wiki/Diyarbak%C4%B1r)'da iken Tuğgeneralliğe ([Mirliva](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mirliva)) yükseltildi ve [Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Pa%C5%9Fa) ünvanını aldı. 35 yaşında ulaştığı bu rütbe, I. Dünya Savaşı'nda aldığı en üst rütbe olacaktı. 16 Nisan'da karargâhını [Silvan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Silvan)'da kurdu. Bitlis-Muş arasındaki yaklaşık 100 kilometrelik bir cepheden sorumluydu, elindeki güç 13.741 asker, 9.297 tüfek, yedi makineli tüfek, 19 toptan oluşuyordu.
Enver'in Doğu Cephesindeki planı, 2. ve 3. Ordu'nun ortak bir harekâtını öngörüyordu. Ancak 2. Ordu daha güneyde yerini alamadan Ruslar, 3. Ordu'ya saldırıp bozguna uğrattılar ve 15 Nisan 1916'da Trabzon'u işgal ettiler; temmuzda ise Gümüşhane, Bayburt ve Erzincan'ın da bulunduğu daha geniş bir alanı ele geçirdiler ve 2. Ordu'yu Diyarbakır'a gerilettiler. Osmanlı ordusu 3 Ağustos'ta karşı saldırıya geçti; 6 Ağustos'ta Mustafa Kemal'in 16. Tümen'i [Muş](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mu%C5%9F) ve [Bitlis](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bitlis)'i Ruslardan kurtararak Osmanlı birliklerine stratejik bir üstünlük sağladı. Kafkas Cephesindeki bu başarısından dolayı altın kılıçlı imtiyaz madalyası ile ödüllendirildi. Rusların ağustos sonundaki karşı saldırısı üzerine Mustafa Kemal 21 Ağustos'ta orduyu tekrar Silvan'a çekti. Muş Rusların elinde kalırken, Bitlis Osmanlı hakimiyetindeydi.
Mustafa Kemal [Diyarbakır](https://turkipedia.org/tr/wiki/Diyarbak%C4%B1r)'dayken, İttihatçı fedailerden [Yakub Cemil](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yakub_Cemil) bir hükûmet darbesi yapmaya karar vermiştir. Savaşın kaybedildiğini düşünmektedir. Tek kurtuluş yolunun [Bâb-ı Âli](https://turkipedia.org/tr/wiki/B%C3%A2b-%C4%B1_%C3%82li)'yi basıp hükûmeti devirerek Başkomutan Vekili ve Harbiye Nazırı'nı değiştirmek olduğuna inanmaktadır. Yeni Başkomutan Vekili ve [Harbiye Nazırı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Harbiye_Nez%C3%A2reti) olarak da Mustafa Kemal'i düşünmektedir. Anlaştığı arkadaşlarından biri komployu Enver Paşa'ya haber vermiştir. Bunun üzerine Yakub Cemil kurşuna dizilerek öldürülmüştür. Mustafa Kemal [Falih Rıfkı Atay](https://turkipedia.org/tr/wiki/Falih_R%C4%B1fk%C4%B1_Atay)'a anlattığı hatıralarında şöyle demektedir: "O vakit tümenlerimden birine komuta eden Ali Fuad (Cebesoy)'a, '[Yakub Cemil](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yakub_Cemil) asılmış. Sebebi de ben Başkomutan Vekili ve Harbiye Nazırı olmadıkça kurtuluş yoktur,' demiş. Dediğini yapmış bile olsaydı ben [İstanbul](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0stanbul)'a gittiğimde ilk iş olarak Yakub Cemil'i cezalandırırdım. Eğer ben, o ve onun gibiler tarafından iktidara getirilecek bir adamsam, adam değilim!" demiştir.[^96]
Erken gelen 1916 kışı, bölgede daha fazla çatışma olmasını önledi. 25 Kasım'da 2. Ordu komutanı Ahmet İzzet Paşa izin alıp İstanbul'a döndüğünde Mustafa Kemal komutan vekili olarak ordunun başına geçti. Vekil olduğunda, gelecekte Kurtuluş Savaşı'nda beraber çalışacağı subaylar [İsmet (İnönü)](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0smet_%C4%B0n%C3%B6n%C3%BC), [Cafer Tayyar (Eğilmez)](https://turkipedia.org/tr/wiki/Cafer_Tayyar_E%C4%9Filmez) ve Harbiye'den arkadaşı [Ali Fuat (Cebesoy)](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ali_Fuat_Cebesoy) komutası altına girmişti.
18 Şubat 1917'de Mustafa Kemal, Hicaz Seferi'ne katılan birliklerin komutanlığına atandığını öğrendi. 26 Şubat'ta Enver'in başkanlık edeceği toplantılara katılmak üzere Şam'a gitti. Görüşmelerin ardından planlarda değişiklik yapıldı; Fahrettin Paşa'nın birliklerinin [Filistin Cephesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Suriye-Filistin_Cephesi)'ne kaydırılması ve Mustafa Kemal'in 2. Ordu'nun komutasına asaleten atanmasına karar verildi. Bu karar sadrazam [Talat Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Talat_Pa%C5%9Fa) tarafından veto edildi.
#### Sina ve Filistin Cephesi
*Sina ve Filistin Cephesi'nde. (public-domain)*
*Kemal Paşa, Yıldırım Ordular Grubu Komutanlığı sırasında (1918). Üzerinde, Padişahın Onursal Yaveri olduğunu simgeleyen şerit görülmektedir. (public-domain)*
7 Mart 1917'de karargâhı [Diyarbakır](https://turkipedia.org/tr/wiki/Diyarbak%C4%B1r)'da bulunan 2. Ordu Komutan Vekilliğine atandıktan sonra [Hicaz Kuvve-i Seferiyesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hicaz_Kuvve-i_Seferiyesi) Komutanlığına getirilmek istendi. Ancak bunu kabul etmeyerek 5 Temmuz 1917'de [Yıldırım Ordular Grubu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Y%C4%B1ld%C4%B1r%C4%B1m_Ordular_Grubu) emrindeki [7. Ordu](https://turkipedia.org/tr/wiki/7._Ordu_%28Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu%29) Komutanlığına atandı.[^97] 8 Ağustos'ta Halep'e gitmek üzere İstanbul'dan ayrıldı. Bölgedeki değerlendirmelerinin ardından Yıldırım Ordular Grubu komutanı Alman [Falkenhayn](https://turkipedia.org/tr/wiki/Erich_von_Falkenhayn) ile stratejik konularda anlaşamayarak 4 Ekim'de komutanlıktan istifa etti ve ay sonuna doğru İstanbul'a geldi ve [Pera Palas](https://turkipedia.org/tr/wiki/Pera_Palas)'a yerleşti.
15 Aralık 1917 ile 5 Ocak 1918 tarihleri arasında Veliaht [Vahdettin Efendi](https://turkipedia.org/tr/wiki/VI._Mehmed)'nin maiyetinde [Almanya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Alman_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu)'ya giderek [Berlin](https://turkipedia.org/tr/wiki/Berlin)'de [Kayzer II. Wilhelm](https://turkipedia.org/tr/wiki/II._Wilhelm), [Hindenburg](https://turkipedia.org/tr/wiki/Paul_von_Hindenburg), [Ludendorff](https://turkipedia.org/tr/wiki/Erich_Ludendorff) ve Genel Karargâh ile savaşın stratejik durumuna dair görüşmelerde yer aldı, [Alsas](https://turkipedia.org/tr/wiki/Alsas) bölgesini ve cepheyi ziyaret ederek subaylarla görüştü. Ziyaret dönüşünde sol böbreğinin iltihap kapması üzerine uzun süre hasta olarak yattı. 25 Mayıs'ta yola çıktı; Haziran ve Temmuz 1918'de [Viyana](https://turkipedia.org/tr/wiki/Viyana) ve [Karlsbad](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karlovy_Vary)'da tedavi gördü.[^98] Tedavisi esnasında Almanca ve Fransızca dersleri aldı. [Sultan Mehmed Reşad](https://turkipedia.org/tr/wiki/V._Mehmed)'ın ölümü ve [Vahdettin](https://turkipedia.org/tr/wiki/VI._Mehmed)'in [cülûs](https://turkipedia.org/tr/wiki/C%C3%BCl%C3%BBs)u üzerine İstanbul'a dönmek üzere 27 Temmuz'da Karlsbad'dan ayrıldı ancak Viyana'da [İspanyol gribi](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0spanyol_gribi)ne yakalandığı için İstanbul'a 4 Ağustos'ta varabildi.
7 Ağustos'ta [7. Ordu](https://turkipedia.org/tr/wiki/7._Ordu_%28Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu%29) Komutanı olarak [Filistin Cephesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Suriye-Filistin_Cephesi)'ne atandı.[^99] 26 Ağustos'ta Halep'e ulaştı, daha sonra 1 Eylül'de [Nablus](https://turkipedia.org/tr/wiki/Nablus)'taki karargahına geçti. Suriye'de ve muharebe hattındaki incelemesinin ardından Enver'in kendini yanlış bilgilendirdiğini ve elindeki kuvvetin zayıflığını tespit etti. 19 Eylül'de [General Allenby](https://turkipedia.org/tr/wiki/Edmund_Allenby) komutasındaki İngiliz kuvvetleri, [General Sanders](https://turkipedia.org/tr/wiki/Otto_Liman_von_Sanders) komutasındaki Yıldırım Ordular Grubu'na saldırıya geçerek [Megiddo Muharebesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Megiddo_Muharebesi_%281918%29)'ni başlattılar. Muharebe sonucunda [Yıldırım Ordular Grubu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Y%C4%B1ld%C4%B1r%C4%B1m_Ordular_Grubu)'nu oluşturan [8. Ordu](https://turkipedia.org/tr/wiki/8._Ordu_%28Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu%29) tamamen, [4. Ordu](https://turkipedia.org/tr/wiki/4._Ordu_%28Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu%29) ise büyük ölçüde imha oldu. Sadece Mustafa Kemal Paşa komutasındaki [7. Ordu](https://turkipedia.org/tr/wiki/7._Ordu_%28Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu%29) [Şam](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eam) ve [Halep](https://turkipedia.org/tr/wiki/Halep)'ten kuzeye çekilerek, [Kilis](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kilis) güneyindeki Müslimiye'de savunma hattı oluşturdu. [Mondros Ateşkes Anlaşması](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mondros_M%C3%BCtarekesi)'na kadar geçen zamanda, [Britanya İmparatorluğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Britanya_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu) birliklerinin Toros geçitlerinden [Anadolu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Anadolu) içlerine sızmasını önledi.[^100] Savaş sürerken 20 Eylül'de *Fahri Yaver Hazreti Şehriyari* (Padişahın Onursal Yaveri) ünvanı verildi. Mustafa Kemal Paşa, aynı gün [Vahdettin](https://turkipedia.org/tr/wiki/VI._Mehmed)'in başyaveri [Naci (Eldeniz) Bey](https://turkipedia.org/tr/wiki/Naci_Eldeniz)'e bir telgraf çekerek Yıldırım Ordular Grubu'nun savaş gücünün kalmadığını bildirerek mütareke istemesini önerdi. Ayrıca yeni hükûmette kendinin [Harbiye Nazırı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Harbiye_Nez%C3%A2reti) ve Başkumandan Vekili olarak görevlendirilmesini istedi.[^101] 27 Eylül'de İngiliz kuvvetlerinin 7. Ordu'nun geri bölgesini tehdit etmesi üzerine Şam'ın güneyindeki Kisve'ye geri çekilme emri verdi. Sanders şehri savunma emri verdi ve 8. Ordu'yu Mustafa Kemal komutasına verdi; ancak Şam 30 Eylül'de düştü. Mustafa Kemal kuvvetlerini Halep'e geri çekerek savunma düzeni aldı. Burada sokak çatışmaları da içeren uzun bir savunmanın ardından 25 Ekim'de [Halep](https://turkipedia.org/tr/wiki/Halep) düştü. Mustafa Kemal elde kalan kuvvetlerini Anadolu'ya geri çekti.
30 Ekim 1918'de [Mondros Mütarekesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mondros_M%C3%BCtarekesi) imzalandı ve ertesi gün öğle vaktinde yürürlüğe girdi. Mondros Mütarekenamesi 19. maddesi gereğince, Yıldırım Ordular Grubu kumandanı olan [Otto Liman von Sanders](https://turkipedia.org/tr/wiki/Otto_Liman_von_Sanders) Paşa'nın görevden alınması üzerine Mustafa Kemal Paşa bu göreve getirildi.[^102]
[Mondros Mütarekesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mondros_M%C3%BCtarekesi)'nden sonra [Anadolu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Anadolu)'da milisler ([Kuvâ-yi Milliye](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kuv%C3%A2-yi_Milliye)) şeklinde örgütlenen direniş hareketleri başlamıştı. 5 Kasım'da Suriye'deki İngiliz komutanı, Halep'teki birliklerine malzeme taşımak üzere [İskenderun Limanı](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0skenderun_Liman%C4%B1)'nı kullanacağını söyleyerek kenti işgal edeceğini bildirdi; Mustafa Kemal iki gün öncesinde bir telgrafla mütareke koşullarını öğrenmek istemişti. 6 Kasım'da sadrazama gönderdiği uyarıda İngiliz işgaline silahla karşı koyacağını bildirdi; ancak Ahmet İzzet Paşa'nın ertesi günkü telgrafıyla emri geri almak zorunda kaldı. 7 Kasım'da Yıldırım Ordular Grubu ile 7. Ordu lağvedildi.[^103] Kendi son görev yeri Adana'dan ayrılmadan Ulukışla'ya gelerek ilk örgütlenmeyi başlatmıştır.[^104] Yakındaki Antep'te kentin ileri gelenlerinden [Ali Cenani](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ali_Cenani) ile görüşerek direniş düzenlemesi durumunda silahları kendinin sağlayacağına söz vermişti; bu silahlar daha sonra halka dağıtıldı ve işgal güçlerine karşı kullanıldı.
10 Kasım 1918 tarihinde Yıldırım Kıt'alarının komutasını 2. Ordu Komutanı Nihat Paşa'ya bırakarak [Adana](https://turkipedia.org/tr/wiki/Adana)'dan [İstanbul](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0stanbul)'a hareket etti. Geri çağrılmasından sonra bölgedeki düzenli Osmanlı orduları mümkün olan tüm malzemeleriyle beraber [Toroslar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Toros_Da%C4%9Flar%C4%B1)'ın kuzeyine çekildi, 2. Ordu dışında tüm birlikler dağıtıldı.
## Kurtuluş Savaşı (1919-1923)
### Örgütlenme
#### İşgal dönemi
*Büyük Mecmuanın 20 Mart 1919 tarihli 3. sayısının 44. sayfasında çıkan "Büyüklerimiz - Mustafa Kemal Paşa" başlıklı yazı. (Mehmet Zekeriya Sertel, public-domain)*
*9. Ordu Müfettişi Mustafa Kemal Paşa'nın Samsun'a hareket etmeden kısa bir süre önce çektirdiği fotoğraf, Nisan 1919. (public-domain)*
Mustafa Kemal 13 Kasım'da [İstanbul](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0stanbul)'a [Haydarpaşa Garı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Haydarpa%C5%9Fa_Gar%C4%B1)'na ulaştı. [Haydarpaşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Haydarpa%C5%9Fa)'dan [İstanbul](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0stanbul)'a geçerken [şehrin işgali](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0stanbul%27un_%C4%B0%C5%9Fgali) için boğaza demirli düşman savaş gemilerini gördüğünde ünlü "Geldikleri gibi giderler!" sözünü söyledi. İşgal altındaki İstanbul'da geçirdiği altı aylık süre boyunca ülkenin işgali ve parçalanmasına karşı direnmek isteyen diğer yurtsever subaylarla gizli görüşmeler yaptı. [Mütareke dönemi](https://turkipedia.org/tr/wiki/M%C3%BCtareke_%28d%C3%B6nem%29)nde [Fethi Bey](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ali_Fethi_Okyar) (Okyar) ile birlikte [Ahmet İzzet (Furgaç) Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ahmet_%C4%B0zzet_Furga%C3%A7) yanlısı ve [Ahmet Tevfik Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ahmet_Tevfik_Okday) (Okday) karşıtı bir tavrı koyan *Minber* gazetesini çıkararak siyasi girişimlerde bulundu. Yıl sonuna doğru daha önce yazdığı [*Zâbit ve Kumandan ile Hasb-ı Hâl*](https://turkipedia.org/tr/wiki/Zabit_ve_Kumandan_ile_Hasbihal) kitabını yayımlattı. İstanbul'da önce Pera Palas'ta kaldı, kısa bir süre sonra Halep'te tanıştığı Suriyeli bir Hristiyan Arap olan [Salih Fansa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Salih_Fansa)'nın Beyoğlu'ndaki evine taşındı. Ardından 21 Aralık 1918'de, [Akaretler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Akaretler)'de oturan annesi [Zübeyde Hanım](https://turkipedia.org/tr/wiki/Z%C3%BCbeyde_Han%C4%B1m) ve kız kardeşi [Makbule](https://turkipedia.org/tr/wiki/Makbule_Atadan)'yi de yanına alarak günümüzde [Atatürk Müzesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Atat%C3%BCrk_M%C3%BCzesi_%28%C4%B0stanbul%29) olan eve yerleşti. İstanbul'un [işgal altında](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0stanbul%27un_%C4%B0%C5%9Fgali) bulunduğu günlerde Mustafa Kemal arkadaşlarıyla bu evde sık sık toplandı. Bu toplantılarda önceleri İstanbul'daki hükûmeti değiştirme, daha sonra ise ülkenin işgaline karşı ordunun dağıtılmasının durdurulması, silah ve mühimmatın saklanması, genç subayların Anadolu'ya geçirilmesi, ulusal görüşlere bağlı bürokratların yerlerinde kalması ve halkın moralinin yükseltilmesi konularında kararlar alındı. [Samsun'a hareket ettiği gün](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mustafa_Kemal%27in_Samsun%27a_%C3%A7%C4%B1k%C4%B1%C5%9F%C4%B1) olan 16 Mayıs 1919'a kadar bu evde oturdu.[^105]
Parlamentoyu Ahmet Tevfik Paşa aleyhine etkilemeye çalışan Mustafa Kemal, başkentte kaldığı altı ay boyunca birkaç kez padişahın huzuruna çıktı. Vahdettin, Mustafa Kemal'i kullanmak istemesine rağmen onun siyasi güç sahibi olmasına karşıydı ve [Damad Ferid Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/D%C3%A2mad_Ferid_Pa%C5%9Fa) ve Tevfik Paşa gibi hanedana mensup kadınlarla evlenmiş olanlarla çalışmayı yeğliyordu. 18 Kasım'da parlamento Tevfik Paşa hükûmetinin programını görüşmek üzere toplandı ancak Fethi'nin (Okyar) partisine destek veren yirmi yedi milletvekili hükûmet aleyhine oy kullandığı için oylama sonuçsuz kaldı. Ancak bu çabalar sonuçsuz kaldı, 19 Kasım'da yapılan oylamada Tevfik Paşa hükûmeti basit çoğunlukla görevde kaldı. Politikacılar arasında tartışmalar sürerken, aralarında Mustafa Kemal'in de yer aldığı subaylar Osmanlı ordusundan geri kalan parçaları denetim altına almaya ve İtilaf devletleri planlarına direnmeye uğraşıyordu. Meclisin güvenini kaybeden Tevfik Paşa 21 Aralık'ta padişah huzuruna çıkarak meclisin dağıtılmasını istedi ve [İkinci Meşrutiyet](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0kinci_Me%C5%9Frutiyet) dönemi sona erdi, padişahın şahsi yönetimine geri dönüldü. 4 Ocak 1919'da seçimler süresiz olarak ertelendi.
20 Aralık'ta bir kez daha padişah huzuruna çıktı ancak hükûmete katılma girişimleri sonuç vermedi. 29-30 Ocak 1919'da İttihat ve Terakki eski üyelerinden otuzu tutuklandı; tutuklananlar arasında Mustafa Kemal'in arkadaşı Dr. [Tevfik Rüştü](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tevfik_R%C3%BC%C5%9Ft%C3%BC_Aras) (Aras) da yer alıyordu. İtalyan Yüksek Komiseri Kont Carlo Sforza anılarında 1919 başında İstanbul'daki İngiliz ajanlarının Mustafa Kemal'i de tutuklayıp Malta'ya göndermeye hazırlandıklarını ancak diplomatik sorunlar yaratmamak için bu hazırlıkların uygulamaya geçmediğini yazmıştır. 1919'un başında İstanbul'da birçok siyasi kriz yaşandı, sonunda 4 Mart'ta Damad Ferid Paşa liderliğinde İttihatçılardan arınmış yeni bir hükûmet kuruldu. Milliyetçiler ordunun kontrolünü ellerinde tuttular ama yeni Harbiye Nazırı Şakir Paşa, genelkurmay başkanı Fevzi'nin (Çakmak) yerine Cevat Paşa'yı (Çobanlı) atadı. 9 Mart'ta tüm İttihat ve Terakki önderleri tutuklandı.
Tüm bu siyasi karışıklıklar sürerken Mustafa Kemal, [Rauf](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rauf_Orbay), [Ali Fuat](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ali_Fuat_Cebesoy), [Fahrettin](https://turkipedia.org/tr/wiki/Fahrettin_Altay), [Refet](https://turkipedia.org/tr/wiki/Refet_Bele), [Kâzım Karabekir](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C3%A2z%C4%B1m_Karabekir), [İsmet](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0smet_%C4%B0n%C3%B6n%C3%BC) gibi subaylarla sık sık görüşüyordu. Ali Fuat ile beraber askerlerin terhis edilmesini durdurmak, eldeki silah ve mühimmatı korumak ve aynı fikirleri paylaştıkları subay ve sivilleri kilit görevlerde tutmak üzerine bir harekât planı yapmıştı. Bu fikirler Genelkurmay'da görevli subaylar tarafından da paylaşılıyordu. Bu esnada Anadolu'nun ve Trakya'nın farklı bölgelerinde [Müdâfaa-i hukuk cemiyetleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/M%C3%BCd%C3%A2faa-i_hukuk_cemiyetleri) kuruluyordu. Mustafa Kemal ve diğer subaylar bu cemiyetlerle ilişkiler kurmaya başlamıştı. Şubat 1919'da Ali Fuat 20. Kolordu komutanı olarak Ankara'ya, 13 Mart'ta ise Kâzım Karabekir 15. Kolordu komutanı olarak Erzurum'a atandı. Mustafa Kemal de Anadolu'da bir görev almayı hedefliyordu.
Nisan ayında Harbiye Nazırı Şakir Paşa tarafından çağrılan Mustafa Kemal, [Fevzi Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Fevzi_%C3%87akmak)'nın (Çakmak) vekili Tuğgeneral [Kâzım](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C3%A2z%C4%B1m_%C4%B0nan%C3%A7)'ın (İnanç) da yer aldığı bir kararla Doğu Anadolu'da Rumların tacizlerini çözme görevi ile 9. Ordu müfettişliğine atandı. Karar 30 Nisan'da resmen açıklandı ve kısa süre sonra kabine tarafından onaylandı. Bu görev kapsamında Mustafa Kemal bölgede düzeni sağlayacak, silahların toplanıp güvenli bir yerde depolanmasını denetleyecek, ordunun 'şuralar' kurduğu konusundaki raporları araştıracak ve eğer bunlar gerçekse, uygulamaya son verdirecekti. Mustafa Kemal'in de etkisinin bulunduğu bu kararla yalnızca 9. Ordu ile doğu ve orta Anadolu'daki sivil yöneticiler ona bağlanmakla kalmıyor, daha batı ve güneydeki bölgelerin komutanları ve sivil yöneticileri de isteklerine uymakla yükümlü tutuluyorlardı. 15 Mayıs'ta genelkurmay başkanlığına bir veda ziyareti yaptı; burada gizli bir görüşmede genelkurmay başkanlığından ayrılmak üzere olan Fevzi Paşa (Çakmak) ve halefi [Cevat Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Cevat_%C3%87obanl%C4%B1) (Çobanlı) ile görüştü. Fevzi Paşa ile silah ve malzemelerin İtilaf Devletleri'ne teslim edilmemesi, Anadolu'da Kuvâ-yi Milliye'ye dayanan bir yönetim kurulması ve askerî harekâtların sadece savunmayla sınırlı kalmaması yönünde bir anlaşmaya vardılar. Mustafa Kemal Cevat Paşa'dan kişisel bir şifre aldı, Fevzi Paşa ise subaylar ve silahların Anadolu'ya gönderilmesini örgütledi. Ardından padişah ile son bir görüşmede bulundu ve 16 Mayıs'ta kurmaylarıyla beraber Samsun'a doğru [Bandırma Vapuru](https://turkipedia.org/tr/wiki/Band%C4%B1rma_Vapuru)'yla yola çıktı.
#### Samsun'a çıkışı
*Harbiye Nezareti'nin Mustafa Kemal Paşa'yı 9. Ordu Kıtaatı Müfettişliği'ne tayin yazısı. (Harbiye Nezareti, public-domain)*
*İleri gazetesinin 6 Ekim 1919 tarihli "Mustafa Kemal Paşa" başlıklı yazısı. (public-domain)*
2 Şubat 1919 tarihinde Mersinli Cemal Paşa doğudaki Osmanlı ordularını mütareke koşullarına göre düzenlemek için müfettiş olarak Anadolu'ya gönderilmişti. İngiliz Yüksek Komiseri [Amiral Calthorpe](https://turkipedia.org/tr/wiki/Somerset_Arthur_Gough-Calthorpe) ve Fransız Yüksek Komiseri Amiral Amet, 1918 yılı Kasım ayında Osmanlı hükûmetine nota verdiler. Doğuda Türklerin silahlanıp Hristiyanları öldürdüğünü, buna karşı önlem alınmasını talep ettiler. Mustafa Kemal Paşa, Padişah [Vahdettin](https://turkipedia.org/tr/wiki/VI._Mehmed) tarafından işgal kuvvetlerinin Yüksek Komiserlerinin verdiği notalar gereğince olağanüstü yetkilerle donatılarak [Vilâyat-ı Sitte](https://turkipedia.org/tr/wiki/Vil%C3%A2yat-%C4%B1_Sitte)'deki (Altı Vilayet) Hristiyan ahaliyi korumak ve işgal kuvvetlerine karşı yapılan ufak çaplı isyanları bastırmak için görevlendirildi.[^106] Karadeniz'deki İngiliz Ordusunun komutanı General Sir [George Milne](https://turkipedia.org/tr/wiki/George_Milne)'in, Mustafa Kemal'in görevi ile ilgili yazdığı bir mektuba cevaben Harbiye Nezareti 24 Mayıs'ta verdiği yanıtta Mustafa Kemal'in görevinin 1. ve 3. Kolorduları kapsadığı ve askerî birliklerin bakanlık emirlerine itaati, top kamalarının sökülmesini kontrol etmek ve halkın huzursuzluğunu önlemek olduğunu bildirdi. Gerçekte ise Mustafa Kemal ile kolordu komutanları Erzurum'daki Kâzım Karabekir ile Sivas'taki Refet'in (Bele) amacı askeri malzemelerin teslimini engellemekti. Yunanların Ege bölgesinde ilerlemesini önlemek isteyen Genelkurmay da bu amacı paylaşıyordu.
Atatürk, gazeteci [Falih Rıfkı Atay](https://turkipedia.org/tr/wiki/Falih_R%C4%B1fk%C4%B1_Atay)'a Samsun'a hareket etmeden önce Vahdettin ile olan son görüşmesini anlatmıştır. Bu görüşmede [Vahdettin](https://turkipedia.org/tr/wiki/VI._Mehmed), [Samsun](https://turkipedia.org/tr/wiki/Samsun)'a hareket etmeden önce kendini ziyarete gelen Mustafa Kemal Paşa'ya "Paşa Paşa, şimdiye kadar devlete çok hizmet ettin, bunların hepsi artık bu kitaba girmiştir, tarihe geçmiştir. Bunları unutun, asıl şimdi yapacağın hizmet hepsinden mühim olabilir. Paşa Paşa, devleti kurtarabilirsin!" demiştir. Ancak Atatürk, Vahdettin'in samimiyetinden emin olamadığını, onun İtilaf Devletleri'nin siyasetine uygun hareket ederek bu siyasete karşı gelen Türklerin yatıştırılmasını istediğini anlatmıştır.[^107] Mustafa Kemal, 19 Mayıs 1919'da Kurmay Albay [Refet Bey (Bele)](https://turkipedia.org/tr/wiki/Refet_Bele), Kurmay Albay [Kâzım (Dirik) Bey](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C3%A2z%C4%B1m_Dirik), Kurmay Albay ['Ayıcı' Mehmet Arif Bey](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mehmet_Arif_Bey_%281883_do%C4%9Fumlu_siyaset%C3%A7i%29), Dr. Albay [İbrahim (Talî Öngören) Bey](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0brahim_Tal%C3%AE_%C3%96ng%C3%B6ren), Kurmay Binbaşı [Hüsrev (Gerede) Bey](https://turkipedia.org/tr/wiki/H%C3%BCsrev_Gerede), Dr. Binbaşı [Refik (Saydam) Bey](https://turkipedia.org/tr/wiki/Refik_Saydam), Binbaşı [Kemal (Doğan) Bey](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kemal_Do%C4%9Fan), Yüzbaşı [Cevat Abbas (Gürer) Bey](https://turkipedia.org/tr/wiki/Cevat_Abbas_G%C3%BCrer) ve Yüzbaşı [Ali Şevket (Öndersev) Bey](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ali_%C5%9Eevket_%C3%96ndersev) ile beraber [Samsun](https://turkipedia.org/tr/wiki/Samsun)'a çıktı.[^108]
İşgale karşı direniş hareketleri 30 Ekim 1918'de ateşkes imzalanmasının hemen ardından münferit biçimde başlamış olmasına rağmen, Mustafa Kemal ve yanındaki çoğu kurmay olan komutanların Samsun'a çıktığı 19 Mayıs 1919 günü, [Türk Kurtuluş Savaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_Kurtulu%C5%9F_Sava%C5%9F%C4%B1)'nın fiili başlangıç tarihi olarak kabul edilmektedir.[^109] Bir hafta boyunca [Mantıka Palas](https://turkipedia.org/tr/wiki/Gazi_M%C3%BCzesi)'ta kaldığı bu süreçte, bölgede meydana gelen çatışmaların sebebini araştırmış ve padişah Vahdettin tarafından verilen görevin aksine, işgalcilere karşı bizzat yerel [Kuvâ-yi Milliye](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kuv%C3%A2-yi_Milliye) örgütlerinin kurulmasında rol oynamıştır.[^110]
21 Mayıs'ta güvenlik durumunu görüşmek üzere İngiliz güvenlik subayı Yüzbaşı L. H. Hurst ve iki meslektaşıyla buluştu. İngilizlerin Osmanlı hükûmetinin ülkeyi yönetemediği ve birkaç yıl yabancı müdahalesine ihtiyaç olduğu görüşlerine karşı çıktı, Samsun bölgesindeki sorunların Rumların ayrılıkçı hedeflerine son verdiği anda çözüleceğini ve Osmanlı topraklarında Yunanların egemenlik hakkı olmadığını bildirdi. Samsun'da birkaç gün daha kalan ve görüşmeler yapan Mustafa Kemal, bu bir haftanın sonunda [Havza](https://turkipedia.org/tr/wiki/Havza%2C_Samsun)'ya geçti. Kasabada iyi karşılanan Mustafa Kemal, halktan Müdafaa-i Hukuk Cemiyetleri'nin bir şubesini açmalarını istedi. Mustafa Kemal'in Havza'daki hareketleri Rumlar tarafından Yüzbaşı Hurst'e aktarılmıştı; Hurst'ün raporu üzerine 8 Haziran'da Yüksek Komiser Amiral Calthorpe, İngiliz dışişleri bakanlığına konuyu bir telgrafla bildirdi. Bunun üzerine İngiliz yetkililer Osmanlı hükûmetine Mustafa Kemal'in görevinden alınması yönünde baskı yaptı. Aynı gün sadrazam vekili, İngiliz yetkililere kabinenin Mustafa Kemal'i geri çağırmaya karar verdiğini açıkladı; Harbiye Nazırı [Şevket Turgut Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eevket_Turgut_Pa%C5%9Fa) ise Mustafa Kemal'in gitmesine kendilerinin izin verdiğini anımsattı ancak Mustafa Kemal'e "İstanbul'a dönerek kendini onurlandırmasını" bildirdi. Mustafa Kemal 11 Haziran'da zaman kazanma amacıyla neden geri çağrıldığını sordu. Havza'da geçirdiği on yedi gün sonunda, Rauf'tan (Orbay) iç kesimlere yolculuk yapmasını engelleyecek bir İngiliz müfrezesinin gönderilebileceği haberini alınca 13 Haziran'da kimseye haber vermeden Refet'in (Bele) bir tümeninin yer aldığı ve daha güvenli olan [Amasya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Amasya)'ya gitmeye karar verdi.
#### Amasya Genelgesi
*Rauf, Mustafa Kemal ve Ali Fuat. (Unkonwn, public-domain)*
Mustafa Kemal 13 Haziran'da, Ali Fuat ve Rauf 19 Haziran'da, Refet ise 20 Haziran'da Amasya'ya vardı. Bu esnada Batı Anadolu'da Yunan işgalleri devam ediyor, Redd-i İlhak Cemiyetleri İstanbul hükûmetine ve İtilaf devletlerine protesto telgrafları gönderip direniş çağrıları yapıyordu. Bu hareketliliğin Paris'te görüşmeler yapan Osmanlı heyetini zora düşüreceğini düşünen Dahiliye Nazırı [Ali Kemal](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ali_Kemal), 16 Haziran'da ülkedeki bütün postanelere protesto telgraflarını kabul etmemeleri için talimat gönderdi. 18 Haziran'da Mustafa Kemal, 1. Kolordu komutanı Albay Cafer Tayyar'a çektiği bir telgrafta İstanbul'daki hükûmetin gücünü yitirdiğini, Anadolu halkının ulusal bağımsızlık için birleştiğini, Müdafaa-i Hukuk ve Redd-i İlhak Cemiyetlerinin tek bir isim altında birleştirilmeleri ve Anadolu içinde bir yerden yönetilmeleri gereğini, Trakya'daki cemiyetten bir-iki delegenin Sivas'a gönderilmesini yazmıştı.
Mustafa Kemal hazırladığı bildiri taslağını 19-20 Haziran'da [Rauf](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rauf_Orbay), [Refet](https://turkipedia.org/tr/wiki/Refet_Bele) ve [Ali Fuat](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ali_Fuat_Cebesoy) ile görüştü. Genelge hazırlandıktan sonra Konya'daki 2. Ordu Müfettişi [Cemal](https://turkipedia.org/tr/wiki/Cemal_Mersinli) (Mersinli) ile [Erzurum](https://turkipedia.org/tr/wiki/Erzurum)'da bulunan 15. Kolordu Komutanı Kâzım Karabekir'e gönderilerek onayları alındı. 22 Haziran 1919'da [Amasya Genelgesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Amasya_Genelgesi)'ni yayımladı. Daha sonra bütün mülki amir ve askeri komutanlara telgrafla ulaştırıldı.
[Amasya Genelgesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Amasya_Genelgesi) [İstanbul](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0stanbul)'da bulunan işgal güçlerinin tepkisi çekmiştir ve İngilizler Mustafa Kemal'i [İstanbul](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0stanbul)'a geri getirmek için İstanbul Hükûmeti üzerindeki baskılarını arttırmıştır. Bu sırada İçişleri bakanı olan [Ali Kemal](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ali_Kemal) Bey bir genelge yayımlayarak Mustafa Kemal'in iyi bir asker olduğunu ancak İngiliz baskısı sonucu görevinden alındığını ifade etmiştir. [Amasya Genelgesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Amasya_Genelgesi)'nde vatanın bütünlüğü ve milletin bağımsızlığının tehlikede olduğu, İstanbul hükûmetinin üzerine aldığı sorumluluğu yerine getiremediği, bu durumun milleti yok olmuş gibi gösterdiği anlatılmıştır. Genelgede "Milletin istiklâlini yine milletin azim ve kararının kurtaracağını" ilan edilmiştir. Anadolu'nun her bakımdan güvenli bir yeri olan [Sivas](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sivas)'ta bir kongre toplanacağı belirtilmiştir. Bu kongreye katılmak için her ilden 3 temsilcinin seçilerek gönderilmesi ve temsilcilerin seyahatlerini gizli tutmaları istenmiştir. Doğu illeri için de [Erzurum](https://turkipedia.org/tr/wiki/Erzurum)'da bir kongrenin toplanacağı, daha sonra [Erzurum Kongresi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Erzurum_Kongresi) üyelerinin de Sivas'a katılmak üzere hareket edeceği belirtilmiştir.[^111]
#### Erzurum Kongresi
Mustafa Kemal'den kurtulmaya kararlı olan tek hükûmet üyesi Dahiliye Nazırı [Ali Kemal](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ali_Kemal), 23 Haziran'da yerel yetkililere gönderdiği genelgede yerel yöneticilere "kendi ile hiçbir resmî işleme girişmemeleri, hükûmet işleri ile ilgili hiçbir isteğini yerine getirmemeleri" için emir verdi. Telgraftan habersiz olan Mustafa Kemal ve Rauf, 26 Haziran'da Amasya'dan ayrılarak Erzurum'a geçti. Sivas valisi [Reşit Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Re%C5%9Fit_Pa%C5%9Fa), Mustafa Kemal'i nasıl karşılaması gerektiğini İstanbul'a sorduğunda Ali Kemal ile Harbiye Nazırı [Şevket Turgut Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eevket_Turgut_Pa%C5%9Fa) arasında şiddetli bir kavgaya sebep oldu; iki nazır da 26 Haziran'da istifa etti. Yeni dahiliye nazırı [Reşid Akif Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Re%C5%9Fid_%C3%82kif_Pa%C5%9Fa), Sivas valisine gönderdiği telgrafta Mustafa Kemal'in görevinden uzaklaştırılmış herhangi bir general gibi karşılanması gerektiğini bildirdi.
Kâzım Karabekir, Mustafa Kemal'i 3 Temmuz'da Erzurum'un 15 km dışında karşıladı ve konuklarını törenle Erzurum kalesinin karargahına götürdü. Kente gelir gelmez Refet'ten bir an önce ordudan istifa etmesi ve Erzurum'da güvenlik altında kalması yönünde telgraf aldı. İngilizler ulusal ve yabancı-karşıtı duyguların merkezi hâline geldiğini düşünüyordu. Mustafa Kemal ertesi gün Sultan Vahdettin'in tahta çıkışının yıldönümü vesilesiyle ona sadakatini bildiren bir tebrik telgrafı gönderdi. 7 Temmuz'da 3. Ordu müfettişi olarak bütün komutanlara gönderdiği son emrinde askeri ve ulusal örgütlerin kesinlikle dağıtılmaması, komuta kademelerinin teslim edilmemesi, cephane ve silahların verilmemesi ve "düşman" birliklerin bundan sonra atacakları adımlara karşı askeri tepki gösterilmesini, ordunun hilafetin güvenliğini sağlayabilecek tek unsur olan ulusal iradenin aracı olduğunu belirtti. Açık bir başkaldırı olan bu emrin ardından [Amiral Calthorpe](https://turkipedia.org/tr/wiki/Somerset_Arthur_Gough-Calthorpe), Refet ile Mustafa Kemal'in derhal geri çağrılmalarını istedi. 8-9 Temmuz gecesi Mustafa Kemal, Harbiye Nazırı [Ali Ferid Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ali_Ferid_Pa%C5%9Fa) ile telgraf üzerinden saatlerce görüştü. Görüşme sonunda görevinden alınacağını hisseden Mustafa Kemal istifa etti, Ferit Paşa ise görevden alındığını söyledi.
[Kâzım Karabekir Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C3%A2z%C4%B1m_Karabekir) tarafından [Erzurum](https://turkipedia.org/tr/wiki/Erzurum)'da toplanan Doğu İlleri Müdafaa-i Hukuk Kongresine ([Erzurum Kongresi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Erzurum_Kongresi)) katıldı.[^112] Kongre başında Kâzım Karabekir, Erzurum Müdafaa-i Hukuk Cemiyetinin iki üyesinin istifa ettirerek Rauf (Orbay) ile Mustafa Kemal'in tam üye olarak kongreye katılmalarını sağladı. 23 Temmuz-7 Ağustos 1919 tarihleri arasında gerçekleşen kongrede 56 delege yer aldı. Mustafa Kemal ilk başta hazırlık komitesi başkanı seçildi, daha sonra yine Karabekir'in çabasıyla kongre başkanı seçildi. Yaptığı konuşmada ülkenin bölünmekte olduğunu, İstanbul hükûmetinin güçsüzlüğünü ve İtilaf devletlerinin entrikalarını anlattı; ülkenin kaderini elinde tutacak bir ulusal yönetim kurulabileceğinden bahsetti.
Kongreye İstanbul hükûmetinden ciddi itirazlar gelmişti. Kongrenin kendini parlamento yerine koyduğu, bu nedenle derhal sona erdirilmesi, Mustafa Kemal ve arkadaşlarının derhal tutuklanıp İstanbul'a gönderilmesi isteniyordu. Mustafa Kemal'in önerisiyle padişah, hükûmet, askeriye ve sivil otoritelere gönderilen bir metinde suçlamalar reddedildi ve saraya bağlılık açıklandı. Ardından yayımlanacak bildiri içeriği ve tüzük maddeleri görüşüldü, bir Heyet-i Temsiliye kuruldu.
7 Ağustos'ta [Erzurum Kongresi Beyannamesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Wikisource%3Atr%3AErzurum_Kongresi_Beyannamesi) yayımlandı. Bu bildiride millî sınırlar içinde vatanın bölünmez bir bütün olduğu, vatanı korumayı ve bağımsızlığı sağlamayı İstanbul hükûmeti sağlayamazsa, geçici bir hükûmet kurulacağı, Hristiyan azınlıklara siyasi hakimiyet ve sosyal dengeyi bozacak ayrıcalık verilemeyeceği, manda ve himayenin kabul edilemeyeceği kararlaştırılmıştır.[^113]
Mustafa Kemal kongrenin kapanışından sonra üç hafta daha [Erzurum](https://turkipedia.org/tr/wiki/Erzurum)'da kaldı. Erzurum'a yerleşmiş emekli bir binbaşıdan aldığı borç ile Sivas'a yolculuk giderlerini karşıladı. 29 Ağustos'ta makineli tüfekli bir müfrezenin eşliğinde üç arabalık bir konvoyla [Mazhar Müfit](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mazhar_M%C3%BCfit_Kansu), [Rauf](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rauf_Orbay) ve [Raif Efendi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Raif_Din%C3%A7) eşliğinde Erzurum'dan yola çıktı, Erzincan'da [Fevzi Efendi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ahmet_Fevzi_Baysoy) de kendine katıldı. 2 Eylül'de Sivas'a vardı.
#### Sivas Kongresi
*Mustafa Kemal Paşa Cemil Cahit Bey ile Sivas'ta, Eylül 1919. (public-domain)*
*Mustafa Kemal (ön sırada, ortada) ve bazı Sivas Kongresi katılımcıları. (public-domain)*
[Sivas Kongresi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sivas_Kongresi) 4-11 Eylül 1919 tarihleri arasında toplandı. Kongreye Mustafa Kemal dahil toplam otuz sekiz delege katıldı, Ege'deki direniş örgütleri Sivas'a delege göndermediler. Mustafa Kemal itirazlara rağmen kongrenin ilk gününde başkan seçildi. Ertesi gün delegeler İttihat ve Terakki Fırkası'nı canlandırmayacaklarına dair yemin ettiler ve Millî Mücadele'yi, Osmanlı İmparatorluğu'nun I. Dünya Savaşı'na girmesine sebep olan fırkadan ayrı tutmaya çalıştılar. 4 Eylül'de Ahmet İzzet Paşa'nın ABD [mandasının](https://turkipedia.org/tr/wiki/Manda_%28diplomasi%29) istenmesi konusunda bir muhtırası Kâzım Karabekir'e getirilmişti; Karabekir bu bilgiyi Mustafa Kemal'le paylaştı. Mustafa Kemal ağustos ayında milliyetçi [Halide Edib](https://turkipedia.org/tr/wiki/Halide_Edib_Ad%C4%B1var) (Adıvar) ile [Karakol Cemiyeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karakol_Cemiyeti)'nin başı [Kara Vasıf](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mustafa_Vas%C4%B1f_Karakol)'ın da bulunduğu etkili bazı vatanseverlerin ABD mandasına taraftar olduklarını da öğrenmişti. 8 Eylül'de Erzurum Heyet-i Temsiliye üyesi eski vali [Bekir Sami](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bekir_Sami_Bey) (Kunduh), kongreye ABD mandasının kabul edilmesini isteyen yirmi beş imzalı bir önerge sundu. Mustafa Kemal, kentte bulunan Amerikalıların herhangi bir resmî görevi olmadığını belirtti. Kongre sonuç olarak, ABD senatosundan ülkeyi temsil etmeyen İstanbul hükûmeti ile bir barış anlaşması imzalamadan önce Türkiye'ye bir araştırma komisyonu gönderilmesini isteyen bir mektup gönderilmesine karar verdi; ancak ABD Senatosu'nun 19 Kasım'da ABD'nin [Milletler Cemiyeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Milletler_Cemiyeti)'ne üyeliğini onaylamamasıyla da bağlantılı olarak bu konu görüşülmedi. Manda fikrinin ortadan kalkmasının ardından kongre tarafından birleşik bir [Anadolu ve Rumeli Müdâfaa-i Hukuk Cemiyeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Anadolu_ve_Rumeli_M%C3%BCd%C3%A2faa-i_Hukuk_Cemiyeti)'nin tüzüğü hazırlandı. [Temsil Heyeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Heyet-i_Temsiliye) genişletildi ancak tüm heyet Mustafa Kemal'i lider olarak kabul etmeye devam etti.[^114]
11 Eylül'de yayımlanan [Sivas Kongresi Beyannamesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Wikisource%3Atr%3ASivas_Kongresi_Beyannamesi)'nde Mondros Ateşkes Antlaşması'nın imzalandığı gün işgale uğramamış vatan topraklarının bir bütün olduğu ve birbirinden ayrılamayacağı vurgulanmıştır. Kuvâ-yi Milliye'nin tek kuvvet olarak tanınması ve millî iradenin egemen kılınmasının esas olduğu belirtilmiştir. Rumların ve Ermenilerin toprak iddialarına karşı çıkılmıştır. Millî iradeyi temsil etmek üzere Osmanlı Mebuslar Meclisinin derhal toplanması ve hükûmet kararlarının meclisin denetimine sunulması istenmiştir. Sivas Kongresi'nde bütün millî cemiyetler Anadolu ve Rumeli Müdâfaa-i Hukuk Cemiyeti adı altında birleştirilmiştir.[^115]
Kongre döneminde [İstanbul Hükûmeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu) Mustafa Kemal'in tutuklanması için girişimlerde bulunmuş, 3 Eylül'de daha sonra [Ali Galip Olayı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ali_Galip_Olay%C4%B1) olarak anılacak bir girişimde Dahiliye Nazırı [Adil](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hac%C4%B1_Adil_Arda) ve yeni Harbiye Nazırı [Süleyman Şefik Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/S%C3%BCleyman_%C5%9Eefik_S%C3%B6ylemezo%C4%9Flu), Elazığ valisi Ali Galip'e Mustafa Kemal'i tutuklayıp kongreyi dağıtmasını emretmişti. Ali Galip Malatya'ya gelerek İngiliz yüzbaşı [Edward Noel](https://turkipedia.org/tr/wiki/Edward_William_Charles_Noel) ve Kürt Bedirhan ailesinin bazı bireyleri ile görüştü. Olası bir girişime karşı Kâzım Karabekir, 7 Eylül'de küçük bir süvari bölüğünü Malatya'ya gönderip Bedirhanları tutuklama emri verdi. Bunun üzerine Ali Galip, Yüzbaşı Noel ve Bedirhanlar Suriye'ye kaçtı. İstanbul hükûmeti ayrıca Ankara valisi Muhittin Paşa'ya Sivas'a gidip kenti denetime alma emri vermiş ancak Ali Fuat'ın emriyle yoldayken milliyetçiler tarafından tutuklanmıştır.
Bu başarısız girişimler, milliyetçilerin Anadolu'nun işgal edilmemiş kısımlarında sivil yönetimi denetime almalarına yol açtı. 24 Eylül'de Trabzon valisi tutuklandı; 26 Eylül'de Konya valisi Refet'in (Bele) şehri ele geçirmek üzere yola çıktığı haberi üzerine şehri terk etti. Bu gelişmelerin ardından Anadolu kontrolünü yitireceğini anlayan İstanbul hükûmeti, 27 Eylül'de [Abdülkerim Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Abd%C3%BClkerim_Pa%C5%9Fa) arabuluculuğunda Mustafa Kemal ile telgraflaştı. Mustafa Kemal bu görüşmede [Damad Ferid Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/D%C3%A2mad_Ferid_Pa%C5%9Fa)'nın istifasını istedi. 30 Eylül'de Damad Ferid istifa etti, yerine [Ali Rıza Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ali_R%C4%B1z%C3%A2_Pa%C5%9Fa_%28sadrazam%29) sadrazam olarak atandı. Bu olayların ardından İstanbul hükûmeti, Heyet-i Temsiliye ile görüşmek üzere Bahriye Nazırı [Salih Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Salih_Hulusi_Kezrak)'yı Anadolu'ya göndermeyi önerdi. Mustafa Kemal, Amasya'da görüşmeyi kabul etti. 20-22 Ekim arasında üç gün süren pazarlığın ardından zayıf bir anlaşmaya varıldı. Mustafa Kemal'in ısrarıyla protokol hâline getirilip imzalanan bu görüşme ile hükûmet Heyet-i Temsiliye'yi tanımış oldu.
Kalınan 108 gün boyunca, Sivas halkı Mustafa Kemal Paşa'yla [Heyet-i Temsiliye](https://turkipedia.org/tr/wiki/Heyet-i_Temsiliye)'ye olabildiğince yardım etmeye çalışmış, ihtiyaç ve sıkıntılarını gidermek için çabalamıştır.[^116]
#### TBMM'nin açılışı
Mustafa Kemal 27 Aralık 1919'da [Ankara](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ankara)'ya ulaştı. 1919 sonunda yapılan [Meclis-i Mebûsan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Meclis-i_Meb%C3%BBsan) seçimlerinde Mustafa Kemal Erzurum'dan mebus seçildi ama Ankara'da kalmaya kararlıydı. Mustafa Kemal'in öncelikli hedefi milliyetçi vekilleri Müdafaa-i Hukuk Grubu adında bir partide toplamak ve meclis başkanı seçilmekti. Bu şekilde meclis İstanbul'da özgürce çalışamazsa yasal olarak seçilmiş delegeler adına hareket etme yetkisine sahip olacaktı. 29 Aralık'ta İstanbul hükûmeti Mustafa Kemal'in ordudan uzaklaştırılması emrini geri alarak madalyalarını iade etti ve kendi isteğiyle istifa etmiş olduğunu açıkladı. Bu dönemde, Osmanlı topraklarının paylaşılması sürecinin son aşaması olup "Amerikan Mandası" olarak dile gelen dış politika sorunu da tartışılarak reddedilmiştir. Aralık 1919 tarihini taşıyan son ABD teklifinde "geniş bir Ermenistan yanında bir Türk Devleti" kurulması stratejik hedef olarak ortaya konulmuştur.[^117] Ocak 1920'de Yunanların Batı Anadolu'yu ilhak edecekleri söylentileri yayılmaya başlamıştı. 9 Ocak'ta Albay Fahrettin (Altay) ile görüşen Mustafa Kemal, Yunanlara karşı Batı Anadolu'daki bütün birliklerin başına geçmeyi planladığını belirtti. Bu dönemde Ege'deki çetelerle irtibat kurmuş, düzenli orduyu çetecilere yardımcı olmaya ikna etmişti. Bu esnada Albay İsmet ile Ankara'da görüşmeler yaptı. Yunanistan ile savaşın kaçınılmaz olduğunu ancak düşman birliklerinin çeteler değil sadece düzenli ordu ile durdurulabileceğini belirtti.
12 Ocak 1920'de Osmanlı Devleti'nin son meclis toplantısı 72 vekilin katılımıyla açıldı. İtilaf Devletleri yeni hükûmette Anadolu'daki milliyetçi komutanlar ile güçlü bağları olan [Cemal Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Cemal_Mersinli)'nın (Mersinli) harbiye nazırı, [Cevat Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Cevat_%C3%87obanl%C4%B1)'nın (Çobanlı) ise genelkurmay başkanı olmalarına karşı çıktılar. Paşalar istifalarını sunmak zorunda kaldı. Bu esnada meclis başkanlığına Reşat Hikmet seçildi; kısa süre sonra öldüğünde yerini Celalettin Arif aldı; Fevzi Paşa (Çakmak) genelkurmay başkanlığına geldi, bazı diğer bakanların da değişimi ile 9 Şubat'ta yeni kabine güvenoyu aldı. Meclisteki milliyetçiler "Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti" yerine, padişahın bir konuşmasında geçen bir adla, "[Felah-ı Vatan İttifakı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Fel%C3%A2h-%C4%B1_Vatan)" partisini kurdular. Mustafa Kemal bu dönemde Ankara'da beklemede kalarak, çevresindeki genç subaylarla çalışmalarını sürdürdü.
28 Ocak 1920'de Osmanlı [Meclis-i Mebûsan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Meclis-i_Meb%C3%BBsan)ı, temel hatları Amasya, Erzurum ve Sivas'ta Mustafa Kemal önderliğinde belirlenen [Mîsâk-ı Millî](https://turkipedia.org/tr/wiki/M%C3%AEs%C3%A2k-%C4%B1_Mill%C3%AE) kararlarını kabul etti, 17 Şubat'ta ise kamuoyuna açıkladı. "Türkiye" sözcüğünün ilk kez geçtiği[^118] bildiri, I. Dünya Savaşı'nı sona erdirecek olan barış antlaşmasında Türkiye'nin kabul ettiği asgari barış şartlarını içermekteydi. Bu esnada İtilaf Devletleri İstanbul'un işgal edilmesini görüşüyorlar, aynı zamanda belirsizlik sebebiyle Anadolu bir otorite boşluğu ortaya çıkıyordu. Şubatta milliyetçilere karşı ikinci [Anzavur Ayaklanması](https://turkipedia.org/tr/wiki/Anzavur_Ayaklanmas%C4%B1) gerçekleşti. 3 Mart'ta Sadrazam Ali Rıza Paşa istifa etti; yerine Salih Paşa geçti. Diğer İtilaf Devletleri'ni ikna eden İngilizler, 15-16 Mart gecesi yönetime el koydular, önemli binaları işgal edip Türk milliyetçilerini tutuklamaya başladılar. Tutuklanan milliyetçiler daha sonra [Malta'ya sürülecekti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Malta_s%C3%BCrg%C3%BCnleri). 18 Mart 1920'de İstanbul'daki son meclis toplantısı yapıldı ve meclisin süresiz tatil edilmesine karar verildi.
İngilizlerin bu hamlesine karşılık Mustafa Kemal öncelikle Anadolu'daki İngiliz subaylarının gözaltına alınması emrini verdi. Daha sonra yeni bir seçim çağrısı yaparak, İstanbul'daki vekilleri Ankara'ya davet etti. Milliyetçilere yakın olan sadrazam Salih Paşa 2 Nisan'da istifa etti, Vahdettin onun yerine milliyetçi karşıtı Damad Ferid'i getirmeye karar verdi. Bu noktada saray ile milliyetçiler arasındaki bölünme tamamen netleşmiş, Türk milli direnişinin liderliği konusunda ise Mustafa Kemal'in ciddi bir rakibi kalmamıştı. Mart-Nisan 1920'de İstanbul'daki milliyetçiler çeşitli yollarla Ankara'ya geçtiler. Mustafa Kemal bu esnada Ankara'da örgütlenmesini ilerletmiş, direniş hareketini anlatma amaçlı [Anadolu Ajansı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Anadolu_Ajans%C4%B1)'nı kurmuştu. 11 Nisan'da meclis, padişah tarafından feshedildi ve şeyhülislam Kuvâ-yi Milliye'yi kâfir ilan eden ve öldürülmelerinin vacip olduğunu belirten bir fetva yayımladı. 18 Nisan'da [Kuvâ-yi İnzibâtiye](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kuv%C3%A2-yi_%C4%B0nzib%C3%A2tiye) kurularak milliyetçilere karşı harekete geçirildi.
23 Nisan 1920'de Ankara'da [Türkiye Büyük Millet Meclisi](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye_B%C3%BCy%C3%BCk_Millet_Meclisi) açıldı. Ülkenin her yanından milliyetçi örgütler Ankara'ya temsilciler göndermiş, İstanbul meclisinden gelenler de meclise katılmıştı. Meclis açılışında Mustafa Kemal, 1918'deki mütarekeden beri olanları açıklayan uzun bir konuşma yaptı. Meclisin sadece yasama değil yürütme yetkisini de elde tutmasını, üyeler arasından yürütme kuruluna uygun olanların seçilmesini istedi. 24 Nisan'da meclis faaliyetlerine başladı; yapılan yoklamada 120 delege hazır bulunmuştu. Mustafa Kemal 120 oyun 110'unu alarak Ankara mebusu sıfatıyla Meclis ve Hükûmet Başkanlığına seçildi. [TBMM](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye_B%C3%BCy%C3%BCk_Millet_Meclisi) bir kurucu meclis gibi çalışarak Millî Mücadele'yi yürütecek olan Anadolu hükûmetinin altyapısını kurdu.
TBMM açıldıktan bir gün sonra Mustafa Kemal, yaptığı açılış konuşmasında [I. Dünya Savaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/I._D%C3%BCnya_Sava%C5%9F%C4%B1)'na girmenin zorunlu olduğunu şu sözlerle ifade etmiştir:
"Sonucunda felâket ve çok üzücü olaylara neden olan ve bu gün için milletimizin memnuniyetsizliğine yol açan Dünya Savaşı'na katılmamış olmak tabii ki çok daha iyi olurdu. Fakat buna maddeten imkân yoktu. Çünkü katılmama, silâhlanmış bir tarafsızlığı, yani boğazların kapalı bulundurulmasını gerektiriyordu. Halbuki vatanımızın coğrafi konumu, İstanbul'un stratejik durumu, Rusların İtilâf hükûmetleri yanında yer almış olması, bizim seyirci kalmamıza kesinlikle uygun değildi. Bunun yanı sıra silâhlanmış bir tarafsızlığın devamı için paramız, silahımız, sanayiimiz, kısaca, gerekli araç ve gerecimiz de bulunmuyordu. İtilâf devletlerinin ve özellikle İngilizlerin para vermemesi bir yana, gemilerimize el koyarak milletin dişinden tırnağından artırarak biriktirdiği gemi yapımına ait yedi milyon liramızı zorla alıkoymaları, İtilâf devletlerinin savaş ilân etmesi, bizim savaşa katılmamızdan dört ay önce her yönüyle Osmanlı hükûmetinin zararına bir Ermenistan Cumhuriyeti kurulmasına karar verdiklerini ilan etmiş olmaları ve hatta Bolşeviklerin yayınladığı gizli antlaşmadan da anlaşıldığına göre, İstanbul'un Çarlık Rusyasına vadedilmiş olması, savaşa İtilâf devletlerine karşı girmemizin zorunlu olduğunu gösteren açık delillerdir."[^119]
Bir hafta sonra ise, 1 Mayıs 1920 tarihli *The Mail* gazetesi manşetine göre Mustafa Kemal verdiği röportajda [Osmanlı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu)'nın yıkılmasından, [İslam](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0slam)'ın ayak altına alınmasından [İngiltere](https://turkipedia.org/tr/wiki/Britanya_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu)'yi sorumlu tuttuğunu söyledi. Birliklerine atfedilen soykırım iddialarını da şiddetle reddettiğini belirtti; yalnızca fesat çıkaranların temizlenmesinde zorunlu olduklarını söyledi. Buna ek olarak "İngiltere'yi cezalandıracağım" diyen Mustafa Kemal, İngiltere'nin kolonilerinde isyan körüklemenin kendi elinde olduğunu ifade etti. Asi veya maceraperest olmadıklarını, meşru Türkiye'nin gerçek temsilcisi olduklarını dile getirdi.[^120]
3-4 Mayıs'ta yapılan seçiminde Mustafa Kemal başkanlığında çalışacak on vekil belirlendi. Bu noktada Ankara Hükûmeti'nin ilk amacı, Damad Ferid'in körüklediği [Kuvâ-yi İnzibâtiye](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kuv%C3%A2-yi_%C4%B0nzib%C3%A2tiye)'ye karşı iç mücadeleyi kazanmaktı. Mustafa Kemal'in yönlendirmesiyle [Çerkez Ethem](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87erkez_Ethem)'in [Kuvâ-yi Seyyâre](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kuv%C3%A2-yi_Seyy%C3%A2re)'si [Anzavur Ahmet](https://turkipedia.org/tr/wiki/Anzavur_Ahmed_Pa%C5%9Fa)'a karşı zafer kazandı. 14 Haziran 1920'de milliyetçilerin saldırısı ile Kuvâ-yi İnzibâtiye'nin bir kısmı taraf değiştirdi, kalanları İngiliz askerlerinin gerisine çekildi. 25 Haziran'da bu güç resmen dağıtıldı, yakalanan yedi subay ile bölgenin bazı önde gelenleri idam edildi.
Bu esnada, 19-26 Nisan'da İtilaf Devletleri [San Remo Konferansı](https://turkipedia.org/tr/wiki/San_Remo_Konferans%C4%B1)'nda Osmanlı'nın bölünmesi planları üzerine çalışıyordu. Britanya başbakanı [Lloyd George](https://turkipedia.org/tr/wiki/David_Lloyd_George), [Venizelos](https://turkipedia.org/tr/wiki/Eleftherios_Venizelos)'un Batı Anadolu'yu ilhak planını destekliyordu. Görüşmelerin ardından 22 Haziran'da bir yıldan uzun süredir [Milne Hattı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Milne_Hatt%C4%B1)'nda bekleyen Yunan kuvvetleri, doğuya ve kuzeye doğru ilerleyerek 8 Temmuz'da Bursa'yı ele geçirdiler. Yunanlar İzmir'in kuzeyinden Marmara'nın güneyine dek tüm Ege sahillerini bir ayda işgal ettiler. 25 Temmuz'da Edirne düştü, 27 Temmuz'da tüm Trakya kaybedildi.
Yunan işgali devam ederken Yozgat'ta [Çapanoğlu Ayaklanması](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yozgat_Ayaklanmas%C4%B1) başladı. Bölgedeki düzenli birlikler isyanı bastırmakta başarısız olunca Mustafa Kemal, önce Kılıç Ali çetesini, ardından Çerkez Ethem'i görevlendirdi. İsyancılara karşı zafer kazanan Ethem, Ankara Valisi Yahya Galip'i kendi kurduğu askeri mahkemeye çıkartmak istedi; Mustafa Kemal tarafından güçlükle ikna edildi. Ekimde padişah taraftarları Konya'da hükûmet binalarını ele geçirdi, güneydoğuda ise bazı Kürt aşiretler isyan ettiler ama bu isyanlar başarıyla bastırıldı.
10 Ağustos'ta İstanbul hükûmeti ile İtilaf Devletleri arasında [Sevr Antlaşması](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sevr_Antla%C5%9Fmas%C4%B1) imzalandı. Anlaşmanın yürürlüğe girmesi için Osmanlı meclisi tarafından onaylanması gerekiyordu. İstifa eden Damad Ferid'in yerine geçen Tevfik Paşa, Mustafa Kemal ile temasa geçmeye çalıştı. Ancak 19 Ağustos'ta yapılan meclis toplantısında Sevr'in kabul edilmesini öngören saltanat üyeleri ile imzalayan üç yetkili vatan haini ilan edildi.
Mustafa Kemal bu dönemde İtilaf Devletleri'ne karşı diplomatik destek bulmaya da çalışıyordu. Hariciye vekili Bekir Sami (Kunduh) başkanlığında Sovyetler ile görüşmeye gönderilen heyet 19 Temmuz'da Moskova'ya vardı. Enver Paşa da 7 Ağustos'ta Moskova'ya varmış, İngilizlere karşı bir İslam ihtilali için Bolşevikleri etkilemeye çalışıyordu. Mustafa Kemal, İttihat ve Terakki'nin liderleri ile arasına mesafe koymaya özen gösterdi. Bolşeviklerin tehlikeli bir müttefik olduğunu düşünen Mustafa Kemal, hem iç hem de dış siyasette dikkatli bir denge politikası gözetti. Yapılan uzun görüşmelerin ardından Rusların Doğu Anadolu'da toprak talepleri net şekilde reddedildi; Bolşeviklerin [Sarıkamış](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sar%C4%B1kam%C4%B1%C5%9F)'ı Türklere bırakabilecekleri imasından faydalanan Mustafa Kemal Kâzım Karabekir'e Kars'ın batısını yeniden ele geçirme izni verdi. 29 Eylül'de zayıf bir Ermeni direnişine rağmen Sarıkamış alındı; 24-30 Ekim'de Kars Ermenilerden ele geçirildi. Mustafa Kemal'in talimatları ile Ermeniler üzerindeki baskı devam ettirildi; 18 Kasım'da Ermeniler tamamen yenilerek Ankara'nın koşullarını kabul etmek zorunda kaldılar. 3 Aralık 1920'de imzalanan [Gümrü Antlaşması](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCmr%C3%BC_Antla%C5%9Fmas%C4%B1) ile [Ermenistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ermenistan) sınırı nihai hâlini aldı. Doğu sınırının güvene alınmasının ardından kuvvetler güneye kaydırıldı. Kilikya ve Kuzey Mezopotamya'daki çeteler düzenli ordu altına alınarak Mustafa Kemal'in emirlerini uygular hâle geldi.
### Hâkimiyetin sağlanması
#### Düzenli orduya geçiş
Merkezi denetimden uzak bulunan [Kuvâ-yi Milliye](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kuv%C3%A2-yi_Milliye) örgütleri dağıtılarak düzenli bir ordu oluşturuldu. Millî Mücadele'nin en kanlı çatışmaları, düzenli orduya katılmayı kabul etmeyen Kuvâ-yi Milliye gruplarına karşı verildi. Mustafa Kemal'in en büyük sorunu, Yunanların toprak uğruna Türklerle savaşmaya hazır düzenli bir orduya sahip olmasıydı. Ankara'nın batı cephesindeki düzenli birlikleri zayıftı, bu sebeple hükûmet çetelere bağımlı durumdaydı; ayrıca bu çeteler güneydekilere göre Ankara'ya çok daha az bağımlıydılar. Ankara Hükûmeti 16 Mayıs 1920'de bütün milislerin düzenli orduya katılmasını ve giderlerin savunma bütçesinden karşılanmasını öngören bir yasa çıkartmıştı ancak [Çerkez Ethem](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87erkez_Ethem) ve [Demirci Mehmet Efe](https://turkipedia.org/tr/wiki/Demirci_Mehmet_Efe) bağımsız davranmayı yeğliyordu. Bu esnada orduda firarlar da artmıştı. 11 Eylül'de çıkartılan bir yasa ile [İstiklâl mahkemeleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0stikl%C3%A2l_mahkemesi) kuruldu. 24 Ekim'de Çerkez Ethem ve düzenli ordunun [Gediz'e gerçekleştirdiği bir hücum](https://turkipedia.org/tr/wiki/Gediz_Muharebeleri) koordinasyon eksikliği sebebiyle başarısızlıkla sonuçlandı. Mustafa Kemal bunun üzerine cephe komutanı Ali Fuat'ı görevden alarak Moskova'ya büyükelçi olarak gönderdi, cepheyi kuzeyde İsmet (İnönü), güneyde Refet (Bele) komutasına verdi. Refet Konya'da bir ayaklanmayı bastırdıktan sonra Demirci Mehmet Efe'nin üzerine yürüdü ve 30 Aralık'ta tutukladı.
Daha fazla güce sahip olan Çerkez Ethem, önce Ankara'da kendine destek aradı, daha sonra Kütahya'ya kaçtı. 30 Aralık'ta Albay İsmet ve Albay Refet komutasında 15 bin asker Çerkez Ethem'e karşı saldırıya geçti ve Kütahya kalesini ele geçirdi. Çerkez Ethem, Reşit ve Tevfik kardeşlerin başlarında bulunduğu [Kuvâ-yi Seyyâre](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kuv%C3%A2-yi_Seyy%C3%A2re)'den 725 Çerkez Yunanlarla anlaşarak düşman hatlarının gerisine geçtiler, geriye kalanlar dağıldı, bir kısmı düzenli orduya katıldı.
#### Teşkîlât-ı Esâsîye Kanunu
20 Ocak 1921'de anayasa görevi gören [Teşkîlât-ı Esâsîye Kanunu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Te%C5%9Fk%C3%AEl%C3%A2t-%C4%B1_Es%C3%A2siye_Kanunu_%281921%29) çıkartıldı. Egemenliğin kayıtsız şartsız milletin olduğunu belirten kanun ülkeye resmen Türkiye Devleti adını veriyor, [Türkiye Büyük Millet Meclisi Hükûmeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ankara_H%C3%BCk%C3%BBmeti) tarafından yönetileceği bildiriyor ve padişahın neredeyse tüm yetkilerini TBMM'ye devrediyordu. Mustafa Kemal'in ısrarıyla padişahın adının hiç geçmediği kanunla ilgili tartışmalarda Mustafa Kemal saltanat ve hilafetin ilke olarak kabul edildiğini ancak bu kurumların ayrıcalıklarını tanımlamamanın daha iyi olacağını ileri sürdü. Anayasa ile ayrıca meclis tarafından teker teker seçilecek bir bakanlar kurulu bir başbakan seçecekti, gündelik işlerle ilgilenen bu göreve Fevzi (Çakmak) getirildi, Mustafa Kemal meclis başkanı olarak hükûmetin başında kaldı.
#### İnönü Muharebeleri
*The Sphere gazetesinin 1-5 Mart 1921'de "Ankara Hükûmeti ve Talepleri" başlığıyla yayımladığı harita. Başlığın altında verilen bilgi: "Kemalistler ya da milliyetçiler, gölgeli alanı etkin biçimde kontrol ediyorlar. Onlar, Yunanlar tarafından Ege'den sürüldüler fakat Trakya'yı, İzmir'i, Ermenistan'ı ve Basra Körfezi altındaki bütün Mezopotamya'yı talep ediyorlar". (The Sphere, public-domain)*
*Kemal Paşa ve İsmet Paşa II. İnönü Muharebesi'nden sonra askerleri teftişte. (public-domain)*
Birleşik Krallık Başbakanı [David Lloyd George](https://turkipedia.org/tr/wiki/David_Lloyd_George)'a göre [Yunanistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yunanistan_Krall%C4%B1%C4%9F%C4%B1) büyümeli ve [İngiltere](https://turkipedia.org/tr/wiki/B%C3%BCy%C3%BCk_Britanya_ve_%C4%B0rlanda_Birle%C5%9Fik_Krall%C4%B1%C4%9F%C4%B1) ile menfaatleri birleştirilmeliydi. Yunanistan boğazları Avrupa'ya açık tutmalı, Akdeniz'de İngiltere'nin çıkarlarına uygun davranmalıydı. Eğer böyle davranmazsa İngiliz donanması onu uslandırmak için yeterdi. [Sevr Antlaşması](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sevr_Antla%C5%9Fmas%C4%B1)'nın kuvvet kullanılmadan uygulanamayacağı anlaşılmıştı. [İtilaf Devletleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0tilaf_Devletleri) ise kuvvet kullanacak hâlde değildi. İtilaf Devletleri, Yunanları yalnız Türk illerini alıp kendi vatanına katmak için değil kendi davalarını da yürütmek için Anadolu'ya çıkardı. Ancak İtilaf Devletleri de Türkiye'ye karşı uygulanacak politikalarda artık beraber değildir. İtalya, Yunanların Anadolu'ya yerleşmesinden dolayı rahatsızdı. [Fransa](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%9C%C3%A7%C3%BCnc%C3%BC_Frans%C4%B1z_Cumhuriyeti) ise [Suriye](https://turkipedia.org/tr/wiki/Suriye)'deki toprak kazançlarını yeterli görmektedir. Artık Yunanlar kendi ordularıyla Anadolu'ya boyun eğdirmek zorundadır. Mustafa Kemal de Yunan ordusunu yenerse, Türkiye'yi kurtarmış olacaktır.[^121] 6 Ocak 1921 günü [Bursa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bursa)'dan [Eskişehir](https://turkipedia.org/tr/wiki/Eski%C5%9Fehir)'e ve [Uşak](https://turkipedia.org/tr/wiki/U%C5%9Fak)'tan [Afyon](https://turkipedia.org/tr/wiki/Afyonkarahisar_%28il%29)'a doğru iki kol hâlinde ileri harekâta başlayan Yunan ordusu, 9 Ocak'ta [İnönü](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0n%C3%B6n%C3%BC%2C_Eski%C5%9Fehir) mevzilerine kadar ilerledi. Ancak Türk ordusunun savunması karşısında ileri gidemeyeceklerini anlayarak 11 Ocak 1921 sabahı İnönü mevzilerinden çekilmek zorunda kaldı.[^122] Birkaç gün sonra geride kalan Çerkez Ethem birlikleri milli birlikler tarafından dağıtıldı. Birinci İnönü Muharebesi düzenli ordunun ilk zaferi olduğundan Kuvâ-yi Milliye'den düzenli orduya geçiş hızlanmış, halkın yeni kurulan orduya güveni artmıştır. Bu başarı bütün dünyanın dikkatini çekmiş; [İtilaf Devletleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0tilaf_Devletleri), 26 Ocak 1921'de Osmanlı Devleti'nin Londra'ya bir heyet göndermesini ve bu toplantıda Ankara Hükûmeti'nden de temsilci bulundurulmasını istemişlerdir.[^123] 1 Mart'ta Albay İsmet tuğgeneral rütbesine terfi etti.
Birinci İnönü zaferinden sonra İtilaf Devletleri [Sevr Antlaşması](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sevr_Antla%C5%9Fmas%C4%B1)'nda Türklerin yararına bir değişiklik yapılmasını görüşmek için Londra'da bir konferans toplanmasına karar vermişlerdir. 21 Şubat-11 Mart 1921 tarihleri arasında yapılan konferansta, Türkler yararına bir sonuç çıkmamış, mücadele devam etmiştir. Yunanistan, [Londra Konferansı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Londra_Konferans%C4%B1_%281921%29) bitmeden, Anadolu'da yeni bir saldırı yapmak üzere hazırlıklara başlamıştır. 23 Mart 1921 günü sabah erken saatlerde, 3. Yunan Kolordusu'nun Batı Cephesinden, 1. Yunan Kolordusu'nun da Güney Cephesinden ileri harekete geçmesiyle muharebeler başlamıştır. 23 Mart-1 Nisan 1921 arasında meydana gelen [İkinci İnönü Muharebesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0kinci_%C4%B0n%C3%B6n%C3%BC_Muharebesi) tekrar Türk kuvvetlerinin zaferiyle sona ermiştir. Bu zaferden sonra Fransızlar [Zonguldak](https://turkipedia.org/tr/wiki/Zonguldak)'tan, İtalyanlar da Güney Anadolu'dan askerlerini çekmeye başlamıştır.[^124]
#### Kütahya-Eskişehir Muharebeleri
İnönü muharebelerinde savunma taktiği uygulayan Türk ordusu, Aslıhanlar-Dumlupınar çarpışmalarında ise henüz saldırı gücüne ulaşamadığını göstermişti. Bu durumdan yararlanmaya karar veren Yunan ordusu İnönü, Eskişehir, Afyon ve Kütahya arasındaki çizgide yer alan Türk mevzilerine yüklenerek buraları işgal etmek ve Ankara'ya kadar ilerlemek istiyordu. Takviye birliklerle iyice güçlenen Yunan ordusu 10 Temmuz 1921'den itibaren saldırıya geçti ve 20 Temmuz'a kadar yaptıkları saldırılarla Türk ordusunu geri çekilmeye zorladı. Mustafa Kemal Paşa, Türk ordusunun [Sakarya Irmağı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sakarya_Nehri)'nın doğusuna kadar çekilmesini emretti. Böylece vakit kazanılacaktı. Bu savaşlar sonunda Eskişehir, Kütahya, Afyon gibi büyük stratejik bölgeler elden çıktı. TBMM'de moral bozukluğu yaşandı ve sert tartışmalar meydana geldi. Ancak Yunan ordusu büyük ateş ve silah üstünlüğüne rağmen, Türk ordusunu yok edememişti. Türk ordusu, güvenli bir şekilde [Sakarya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sakarya_Nehri)'nın doğusuna çekilmişti.[^125]
[Kütahya-Eskişehir Muharebeleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C3%BCtahya-Eski%C5%9Fehir_Muharebeleri) sonrasında Büyük Millet Meclisi içinde iktidara yani Mustafa Kemal Paşa'ya karşı tepkiler artmaya başladı. Bu muhalefeti yöneltenler ordunun başına geçmesi için Mustafa Kemal Paşa'ya baskı yapmaya başladı. Gerçek niyetleri ise onu [Ankara](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ankara)'dan uzaklaştırmak ve [Enver Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Enver_Pa%C5%9Fa)'nın iktidarını sağlamaktı. Mustafa Kemal Paşa, 4 Ağustos 1921 günü [Büyük Millet Meclisi](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye_B%C3%BCy%C3%BCk_Millet_Meclisi)'nde yaptığı konuşmayla başkomutan olmayı kabul ettiğini ancak başkomutanlığın faydalı olabilmesi için Meclisin ordu ile ilgili yetkilerini üç ay süreyle kendinde toplayacak bir kanun çıkartılması gerektiğini açıkladı. Paşa'nın başkomutanlığını isteyenlerin bu şekilde hayalleri suya düşürülmüş oldu. 5 Ağustos 1921 günü [oy birliği](https://turkipedia.org/tr/wiki/Oy_birli%C4%9Fi) ile çıkartılan yasa ile Mustafa Kemal Paşa, TBMM Orduları Başkomutanlığı'na getirildi.[^126]
#### Sakarya Meydan Muharebesi
Mustafa Kemal Paşa, Başkomutanlığa geçmesinin hemen ardından yayımladığı [Tekâlif-i Milliye](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tek%C3%A2lif-i_Milliye) emirleri ile halkı ordunun donatılması için seferberliğe çağırdı. 12 Ağustos'ta [Polatlı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Polatl%C4%B1)'da teftiş yaparken attan düştü ve kaburga kemiği kırıldı.[^127] 23 Ağustos-13 Eylül 1921 tarihlerinde yapılan [Sakarya Meydan Muharebesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sakarya_Meydan_Muharebesi)'nde Yunan ordusunun hücum gücü tükendi.[^128] Türk ordusu ani bir taarruzla Yunan ordusunu Sakarya Nehri'nin doğusundan çıkarmayı başardı. Bu zaferden sonra 19 Eylül 1921'de Büyük Millet Meclisi Başkomutan Mustafa Kemal Paşa'yı oy birliğiyle [Müşîr](https://turkipedia.org/tr/wiki/M%C3%BC%C5%9F%C3%AEr) (bugünkü ismiyle [Mareşal](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mare%C5%9Fal_%28T%C3%BCrkiye%29)) rütbesine terfi ettirdi ve [Gazi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Gazi) ünvanı verdi.[^129] Sakarya Meydan Muharebesi sonunda Türk ordusunun zayiatı; 5713 ölü, 18.480 yaralı, 828 esir ve 14.268 kayıp olmak üzere toplam 49.289'dur. Yunan ordusunun zararı; 3758 ölü, 18.955 yaralı, 354 kayıp olmak üzere toplam 23.007'dir.[^130]
Sakarya Meydan Muharebesi'nden sonra, 13 Ekim 1921'de [Ankara Hükûmeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ankara_H%C3%BCk%C3%BBmeti) ile Güney Kafkas Cumhuriyetleri arasında [Kars Antlaşması](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kars_Antla%C5%9Fmas%C4%B1) imzalandı. Böylece Türkiye'nin doğu sınırı tamamen güvenlik altına alındı. Fransa ise TBMM Hükûmeti ile 20 Ekim 1921'de [Ankara Antlaşması](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ankara_Antla%C5%9Fmas%C4%B1_%281921%29)'nı imzaladı. Bu antlaşma ile Fransa TBMM Hükûmeti'ni tanıdı ve Hatay-İskenderun dışında, Türkiye'nin bugünkü güney sınırı çizildi. Antlaşma sayesinde güney cephesi güvenli duruma geldiğinden buradaki Türk birlikleri de Batı Cephesi'ne kaydırıldı. İtalyanlar ise, Sakarya Meydan Muharebesi'nden sonra Güney Ege ve Akdeniz bölgelerinde tutunamayacaklarını anlayarak 1921 yılı sonuna kadar işgal ettikleri yerlerden çekildi. Sakarya Meydan Muharebesi sonrasında İngiltere de Ankara'yı tanıyarak TBMM ile, 23 Ekim 1921 tarihinde tutsakların serbest bırakılması konusunda antlaşma yapıldı.[^131]
#### Büyük Taarruz
*Başkomutan Mustafa Kemal Paşa Türk kuvvetlerini denetliyor, İzmit, 18 Haziran 1922. (public-domain)*
*Büyük Taarruz'un başlamasından önce sabah saatlerinde Kocatepe'ye doğru çıkarken Başkomutan Mustafa Kemal Paşa, 30 Ağustos 1922 (Etem Tem, public-domain)*
*Beykoz konferansına doğru. Paşa: N'aber Çorbacı Kosti, eşyalarınla nereye gidiyorsun? Çorbacı Kosti: Yeni konferansa, kuklamı oynatmak için., Sedat Simavi'nin (1896-1953) Yunan Kralı I. Konstantin'i ve Anadolu Türk kuvvetlerinin lideri Mustafa Kemal'i gösteren siyasi karikatürü., (Güleryüz dergisi, 22 Temmuz 1922) (Sedat Simavi, public-domain)*
Tam 1 yıl süren taarruz hazırlıkları sonucunda, 26 Ağustos 1922 sabahı büyük bir dikkatle hazırlanan taarruz planı uygulamaya konuldu. 26-30 Ağustos 1922'de yapılan [Büyük Taarruz](https://turkipedia.org/tr/wiki/B%C3%BCy%C3%BCk_Taarruz), Kurtuluş Savaşı'nın son aşamasıdır. 30 Ağustos günü [Başkomutanlık Meydan Muharebesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ba%C5%9Fkomutanl%C4%B1k_Meydan_Muharebesi)'nde bir gün içinde Yunan ordusunun büyük bir bölümü imha edildi. 31 Ağustos'ta Mustafa Kemal Paşa komutanlarını Çalköy'deki karargâhında toplayarak kaçabilen Yunan kuvvetlerinin hızlı bir şekilde takip edilmesini ve İzmir ile civarındaki kuvvetleriyle birleşmemesi için üç koldan Akdeniz'e (bugünkü Ege) doğru ilerlenmesini emretti. 1 Eylül günü Başkomutan Mustafa Kemal bir bildiri yayımlayarak ordulara şu emrini verdi: "Bütün arkadaşlarımın Anadolu'da daha başka meydan muharebeleri verileceğini göz önüne alarak ilerlemesini ve herkesin akıl gücünü, yiğitlik ve yurtseverlik kaynaklarını yarışırcasına esirgemeden vermeye devam eylemesini isterim. Ordular, ilk hedefiniz Akdeniz'dir. İleri!"[^132]efn|1941 yılındaki 1. Coğrafya Kurultayında Ege ismi, coğrafi adlandırmalarda standartlaşmayı sağlamak için resmî olarak seçilmiş ve bu sayede yaygınlaşmıştır.[^133]
Türk ordusu 2 Eylül'de [Uşak](https://turkipedia.org/tr/wiki/U%C5%9Fak)'ı geri aldı. Burada Yunan Ordusu Başkomutanı General [Nikolaos Trikupis](https://turkipedia.org/tr/wiki/Nikolaos_Trikupis) esir edildi. 9 Eylül'de Türk süvarileri İzmir'e girdi. 18 Eylül 1922'ye kadar yapılan takip harekâtıyla tüm Batı Anadolu'daki Yunan birlikleri sınır dışına çıkarıldı. Türk ordusunun kazandığı bu başarı, [Mudanya Ateşkes Antlaşması](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mudanya_M%C3%BCtarekesi)'na giden süreci başlattı.[^134]
[Karşıyaka](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kar%C5%9F%C4%B1yaka)'da Mustafa Kemal'in kalması için yakınları Yunanların elinde esir olan bir baba-oğul evlerini hazırlamıştır. Bu evde daha önce Yunan Kralı [Konstantin](https://turkipedia.org/tr/wiki/I._Konstantin_%28Yunanistan_kral%C4%B1%29) de kalmış, eve merdivenlerde ayakları altına serilen [Türk bayrağı](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_bayra%C4%9F%C4%B1)nı çiğneyerek girmiştir. Bu kez baba-oğul merdivenlere [Yunan bayrağı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yunanistan_bayra%C4%9F%C4%B1)nı sermiştir. Mustafa Kemal Paşa eve girecekken "Lütfedin, bu karşılıkla bu lekeyi silin!" denilmiştir. Mustafa Kemal Paşa da, "O, geçmişse hata etmiş; bir milletin onuru olan bayrak çiğnenmez, ben onun hatasını tekrar etmem. Bayrağı kaldırın yerden," diyerek bayrağı kaldırtmıştır.[^135]
#### Çanakkale Krizi
İzmir kurtarıldıktan sonra asıl sorun, [İstanbul](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0stanbul) ve [Boğazlar Bölgesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bo%C4%9Fazlar_Sorunu)'nde sürmekte olan [İtilaf Devletleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0tilaf_Devletleri) işgalinin sona erdirilmesidir. Mustafa Kemal'in emri doğrultusunda Türk kuvvetleri derhal Çanakkale'ye yönelerek buraların Trakya dahil boşaltılmasını talep eder. İngiltere buna ek donanma (ki içlerinde zamanın en modern 2 adet uçak gemisi bulunmaktadır) ve kara kuvveti göndererek cevap verir.[^136] Mustafa Kemal'in [Çanakkale Krizi](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87anakkale_Krizi)'ne sebebiyet veren emri; İngiltere'deki muhalefetin, Newfoundland ve Yeni Zelanda dışında İngiliz dominyonlarının ve diğer İtilaf devletlerinin karşı koyması neticesinde sıcak çatışmaya dönüşmez ve [İstanbul'un Kurtuluşu](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0stanbul%27un_Kurtulu%C5%9Fu)'na giden yolu açar.[^137] Çanakkale Krizi [David Lloyd George](https://turkipedia.org/tr/wiki/David_Lloyd_George)'un iktidarını kaybetmesine neden olduğu gibi [Kanada](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kanada)'nın diplomatik açıdan bağımsız olmasını sağlar. Ayrıca kriz döneminde ABD Başkanı 28 Eylül 1922 günü 13 yeni savaş gemisinin Türkiye'ye komşu denizlere gönderilmesini emreder.[^138] 1908-1923 arasında komutanı Amiral Bristol olan USS Scorpion[^139] gemisinin, istihbarat edinmek suretiyle Lozan Antlaşması yapılana kadar devamlı [İstanbul](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0stanbul)'da bulunduğu da anlaşılmaktadır.
### Mudanya Ateşkes Antlaşması
Büyük Taarruz'un ardından, 11 Ekim 1922'de; TBMM, İngiltere, Fransa ve İtalya arasında imzalanan Mudanya Ateşkes Antlaşması'yla savaş sona ermiştir. Yunanlar görüşmelere katılmamış, İtalya vekaleten onları temsil etmiştir. Bu antlaşmanın hükümlerine göre Türk ve Yunan orduları arasındaki savaş bitmiştir. Doğu Trakya TBMM'ye teslim edilmiş ve barış antlaşması imzalanana kadar Türkiye Büyük Millet Meclisinin burada en fazla 8000 kişilik bir jandarma kuvvetini bulundurmasına onay verilmiştir. Boğazlar ve İstanbul TBMM hükûmetinin yönetimine bırakılmıştır. Barış antlaşması yapılana kadar [İtilaf Devletleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0tilaf_Devletleri)'nin İstanbul'da kalması karara bağlanmıştır.
### Lozan Barış Antlaşması
*Balıkesir, 1923. (public-domain)*
Mudanya Ateşkes Antlaşması'ndan sonra barış görüşmelerinin yapılması için tarafsız bir ülke olan [İsviçre](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0svi%C3%A7re)'nin Lozan şehri seçilmiştir. Türkiye'yi [İsmet İnönü](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0smet_%C4%B0n%C3%B6n%C3%BC) temsil etmiştir. Konferans 20 Kasım 1922 günü toplanmış ve anlaşmazlık sonucu 4 Şubat 1923'te görüşmeler kesilmiştir. 23 Nisan 1923'te görüşmeler tekrar başlamış ve 24 Temmuz 1923'te [Lozan Antlaşması](https://turkipedia.org/tr/wiki/Lozan_Antla%C5%9Fmas%C4%B1) imzalanmıştır. Lozan Antlaşması'nda 20 Ekim 1921'de Fransızlarla yapılan Ankara Antlaşması'ndaki güney sınırı aynen korunmuştur. Irak sınırı çizilememiş ve 9 ay zarfında çözülmesi kararlaştırılmıştır. Meriç Nehri Yunanistan ile olan sınır kabul edilmiştir. [Karaağaç](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karaa%C4%9Fa%C3%A7%2C_Edirne) ve çevresi savaş tazminatı olarak Türkiye'ye verilmiştir. [Ege Denizi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ege_Denizi)'ndeki [Bozcaada](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bozcaada) ve [Gökçeada](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%B6k%C3%A7eada) Türkiye'ye verilmiş, Yunanistan'ın elinde kalan Anadolu'ya yakın adaların silahsızlandırılmasına karar verilmiştir. Kapitülasyonlar tamamen kaldırılmıştır. 1845'ten Birinci Dünya Savaşı'nın sonuna kadar olan Osmanlı İmparatorluğu'nun borçları sermaye üzerinden yeniden hesaplanarak azaltılmıştır. Borçlar Osmanlı'dan ayrılan devletlere gelirlerine orantılı olarak bölüştürülmüştür. Türkiye'nin borçları Türk parası veya Fransız frangı üzerinden ödeme teklifi kabul edilmiştir. Lozan Boğazlar Sözleşmesi ile Boğazlardan serbest geçiş sağlanmış, Boğazlar Komisyonu kurulmuş, Boğazlar ve civarının askersiz hâle getirilmesi sağlanmıştır. İstanbul'da yaşayan Rumlarla Batı Trakya'da yaşayan Türkler hariç Türkiye'deki bütün Rumlarla Yunanistan'daki bütün Türklerin yer değiştirmesi onaylanmıştır.[^140] Böylece Kurtuluş Savaşı, 24 Temmuz 1923'te imzalanan [Lozan Antlaşması](https://turkipedia.org/tr/wiki/Lozan_Antla%C5%9Fmas%C4%B1)'yla sonuçlanmıştır.[^141] Bu antlaşma ile [Sevr Antlaşması](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sevr_Antla%C5%9Fmas%C4%B1) yürürlükten kalkmış, [Türkiye](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye) Lozan Antlaşması temelleri üzerine kurulmuştur.
Mustafa Kemal Paşa'ya göre [Türk Kurtuluş Savaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_Kurtulu%C5%9F_Sava%C5%9F%C4%B1), yalnızca Türk halkının değil, tüm "Doğulu mazlum milletlerin mücadelesinin geleceğini" oluşturmaktaydı.[^142]
### Cumhuriyetin ilanı
*Bir çocuk, Gazi Mustafa Kemal Paşa'ya şiir okuyor. (Vezirhan, 16 Ocak 1923) (NA, public-domain)*
*Kemal Paşa, Nureddin Paşa'nın 2. Ağır Topçu Alayını teftiş ediyor. Soldan sağa: Kurmay Albay Şefik Bey (Türsan), Yarbay Vehbi Bey (Kocagüney), yaver Muzaffer (Kılıç), yaver Mahmut (Soydan), Nureddin Paşa, Kemal Paşa, Cevdet Kerim (İncedayı), Kâzım Karabekir Paşa. (18 Ocak 1923) (public-domain)*
*Kemal Paşa Mersin halkına hitap ediyor. (1923) (public-domain)*
*Kemal Paşa Konya'da. (22 Mart 1923) (public-domain)*
Saltanat kaldırıldıktan sonra Mustafa Kemal 15 Ocak 1923'te [Eskişehir](https://turkipedia.org/tr/wiki/Eski%C5%9Fehir)'de hükûmet sistemleri konusunda yaptığı konuşmada cumhuriyete karşı çıkıyor ve cumhuriyet ile meşruti monarşi arasında bir fark olmadığını şu ifadelerle beyan ediyor:
"Bütün cihan tarihinde ve bugün de dünya yüzünde mutlakiyet idaresine, meşruti idareye tesadüf ediyoruz, bir de cumhuri hükûmetler görüyoruz.
*Bildiğimiz meşruti ve cumhuri hükûmetler teşkilatı kuvvetler ayrılığı esasına dayalı kabul edilmektedir. Biz kuvvetler birliği esasına dayanarak hükûmet tesis ettik… Bence hakikatte kuvvetler ayrılığı yoktur, kuvvetler birliği vardır. Şer'i hükümlere uygunluk noktasından değerlendirmek isterseniz, hatırlatayım ki, bizim şer'i hükümlerimizde belli bir hükûmet şekli ifadesi yoktur. Cumhuriyet, mutlakiyet şekilleri gibi bir şekil tespit olunmamıştır…"*[^143][^144]
Mustafa Kemal muhalefetin güçlendiği, seçimlerin ne zaman olacağı belirsizliğini korurken yasama ve yürütmenin başında bulunduğu konjonktürde, 19 Ocak 1923'te [İzmit](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0zmit)'te meclis hükûmeti sistemini savunuyor ve cumhuriyetten üstün olduğunu şöyle açıklıyor:
"Artık bizim hükûmetimiz müstebit bir hükûmet değildir. Mutlaki ve meşruti bir hükûmet de değildir. Bizim hükûmetimiz Fransa veya Amerika cumhuriyetlerine de benzemez. Bizim hükûmetimiz bir halk hükûmetidir. Tam bir şura hükûmetidir. Yeni Türkiye devletinde saltanat milletindir…"[^145][^146]
2 Şubat 1923'te [İzmir](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0zmir)'de yaptığı konuşmada Mustafa Kemal cumhuriyetle meşruti monarşi arasında çok ufak bir fark olduğunu şöyle ifade ediyor:
"Mutlakiyet hükûmetleri vardır, meşrutiyet hükûmetleri vardır, cumhuriyet hükûmetleri vardır. Bugün dünya üzerinde gördüğümüz şekillerdir. Fakat bütün bu isimleri iki sınıf ile ifade edebiliriz. Şahsi saltanat vardır veyahut meşruti saltanat vardır. Ben bu ifade tarzımla cumhuriyetle meşruti saltanat arasında çok ufak bir fark gördüm… Bence saltanat, cumhuriyet şeklinde belirli zaman için değişmez salahiyetlere sahip geçici bir sultan vardır. Diğerinde ise ömrü oldukça sultanlık eden ve öldükten sonra da evladına veyahut akraba ve yakınlarına miras olarak kalan sultanlık vardır…"[^147]
Mustafa Kemal, cumhuriyetin ilan edileceğini ilk defa 22 Eylül 1923 günü [*Wiener Neue Freie Presse*](https://turkipedia.org/tr/wiki/Neue_Freie_Presse) muhabirinin başkentin neresi olacağına dair sorduğu soruya verdiği cevapta ifade etmiştir:
"[Türkiye](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye)'nin payitahtı meselesine gelince. Bunun cevabı kendiliğinden ortaya çıkar: [Ankara](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ankara) Türkiye Cumhuriyeti'nin payitahtıdır."[^148]
Millî Mücadele sonrasında Türkiye'de iki başlı bir yönetim ortaya çıkmıştı.[^149] TBMM 1 Kasım 1922'de Osmanlı saltanatını lağvedip Vahdettin'i tahttan indirerek İstanbul hükûmetinin hukuki varlığına son verdi. 16 Ocak 1923'te [İzmit](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0zmit) Hünkâr Kasrı'nda [İstanbul](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0stanbul)'dan gelen gazetecilerle mülakat yapıldığında [*Vakit*](https://turkipedia.org/tr/wiki/Vakit_%28gazete%29) başyazarı [Ahmet Emin Bey](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ahmet_Emin_Yalman) (Yalman)'in Kürt meselesi hakkında sorusuna karşı, "Başlı başına bir Kürtlük tasavvur etmektense, bizim [Teşkîlât-ı Esâsîye Kanunu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Te%C5%9Fk%C3%AEl%C3%A2t-%C4%B1_Es%C3%A2siye_Kanunu_%281921%29) gereğince zaten bir tür mahalli muhtariyetler teşekkül edecektir," diyerek Kürtlere özel statü tanımamak için ihtiyatlı davrandı.[^150]
8 Nisan 1923'te, yayımlanan [Dokuz Umde](https://turkipedia.org/tr/wiki/Dokuz_Umde) ile Gazi Mustafa Kemal yeni rejimin temelini oluşturacak olan [Halk Fırkası](https://turkipedia.org/tr/wiki/Cumhuriyet_Halk_Partisi)'nın temellerini attı.[^151] Nisan ayında yapılan İkinci Meclis seçimlerine sadece Halk Fırkası'nın katılmasına izin verildi. Mebus adayları fırkanın genel başkanı sıfatıyla Gazi Mustafa Kemal tarafından belirlendi.
*Mustafa Kemal'i hicveden bir İngiliz karikatürü. (7 Kasım 1923) (Ernest Howard Shepard, public-domain)*
25 Ekim 1923 günü aynı anda hem Başbakanlık hem de İçişleri Bakanlığı görevlerini yürüten Fethi Bey, İçişleri Bakanlığını bıraktığını açıkladı. Aynı gün Meclis İkinci Başkanlığı görevini yapan [Ali Fuat Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ali_Fuat_Cebesoy) da ordu müfettişliğine atandığı için görevinden ayrıldı. Bu iki boş koltuk için yapılan seçimleri Gazi Mustafa Kemal'e muhalif olan milletvekilleri kazandı. Meclis İkinci Başkanlığına [Rauf Bey](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rauf_Orbay), İçişleri Bakanlığına Sabit Bey seçildiler. Bu durumdan hoşnut olmayan Gazi Mustafa Kemal, 26 Ekim 1923'te Başbakan Fethi Bey'den "Erkan-ı Harbiye Umumiye Riyaseti Vekili" [Fevzi Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Fevzi_%C3%87akmak)'nın dışında hükûmetin istifa etmesini ve istifa edenlerin yeniden seçilirlerse görevi kabul etmemesini istedi. Böylece bir hükûmet krizi çıkmış oldu. Yeni bakanlar kurulu üyelerinin 29 Ekim günü seçileceği duyuruldu.
Bu gelişmeler üzerine cumhuriyetin ilanı ile işi kökünden çözmeye karar veren Gazi Mustafa Kemal 28 Ekim 1923 gecesi [Çankaya](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87ankaya_K%C3%B6%C5%9Fk%C3%BC)'da [İsmet Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0smet_%C4%B0n%C3%B6n%C3%BC) ve bazı kimseleri toplantıya çağırdı ve "Yarın cumhuriyeti ilan edeceğiz," diyerek kararını açıkladı. Misafirlerin ayrılmasından sonra [İsmet Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0smet_%C4%B0n%C3%B6n%C3%BC)'yı alıkoydu ve birlikte, Teşkilat-ı Esasiye Kanunu'nda gerekli değişikliği sağlayacak önergeyi hazırladılar. 29 Ekim 1923 Pazartesi günü Halk Fırkası Meclis Grubunda, Bakanlar Kurulunun oluşturulması konusunda tartışıldı. Sorun çözülemeyince, Gazi Mustafa Kemal'den düşüncelerini açıklaması istendi. Gazi Mustafa Kemal, bunalımdan çıkış yolunu Anayasanın değiştirilmesi zorunluluğu ile açıkladı. Cumhuriyetin ilanını hedefleyen tasarıyı da grubun bilgisine sundu. Tasarının parti grubunda kabulünden sonra aynı akşam saat 18.45'te TBMM Genel kurul toplantısı başladı. Anayasa Komisyonu'nun değişiklik ile ilgili rapor ve önergesi genel kurulun onayına sunuldu ve 29 Ekim 1923 Pazartesi akşamı saat 20.30'da milletvekillerinin alkışları ve "Yaşasın cumhuriyet!" nidaları ile [cumhuriyet](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye) ilan edildi.[^152]
## Cumhurbaşkanlığı (1923-1938)
*Asri Haftada "Halaskâr ve muhubbîmiz, şanlı ve büyük gazimiz Mustafa Kemal Paşa Hazretleri" alt yazısı ile 1926'da yayımlanan bir fotoğrafı. (public-domain)*
[Cumhuriyetin ilanının](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye%27de_cumhuriyetin_ilan%C4%B1) ardından yapılan cumhurbaşkanlığı seçiminde oylamaya katılan 158 milletvekilinin tamamının oyları ile [Balâ](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bal%C3%A2) milletvekili[^153][^154] Gazi Mustafa Kemal, [Türkiye](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye)'nin ilk cumhurbaşkanı seçildi.[^155] Atatürk kendi deyişiyle Türkiye'yi "muasır medeniyet seviyesine çıkarmak" amacıyla bir dizi köklü değişime imza attı.
[1924 Anayasası](https://turkipedia.org/tr/wiki/Te%C5%9Fk%C3%AEl%C3%A2t-%C4%B1_Es%C3%A2siye_Kanunu_%281924%29) gereğince TBMM 29 Ekim 1923'teki cumhurbaşkanlığı seçiminden sonra üç defa daha (1927, 1931, 1935 yıllarında) Gazi Mustafa Kemal'i tekrar cumhurbaşkanlığına seçti.[^156] Atatürk'ün cumhurbaşkanlığı döneminde [İsmet İnönü](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0smet_%C4%B0n%C3%B6n%C3%BC), [Fethi Okyar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ali_Fethi_Okyar) ve [Celâl Bayar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Cel%C3%A2l_Bayar) başbakanlık yapmıştır. Bu dönem içerisinde en fazla süre görevde kalan ve en fazla hükûmet kuran isim [İsmet İnönü](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0smet_%C4%B0n%C3%B6n%C3%BC)'dür. Atatürk'ün cumhurbaşkanlığı süresince kurulan hükûmetler sırası ile [1. T.C. Hükûmeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/1._T%C3%BCrkiye_H%C3%BCk%C3%BBmeti), [2. T.C. Hükûmeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/2._T%C3%BCrkiye_H%C3%BCk%C3%BBmeti), [3. T.C. Hükûmeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/3._T%C3%BCrkiye_H%C3%BCk%C3%BBmeti), [4. T.C. Hükûmeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/4._T%C3%BCrkiye_H%C3%BCk%C3%BBmeti), [5. T.C. Hükûmeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/5._T%C3%BCrkiye_H%C3%BCk%C3%BBmeti), [6. T.C. Hükûmeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/6._T%C3%BCrkiye_H%C3%BCk%C3%BBmeti), [7. T.C. Hükûmeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/7._T%C3%BCrkiye_H%C3%BCk%C3%BBmeti), [8. T.C. Hükûmeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/8._T%C3%BCrkiye_H%C3%BCk%C3%BBmeti) ve [9. T.C. Hükûmeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/9._T%C3%BCrkiye_H%C3%BCk%C3%BBmeti)'dir.
### İç politika
Atatürk sık sık yurt gezilerine çıkarak devlet çalışmalarını yerinde denetlemiştir.[^157]
*Reisicumhur Gazi Mustafa Kemal, Samsun-Çarşamba demiryolunun temel atma töreninde konuşuyor. (21 Eylül 1924) (public-domain)*
*Atatürk döneminde yerli sanayide atılımlar gerçekleşti. Türkiye'nin ilk yerli uçağı onun döneminde Vecihi Hürkuş tarafından üretildi. (public-domain)*
*Atatürk Nazilli Basma Fabrikası'nın açılışında. (9 Ekim 1937) (NA, public-domain)*
*Atatürk Singeç Köprüsü'nün açılışında. (Tunceli, 17 Kasım 1937) (public-domain)*
#### Devrimler
[TBMM](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye_B%C3%BCy%C3%BCk_Millet_Meclisi)'de 3 Mart 1924 tarihinde [Tevhîd-i Tedrîsât Kanunu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tevh%C3%AEd-i_Tedr%C3%AEs%C3%A2t_Kanunu) kabul edilerek medreseler kaldırılmış ve Türkiye Cumhuriyeti sınırları içindeki bütün okullar, [Türkiye Cumhuriyeti Millî Eğitim Bakanlığı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mill%C3%AE_E%C4%9Fitim_Bakanl%C4%B1%C4%9F%C4%B1_%28T%C3%BCrkiye%29)'na bağlanmıştır. Eğitim kurumlarının bir çatı altında toplanmasıyla eğitim millî bir nitelik kazanmıştır.[^158] Aynı tarihte TBMM'de kabul edilen bir kanunla halifelik kaldırılmış[^159] ve Osmanlı Hanedanı üyeleri vatandaşlıktan çıkarılarak yurt dışına sürülmüştür.[^160]
17 Şubat 1925 tarihinde [aşar vergisi](https://turkipedia.org/tr/wiki/A%C5%9Far) kaldırılmıştır. Aşarın getirdiği gelir devletin giderlerinin yüzde otuzuna yaklaşmasına rağmen, köylünün rahatlatılması ve üretimin arttırılması amacıyla bu vergi kaldırılmıştır.[^161]
25 Kasım 1925'te [Şapka Kanunu](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eapka_Devrimi) kabul edildi. Bu kanunla TBMM üyelerine ve devlet memurlarına şapka giyme mecburiyeti getirildi ve Türk halkı da buna aykırı bir davranıştan men edildi.[^162]
30 Kasım 1925'te [tekke](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tekke)lerin, [zaviye](https://turkipedia.org/tr/wiki/Zaviye)lerin ve türbelerin kapatılması kanunu TBMM'de kabul edildi ve 13 Aralık 1925 tarihli [Resmî Gazete](https://turkipedia.org/tr/wiki/T.C._Resm%C3%AE_Gazete)'de yayımlanarak yürürlüğe girdi.[^163]
*11 Ağustos 1927 tarihli Servet-i Fünun dergisinde Gazi Mustafa Kemal Paşa, Moda Deniz Yarışları'nı izlerken. (Servet-i Fünun Dergisi, public-domain)*
Osmanlı Devleti'nde kullanılan saat, takvim ve ölçüler, Avrupa'daki devletlerden değişik olduğundan, sosyal, ticari ve resmî ilişkileri zorlaştırıyordu. Osmanlı Devleti'nin son dönemlerinde farklılığı gidermek için bazı çalışmalar yapılsa da yetersizdi. Cumhuriyet döneminde bu sıkıntıları gidermek için çalışmalara başlandı. 26 Aralık 1925'te çıkarılan bir kanunla [Hicri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hicr%C3%AE_takvim) ve [Rumi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rumi_takvim) takvimlerin yerine [miladi takvim](https://turkipedia.org/tr/wiki/Miladi_takvim) kabul edildi ve 1 Ocak 1926'dan itibaren kullanılmaya başlandı. Bunun yanı sıra güneşin batışına göre ayarlanan [alaturka saat](https://turkipedia.org/tr/wiki/Alaturka_saat) yerine, çağdaş dünyanın kullandığı saat sistemi örnek alındı. Bir gün 24 saate bölünerek günlük hayat düzenlendi.[^164]
1928 yılında milletlerarası rakamlar kabul edildi. 1931 yılında çıkarılan bir kanunla önceden kullanılan [arşın](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ar%C5%9F%C4%B1n), [endaze](https://turkipedia.org/tr/wiki/End%C3%A2ze), [okka](https://turkipedia.org/tr/wiki/Okka) gibi ölçü birimleri kaldırılarak bu ölçülerin yerine uzunluk ölçüsü olarak metre, ağırlık ölçüsü olarak kilo kabul edildi. Yapılan değişikliklerle ülkede ölçü birliği sağlandı.[^165]
1935 yılında çıkarılan bir kanunla, cuma günü olan hafta tatili yerine cumartesi öğleden sonra ve pazar günü hafta tatili olarak belirlenmiştir.[^166]
17 Şubat 1926 tarihinde İsviçre Medeni Kanunu'ndan tercüme edilip düzenlenerek oluşturulan [Medeni Kanun](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_Kanunu_Medenisi) kabul edilmiş ve 4 Ekim 1926'da yürürlüğe girmiştir. Bu kanunla Türk aile hayatı yeniden düzenlenmiş; tek kadınla evlilik, resmî nikâh esası getirilmiş, miras konusunda eşitlik sağlanmıştır.[^167]
1 Mart 1926 tarihinde 1889 İtalyan Zanerdelli Kanunu örnek alınarak hazırlanan 765 sayılı Türk Ceza Kanunu TBMM tarafından kabul edilerek yürürlüğe konuldu.[^168]
1 Kasım 1928'de, Türkiye Büyük Millet Meclisi [yeni Türk harflerinin kabulüne](https://turkipedia.org/tr/wiki/Harf_Devrimi) ilişkin kanunu kabul etti. Kanunun kabulünden sonra halka okuma yazma öğretmek amacıyla [*Millet Mektepleri*](https://turkipedia.org/tr/wiki/Millet_mektebi) kuruldu. 24 Kasım 1928'de de Atatürk Millet Mektepleri Başöğretmeni olarak ilan edildi.[^169]
Kadınların 1930 yılında yerel, 1934 yılında ise genel seçimlerde seçme ve seçilme hakkı tanınmıştır.[^170]
12 Temmuz 1932'de Atatürk'ün talimatıyla [Türk Dili Tetkik Cemiyeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_Dil_Kurumu) kurulmuştur. 1934 yılında yapılan kurultayda cemiyetin adı, Türk Dili Araştırma Kurumu; 1936'daki kurultayda ise Türk Dil Kurumu olarak değiştirilmiştir.[^171]
Homojen ve birleşmiş bir ulus yaratılması için [Türkleştirme](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkle%C5%9Ftirme) politikası yürütüldü.[^172][^173][^174] Türk olmayan azınlıklar kamuoyunda [Türkçe](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk%C3%A7e) konuşmaya zorlandı,[^175] Türkçe olmayan [toponomiler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Toponimi) ve azınlıkların soyadları Türkçeye çevrildi.[^176]
Atatürk'ün talimatıyla kurulan kurumlardan bir diğeri [Türk Tarih Kurumu](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_Tarih_Kurumu)dur. Türk tarih ve medeniyetini araştırmak amacıyla oluşturulan Türk Tarihi Tedkik Heyeti 4 Haziran 1930 tarihinde ilk toplantısını yapmış ve yönetim kurulunu seçmiştir. 29 Mart 1931 tarihinde [Türk Ocakları](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_Ocaklar%C4%B1)'nın 7. Kurultayı'nda kapatılma kararı alınmasından sonra, 12 Nisan 1931'de Türk Tarihi Tedkik Cemiyeti ismiyle yeniden örgütlenmiş ve çalışmalarına devam etmiştir. Kurumun adı 1935 yılında Türk Tarihi Araştırma Kurumu olarak, daha sonra ise Türk Tarih Kurumu olarak değiştirilmiştir.[^177]
21 Haziran 1934'te çıkarılan [Soyadı Kanunu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Soyad%C4%B1_Kanunu)'na göre her Türk, kendi adından başka, ailesinin ortak olarak kullanacağı bir soyadına sahip olacaktı. Bu soyadları Türkçe olacak, ahlâka aykırı ve gülünç adlar soyadı olarak alınamayacaktı. Soyadı Kanunu'nun kabulünden sonra 24 Kasım 1934 tarihinde [TBMM](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye_B%C3%BCy%C3%BCk_Millet_Meclisi) tarafından, Mustafa Kemal'e "Atatürk" soyadı verilmiştir.[^178][^179] 26 Kasım 1934 tarihinde çıkarılan kanunla ise; Ağa, Hacı, Hafız, Hoca, Molla, Efendi, Bey, Beyefendi, Paşa, Hanım, Hanımefendi ve Hazretleri gibi lakap ve ünvanlar kaldırılmıştır.[^180]
3 Aralık 1934'te çıkarılan *Bazı kisvelerin giyilemeyeceğine dair kanun* ile hangi din ve mezhebe mensup olurlarsa olsunlar ruhanilerin mabet ve ayinler haricinde ruhani giysi taşımaları yasaklanmıştır. Hükûmet her din ve mezhepten uygun göreceği tek bir ruhaniye mabet ve ayin haricinde ruhani kıyafetini taşıyabilmek için müsaade verebilecektir.[^181]
Atatürk cumhurbaşkanlığı döneminde [toprak reformu](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye%27de_toprak_reformu) için çalışmıştır.[^182]
[Laiklik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Laiklik), [Cumhuriyetçilik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Atat%C3%BCrk_%C4%B0lkeleri), [Milliyetçilik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Milliyet%C3%A7ilik), [Halkçılık](https://turkipedia.org/tr/wiki/Halk%C3%A7%C4%B1l%C4%B1k), [Devletçilik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Atat%C3%BCrk_%C4%B0lkeleri), [İnkılapçılık](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0nk%C4%B1lap%C3%A7%C4%B1l%C4%B1k) ilkeleri 10 Mayıs 1931 tarihinde [Cumhuriyet Halk Fırkası](https://turkipedia.org/tr/wiki/Cumhuriyet_Halk_Partisi)'nın programında yer almış, 5 Şubat 1937'de ise anayasaya girmiştir.[^183]
#### Siyasi olaylar
*Reisicumhur Mustafa Kemal 29 Ekim 1925 Cumhuriyet Bayramı kutlamalarında, Ankara. (public-domain)*
Cumhuriyetin ilanından sonra, Millî Mücadele'yi başlatan beş kişilik kadronun Mustafa Kemal Paşa dışındaki dört üyesi (Rauf Bey, Kâzım Karabekir Paşa, Refet Paşa ve Ali Fuat Paşa) muhalefete geçerek Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası'nı kurdular. 1925 Mart'ında çıkan [Genç Hâdisesi (Şeyh Sait İsyanı, Doğu İsyanı)](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eeyh_Said_%C4%B0syan%C4%B1) üzerine sıkıyönetim ilan edilerek [Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası](https://turkipedia.org/tr/wiki/Terakkiperver_Cumhuriyet_F%C4%B1rkas%C4%B1) kapatıldı.
Eski İttihatçılar Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası'nın kapatılmasından sonra, iktidara gelebilmek için tek yolun Mustafa Kemal'i öldürmek olduğuna karar verdiler ve suikast planları hazırlamaya başladılar. Suikast için en uygun yerin İzmir olduğuna karar verildi. Mustafa Kemal'in İzmir'e geleceği 16 Haziran 1926 günü suikastı yapmaya karar verdiler. Plana göre suikast, Başoturak'la Yemişçarşısı'ndan gelen sokakların, Kemeraltı'ndaki Hükûmet Caddesi'yle birleştiği yerde yapılacaktı. Bu noktada Mustafa Kemal'in otomobili dönemeç nedeniyle yavaşlayacak, önce Laz İsmail ile Gürcü Yusuf tabancaları ile ateş edecek, gerekirse bomba da kullanacaktı. İlk saldırı başarısız olursa Ziya Hurşit de arkadan ateş edecekti. Sonra kalabalığa karışıp otomobile binecek ve Giritli motorcu Şevki'nin motoruyla Sakız Adası'na kaçacaklardı. Ancak suikastı planlayanlardan [Sarı Efe Edip](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sar%C4%B1_Efe_Edip_Bey)'in İstanbul'a gitmesi ve Mustafa Kemal'in bir gün gecikmesi nedeniyle motorcu Şevki İzmir Valisine giderek Mustafa Kemal'e bir ihbar mektubu yazdı. Aynı gün Ziya Hurşit, Laz İsmail, Gürcü Yusuf ve Çopur Hilmi yakalandı. Sarı Efe Edip ve Aleaddin Bey de İstanbul'da yakalandı. İzmir'de kurulan İstiklal Mahkemeleri'nde 13 kişi idama mahkûm edildi.[^184]
Daha sonra İstiklal Mahkemeleri Ankara'ya geldi. Eski Maliye Nazırı Cavit Bey, Doktor Nâzım, eski Ardahan milletvekili Hilmi, İttihat ve Terakki'nin sorumlu sekreterlerinden Nail Bey idama, bazı İttihatçılar ise on yıl hapse mahkûm olmuştu. Yurt dışında bulunan Rauf Orbay 10 yıl sürgüne mahkûm edilmişti. Soruşturmalarda suçsuz olduğu anlaşılan Kâzım Karabekir ve Ali Fuat Cebesoy serbest bırakıldı. Giritli motorcu Şevki'ye de 6500 lira mükafat verildi.[^185]
*Gazi, Rize ziyaretinde. (public-domain)*
*Gazi, Kastamonu Belediye İl Binası'ndan çıkıyor. (24 Ağustos 1925) (public-domain)*
1927'de kabul edilen Cumhuriyet Halk Fırkası Tüzüğü ile Atatürk partinin "değişmez genel başkanı" ilan edildi ve milletvekili adaylarını seçme yetkisi, kaydı, hayatı boyunca kendine tanındı. 15-20 Ekim 1927 tarihleri arasında Ankara'da toplanan [CHF](https://turkipedia.org/tr/wiki/Cumhuriyet_Halk_Partisi) ikinci kurultayında Kurtuluş Savaşı'nı ve Cumhuriyet'in kuruluşunu anlatan [Nutuk](https://turkipedia.org/tr/wiki/Nutuk_%28Mustafa_Kemal_Atat%C3%BCrk%29)'u (Söylev) okudu.[^186] Kurtuluş Savaşı'nın Gazi'nin bakış açısıyla anlatımını içeren Nutuk, Türkiye Cumhuriyeti'nin Millî Mücadele'ye ilişkin resmî görüşünün esasını oluşturur ve Millî Mücadele'yi Mustafa Kemal Paşa ile birlikte başlatan ve yürüten askerî ve siyasi şeflere karşı (Rauf, Karabekir, Refet Bele, Mersinli Cemal Paşa, Cafer Tayyar Eğilmez, "Sakallı" Nurettin Paşa, Celalettin Arif Bey vb.) bir tartışma konusu niteliği de taşır.[^187] Atatürk 1927 yılında askerlikten [Müşîr](https://turkipedia.org/tr/wiki/M%C3%BC%C5%9F%C3%AEr) (Mareşal) rütbesiyle emekli oldu.
25 Ekim 1927'de[^188][^189] [1927 Tevkifatı](https://turkipedia.org/tr/wiki/1927_Tevkifat%C4%B1) olarak bilinen tutuklama süreci başlatılarak [Türkiye Komünist Fırkası](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye_Kom%C3%BCnist_Partisi_%281920%29) üyelerine karşı yaygın tutuklama politikası devreye konuldu.[^190]\Ergüder, J. *1927 Komünist Tevkifatı, "İstanbul Ağır Ceza Mahkemesindeki Duruşma", Birikim Yayınları, İstanbul, 1978\ *[*Hikmet Kıvılcımlı*](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hikmet_K%C4%B1v%C4%B1lc%C4%B1ml%C4%B1)*, *[*Nâzım Hikmet*](https://turkipedia.org/tr/wiki/N%C3%A2z%C4%B1m_Hikmet)*, *[*Şefik Hüsnü*](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eefik_H%C3%BCsn%C3%BC_Deymer)* gibi isimler yargılanarak hapis cezalarına çarptırıldı. Daha sonra 1937 yılında Atatürk başkanlığındaki heyet, Kıvılcımlı'nın yazılarını zararlı ilan ederek sansürleme kararı aldı.*[^191]
10 Nisan 1928 tarihinde yapılan anayasa değişikliğiyle anayasadan devletin dininin [İslam](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0slam) olduğu hükmü ve [TBMM](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye_B%C3%BCy%C3%BCk_Millet_Meclisi)'nin görev ve yetkilerinden söz eden 26. maddeden dinî hükümlerin yerine getirilmesi ibaresi çıkarıldı. Ayrıca, milletvekillerinin ve cumhurbaşkanının yeminlerinden "vallahi" sözcüğü çıkarıldı. Cumhuriyet Halk Fırkası'nın 1931 yılındaki programında, laiklik partinin ana unsurlarından biri olarak belirtildi.[^192]
12 Ağustos 1930'da [İsmet Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0smet_%C4%B0n%C3%B6n%C3%BC)'nın hükûmetine alternatifleri sunmak amacıyla çok partili demokratik hayata kavuşmak için Gazi Mustafa Kemal Paşa'nın yakın arkadaşı [Fethi Bey](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ali_Fethi_Okyar) (Okyar)'e [Serbest Cumhuriyet Fırkası](https://turkipedia.org/tr/wiki/Serbest_Cumhuriyet_F%C4%B1rkas%C4%B1)'nı kurdurarak kız kardeşi [Makbule Hanım](https://turkipedia.org/tr/wiki/Makbule_Atadan) (Boysan, Atadan),[^193] çocukluk ve okul arkadaşı [Nuri Bey](https://turkipedia.org/tr/wiki/Nuri_Conker) (Conker)'leri de üye yaptırdı. Ancak 17 Kasım 1930'da gericilerin partiyi kullanmaları korkusu[^194] ve partinin Mustafa Kemal'i hedef almasından[^195] dolayı partiyi feshetti.
*Gazi, Fethi Bey ve Fethi Bey'in kızı Nermin'le Yalova'da. (13 Ağustos 1930) (public-domain)*
Bu demokrasi denemesinden biraz önce, ordunun siyasete müdahale etmesinin demokrasiye zarar verebileceğini düşünerek Askerî Ceza Kanunu'nu (22 Mayıs 1930 tarih ve 1632 sayılı kanun) meclisten geçirdi. Bu kanunun 148. maddesine ordu mensubunun siyasi toplantılar ve gösterilere katılmasını siyasi partiye üye olmasını, siyasi maksatlarla şifahi telkinlerde bulunmasını, siyasi makale yazmasını ve siyasi nutuk söylemesini yasaklanan hükmü koydurdu.
23 Aralık 1930 günü sabahı [Menemen](https://turkipedia.org/tr/wiki/Menemen)'de şeriat istediklerini belirten bir grup eyleme geçmiştir ve topladıkları insanlarla beraber belediye binasının önüne kadar gelmiştir. Olayı haber alan jandarma, grubu dağıtmak için Yedek Subay [Mustafa Fehmi Kubilay](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mustafa_Fehmi_Kubilay), emrindeki bir müfrezeyi bölgeye göndermiştir. Eylemciler arasından açılan ateş neticesinde Kubilay yaralanmış ve cami avlusuna doğru koşmaya başlamıştır. [Cami](https://turkipedia.org/tr/wiki/Cami) avlusunda açılan ikinci el ateş sonucu yere düşmüştür. Daha sonra eylemciler bıçakla Kubilay'ın başını kesmiştir. Bu sırada alaydan yetişen kuvvetler bölgeye gelmiştir ve eylemcilerin ateş açması üzerine çatışma çıkmıştır. Eylemcilerden Mehdi Mehmet, Şamdan Mehmet ve Sütçü Mehmet ölü, Emrullah oğlu Mehmet Emin yaralı olarak ele geçirilmiştir. Olayın ertesinde [sıkıyönetim](https://turkipedia.org/tr/wiki/S%C4%B1k%C4%B1y%C3%B6netim) ilan edilmiş ve yapılan yargılamalarda 32 kişi idama, 73 kişi de çeşitli hapis cezalarına çarptırılmıştır.[^196]
*Milliyet gazetesinin 11 Mayıs 1933 tarihli manşeti. (public-domain)*
29 Ekim 1933'te Atatürk Türkiye Cumhuriyeti'nin onuncu kuruluş yıl dönümü nedeniyle yaptığı [konuşmada](https://turkipedia.org/tr/wiki/Onuncu_Y%C4%B1l_Nutku) ülkenin kuruluş temelini ve gelecek vizyonunu yalın bir dille tüm dünyaya ve Türk milletine anlatmıştır.[^197]
#### Ekonomi
*Soyadını Atatürk'ten alan Nuri Demirağ tarafından 1936 yılında üretilen Nu.D-36 eğitim ve avcı uçağı. (public-domain)*
Atatürk, cumhurbaşkanlığı döneminde, sadece bürokratların değil tüm vatandaşların mülkiyet hakkını tanımış ve 1923-1938 döneminde [Türkiye](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye) ekonomisi ortalama yıllık %7,5 oranında büyüyerek Türkiye'nin [GSMH](https://turkipedia.org/tr/wiki/Gayrisafi_mill%C3%AE_has%C4%B1la)'si dünya toplamının binde 3,62'sinden binde 6,52'sine yükselmiştir.[^198] Atatürk'ün döneminde Türkiye Cumhuriyeti dünyanın en hızlı kalkınan ülkelerinden biri olmuştur.[^199]
### Dış politika
*Atatürk Türkiye'yi ziyaret eden İran Şahı Rıza Pehlevi ile. (1934) (public-domain)*
*Atatürk Türkiye'yi ziyaret eden Birleşik Krallık Kralı VIII. Edward ile. (4 Eylül 1936) (public-domain)*
Atatürk'ün cumhurbaşkanlığı dönemindeki dış politika konularının başlıklarını [Musul Sorunu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Musul_Sorunu), [Türkiye-Yunanistan nüfus mübadelesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye-Yunanistan_n%C3%BCfus_m%C3%BCbadelesi), Türkiye'nin [Milletler Cemiyeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Milletler_Cemiyeti)'ne girişi, [Balkan Antantı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Balkan_Antant%C4%B1), [Montrö Boğazlar Sözleşmesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Montr%C3%B6_Bo%C4%9Fazlar_S%C3%B6zle%C5%9Fmesi), [Sadabat Paktı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sadabat_Pakt%C4%B1) ve [Hatay Sorunu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hatay_Sorunu) oluşturmaktadır.
*Atatürk ve Afganistan Kralı Amanullah Han, Ankara (1928). Amanullah Han oldukça etkilendiği Atatürk reformlarının benzerlerini kendi ülkesinde uygulamaya koymaya çalıştı. Atatürk döneminde Türkiye, Afganistan'ın modernleşmesi sürecine aktif bir şekilde destek verdi. (Presidency of Republic of Turkey, public-domain)*
Atatürk dış politikasında gerçekçi davranmıştır.[^200] Atatürk dış ilişkilerde dinamik ve gözü pektir; ama maceracı değildir.[^201] Atatürk dış politikada kendini hangi ilkenin yönettiğine dair, "Biz kendimizi bilen kimseleriz. Olmayacak isteklerimiz yoktur,"[^202] açıklamasını yapmıştır.[^203] Atatürk [İslamcılık](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0slamc%C4%B1l%C4%B1k) ve [Turancılık](https://turkipedia.org/tr/wiki/Turanc%C4%B1l%C4%B1k) akımlarının zararlı boyutlarına karşı [Mîsâk-ı Millî](https://turkipedia.org/tr/wiki/M%C3%AEs%C3%A2k-%C4%B1_Mill%C3%AE) ile çizmiş olan sınırlarda kalınmasını benimsemiştir.[^204] 24 Temmuz 1923'te imzalanan [Lozan Antlaşması](https://turkipedia.org/tr/wiki/Lozan_Antla%C5%9Fmas%C4%B1)'nı Atatürk dış politikada belirleyici bir unsur olarak tutmuş, bu antlaşmada çizilen Türkiye Cumhuriyeti'nin sınırları büyük ölçüde (Hatay sorunu dışında) belirleyici olarak saptanmış, ekonomi açısından Lozan'ın kaldırdığı kapitülasyonlardan taviz verilmemiştir.[^205] Atatürk'ün Lozan'ı temel almasının önemi geçen zaman içinde bakıldığında daha iyi anlaşılmaktadır; çünkü I. Dünya Savaşı'nın mağlupları arasında yer alan bir ulusun çizdiği kavramlar o dönemden bugüne yürürlükte olan tek antlaşma olarak durmaktadır.[^206]
Kimi Türk araştırmacılara göre Atatürk'ün kişiliğinin ve mizacının damgasını vurduğu ve "millî" bir karakter taşıyan dış politika uygulamaları günümüz için örnek alınacak pek çok temel niteliğe sahiptir.[^207] Ortaöğretimden itibaren askerî terbiye gören ve savaşlara katılan Atatürk, askerlik sonrası hayatında barışın idamesine uğraşmıştır. Atatürk'ün, "Bizim kanaatimizce beynelmilel siyasi güvenliğin gelişmesi için ilk ve en mühim şart milletlerin hiç olmazsa barışı koruma fikrinde samimi olarak birleşmesidir," sözü onun bu konudaki tutumuna örnek olarak ileri sürülmüştür.[^208]
#### Musul Sorunu
Ana|Musul Sorunu
*Yüksek Askerî Şûra Toplantısı, Ankara, 28 Aralık 1925. (public-domain)*
[Lozan Antlaşması](https://turkipedia.org/tr/wiki/Lozan_Antla%C5%9Fmas%C4%B1) sırasında Türkiye-Irak sınırı çizilmemişti. Musul-Kerkük bölgesinde zengin petrol yataklarının bulunması İngiltere başta olmak üzere birçok ülkenin dikkatini çekiyordu. Zengin petrol yataklarının bulunduğu bölge, [Mondros Ateşkes Antlaşması](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mondros_M%C3%BCtarekesi)'nın imzalanması sırasında İngiltere tarafından işgal edilmişti. [I. Dünya Savaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/I._D%C3%BCnya_Sava%C5%9F%C4%B1)'nın bitmesinden sonra Irak'ta İngilizlere bağlı bir yönetim kurulmuş, bu ülke İngiliz mandası altına alınmıştı. Musul, nüfusunun çoğunun Türk olması sebebiyle Mîsâk-ı Millî dâhilindeydi. Ancak İngilizler zengin petrol yataklarının bulunduğu bölgeyi bırakmaya yanaşmıyorlardı. [Lozan Barış Antlaşması](https://turkipedia.org/tr/wiki/Lozan_Antla%C5%9Fmas%C4%B1) sırasında bu konuda bir sonuç alınamamış, sorunun daha sonra Türkiye ve İngiltere arasında çözülmesine karar verilmişti. 1924 yılında görüşmelere başlanmış fakat sonuç alınamamıştır. Daha sonra sorun [Milletler Cemiyeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Milletler_Cemiyeti)'ne götürülmüştür. 1924 yılının Ekim ayında toplanan Milletler Cemiyeti de Türkiye-Irak sınırını çizmiş ve Musul bölgesini Irak tarafında bırakmıştır. 13 Şubat 1925'te ise [Şeyh Said İsyanı](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eeyh_Said_%C4%B0syan%C4%B1) çıkmıştır. 15 Nisan'da tamamen bastırılan ayaklanma İngilizlerin işine yaramıştır. Kurtuluş Savaşı'ndan yeni çıkan Türk ordusu hırpalanmış, Musul-Kerkük üzerine askerî harekât yapma imkânı ortadan kalkmıştır. Bu durumda Türkiye, 5 Haziran 1926 tarihinde İngilizlerle imzalanan [Ankara Antlaşması](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ankara_Antla%C5%9Fmas%C4%B1_%281926%29) gereğince bazı maddi çıkarlar karşılığı, Milletler Cemiyeti'nin öngördüğü sınırı kabul etmiştir.[^209]
#### Türk-Yunan ilişkileri
[Türkiye-Yunanistan nüfus mübadelesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye-Yunanistan_n%C3%BCfus_m%C3%BCbadelesi) 1923 yılında [Lozan Antlaşması](https://turkipedia.org/tr/wiki/Lozan_Antla%C5%9Fmas%C4%B1)'na ek protokol uyarınca Türkiye'deki Rumların Yunanistan'a, Yunanistan'daki Türklerin Türkiye'ye zorunlu göçüne karar verilmiştir. Türkiye'de sadece İstanbul kenti ile Gökçeada ve Bozcaada'da, Yunanistan'da ise sadece [Batı Trakya Türkleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bat%C4%B1_Trakya_T%C3%BCrkleri) mübadeleden muaf tutulmuşlardır.[^210] Değişimin çok büyük bir bölümü 1923-1924 yıllarında gerçekleşmiş ancak geriye kalan az sayıda olayda 1930 İnönü-Venizelos sözleşmesine dek zorunlu göç uygulamasına devam edilmiştir.
Atatürk [Türk-Yunan yakınlaşması](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye-Yunanistan_ili%C5%9Fkileri) için 1930 yılında Yunanistan Başbakanı [Elefterios Venizelos](https://turkipedia.org/tr/wiki/Eleftherios_Venizelos)'u Türkiye'ye davet ederek eski düşmanıyla barışın temellerini attı. Venizelos'un iktidardan düşmesinden sonra bile, Türk-Yunan ilişkileri samimi kalmaya devam etti. Nitekim, Venizelos'un halefi [Panayis Çaldaris](https://turkipedia.org/tr/wiki/Panayis_%C3%87aldaris) Eylül 1933'te Atatürk'ü ziyarete geldi ve Türkiye ile Yunanistan arasında [Balkan Paktı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Balkan_Antant%C4%B1) için bir basamak olan Samimi Anlaşma Misakı (İçten Anlaşma Yasası, *Pacte d'Entente Cordiale*) adında kapsamlı bir pakt imzaladı.[^211][^212] Atatürk 1934'te Venizelos tarafından [Nobel Barış Ödülü](https://turkipedia.org/tr/wiki/Nobel_Bar%C4%B1%C5%9F_%C3%96d%C3%BCl%C3%BC)'ne aday gösterildi.[^213] Ancak Nobel Ödül Komitesi değerlendirmeye almadı.
Yunanistan'ın Anadolu'yu işgalinin bir hata olduğunu düşünen ve Türkiye ile dostluk bağları geliştirilmesini savunan diktatör [İoannis Metaksas](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0oannis_Metaksas) bir keresinde Atatürk ile ilgili dedi ki: "…Cumhurbaşkanı Atatürk'ün, ortak idealler ve barışçıl iş birliği çerçevesinde Türk-Yunan ittifakının gerçek kurucusu olduğunu asla unutmayacağız. İki ülke arasında çözülmesinin düşünülemeyeceği dostluk bağları geliştirdi. Yunanistan, asil Türk milleti için değiştirilemez bir gelecek yolu belirleyen bu büyük adamın hararetli hatıralarını koruyacak."[^214]
#### Milletler Cemiyeti
Önceleri Türkiye, [Musul Sorunu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Musul_Sorunu) konusunda [Milletler Cemiyeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Milletler_Cemiyeti)'nin verdiği karar nedeniyle Cemiyet'e üye olmak istememiştir. Ancak gene de Milletler Cemiyeti'nin konferanslarına ve silahsızlanma komisyonuna katılmış, teknik ve insani etkinliklerine ilgi göstermiştir.[^215] Türkiye, bu cemiyete 18 Temmuz 1932'de üye olmuştur.[^216]
#### Balkan Antantı
Ana|Balkan Antantı
Balkan Anlaşma Yasası, 9 Şubat 1934 tarihinde [Atina](https://turkipedia.org/tr/wiki/Atina)'da Türkiye, [Yunanistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yunanistan), [Yugoslavya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yugoslavya) ve [Romanya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Romanya) arasında imzalanan anlaşmadır.kdş|Soysal|1989|ss=447-463
1933'te [Almanya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Weimar_Cumhuriyeti)'da [Nazi Partisi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Nasyonal_Sosyalist_Alman_%C4%B0%C5%9F%C3%A7i_Partisi)'nin iktidara gelmesi, [İtalya](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0talya_Krall%C4%B1%C4%9F%C4%B1)'nın [Akdeniz](https://turkipedia.org/tr/wiki/Akdeniz)'de ve [Balkanlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Balkanlar)'da genişleme çabası ve [Avrupa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Avrupa) devletlerinin [silah](https://turkipedia.org/tr/wiki/Silah)lanma yarışına girmesi dünya barışını tehdit etmeye başladı. Bu gelişmeler sonucunda Balkan devletleri arasında bir yakınlaşma meydana geldi. 14 Eylül 1933 tarihinde [Ankara](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ankara)'da Türkiye ile Yunanistan Arasında İçten Anlaşma Yasası,kdş|Soysal|1989|ss=433-436 17 Ekim 1933 tarihinde [Ankara](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ankara)'da Türkiye ile Romanya arasında Dostluk, Saldırmazlık, Hakemlik ve Uzlaştırma Antlaşması,kdş|Soysal|1989|ss=437-440 27 Kasım 1933 tarihinde [Belgrad](https://turkipedia.org/tr/wiki/Belgrad)'da Türkiye-Yugoslavya Dostluk, Saldırmazlık, Yargısal Çözüm, Hakemlik ve Uzlaştırma Antlaşması imzalandı.kdş|Soysal|1989|ss=441-446
#### Montrö Boğazlar Sözleşmesi
Ana|Montrö Boğazlar Sözleşmesi
*Atatürk Harp Akademileri Tatbikatları'nda. (28 Mayıs 1936) (public-domain)*
[Lozan Konferansı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Lozan_Bar%C4%B1%C5%9F_Konferans%C4%B1)'nda Türkiye ve [İtilaf Devletleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0tilaf_Devletleri) arasında Boğazlar rejimiyle ilgili Boğazlar Sözleşmesi imzalanmıştı. 1923 yılında imzalanan anlaşmanın tarafları İngiltere, Fransa, İtalya, Japonya, Bulgaristan, Yunanistan, Romanya, Yugoslavya, Sovyetler Birliği ve Türkiye'dir. Bu sözleşme sayesinde savaş ve barış zamanında ticaret ve savaş gemilerinin Boğazlardan geçişi serbest olacaktı.[^217]
[İkinci Dünya Savaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/II._D%C3%BCnya_Sava%C5%9F%C4%B1)'nın yaklaşmasıyla birlikte Avrupa'da birçok siyasi değişiklik oldu. Boğazların herhangi bir saldırıya karşı korunmasını üstlenen devletlerden İtalya, [Habeşistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Etiyopya)'a saldırdı. Japonya ise kendi isteğiyle Milletler Cemiyeti'nden ayrıldı. Dünya barışının korunması için toplanan konferanslar neticesiz kalmış, tüm devletler silahlanmaya başlamıştı.[^218]
Siyasi ortamın bozulduğunu gören Atatürk, Boğazlar meselesini kesin olarak çözmeye karar verdi. Türk hükûmeti, [Milletler Cemiyeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Milletler_Cemiyeti)'ne başvurarak Lozan Antlaşması'ndaki Boğazlara ait hükümlerin değiştirilmesini talep etti. Bunun üzerine İsviçre'nin [Montrö](https://turkipedia.org/tr/wiki/Montr%C3%B6) şehrinde bir konferans toplanmış ve 20 Temmuz 1936'da Türkiye, İngiltere, Fransa, Bulgaristan, Romanya, Yugoslavya, Yunanistan, Japonya ve Sovyetler Birliği arasında Montreux Boğazlar Sözleşmesi imzalanmıştır. Konferansa katılmamış olan İtalya daha sonra 2 Mayıs 1938'de Boğazlar Sözleşmesi'ne katılmıştır. Montreux Boğazlar Sözleşmesi'nin ana maddeleri şunlardır:[^219]
- Boğazlar kayıtsız şartsız Türk hâkimiyetine bırakılacak, tahkimat yapmak hakkı tanınacaktır.[^220]
- Barış zamanında her devletin ticaret gemileri serbestçe geçebilecek, ancak savaşta ve barışta asker ve sivil hava kuvvetlerinin geçmesine izin verilmeyecektir.[^221]
- Savaş zamanında eğer Türkiye tarafsız kalmışsa ticaret gemileri geçebilecektir.[^222]
- Barış zamanında [denizaltı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Denizalt%C4%B1) gemileri müstesna olmak şartıyla savaş gemileri on beş gün evvel Türkiye Hükûmeti'ne haber verecek, gidecekleri yer, isim, tip ve adetleri bildirilecek ve uçak kullanmamak şartıyla Boğazlardan geçebileceklerdir.[^223]
- Eğer Türkiye savaşa girmişse yalnız tarafsız devletlere mensup ticaret gemileri, düşmana hiçbir surette yardımda bulunmamak şartıyla gündüzün serbestçe geçebileceklerdir.[^224]
Montreux Sözleşmesi 20 yıl yürürlükte kalacaktı. Ancak bu sürenin dolmasından 2 yıl önce antlaşmanın taraflarından hiçbiri sözleşmenin iptalini istemezse, sözleşme yürürlükte kalmaya devam edecekti. Montreux Sözleşmesi'nin 1956'da süresi dolduğu hâlde böyle bir iptal isteği hiçbir ülke tarafından yapılmadığı için hâlen yürürlüktedir.[^225]
#### Sadabat Paktı
Ana|Sadabat Paktı
İtalya'nın doğu ülkelerini hedef alan istila politikası nedeniyle Türkiye, İran, Irak ve Afganistan arasında, 8 Temmuz 1937'de İran'da [Sadabat Sarayı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sadabad_Saray%C4%B1)'nda imzalanmıştır. Devletler antlaşma ile dostluk ilişkilerini sürdüreceklerini, Milletler Cemiyeti Paktı ve Briand-Kellog Paktı'na bağlı kalacaklarını, birbirinin iç işlerine karışmayacaklarını, birbirlerine saldırmayacaklarını, ortak çıkarlarıyla ilgili konularda birbirlerine danışacaklarını ve sınırlarının korunmasına saygı göstereceklerini belirtmişlerdir.[^226]
#### Hatay Sorunu
Ana|Hatay Sorunu
*Yerel yasama meclisi Atatürk tarafından önerilen Hatay Devleti bayrağını kabul ettikten sonra Atatürk'ün gönderdiği telgraf. (Kemal Atatürk, public-domain)*
[Mondros Ateşkes Antlaşması](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mondros_M%C3%BCtarekesi)'ndan sonra İskenderun Sancağı, Suriye'den Anadolu'ya ilerleyen Fransızlarca işgal edilmiştir. Böylece, birçok yerde olduğu gibi, Hatay'da da bir Millî Mücadele cephesi oluşmuştur.[^227]
20 Ekim 1921'de, Fransa ile imzalanan, [Ankara Antlaşması](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ankara_Antla%C5%9Fmas%C4%B1_%281921%29)'nın 7. maddesine göre [İskenderun](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0skenderun), Suriye sınırları içerisinde kalacak; burada özel bir idare kurulup Türk kültürünü geliştirmek için her türlü kolaylıktan yararlanılacaktır, resmî dil Türkçe olacak ve Türk parası geçerli olacaktır.[^228] [Lozan Antlaşması](https://turkipedia.org/tr/wiki/Lozan_Antla%C5%9Fmas%C4%B1)'nda ise Suriye ile Türkiye arasında çizilen sınıra göre Hatay, Türk sınırları dışında kaldı.[^229]
*Şükrü Kanatlı komutasında İskenderun Sancağı'na giriş yapan Türk Ordusu, 5 Temmuz 1938. (public-domain)*
1936 yılında Suriye'ye bağımsızlık veren ve Suriye ile Fransa arasında ittifak kuran anlaşmada İskenderun Sancağı hakkında hiçbir hüküm yer almıyordu. Fransa, Suriye'den çekilirken, sancak üzerindeki yetkilerini Suriye'ye terk etmekteydi. Türk hükûmeti durumu kabul etmedi. Cenevre'deki [Milletler Cemiyeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Milletler_Cemiyeti) toplantısında Fransa ile yapılan görüşmeler netice vermeyince 9 Ekim 1936'da Fransa'ya resmî bir nota vererek Suriye'ye yapıldığı gibi İskenderun Sancağı'na da bağımsızlık verilmesini istedi.[^230] Atatürk, 1 Kasım 1936 tarihinde [Türkiye Büyük Millet Meclisi](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye_B%C3%BCy%C3%BCk_Millet_Meclisi)ni açış konuşmasında, "... Bu sırada, milletimizi gece gündüz meşgul eden başlıca büyük bir mesele, hakiki sahibi öz Türk olan, İskenderun — Antakya ve çevresinin mukadderatıdır. Bunun üzerinde ciddiyet ve kesinlikle durmaya mecburuz. Daima kendi ile dostluğa çok ehemmiyet verdiğimiz Fransa ile aramızda, tek ve büyük mesele budur. Bu işin hakikatini bilenler ve hakkı sevenler, alâkamızın şiddetini ve samimiyetini iyi anlarlar ve tabii görürler," diyordu.[^231] Fransız büyükelçisi ile olan bir konuşmasında ise "Hatay benim şahsî davamdır. Şakaya gelmeyeceğini bilmelisiniz," dedi.[^232]
27 Ocak 1937'de [Cenevre](https://turkipedia.org/tr/wiki/Cenevre)'de toplanan Milletler Cemiyeti, Hatay'ın bağımsızlığını kabul etmiş ve bir seçimle nüfus çoğunluğunun tespit edilmesine karar vermiştir.[^233] Atatürk'ün Hatay'ı silah zoruyla alabileceğini düşünen Fransızlar askerî bir anlaşma yapmayı istediler; bu anlaşma yapıldı. Anlaşma ile Hatay'da tarafsız bir seçim kabul edilerek bunun için de bir kısım asker gücünün Hatay'a girmesine karar verildi. Kurmay Albay, [Şükrü Kanatlı](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9E%C3%BCkr%C3%BC_Kanatl%C4%B1) komutasındaki Türk birlikleri, Hatay'a girdi. 13 Ağustos'ta seçimler yapıldı ve Meclis çoğunluğunu Türkler kazandı. Böylece bağımsız [Hatay Cumhuriyeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hatay_Devleti) 12 Eylül 1938'de kuruldu. Bu cumhuriyet 30 Haziran 1939'da Türkiye'ye katılma kararı aldı.[^234]
#### Trakya Manevraları
Ana|Trakya Manevraları
İtalya'da [Benito Mussolini](https://turkipedia.org/tr/wiki/Benito_Mussolini)'nin, Almanya'da ise [Adolf Hitler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Adolf_Hitler)'in iktidara geldikten sonra saldırgan bir şekilde silahlanmaları ve Avrupa kıtasında yeniden toprak paylaşımı peşinde koşmaları [İkinci Dünya Savaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/II._D%C3%BCnya_Sava%C5%9F%C4%B1)'nın yaklaşması şeklinde değerlendiriliyordu. Bunu üzerine Atatürk hem silahlı kuvvetleri savaş durumuna hazırlamak hem de olası tehditlere bir gözdağı vermek için 1937 yılında [Trakya Manevraları](https://turkipedia.org/tr/wiki/Trakya_Manevralar%C4%B1)'nı düzenlemeye karar vermiştir. [Kırklareli](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1rklareli), [Tekirdağ](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tekirda%C4%9F) ve [Edirne](https://turkipedia.org/tr/wiki/Edirne) illerini kapsayan tatbikata 200 bin asker katılmıştır. Senaryoya göre [Meriç](https://turkipedia.org/tr/wiki/Meri%C3%A7) boyunca saldıran hayali düşman kuvvetleri [Kıyıköy, Vize](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1y%C4%B1k%C3%B6y%2C_Vize)'den çıkartma yapan birliklerce desteklenmiş ve Türk birliklerine saldırmıştır. Tatbikata [Bulgaristan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bulgaristan_Krall%C4%B1%C4%9F%C4%B1), [Fransa](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%9C%C3%A7%C3%BCnc%C3%BC_Frans%C4%B1z_Cumhuriyeti), [Irak](https://turkipedia.org/tr/wiki/Irak_Krall%C4%B1%C4%9F%C4%B1), [İngiltere](https://turkipedia.org/tr/wiki/Birle%C5%9Fik_Krall%C4%B1k), [İran](https://turkipedia.org/tr/wiki/Pehlev%C3%AE_%C4%B0ran%C4%B1), [Romanya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Romanya_Krall%C4%B1%C4%9F%C4%B1), [Yunanistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yunanistan_Krall%C4%B1%C4%9F%C4%B1) ve [Yugoslavya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yugoslavya_Krall%C4%B1%C4%9F%C4%B1) askeri temsilcileri katılmıştır.[^235]
## Ölümü
Ana|Mustafa Kemal Atatürk'ün ölümü ve devlet cenaze töreni
*Cenaze töreni. (21 Kasım 1938) (Ostique, public-domain)*
Atatürk'ün sağlık durumu 1937 yılından itibaren bozulmaya başladı. 1938 başlarında kendine [siroz](https://turkipedia.org/tr/wiki/Siroz) teşhisi konuldu. [Avrupa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Avrupa)'dan doktorlar getirildi. [Mehmet Kâmil Berk](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mehmet_K%C3%A2mil_Berk) 15 Ekim 1938 tarihinden onun ölümüne değin hekimliğini yapanlardan biriydi.[^236] Kötüleşen sağlığı Türk ve yabancı doktorların tedavilerine sonuç vermedi.
Atatürk 10 Kasım 1938 günü saat 09.05'te İstanbul [Dolmabahçe Sarayı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Dolmabah%C3%A7e_Saray%C4%B1)'nda öldü. Cenazesi, gerçekleştirilen törenle Ankara'ya uğurlandı ve naaşı, 21 Kasım 1938'de burada yapılan bir törenle [Ankara Etnografya Müzesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ankara_Etnografya_M%C3%BCzesi)'ndeki geçici kabrine konuldu. Bundan 15 yıl sonra da 10 Kasım 1953'te kendi için yaptırılan [Anıtkabir](https://turkipedia.org/tr/wiki/An%C4%B1tkabir)'deki ebedî istirahatgâhında toprağa verildi. Vasiyetinde mal varlığını [Türk Tarih Kurumu](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_Tarih_Kurumu)na ve [Türk Dil Kurumu](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_Dil_Kurumu)na bıraktı; [Makbule Atadan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Makbule_Atadan)'ın Çankaya'da oturmasını, Makbule Atadan'a ve manevi kızlarına maaş verilmesini ve [İsmet İnönü](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0smet_%C4%B0n%C3%B6n%C3%BC)'nün çocuklarına yükseköğrenimleri için gerekli olan desteğin verilmesini istedi.[^237][^238]
*Anıtkabir'in panoramik bir görünümü (Mardetanha, CC-BY-SA-3.0)*
## Özel hayatı
### Doğum tarihi
*1940 yılında Türkiye Cumhuriyeti Posta İdaresince bastırılan ve Atatürk'ün doğum tarihinin 1880 olarak verildiği posta pulu. (Turkish stamp User:Cgemici, public-domain)*
Atatürk'ün kesin doğum tarihi bilinmemektedir. Kendi de bilmiyordu. [Miladi takvim](https://turkipedia.org/tr/wiki/Miladi_takvim) 26 Aralık 1925'ten sonra Türkiye'de kullanılmaya başlanmıştır, doğum tarihi konusundaki karışıklık ise Osmanlı döneminde kullanılan iki takvimden doğmuştur. Bu dönemde kullanılan [Hicri takvim](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hicr%C3%AE_takvim) ve [Rumi takvim](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rumi_takvim)in ortak noktaları, Atatürk'ün kaydedilen doğum yılı olan 1296'nın yanında hicri veya rumi olduğunun belirtilmemesi, miladi takvimde ay ve yıla bağlı olarak 1880 veya 1881 yılından hangisine denk geldiğinin kesin olarak bulunmasını zor hâle getirmiştir.[^239] [Faik Reşit Unat](https://turkipedia.org/tr/wiki/Faik_Re%C5%9Fit_Unat) araştırmaları sırasında [Zübeyde Hanım](https://turkipedia.org/tr/wiki/Z%C3%BCbeyde_Han%C4%B1m)'ın Selanik'teki komşularını ziyaret etmiş ve bu konuda sorular sormuştur. Aldığı cevaplar çelişmektedir, bazı komşular Atatürk'ün bir ilkbahar gününde doğduğunu söylerken bazı komşular ise kış günü (Ocak veya Şubat) olduğunu iddia etmişlerdir. Atatürk'ün kendi, annesinin ona bir bahar gününde doğduğunu söylediğini, kız kardeşi Makbule Atadan ise annesinin ona Mustafa Kemal'in fırtınalı bir gecede doğduğunu söylediğini ifade etmişlerdir. [Enver Behnan Şapolyo](https://turkipedia.org/tr/wiki/Enver_Behnan_%C5%9Eapolyo) Zübeyde Hanım'ın 23 Kanunuevvel 1296'da doğduğunu söylediğini belirterek Atatürk'ün 23 Aralık 1880'de doğduğunu öne sürmüş, [Şevket Süreyya Aydemir](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eevket_S%C3%BCreyya_Aydemir) ise bu tarihin 4 Ocak 1881 olduğunu iddia etmiştir. Şişli Atatürk Müzesi'nde gösterimde bulunan Atatürk'ün son nüfus cüzdanının üzerinde doğum tarihi kısmında 1881 görülebilir hâldedir.[^240] 1882 doğumlu olan [Ali Fuat Cebesoy](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ali_Fuat_Cebesoy) Şişli'deki evinde Mustafa Kemal'in *"Rauf Bey'le ben senin ağabeyin sayılırız. Çünkü ikimiz de senden birer yaş büyüğüz"* diye konuşmasını kaynak göstererek "1881 tevellütlü" olduğunu yazmıştır.kdş|Cebesoy|2000|s=21 Tarihçi [Necdet Sakaoğlu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Necdet_Sakao%C4%9Flu) da gün ve ay konusunda Aydemir ile aynı görüşte olmasına karşın ona göre doğduğu yıl 1879, doğum tarihi de 4 Ocak 1879'dur.[^241]
Kurtuluş Savaşı'nın başlangıcı kabul edilen 19 Mayıs tarihinin Atatürk'ün doğum günü olarak kabulü tarihçi Reşit Saffet Atabinen'in bir jestinin sonucudur. Atabinen'in ulusun doğuşu üzerine yaptığı bir jest 19 Mayıs'ın önemini iyi şekilde yansıttığı için Atatürk'ün takdirini kazanmıştır. İzleyen günlerde bir öğretmenin, planladıkları "Gazi Günü" için Atatürk'ün doğum gününü sorması üzerine Atatürk tam tarihi bilmediğini söylemiş ve Gazi Günü için 19 Mayıs'ı önermiştir. [Tevfik Rüştü Aras](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tevfik_R%C3%BC%C5%9Ft%C3%BC_Aras), Atatürk ile yaptıkları günler süren bir araştırmadan sonra doğum tarihi aralığını 10 Mayıs ve 20 Mayıs arasına daralttıklarını söyler. Atatürk bu araştırmadan sonra "Neden 19 Mayıs olmasın?" demiştir. Bu tarih resmî olarak halka ve diplomatik kanallarca diğer ülkelere bildirilmiştir. Ancak bu tarih ilginç bir durum yaratmıştır, 1881 yılının 19 Mayıs günü, [Rumi takvim](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rumi_takvim)de 1297 yılına denk gelmektedir ancak kaydedilmiş doğum tarihi Rumi 1296 yılıdır. Rumi 1296 yılı 13 Mart 1880 ile 12 Mart 1881 arasında sürmüştür, bu sebeple alternatif olarak Atatürk'ün doğum tarihi 19 Mayıs 1880 olabilir. Bu sebeplerle ne tarih ne de yıl genel kabul görmemiştir. Mustafa Kemal Derneği eski başkanı Muhtar Kumral 13 Mart 1958'deki bir basın konferansında Atatürk'ün doğum tarihini Atatürk'ün kız kardeşi Makbule Atadan'ın sözlerine dayanarak 13 Mart 1881 olarak belirlediklerini söylemiştir. Ancak Miladi 13 Mart 1881, Rumi 1 Mart 1297'ye denktir, Atatürk'ün doğum yılı ise 1296 olarak kayda geçmiştir, bu sebeple geçerlilik iddiası zan altındadır.[^242]
Dönemin [Birleşik Krallık](https://turkipedia.org/tr/wiki/Birle%C5%9Fik_Krall%C4%B1k) kralı [VIII. Edward](https://turkipedia.org/tr/wiki/VIII._Edward), Atatürk'e yollayacağı bir kutlama telinde doğum gününü istemiş, bunun üzerine [Hasan Rıza Soyak](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hasan_R%C4%B1za_Soyak), bir bahar mevsiminde doğduğunu bilen Atatürk'ün "Bu bir 19 Mayıs günü niçin olmasın?" sözlerini anımsayarak onun doğum gününü 19 Mayıs olarak belirtmiştir.[^243]
#### Nüfus cüzdanı
Çoklu resim | align = right | direction = horizontal | width = 200 | header = Soyadı Kanunu'ndan sonra Atatürk'ün nüfus hüviyet cüzdanları | image1 = Atatürk'ün 993 814 seri numaralı nüfus cüzdanı.jpg | alt1 = | caption1 = 993.814-B seri ve 51 sıra numaralı nüfus hüviyet cüzdanı. | image2 = Atatürk'ün 993 815 seri numaralı nüfus cüzdanı.jpg | alt2 = | caption2 = 993.815-B seri ve 51 sıra numaralı nüfus hüviyet cüzdanı. 27 Mart 1923 tarihinde Ankara Nüfus Müdürlüğünce verilen nüfus cüzdanına göre, Boy: *Orta*, Saç: *Sarı*, Kaş: *Sarı*, Göz: *Mavi*, Burun: *Adeta*, Ağız: *Adeta*, Bıyık: *Sarı, kesik*, Sakal: *Tıraş*, Çene: *Uzunca*, Çehre: *Uzunca*, Renk: *Beyaz*, Alamet-i farika-i tabiiye: *Tam*, İsim ve şöhreti: *Müşir Gazi Mustafa Kemal Paşa Hazretleri*, Tarih ve mahall-i veladeti: *Selanik, 1296*, Pederinin ismiyle mahall-i ikameti: *Tüccardan müteveffa Ali Rıza Efendi*, Validesinin ismiyle mahall-i ikameti: *Müteveffiye Zübeyde Hanımefendi*, Sanat ve sıfat ve hizmet ve intihab selahiyeti: *TBMM Reisi ve Başkumandan*, Müteehhil ve zevcesi müteaddid olup olmadığı: *Bir zevcesi vardır*, Derecat ve sunuf-ı askeriyesi: *Müşir*, İkametgâh ise *Hacı Bayram Mahallesi 161/1* idi.[^244]
24 Kasım 1934 tarih ve 2587 sayılı [Kemal öz adlı Cümhur Reisimize verilen soyadı hakkında kanun](https://turkipedia.org/tr/wiki/S%3AKemal_%C3%B6z_atl%C4%B1_C%C3%BCmhur_Reisimize_verilen_soy_ad%C4%B1_hakk%C4%B1nda_kanun) ile Gazi'ye, Atatürk[^245][^246] soyadının verilmesinden sonra yenilenmiş nüfus cüzdanlarından "993.814-B seri ve 51 sıra numaralı" cüzdanda Adı: *Kemal*, Soyadı: *Atatürk*; "993.815-B seri ve 51 sıra numaralı" cüzdanda Adı: *Kamâl*, Soyadı: *Atatürk*, Meslek ve İçtimai vaziyeti: *Reisicumhur*, Medeni hâli: *Evli değildir*, nüfus kütüğüne yazılı olduğu yeri ise *Ankara Vilâyeti Çankaya Mahallesi Hane No. 139, Cilt: No. 56 ve Sahile No. 49* olarak yazılmıştır.
Ayrıca Atatürk'ün nüfus kaydı 27 Ocak 1933 tarihinde "[Gaziantep](https://turkipedia.org/tr/wiki/Gaziantep) [Bey Mahallesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bey%2C_%C5%9Eahinbey)" olarak değiştirilmiştir.[^247][^248]
Nüfus ve Vatandaşlık İşleri Genel Müdürlüğü'nün websitesinde yapılan sorgulamada, TC kimlik no: *10000000146*, kayıtlı olduğu il: *Gaziantep*, ilçe: *Şahinbey*, mahalle: *Bey*, cilt no: *10*, aile sıra no: *44*, birey sıra no: *1*, adı: *Gazi Mustafa Kemal*, soyadı: *Atatürk*, baba adı: *Ali Rıza Bey*, anne adı: *Zübeyde Hanım*, doğum yılı: *1881*, cinsiyeti: *Erkek* olarak gözükmektedir.
### Doğum yeri
*Atatürk evi; Apostolu Pavlu Cad. No: 71, Aya Dimitriya Mah., Selanik, Yunanistan (Kemal Cenk Sarioglu from Istanbul, Turkey, CC-BY-SA-2.0)*
Atatürk; Islahhane Caddesi, Koca Kasım Paşa Mahallesi, Selanik, Osmanlı Devleti'nde (Bugünkü Apostolu Pavlu Caddesi No: 75, Aya Dimitriya Mahallesi, Selanik, Yunanistan) bugün müze olan 3 katlı, 3 odalı ve pembe boyalı [evde](https://turkipedia.org/tr/wiki/Atat%C3%BCrk_Evi_M%C3%BCzesi_%28Selanik%29) doğdu. Şerafettin Turan'ın kitabında "Ahmet Subaşı ya da Hatuniye Koca Kasımpaşa Semti" olarak geçmektedir.[^249]
Atatürk'ün üvey kız kardeşi Ruhiye Hanım'ın torunu Ferhat Babür, Atatürk'ün doğduğu ev olarak bilinen evin gerçekte Atatürk'ün doğduğu ev olmadığını; bu evin, Zübeyde Hanım'ın ikinci kocası, yani Atatürk'ün üvey babası Ragıp Bey'in evi olduğunu öne sürer.[^250]
### İlgi alanları
*Atatürk Çankaya Köşkü'ndeki kütüphanede, 16 Temmuz 1929. (The original uploader was Shuppiluliuma at İngilizce Vikipedi ., public-domain)*
*Mersin Deniz Müzesi'nde sergilenmekte olan, Atatürk'ün kendi el yazısıyla aldığı jeoloji notları. (Cobija, CC0-1.0)*
Kitap okumayı, müzik dinlemeyi, dans etmeyi, ata binmeyi ve yüzmeyi severdi. [Tavla](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tavla) ve [bilardo](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bilardo) oynamak hoşuna giderdi. [Zeybek](https://turkipedia.org/tr/wiki/Zeybek_%28oyun%29) oyunlarına, [güreş](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCre%C5%9F)e, [Rumeli](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rumeli) türkülerine ilgi duyuyordu. Sakarya adını verdiği atına ve köpeği [Foks](https://turkipedia.org/tr/wiki/Foks)'a çok değer verirdi. Bir yaveri zengin bir kitaplık oluşturan Atatürk'ü boş zamanlarında elinden tarihle ilgili kitapları düşürmeyen biri olarak anlatır. Başka meselelerle ilgilenmek yerine gereğinden fazla tarihî kitap okuyor olmasına bozulan bir politikacının ona "Kitap okuyarak mı Samsun'a çıktın?" demesi üzerine Atatürk şu yanıtı verir: "Ben çocukken fakirdim. İki kuruş elime geçince bunun bir kuruşunu kitaba verirdim. Eğer böyle olmasaydı, bu yaptıklarımın hiçbirini yapamazdım."[^251] [Çankaya Köşkü](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87ankaya_K%C3%B6%C5%9Fk%C3%BC)'nde sık sık [devlet adamlarının, sanatçıların, bilim adamlarının, dostların](https://turkipedia.org/tr/wiki/Zev%C3%A2t-%C4%B1_Mutade) davet edildiği, ülke sorunlarının da konuşulduğu akşam yemekleri verilirdi. Temiz ve düzenli giyinmeye önem verirdi. Doğayı çok severdi. Sıkça [Orman Çiftliği](https://turkipedia.org/tr/wiki/Atat%C3%BCrk_Orman_%C3%87iftli%C4%9Fi)'ne gider, modern tarıma geçiş amacıyla yürütülen çalışmalara bizzat katılırdı. İleri derecede [Fransızca](https://turkipedia.org/tr/wiki/Frans%C4%B1zca) ve yeterli derecede[^252] [Almanca](https://turkipedia.org/tr/wiki/Almanca) biliyordu.[^253]
[Afet İnan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Afet_%C4%B0nan); öğretmeni olan [İsviçreli](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0svi%C3%A7reliler) [antropolog](https://turkipedia.org/tr/wiki/Antropoloji) Profesör [Eugène Pittard](https://turkipedia.org/tr/wiki/Eug%C3%A8ne_Pittard)'ın, kendine doktora tezi olarak verdiği "Türk Milletinin Özellikleri" konusunda Atatürk'ten yardım istedi. Atatürk; Afet İnan'ın önce kendi görüşlerini yazmasını ve fikirlerini daha sonra belirteceğini söyledi. Afet İnan'ın uzun çalışmasına karşılık, Atatürk kurşun kalemle, iki küçük not kâğıdı üzerine kendi tanımını yaptı.[^254]
1939'da dönemin antropoloji alanında en saygın akademik yayın organlarından *Revue anthropologique*'de Pittard'ın Atatürk hakkındaki uzun bir makalesi çıktı. Derginin bu sayısı böylece Atatürk'ün anısına ayrılmış ve makale kapakta yer etmişti. Fransızca yazının başlığı "Antropolojiyi ve Tarihöncesini Canlandıran Devlet Adamı: Kemal Atatürk" idi. Bu makale Eugene Pittard'ın yıllarca Türkiye'de gözlemlediği bilimin evrimi ve Atatürk'ün bilime olan derin tutkusu üzerineydi.[^255] Atatürk Hitit uygarlığı hakkındaki kazıların tutkulu bir takipçisiydi. Eugene Pittard, Atatürk'ün direktifleri ile Anadolu'nun birçok yerinde kazılara başlandığını ve çok önemli bulgular ortaya konulduğunu kaydediyordu.[^256] Tarihçi İlber Ortaylı'ya göre her ne kadar zaman zaman [Mustafa Necati](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mustafa_Necati) gibi eğitimci kimseler çıksa da millî eğitim konusuyla CHP'de ilgilenen tek kişi Mustafa Kemal idi.[^257]
Atatürk giyim kuşama son derece önem verir, modaya ilgi duyardı. Giysilerinin, gömleklerinin modellerini kendi çizerdi.[^258]
Atatürk, gençlik dönemlerinde sanata ilgi duymuş, idâdi dönemlerinde "Hakikat" adlı bir şiir yazmıştır.[^259]
### Şahsi ilişkileri
Ali Rıza Bey ve Zübeyde Hanım'ın Fatma (1872-1875), Ahmet (1874-1883), Ömer (1875-1883), Mustafa (Kemal Atatürk) (1881-1938), Makbule (Boysan, Atadan) (1885-1956) ve Naciye (1889-1901) adında altı çocukları oldu.[^260] Fatma dört, Ahmet dokuz, Ömer sekiz yaşlarında iken o senelerde salgın olan [difteri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Difteri), o zamanki adıyla kuşpalazı hastalığından öldüler. En küçük kardeş Naciye, Mustafa Kemal'in [Harp Okulu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kara_Harp_Okulu)'nu bitirdiği sene, on iki yaşındayken verem hastalığına yakalanıp öldü. [Makbule Hanım](https://turkipedia.org/tr/wiki/Makbule_Atadan) 1956 yılına kadar yaşadı.
*Atatürk ve manevi kızı Rukiye Erkin (1926) (public-domain)*
Makbule Atadan ve Salih Bozok'a göre, küçük Mustafa 12 yaşındayken Binbaşı Rüknettin'in 8 yaşındaki kızı Müjgân'a âşık olmuştur. Makbule Atadan'a göre ikinci aşkı Hatice olmuş ve Hatice'nin annesi müdahale ederek ilişkisini kesmiştir. Ardından Selanik Askerî komutanı Şevki Paşa'nın 12 yaşındaki kızı Emine (Emine Arık)'ye matematik dersi verirken âşık olmuştur. Bunun dışında Selanik'teyken Rum asıllı tüccar Eftim Karinte'nin kızı Eleni Kriyas'a âşık olduğu söylendiyse de kanıtlanmamıştır.
Mustafa Kemal genç bir asker olarak [Çanakkale Savaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87anakkale_Sava%C5%9F%C4%B1)'ndan sonra Osmanlı İmparatorluğu'nun son padişahı [Vahdettin](https://turkipedia.org/tr/wiki/VI._Mehmed)'in kızı [Sabiha Sultan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sabiha_Sultan)'a üçüncü taraflar aracılığı ile evlenme teklifinde bulundu. Sabiha Sultan, Mustafa Kemal Paşa'nın evlilik talebinden yakın dostlarına sonraki senelerde bahsederken hadiseyi doğrulayarak amcası [Abdülmecid Efendi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Abd%C3%BClmecid_Efendi)'nin oğlu şehzade [Ömer Faruk Efendi](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%96mer_Faruk_Efendi)'ye âşık olduğu için izdivaç teklifini geri çevirdiğini açıkladı. Sabiha Sultan o günlerden 40 yıl sonra, Türkiye Cumhuriyeti başbakanlığı yapan ve ortanca kızı [Hanzade Sultan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hanzade_Osmano%C4%9Flu)'ın dünürü olan [Suat Hayri Ürgüplü](https://turkipedia.org/tr/wiki/Suat_Hayri_%C3%9Crg%C3%BCpl%C3%BC)'ye yazdırdığı hatıratta şu ifadeleri kullandı: "Evet, istemiş. Benimle konuşmuş değildir ama ben çekindim ve istemedim. Zira, önümde hiç de iyi örnek olmayan [Enver Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Enver_Pa%C5%9Fa) ile [Naciye Sultan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Naciye_Sultan)'ın hayatı vardı. Sonra, tanınmış bir kumandanla aile hayatı kurabileceğime inancım yoktu."[^261]
*Atatürk ve eşi Latife Hanım, 1923. (public-domain)*
Millî Mücadele döneminde Ankara İstasyon Binası'nda ve eski Çankaya Köşkü'nde Zübeyde Hanım'ın ikinci eşi Ragıp Bey'in yeğeni [Fikriye Hanım](https://turkipedia.org/tr/wiki/Fikriye_Han%C4%B1m) ile birlikte yaşıyordu.[^262] [Verem](https://turkipedia.org/tr/wiki/Verem) hastası olan Fikriye Hanım tedavi olması için [Almanya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Weimar_Cumhuriyeti)'ya gittikten sonra 29 Ocak 1923'te İzmir'in sayılı zenginlerinden Uşakizade Muammer Bey'in kızı [Latife Hanım](https://turkipedia.org/tr/wiki/Latife_U%C5%9F%C5%9Fak%C3%AE) ile evlendi.
Mustafa Kemal'e âşık olan Fikriye Hanım, onun [Latife Hanım](https://turkipedia.org/tr/wiki/Latife_U%C5%9F%C5%9Fak%C3%AE)'la evliliğini öğrenince [Türkiye](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye)'ye geri dönmüştür ve ilk işi köşke gitmek olmuştur. Ancak Latife Hanım onun geldiğini görünce Atatürk'e haber vermeden yavere emir verir ve onu köşkten yaka paça attırır. Bunun üzerine Fikriye Hanım'ın [Çankaya Köşkü](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87ankaya_K%C3%B6%C5%9Fk%C3%BC)'nde tabanca ile intihar ettiği söylenir. 1924'te yapılan Sonbahar Seyahati sırasında Latife Hanım'la kavga eden Mustafa Kemal Paşa [Erzurum](https://turkipedia.org/tr/wiki/Erzurum)'dan İsmet Paşa'ya telgraf çekerek boşanacağını bildirdi. Ancak az sonra yaverleri [Salih Bey](https://turkipedia.org/tr/wiki/Salih_Bozok) (Bozok) ve [Kılıç Ali Bey](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ali_K%C4%B1l%C4%B1%C3%A7)'in aracılığıyla boşanmasından vazgeçti.[^263][^264] Bu evlilik 5 Ağustos 1925 tarihine dek sürdü.[^265]
Atatürk'ün manevi evlatları [Abdurrahim Tuncak](https://turkipedia.org/tr/wiki/Abdurrahim_Tuncak), Afife, [Zehra Aylin](https://turkipedia.org/tr/wiki/Zehra_Aylin), [Rukiye Erkin](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rukiye_Erkin), [Nebile İrdelp](https://turkipedia.org/tr/wiki/Nebile_%C4%B0rdelp), [Sabiha Gökçen](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sabiha_G%C3%B6k%C3%A7en), [Afet İnan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Afet_%C4%B0nan), [Sığırtmaç Mustafa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mustafa_Demir_%28asker%29) ve [Ülkü Adatepe](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%9Clk%C3%BC_Adatepe)'dir.[^266]
1916 yılında Bitlis Rus işgalinden kurtarıldığı yıllarda 16. Kolordu Komutanı Mirliva (Tuğgeneral) Mustafa Kemal Paşa, savaşta bütün aile fertlerini kaybeden ve kimsesi kalmayan [Abdurrahim](https://turkipedia.org/tr/wiki/Abdurrahim_Tuncak)'i evlatlık edindi. Abdurrahim bakılması için İstanbul'a annesi [Zübeyde Hanım](https://turkipedia.org/tr/wiki/Z%C3%BCbeyde_Han%C4%B1m) ve kız kardeşi Makbule'nin yanına gönderildi.[^267][^268] [Zehra Aylin](https://turkipedia.org/tr/wiki/Zehra_Aylin) veya Zehra Mehmet; (Amasyalı Mehmet'in kızı), 1936 yılında [Londra](https://turkipedia.org/tr/wiki/Londra)'dan ekspres treniyle [Paris](https://turkipedia.org/tr/wiki/Paris)'e yolculuk ederken [Amiens](https://turkipedia.org/tr/wiki/Amiens) yakınlarında trenden düşerek öldü. Sabiha Gökçen ise ilk Türk kadın pilot[^269] ve dünyanın ilk kadın savaş pilotu[^270] oldu.
### Dinî inancı
Ana|Mustafa Kemal Atatürk'ün dinî inancı|Mustafa Kemal ve Corinne Lütfü
*Atatürk: "Türkiye Cumhuriyeti'nde herkes Allah'a istediği gibi ibadet eder. Hiç kimseye dinî fikirlerinden dolayı bir şey yapılmaz. Türk Cumhuriyeti'nin resmî dini yoktur. Türkiye'de, bir kimsenin fikirlerini zorla başkalarına kabul ettirmeye kalkışacak kimse yoktur ve buna müsaade edilmez. Artık samîmî mutekitler, derin iman sahipleri, hürriyetin icaplarını öğren." (Gazi Mustafa Kemal, public-domain)*
Atatürk'ün dinî inancı tartışmalı bir konudur. Kimi araştırmacılar onun dine ilişkin söylemlerinin dönemsel olduğunu vurgulamakta ve bu konuyla alakalı olumlu görüşlerinin 1920'lerin başlarıyla kısıtlı olduğunu belirtmektedirler.[^271] Atatürk'ün dinî inancı hakkında farklı kaynaklar, farklı çıkarımlarda bulunmuştur.[^272] Bazı kaynaklar Müslüman olduğunu iddia ederken,[^273][^274][^275] diğer kaynaklar deist[^276][^277] veya ateist[^278][^279][^280] olduğunu iddia etmektedir.[^281][^282]
Bir sözünde dini "lüzumlu bir müessese" olarak gördüğünü ifade eden Atatürk, başka sözlerinde de [İslam](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0slam) için "bizim dinimiz" ve "büyük dinimiz" gibi ifadeler kullanmıştır.[^283] Ayrıca [Kur'an](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kur%27an) için "şanı büyük" ve "en eksiksiz kitap", [Muhammed](https://turkipedia.org/tr/wiki/Muhammed) için "peygamberimiz efendimiz hazretleri" ve "[Allah](https://turkipedia.org/tr/wiki/Allah)'ın birinci ve en büyük kulu" demiştir.[^284] 1922 ve 1923'te yaptığı iki konuşmada "Allah birdir, büyüktür." demiştir.[^285]
Atatürk'ün, dini "lüzumlu bir müessese" olarak gördüğünü belirttiğine ilişkin sözüne karşın "dini olanların fakir kalmaya mahkûm oldukları" ve bu nedenle "öncelikle din anlayışını kaldırmak" gerektiğine inandığına ilişkin görüşleri için de kaynaklar mevcuttur. Kâzım Karabekir'in belirttiğine göre, Atatürk ona din ile ilgili olarak dini olanların kazanamayacağını ve fakir kalmaya mahkûm olduklarını söyleyip netice olarak önce din anlayışını kaldırmak gerektiğini söylemiş[^286] ve bu sebeple Kur'an'ın anlaşılarak okunmasına önem verip Türkçeye çevrilmesini emretmiştir.[^287][^288] Ayrıca İslam'a ilişkin olumsuz sözleri de bulunmaktadır. Karabekir'in anlattığı üzere, Atatürk Balıkesir'de hutbe okumasına karşın daha sonra Kur'an ve Muhammed ile ilgili olumsuz sözler etmiştir.[^289][^290]
Kaynaklar, Atatürk'ün din konusunda şüpheci ve özgür düşünen biri olduğuna işaret ediyor. 1933'te ABD büyükelçisi Charles H. Sherrill onunla röportaj yaptı. Röportajda; dininin sadece Kâinat'ın Mucidi ve Hâkimi tek Tanrı'ya inanmak olduğunu, insanlığın böyle bir Tanrı'ya inanmaya ihtiyacı olduğunu ve dualarla bu Tanrı'ya seslenmenin iyi olduğunu söyledi. Atatürk'e göre Türk halkı İslam'ın gerçekte ne olduğunu bilmiyor ve Kur'an'ı okumuyor. İnsanlar anlamadıkları Arapça cümlelerden etkilenirler ve âdetleri gereği camilere giderler. Türkler Kur'an'ı okuyup üzerinde düşündüklerinde İslam'ı terk edecekler.[^291]
Öte yandan Atatürk 21 Aralık 1937'de Hatay sorunuyla ilgili konuştuğu sırada, Suriye Başbakanı [Cemil Merdam Bey](https://turkipedia.org/tr/wiki/Cemil_Merdam_Bey)'e "hepimiz Müslümanız" demiştir:
alıntı|*Yapamam! Hepimiz Müslümanız! Yemin ederim ki, namusum üzerine söylerim ki (Hatay'ı) bırakmam! Çok temenni ederim ki, Fransız hükümeti aklını başına toplasın. Namusum üzerine söylüyorum bırakmam.*[^292][^293]
### Mason olduğu iddiası
Bazı ansiklopedilerde Atatürk'ün [mason](https://turkipedia.org/tr/wiki/Masonluk) olduğu iddia edilir.[^294][^295] Tarihçi ve Atatürk biyografisi yazarı [Andrew Mango](https://turkipedia.org/tr/wiki/Andrew_Mango)'ya göre üyeliği tam olarak kanıtlanamasa da 1907-1909 yılları arası en azından muhtemeldir.[^296] H. C. Armstrong [*Grey Wolf: Mustafa Kemal*](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bozkurt_%28kitap%29) adlı kitabında, Atatürk'ün, toplantılarının gizliliğini korumak amacıyla muhalif [İttihat ve Terakki](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0ttihat_ve_Terakki) siyasi örgütlenmesinin basamak olarak kullandığı Vedata Locası'nda bir birader olarak inisiye olduğunu ancak kendini hoşlanmadığı bir atmosferde bulduğunu ve masonların ritüelleriyle alay ettiğini belirtir.[^297]
[Mahmut Esat Bozkurt](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mahmut_Esat_Bozkurt), 1932 yılında [*Akşam*](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ak%C5%9Fam_%28gazete%2C_1918%29)'da yayımlanan bir yazıda Atatürk'ün hayatı boyunca [Farmason](https://turkipedia.org/tr/wiki/Masonluk) olmadığını belirtir.[^298] Yine Atatürk, Masonlardan gelen bir teklife karşılık "Ben bu cemiyete girmem!" diyerek karşı çıkmıştır.[^299]
## Zaman dizini
Ana|Mustafa Kemal Atatürk kronolojisi
Mustafa Kemal Atatürk zaman çizelgesi
## Hatırası
Ayrıca bakınız|Atatürk kişi kültü|Mustafa Kemal Atatürk'ün adını taşıyan şeyler listesi
*Başöğretmen Atatürk Anıtı, Kadıköy. (Ail Subway, CC-BY-SA-3.0)*
Atatürk'ün günümüz kültürüne sinema, televizyon, müzik ve şiir gibi alanlarda [etkileri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Pop%C3%BCler_k%C3%BClt%C3%BCrde_Mustafa_Kemal_Atat%C3%BCrk) olmuştur. [Türkiye](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye) genelinde anısının yaşatılması için kimi yapılara, adreslere ve kurumlara kendinin ismi ve ünvanlarını içeren isimler verilmiştir.[^300] Bunlardan bazıları; [Atatürk Havalimanı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Atat%C3%BCrk_Havaliman%C4%B1), [Atatürk Olimpiyat Stadyumu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Atat%C3%BCrk_Olimpiyat_Stadyumu), [Atatürk Barajı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Atat%C3%BCrk_Baraj%C4%B1_ve_Hidroelektrik_Santrali), [Atatürk Köprüsü](https://turkipedia.org/tr/wiki/Atat%C3%BCrk_K%C3%B6pr%C3%BCs%C3%BC), [Atatürk Orman Çiftliği](https://turkipedia.org/tr/wiki/Atat%C3%BCrk_Orman_%C3%87iftli%C4%9Fi), [Atatürk Üniversitesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Atat%C3%BCrk_%C3%9Cniversitesi), [Gazi Üniversitesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Gazi_%C3%9Cniversitesi), [İzmir Atatürk Lisesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0zmir_Atat%C3%BCrk_Lisesi), [Mustafa Kemal Üniversitesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hatay_Mustafa_Kemal_%C3%9Cniversitesi) şeklindedir. Bunun yanı sıra Atatürk'ün Samsun'a çıkışına ithafen [Ondokuz Mayıs Üniversitesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ondokuz_May%C4%B1s_%C3%9Cniversitesi) ve 100. doğum yıl dönümüne ithafen [Yüzüncü Yıl Üniversitesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Van_Y%C3%BCz%C3%BCnc%C3%BC_Y%C4%B1l_%C3%9Cniversitesi) gibi hatırlatıcı isimler de kullanılmıştır.
Türkiye'nin her il ve ilçe merkezinde Atatürk anıtları ve resmî kurumlarının girişinde Atatürk heykeli, büstü veya maskı vardır. Bunun yanı sıra bütün resmî makam odalarında ve birçok resmî çalışma ofisinde Atatürk büstü, maskı, portreleri veya fotoğrafları, takvimleri, kalemlikleri vb. süs eşyaları vardır. Ayrıca Türkiye'de Atatürk rozeti, Atatürk imzası bulunan etiket, kravat iğnesi, yüzüğü vb. Atatürk temalı süs eşyası taşıyan birçok vatandaş görmek mümkündür. 31 Temmuz 1951 tarihinde [Demokrat Parti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Demokrat_Parti_%281946%29) hükûmeti döneminde yürürlüğe giren ve kamuoyunda Atatürk'ü Koruma Kanunu olarak anılan [Atatürk Aleyhine İşlenen Suçlar Hakkında Kanun](https://turkipedia.org/tr/wiki/Atat%C3%BCrk_Aleyhine_%C4%B0%C5%9Flenen_Su%C3%A7lar_Hakk%C4%B1nda_Kanun) ile Atatürk'ün hatırasına alenen hakaret etmek ve Atatürk'ü temsil eden heykel, büst, abide vb. objeleri tahrip etmek veya kirletmek suç sayılmıştır.[^301] Bu kanun aynı zamanda [ifade özgürlüğü](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0fade_%C3%B6zg%C3%BCrl%C3%BC%C4%9F%C3%BC) konusunda eleştirilere de maruz kalmıştır.
Türkiye'deki bütün resmî ve özel okullarda bir Atatürk köşesi bulundurulması zorunludur. Ayrıca ilköğretim ve lise kitaplarının başında ve her sınıfta da Atatürk portresi bulunmalıdır. Bunun yanı sıra örgün eğitimin bütün aşamasında Atatürk sevgisi ve inkılapları ayrı bir ders olarak ya da bazı derslerin bir bölümü olarak işlenir.
19 Mayıs tarihi Türkiye Cumhuriyeti, [Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kuzey_K%C4%B1br%C4%B1s_T%C3%BCrk_Cumhuriyeti) ile Türkiye'nin yurt dışı temsilciliklerinde [Atatürk'ü Anma, Gençlik ve Spor Bayramı](https://turkipedia.org/tr/wiki/19_May%C4%B1s_Atat%C3%BCrk%27%C3%BC_Anma%2C_Gen%C3%A7lik_ve_Spor_Bayram%C4%B1) olarak her yıl kutlanan bir millî bayramdır. Atatürk'ün ölüm yıl dönümü olan [10 Kasım](https://turkipedia.org/tr/wiki/10_Kas%C4%B1m_Atat%C3%BCrk%27%C3%BC_anma_g%C3%BCn%C3%BC_ve_Atat%C3%BCrk_haftas%C4%B1) tarihinde ölüm saati olan sabah 09.05'te Türkiye Cumhuriyeti, Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti ve Türkiye'nin yurt dışı temsilciliklerinde bir dakika boyunca halkın büyük bölümü saygı duruşunda bulunur, araçlar durur ve kesintisiz korna çalarlar.
[Artvin](https://turkipedia.org/tr/wiki/Artvin_%28il%29) yöresine ait olan 1936 yılında Atatürk'ün karşısında oynanan halk oyunu Artvin barı, Atatürk'ün çok beğenmesi üzerine [atabarı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Atabar%C4%B1) olarak yeniden adlandırılmıştır.[^302][^303][^304]
Cumhuriyet dönemindeki ilk [kâğıt para](https://turkipedia.org/tr/wiki/Banknot)lar Türkiye'nin kendi [merkez bankası](https://turkipedia.org/tr/wiki/Merkez_bankas%C4%B1) henüz olmadığından 1927'de İngiltere'de basılmıştır.efn|30 Haziran 1930 tarihinde Resmî Gazete'de 1715 sayılı Merkez Bankası Kanunu yayımlanmış, [Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye_Cumhuriyet_Merkez_Bankas%C4%B1) 3 Ekim 1931 tarihinde faaliyete geçmiştir. Bu yılda basılan 1, 5 ve 10 lirada Atatürk'ün portresi filigranda gözükmekteydi. Diğer paralarda ise Atatürk hem filigranda hem de ön yüzdeki portre yerleştirmeye uygun alanda gözükmektedir. 1937'de tedavüle giren ilk Latin harfli paraların hepsinde ise Atatürk portreleri bulunmaktaydı.[^305]
1925'te çıkarılan yasa gereği mevcut reis-i cumhur portreleri paralarda yer alıyordu.[^306] Atatürk'ün ölümünden sonra paralarda yer alan portreler yeni reis-i cumhur [İsmet İnönü](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0smet_%C4%B0n%C3%B6n%C3%BC)'nün portreleri ile değiştirildi. İnönü'nün bu icraatı bazı kesimler tarafından Atatürk'e saygısızlık olarak yorumlandı.[^307]
1952 yılında yürürlüğe giren 5. emisyon banknotlarında yaşayan kişilerin paraya portrelerinin basılması durdurulmuş ve tekrar bütün Türk paralarının ön yüzüne Atatürk portresi basılmaya başlanmıştır.[^308][^309] Bunun yanı sıra Cumhuriyet altınlarının ön yüzünde Atatürk kabartması bulunur.
*Meksika'daki Atatürk heykeli. (Sarumo74, CC-BY-SA-4.0)*
*Tunus'ta Mustafa Kemal Atatürk Caddesi'ni gösteren levha. (Sami Mlouhi, CC-BY-SA-4.0)*
Dünyanın çeşitli ülkelerinde Atatürk anısına anıtlar dikilmiştir. [Avustralya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Avustralya)'nın başkenti [Canberra](https://turkipedia.org/tr/wiki/Canberra)'da, [Guatemala](https://turkipedia.org/tr/wiki/Guatemala)'nın [aynı adı taşıyan başkentinde](https://turkipedia.org/tr/wiki/Guatemala_%28%C5%9Fehir%29), [Meksika](https://turkipedia.org/tr/wiki/Meksika)'nın başkenti [Meksiko](https://turkipedia.org/tr/wiki/Meksiko)'da, [Venezuela](https://turkipedia.org/tr/wiki/Venezuela)'nın başkenti [Caracas](https://turkipedia.org/tr/wiki/Caracas)'ta, [Küba](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C3%BCba)'nın başkenti [Havana](https://turkipedia.org/tr/wiki/Havana)'da, [Şili](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eili)'nin başkenti [Santiago](https://turkipedia.org/tr/wiki/Santiago%2C_%C5%9Eili)'da, [Romanya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Romanya)'nın başkenti [Bükreş](https://turkipedia.org/tr/wiki/B%C3%BCkre%C5%9F)'te, [Kazakistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kazakistan)'ın başkenti [Astana](https://turkipedia.org/tr/wiki/Astana)'da, [Azerbaycan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Azerbaycan)'ın başkenti [Bakü](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bak%C3%BC)'de, [Kuzey Makedonya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kuzey_Makedonya)'nın batısındaki [Merkez Jupa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Merkez_Jupa) köyünde, [Japonya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Japonya)'nın [Kuşimoto](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ku%C5%9Fimoto) kasabasında ve [İsrail](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0srail)'de Osmanlılardan kalma bir tren istasyonunun bulunduğu [Beerşeba](https://turkipedia.org/tr/wiki/Beer%C5%9Feba)'da bu anıtlardan bazıları görülebilmektedir. Atatürk'ün adının verildiği meydan, bulvar, cadde ve yolların birkaçı [Tunus](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tunus)'un [aynı adı taşıyan başkentinde](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tunus_%28%C5%9Fehir%29), [Pakistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Pakistan)'ın başkenti [İslamabad](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0slamabad)'da, [Bangladeş](https://turkipedia.org/tr/wiki/Banglade%C5%9F)'in başkenti [Dakka](https://turkipedia.org/tr/wiki/Dakka)'da, [Hindistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hindistan)'ın başkenti [Yeni Delhi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yeni_Delhi)'de, [Özbekistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%96zbekistan)'ın başkenti [Taşkent](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ta%C5%9Fkent)'te, [Belçika](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bel%C3%A7ika)'nın [Visé](https://turkipedia.org/tr/wiki/Vis%C3%A9) şehrinde ve [Dominik Cumhuriyeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Dominik_Cumhuriyeti)'nin başkenti [Santo Domingo](https://turkipedia.org/tr/wiki/Santo_Domingo)'dadır.
*Atatürk'ü Ahmed eş-Şerif es-Senusi (sol) ve Selahaddin Eyyubi (sağ) ile bir Müslüman kahraman olarak tasvir eden kartpostal. (signature at lower left توفيق بابا - بيروت - 1341 هـ, public-domain)*
*1963 Afganistan posta pulunda Atatürk. (Post of Afghanistan, public-domain)*
Radikal seküler reformlarına rağmen, Atatürk [İslam dünyası](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0slam_d%C3%BCnyas%C4%B1)nda geniş çapta popülerliğini sürdürdü.[^310] Hristiyan güçlerin işgaline karşı yeni, tamamen bağımsız bir Müslüman ülkenin kurucusu olduğu ve [Batı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bat%C4%B1_d%C3%BCnyas%C4%B1) [emperyalizm](https://turkipedia.org/tr/wiki/Emperyalizm)ine karşı mücadelede galip geldiği için hatırlanıyor.[^311] Öldüğünde, [Tüm Hindistan Müslüman Birliği](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCm_Hindistan_M%C3%BCsl%C3%BCman_Birli%C4%9Fi) onu "İslam dünyasında gerçekten büyük bir kişilik, büyük bir general ve büyük bir devlet adamı" olarak övdü, hatırasının "tüm dünyadaki Müslümanlara cesaret, azim ve mertlik ile ilham vereceğini" açıkladı.[^312]
Atatürk'ün hayranları, onun [I. Dünya Savaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/I._D%C3%BCnya_Sava%C5%9F%C4%B1)'ndaki düşmanı Britanyalı devlet adamı [Winston Churchill](https://turkipedia.org/tr/wiki/Winston_Churchill) ve [II. Dünya Savaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/II._D%C3%BCnya_Sava%C5%9F%C4%B1)'nda [Türkiye ile ittifak aramış](https://turkipedia.org/tr/wiki/II._D%C3%BCnya_Sava%C5%9F%C4%B1%27nda_T%C3%BCrkiye) Alman [nasyonal sosyalist](https://turkipedia.org/tr/wiki/Nasyonal_sosyalizm) diktatör [Adolf Hitler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Adolf_Hitler)'den[^313][^314] [Amerika Birleşik Devletleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Amerika_Birle%C5%9Fik_Devletleri) başkanları [Franklin D. Roosevelt](https://turkipedia.org/tr/wiki/Franklin_D._Roosevelt) ve [John F. Kennedy](https://turkipedia.org/tr/wiki/John_F._Kennedy)'ye kadar geniş bir yelpazeyi oluşturur.[^315] Hitler, Atatürk için "[Mussolini](https://turkipedia.org/tr/wiki/Benito_Mussolini) onun ilk, ben ikinci öğrencisiydim" dedi.[^316][^317] 4 Mayıs 1941'de Reichstag'taki nutkunda onu "genç Türkiye'nin kurucusu olan büyük ve zeki lider" olarak tanımladı.[^318] [Weimar Cumhuriyeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Weimar_Cumhuriyeti)'nde Alman medyası, [Anadolu'daki savaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_Kurtulu%C5%9F_Sava%C5%9F%C4%B1) geniş bir şekilde ele aldı.[^319] Stefan Ihrig, Türk Kurtuluş Savaşı'nın [Birahane Darbesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Birahane_Darbesi) üzerinde İtalyan [faşist](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0talyan_fa%C5%9Fizmi) diktatör Mussolini'nin [Roma'ya Yürüyüş](https://turkipedia.org/tr/wiki/Roma%27ya_Y%C3%BCr%C3%BCy%C3%BC%C5%9F)ü'nden daha kesin bir etkisi olduğunu savunuyor. Adolf Hitler de dahil olmak üzere Almanlar, tıpkı [Sevr Antlaşması](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sevr_Antla%C5%9Fmas%C4%B1) geçersiz kılındığı gibi [Versay Antlaşması](https://turkipedia.org/tr/wiki/Versay_Bar%C4%B1%C5%9F_Antla%C5%9Fmas%C4%B1)'nı geçersiz kılmak istedi. Bu nedenle Hitler, Atatürk'ü "karanlıkta parlayan yıldız" olarak adlandırdı.[^320] Mussolini, iktidarı ele geçirme girişiminde bulunduğunda kendini "[Milano](https://turkipedia.org/tr/wiki/Milano)lu Mustafa Kemal" olarak adlandırdı.[^321][^322] Türk liderin bir diğer hayranı, haftalık *La Conquista del Estado* gazetesinde bir sayfanın tamamını hem Türk devrimine hem de Atatürk'e ayıran [falanjist](https://turkipedia.org/tr/wiki/Falanjizm) lider Ramiro Ledesma Ramos'tu.[^323] İspanyol faşizminin ana teorisyenlerinden Ledesma, Atatürk'ü zamanının başlıca milliyetçi devrimcilerinden biri olarak gördü.[^324]
[Anadolu Hareketi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Anadolu_Hareketi)'ne muhalefet etmiş ve [İtilaf Devletleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0tilaf_Devletleri)'yle iş birliği yapmış gazeteci [Ali Kemal](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ali_Kemal), Atatürk'ü "çete reisi, haydut" olarak niteledi, Britanyalı devlet adamı [Lord Balfour](https://turkipedia.org/tr/wiki/Arthur_Balfour) ise Atatürk için "tüm korkunç Türklerin en korkuncu" (*most terrible of all the terrible Turks*) yorumunda bulundu.[^325] Kurtuluş Savaşı'ndan sonra ülkenin geleceği için yaşanan iç siyasal mücadelede General [Kâzım Karabekir](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C3%A2z%C4%B1m_Karabekir) ve entelektüel [Halide Edib Adıvar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Halide_Edib_Ad%C4%B1var) gibi kimseler Atatürk ile yollarını ayırarak onun radikal reform programını ve otoriter liderliğini eleştirdi. [Tekke](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tekke)leri kapatılmış tarikat şeyhleri ve genel olarak din adamlarından bazıları, [Said Nursî](https://turkipedia.org/tr/wiki/Said_Nurs%C3%AE) dahil, onu [Deccal](https://turkipedia.org/tr/wiki/Deccal) ile kıyasladı.[^326]
İlk baskısı 1932 yılında yapılan ve Atatürk'ün sağlığında yayımlanan ilk biyografisi olan [*Grey Wolf*](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bozkurt_%28kitap%29)'un son sözünde H. C. Armstrong şunları yazdı: "O, steplerde yaşayan Tatarların bir geri dönüşü, bir anakronizm, ilkel ve vahşi güce sahip biri, dünyaya gelmesi gerektiği çağdan çok geç doğmuş bir liderdir. Tüm Orta Asya'nın göçü sırasında doğmuş olsaydı, Bozkurt sancağı altında ve bir Bozkurt'un yüreği ve içgüdüleriyle [Süleyman Şah](https://turkipedia.org/tr/wiki/S%C3%BCleyman_%C5%9Eah)'ın yanında at koşturuyor olurdu. Askerî dehâsı ile duyguların, bağlılık ve ahlâkî değerlerin zayıflatamadığı acımasız kararlarıyla; ülkeleri fetheden, kentleri yakıp yıkan ve seferleri arasındaki barış dönemlerini zevk ve safâ âlemleriyle dolduran, vahşî akıncıların başında bir [Timur](https://turkipedia.org/tr/wiki/Timur)lenk veya [Cengiz Han](https://turkipedia.org/tr/wiki/Cengiz_Han) olabilirdi."[^327]
Atatürk sömürgeci güçlerin egemenliğinde kalmış [üçüncü dünya ülkeleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%9C%C3%A7%C3%BCnc%C3%BC_d%C3%BCnya_%C3%BClkesi) ile [Orta Doğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Orta_Do%C4%9Fu) bölgesindeki çeşitli liderlerce bağımsızlığın öncüsü olarak saygı gördü ve rol model alındı. İranlı çağdaşı [Rıza Şah Pehlevi](https://turkipedia.org/tr/wiki/R%C4%B1za_Pehlevi), Hindistan Başbakanı [Cevahirlal Nehru](https://turkipedia.org/tr/wiki/Cevahirlal_Nehru), Tunus Cumhurbaşkanı [Habib Burgiba](https://turkipedia.org/tr/wiki/Habib_Burgiba) ve Mısır Cumhurbaşkanı [Enver Sedat](https://turkipedia.org/tr/wiki/Enver_Sedat) bunlardan birkaçıydı.[^328][^329][^330][^331] Pakistanlı şair ve filozof [Muhammed İkbal](https://turkipedia.org/tr/wiki/Muhammed_%C4%B0kbal) ve Bangladeş'in ulusal şairi [Kadı Nazrul İslam](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kad%C4%B1_Nezr%C3%BClislam) Atatürk'ün onuruna şiirler yazdı. 1935 yılında [İstanbul](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0stanbul)'da düzenlenen Uluslararası Kadınlar Birliği Kongresi'ne katılan Mısırlı milliyetçi-feminist lider [Hüda Şaravi](https://turkipedia.org/tr/wiki/H%C3%BCda_%C5%9Earavi), Atatürk'e şunları söyledi: "Türkler size Atatürk yani Türklerin babası ismini verdiler. Ben ise size 'Ataşark' yani 'Şarkın Babası' demek istiyorum."[^332]
[Birleşmiş Milletler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Birle%C5%9Fmi%C5%9F_Milletler)'in [UNESCO](https://turkipedia.org/tr/wiki/UNESCO) örgütü, "olağanüstü bir reformcu olduğunu göz önünde tutarak, özellikle sömürgecilik ve emperyalizme karşı en önce açılan savaşların ilk liderlerinden biri olduğunu kabul ederek, dünya ulusları arasında karşılıklı anlayışın, sürekli barışın kurulması için çalışmalarının olağanüstü bir örnek olduğunu ve tüm yaşamı boyunca insanlar arasında hiçbir renk, din ve ırk ayrımını gözetmeden, bir uyum ve iş birliği çağının doğacağına olan inancını anımsatarak, eylemlerini her zaman barış, uluslararası anlayış ve insan haklarına saygı yönünden yapmış" Atatürk'ü, 100. doğum yılı olan 1981'i tüm ülkelerin oy birliğiyle "[Atatürk Yılı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Atat%C3%BCrk_Y%C4%B1l%C4%B1)" olarak kabul ederek onurlandırdı.[^333][^334] [12 Eylül Darbesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/12_Eyl%C3%BCl_Darbesi) ile yönetime gelen [Millî Güvenlik Konseyi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mill%C3%AE_G%C3%BCvenlik_Konseyi) de çıkardığı kanunla 1981 yılını Atatürk Yılı kabul ve ilan etti.[^335] Atatürk Yılı, 5 Ocak 1981 günü kutlamalara açıldı. 5 Ocak 1981 günü saat 08.45'te Anıtkabir'de saygı duruşunda bulunulduktan sonra saat 11.00'de Türkiye Büyük Millet Meclisinde tören başladı. Törende eski cumhurbaşkanları [Celâl Bayar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Cel%C3%A2l_Bayar), [Cevdet Sunay](https://turkipedia.org/tr/wiki/Cevdet_Sunay) ve [Fahri Korutürk](https://turkipedia.org/tr/wiki/Fahri_Korut%C3%BCrk) de yer aldı. [Kenan Evren](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kenan_Evren)'in yaptığı uzun bir konuşmayla Atatürk Yılı kutlamalara açıldı. Yıl boyunca yapılan etkinliklerle Atatürk'ün doğumunun yüzüncü yılı kutlandı. Yeni Atatürk anıtları, Atatürk'ün adının verildiği kültür merkezleri ve tatbikatlar yapıldı. [Birinci](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kurtulu%C5%9F_Sava%C5%9F%C4%B1_M%C3%BCzesi) ve [ikinci meclis binaları](https://turkipedia.org/tr/wiki/Cumhuriyet_M%C3%BCzesi) müze olarak faaliyet göstermeye başladı. Atatürk ile ilgili kitap ve belgeler [Millî Kütüphane](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mill%C3%AE_k%C3%BCt%C3%BCphane)'de toplanırken il ve ilçelere de Atatürk kitaplıkları kuruldu. Atatürk'ün kaldığı evler restore edilerek [müze](https://turkipedia.org/tr/wiki/M%C3%BCze) hâline getirildi. "Atatürk 100 Yaşında" sloganı ile 73 adet ilkokul yapıldı. Bu dönemde imam hatip açılmadı.[^336] Atatürk'ün çeşitli illere yaptığı ilk ziyaretlerin yıl dönümlerinde kutlamalar gerçekleşti. Ülkenin tanınmış sanatçılarına 100. yılı simgeleyen plaketler verildi. Ünlü ressamlardan ısmarlanan Atatürk ve [Atatürk Devrimleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Atat%C3%BCrk_Devrimleri) konulu resimler, düzenlenen sergilerde ziyarete açıldı. Tanınmış müzisyenlere Atatürk hakkında marşlar besteletildi. TRT, Atatürk'ün görüşlerini yansıtan programlara yer verdi. Ülkedeki okuryazar oranının artırılması için seferberlik başlatıldı. Ağaçlandırma çalışmaları yapıldı.[^337] Açılan birçok kurum ve kuruluş "Yüzüncü Yıl" adını aldı. 23 Nisan'daki bayramın adı "[Ulusal Egemenlik ve Çocuk Bayramı](https://turkipedia.org/tr/wiki/23_Nisan_Ulusal_Egemenlik_ve_%C3%87ocuk_Bayram%C4%B1)" olarak değiştirildi. 19 Mayıs'taki Gençlik ve Spor Bayramı'nın adı "[Atatürk'ü Anma, Gençlik ve Spor Bayramı](https://turkipedia.org/tr/wiki/19_May%C4%B1s_Atat%C3%BCrk%27%C3%BC_Anma%2C_Gen%C3%A7lik_ve_Spor_Bayram%C4%B1)" olarak değiştirildi ve 19 Mayıs 1981 günü stadyumlarda coşkulu şekilde kutlandı.[^338] Atatürk'ün başöğretmen olduğu 24 Kasım günü "[Öğretmenler Günü](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%96%C4%9Fretmenler_G%C3%BCn%C3%BC)" olarak kutlandı. Üniversitelere zorunlu "Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi" dersi getirildi.[^339] [Kara Harp Okulu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kara_Harp_Okulu) ve diğer askerî okullar için üç ciltlik "Atatürkçülük - Atatürk'ün Görüş ve Direktifleri" adlı kitap bastırıldı ve öğrencilere dağıtıldı.
## Yapıtları
- [*Takımın Muharebe Tâlimi*](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tak%C4%B1m%C4%B1n_Muharebe_Talimi), Selanik Asır Matbaası, Selanik, 1908 (Almancadan çeviri).
- *Cumalı Ordugâhı - Süvâri: Bölük, Alay, Liva Tâlim ve Manevraları*, Selanik, 1909.
- *Ta'biye ve Tatbîkat Seyahati*, Selanik Askeri Matbaası, 1911.
- *Bölüğün Muharebe Tâlimi*, 1912 (Almancadan çeviri).
- *Ta'biye Mes'elesinin Halli ve Emirlerin Sûret-i Tahrîrine Dâir Nasâyih*, Edirne Sanayi Mektebi Matbaası, 1916.
- *Taʼlîm ve Terbiye-i Askeriyye Hakkında Nokta-i Nazarlar*, Edirne Sanayi Mektebi Matbaası, 1916.
- [*Zâbit ve Kumandan ile Hasb-ı Hâl*](https://turkipedia.org/tr/wiki/Zabit_ve_Kumandan_ile_Hasbihal), Minber Matbaası, 1918.
- [*Nutuk*](https://turkipedia.org/tr/wiki/Nutuk_%28Mustafa_Kemal_Atat%C3%BCrk%29), Türk Tayyare Cemiyeti, Ankara, 1927.
- [*Vatandaş için Medeni Bilgiler*](https://turkipedia.org/tr/wiki/Medeni_Bilgiler), Milliyet Matbaası, İstanbul, 1930.
- *Etimoloji, Morfoloji ve Fonetik Bakımından Türk Dili*, Ulus Basımevi, Ankara, 1935.
- [*Geometri*](https://turkipedia.org/tr/wiki/Geometri_%28kitap%29), 1937.
Atatürk'ün ayrıca, 1915-1918 yılları arasında Anafartalar, Doğu Cephesi ve Karlsbad'daki hatıralarını yazdığı günlükleri de bulunmaktadır. Bunlardan *Anafartalar Muharebatı'na Ait Tarihçe*, [Türk Tarih Kurumu](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_Tarih_Kurumu) tarafından kitap olarak yayımlanmıştır. 1908-1938 yılları arasında Atatürk'ün imza attığı, yazdığı, söylediği kişisel notları dâhil her şeyin toplandığı [*Atatürk'ün Bütün Eserleri*](https://turkipedia.org/tr/wiki/Atat%C3%BCrk%27%C3%BCn_B%C3%BCt%C3%BCn_Eserleri) adlı bir ansiklopedi de Kaynak Yayınları tarafından hazırlanmaktadır.
Atatürk'ün başarılarının ve kaleme aldığı eserlerin en önemli dayanaklarından biri de kitap okuma tutkusudur. Örneğin, sonraları dünya barışı ve insan hakları konularında önderler arasında yer alacak bir kimse olan [H. G. Wells](https://turkipedia.org/tr/wiki/H._G._Wells), 1921 yılında İngilizce olarak 1208 sayfalık *İnsanlık Tarihi* adlı bir kitap yayımlar. Bu kitap Atatürk tarafından kısa sürede okunur, değerlendirilir ve Türkiye'de yayımlandıktan sonra *Nutuk*'ta yer alır.[^340] Yine 1756 yılında toplam 5 cilt olarak Fransızca basılan *Hunlar, Türkler ve Moğollar* kitabı da onun okuduğu kitaplar arasındadır.
## Atatürk döneminde kurulan kurumlar
Lejant|#ffffcc|Kapatılan ya da ismi değiştirilen kurumları gösterir. class="wikitable" border="2" cellpadding="3" cellspacing="0" style="font-size:90%" |- !style="background:LightSteelBlue; color:Black"| Kurum Adı !style="background:LightSteelBlue; color:Black"| Kuruluş Tarihi !style="background:LightSteelBlue; color:Black"| Konum |- | [Anadolu Ajansı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Anadolu_Ajans%C4%B1) | 6 Nisan 1920 | [Ankara](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ankara) |- | [Sıhhat ve İçtimai Muavenet Vekaleti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sa%C4%9Fl%C4%B1k_Bakanl%C4%B1%C4%9F%C4%B1_%28T%C3%BCrkiye%29) | 2 Mayıs 1920 | [Ankara](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ankara) |- | [Çocuk Esirgeme Kurumu](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87ocuk_Hizmetleri_Genel_M%C3%BCd%C3%BCrl%C3%BC%C4%9F%C3%BC) | 30 Haziran 1921 | [Ankara](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ankara) |- | [İzmir Enternasyonal Fuarı](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0zmir_Enternasyonal_Fuar%C4%B1) | 17 Şubat 1923 | [İzmir](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0zmir) |- | [Diyanet İşleri Başkanlığı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Diyanet_%C4%B0%C5%9Fleri_Ba%C5%9Fkanl%C4%B1%C4%9F%C4%B1) | 3 Mart 1924 | [Ankara](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ankara) |- | [Türkiye İş Bankası](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye_%C4%B0%C5%9F_Bankas%C4%B1) | 26 Ağustos 1924 | [İstanbul](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0stanbul) |- | [Orman Çiftliği](https://turkipedia.org/tr/wiki/Atat%C3%BCrk_Orman_%C3%87iftli%C4%9Fi) | 1925 | [Ankara](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ankara) |- | [Ankara Hukuk Fakültesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ankara_%C3%9Cniversitesi_Hukuk_Fak%C3%BCltesi) | 5 Kasım 1925 | [Ankara](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ankara) |- | [Anadolu Sigorta](https://turkipedia.org/tr/wiki/Anadolu_Sigorta) | 1 Nisan 1925 | [İstanbul](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0stanbul) |- | style="background:#ffffcc;" | [Türkiye Sanayi ve Maadin Bankası](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye_Sanayi_ve_Maadin_Bankas%C4%B1) | style="background:#ffffcc;" | 1 Mayıs 1925 | style="background:#ffffcc;" | - |- |[Orta Muallim Mektebi ve Terbiye Enstitüsü](https://turkipedia.org/tr/wiki/Gazi_%C3%9Cniversitesi) |1926 |[Ankara](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ankara) |- | [Devlet İstatistik Enstitüsü](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye_%C4%B0statistik_Kurumu) | 26 Nisan 1926 | [Ankara](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ankara) |- | [Devlet Demiryolları ve Limanları İdare-i Umumiyesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye_Cumhuriyeti_Devlet_Demiryollar%C4%B1) | 1927 | [Ankara](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ankara) |- | style="background:#ffffcc;" | [Merkez Hıfzıssıhha Enstitüsü](https://turkipedia.org/tr/wiki/Refik_Saydam_H%C4%B1fz%C4%B1ss%C4%B1hha_Merkezi_Ba%C5%9Fkanl%C4%B1%C4%9F%C4%B1) | style="background:#ffffcc;" | 27 Mayıs 1928 | style="background:#ffffcc;" | [Ankara](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ankara) |- | [Türk Tarihi Tetkik Cemiyeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_Tarih_Kurumu) | 12 Nisan 1931 | [Ankara](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ankara) |- | [Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye_Cumhuriyet_Merkez_Bankas%C4%B1) | 3 Ekim 1931 | [Ankara](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ankara) |- | [Halkevleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Halkevleri) | 19 Şubat 1932 | [Ankara](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ankara) |- | [Türk Dili Tetkik Cemiyeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_Dil_Kurumu) | 12 Temmuz 1932 | [Ankara](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ankara) |- | [Ziraat Okulları ve Yüksek Ziraat Enstitüsü](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ankara_%C3%9Cniversitesi_Ziraat_Fak%C3%BCltesi) | 1933 | [Ankara](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ankara) |- | [Devlet Havayolları](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_Hava_Yollar%C4%B1) | 20 Mayıs 1933 | [İstanbul](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0stanbul) |- | style="background:#ffffcc;" | [Sümerbank](https://turkipedia.org/tr/wiki/S%C3%BCmerbank) | style="background:#ffffcc;" | 11 Temmuz 1933 | style="background:#ffffcc;" | - |- | [Türkkuşu](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkku%C5%9Fu) | 3 Mayıs 1935 | [Ankara](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ankara) |- | style="background:#ffffcc;" | [Etibank](https://turkipedia.org/tr/wiki/Etibank) | style="background:#ffffcc;" | 14 Haziran 1935 | style="background:#ffffcc;" | - |- | [Maden Tetkik ve Arama Enstitüsü](https://turkipedia.org/tr/wiki/Maden_Tetkik_ve_Arama_Genel_M%C3%BCd%C3%BCrl%C3%BC%C4%9F%C3%BC) | 14 Haziran 1935 | [Ankara](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ankara) |- | [Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ankara_%C3%9Cniversitesi_Dil_ve_Tarih-Co%C4%9Frafya_Fak%C3%BCltesi) | 14 Haziran 1935 | [Ankara](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ankara) |- | [Elektrik İşleri Etüd İdaresi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Elektrik_%C4%B0%C5%9Fleri_Et%C3%BCt_%C4%B0daresi_Genel_M%C3%BCd%C3%BCrl%C3%BC%C4%9F%C3%BC) | 24 Haziran 1935 | [Ankara](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ankara) |- | style="background:#ffffcc;" | [Türkiye Şeker Fabrikaları](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye_%C5%9Eeker_Fabrikalar%C4%B1) | style="background:#ffffcc;" | 6 Temmuz 1935 | style="background:#ffffcc;" | [Ankara](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ankara) |- | style="background:#ffffcc;" | [Bursa Merinos Fabrikası](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bursa_Merinos_Fabrikas%C4%B1) | style="background:#ffffcc;" | 2 Şubat 1938 | style="background:#ffffcc;" | [Bursa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bursa)
## Popüler kültürdeki yeri
ana|Popüler kültürde Mustafa Kemal Atatürk
- 1994 yapımı [*Kurtuluş*](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kurtulu%C5%9F_%28dizi%29) dizisi ve 1998 yapımı [*Cumhuriyet*](https://turkipedia.org/tr/wiki/Cumhuriyet_%28film%29) filminde [Rutkay Aziz](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rutkay_Aziz) tarafından canlandırılmıştır.
- 2010 yapımı [*Veda*](https://turkipedia.org/tr/wiki/Veda_%28film%29) filminde Kaan Olcay, Bartunç Akbaba, [Sinan Tuzcu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sinan_Tuzcu) ve Burhan Güven tarafından canlandırılmıştır.
- 2013 yapımı *Yol Ayrımı* dizisinde [Yavuz Sepetçi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yavuz_Sepet%C3%A7i) tarafından canlandırılmıştır.
- 2016 yapımı [*Seddülbahir 32 Saat*](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sedd%C3%BClbahir_32_Saat) dizisinde [Serdar Yeğin](https://turkipedia.org/tr/wiki/Serdar_Ye%C4%9Fin) tarafından canlandırılmıştır.
- 2020 yapımı [*Ya İstiklal Ya Ölüm*](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ya_%C4%B0stiklal_Ya_%C3%96l%C3%BCm_%28dizi%29) dizisinde [İlker Kızmaz](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0lker_K%C4%B1zmaz) tarafından canlandırılmıştır.
- 2022 yapımı [*Pera Palas'ta Gece Yarısı*](https://turkipedia.org/tr/wiki/Pera_Palas%27ta_Gece_Yar%C4%B1s%C4%B1) dizisinde Hakan Dinçkol tarafından canlandırılmıştır.
- 2023 yapımı [*Mahsusa: Trablusgarb*](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mahsusa%3A_Trablusgarb) dizisinde Baki Çiftçi tarafından canlandırıldı.
- 2023 yapımı [*Akif*](https://turkipedia.org/tr/wiki/Akif_%28dizi%29) dizisinde Berke Üzrek tarafından canlandırıldı.
- 2023 yapımı [*Son Akşam Yemeği*](https://turkipedia.org/tr/wiki/Son_Ak%C5%9Fam_Yeme%C4%9Fi_%28film%29) filminde [Onur Tuna](https://turkipedia.org/tr/wiki/Onur_Tuna) tarafından canlandırılmıştır.
- 2023 yapımı [*Atatürk 1881-1919*](https://turkipedia.org/tr/wiki/Atat%C3%BCrk_1881-1919) filminde [Aras Bulut İynemli](https://turkipedia.org/tr/wiki/Aras_Bulut_%C4%B0ynemli) tarafından canlandırılmıştır.
- 2024 yapımı [*Zaferin Rengi*](https://turkipedia.org/tr/wiki/Zaferin_Rengi) filminde [Yiğit Özşener](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yi%C4%9Fit_%C3%96z%C5%9Fener) tarafından canlandırılmıştır.
- 2024 yapımı [*Bir Cumhuriyet Şarkısı*](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bir_Cumhuriyet_%C5%9Eark%C4%B1s%C4%B1) filminde [Ertan Saban](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ertan_Saban) tarafından canlandırılmıştır.
## Ayrıca bakınız
- [Gençliğe Hitabe](https://turkipedia.org/tr/wiki/Gen%C3%A7li%C4%9Fe_Hitabe)
## Dış bağlantılar
- [Mustafa Kemal Atatürk'ün Hayatı, Türk Tarih Kurumu](http://www.ttk.gov.tr/index.php?Page=Sayfa&No=87)
- [Atatürk Araştırma Merkezi Başkanlığı](http://www.atam.gov.tr/)
- [Genelkurmay Başkanlığı'ndaki öz geçmişi](https://web.archive.org/web/20051215111837/http://www.tsk.mil.tr/anitkabir/hayati.html)
- [Atatürk'ün Okuduğu Kitaplar](https://www.anitkabir.com.tr/icerik/9/kitap-yayinlari) (24 Cilt), Anıtkabir Derneği Yayınları.
[^1]: Mustafa Kemal Atatürk T.C. Cumhurbaşkanlığı. tccb.gov.tr.
[^2]: Webster, The Turkey of Atatürk: Social Process in the Turkish Reformation, 260
[^3]: Doğan, Formation of factory settlements within Turkish industrialization and modernization in 1930s: Nazilli printing factory
[^4]: Türkiye Cumhuriyeti Kültür ve Turizm Bakanlığı. Aydın – Historical Ruins. T.C. Hükûmeti.
[^5]: History of Turkish Aeronautical Association.
[^6]: Skylife.
[^7]: Nuri Demirağ Aircraft Factory. Nuridemirag.com.
[^8]: Stone, Norman „Talking Turkey“. National Interest, Güz 2000, sayı 61.
[^9]: Afyoncu, Erhan. Atatürk'ün aile kayıtları ilk kez yayınlandı. Sabah, 19 Şubat 2017.
[^10]: Afet İnan, Atatürk hakkında hâtıralar ve belgeler, Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1959, s. 8
[^11]: Ali Fuat Cebesoy, Sınıf arkadaşım Atatürk: Okul ve genç subaylık hâtıraları, İnkılâp ve Aka Kitabevleri, 1967, s. 6 : "Benim adım Mustafa. Senin adın da Mustafa. Arada bir fark olmalı, ne dersin, senin adının sonuna bir de Kemal koyalım."
[^12]: Mango, Andrew (2004). Atatürk. Londra: John Murray. ISBN 978-0-7195-6592-2, s. 37.
[^13]: Kemal öz adlı Cümhur Reisimize verilen soyadı hakkında kanun.
[^14]: 27.11.1934 tarihli T.C. Resmî Gazete.
[^15]: Vikikaynak, Atatürk soyisminin alınamayacağına dair kanun.
[^16]: İkinci Türk Dili Kurultayı. Türk Dili Tetkik Cemiyeti Bülteni, Eylül 1934, s. 106.
[^17]: "Atatürk" Soyadı ve Arıkan. Ulus Gazetesi, 26 Kasım 1949, s. 2.
[^18]: Saffet Beyin Konferansı. Hâkimiyet-i Milliye Gazetesi, 27 Eylül 1934, s. 1.
[^19]: "Atatürk" Soyadı Üzerine Bir Kaç Hatıra. Ulus Gazetesi, 3 Aralık 1949, s. 2.
[^20]: Osmanlıcadan Türkçeye Söz Karşılıkları Tarama Dergisi (1934), 2. cilt, s. 1064
[^21]: Murat Belge, Tanıl Bora, Murat Gültekingil. Milliyetçilik (2002), İletişim Yayınları, s. 254
[^22]: Türklük araştırmaları dergisi, 17-18. sayılar (2005), Marmara Üniversitesi. Fen-Edebiyat Fakültesi, s. 152
[^23]: Yeni iddia: Atatürk ölmeden önce ismini değiştirmiş!. 5 Aralık 2010.
[^24]: Enis Dinç. Atatürk on Screen: Documentary Film and the Making of a Leader. 2020, s. 180.
[^25]: Niyazi Ahmet Banoğlu, Atatürk'ün İstanbul'daki Hayatı, 2. cilt, Millî Eğitim Matbaası, 1974, s. 131
[^26]: Osmanlıcadan Türkçeye Söz Karşılıkları Tarama Dergisi (1934), 2. cilt, s. 1064
[^27]: Özbekçe-Türkçe sözlükte "qamal".
[^28]: Kazakça-Türkçe sözlükte "qamal".
[^29]: Cunbur, Müjgân. Türk dünyası edebiyatçıları ansiklopedisi. Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı, 2004.
[^30]: Kartal, Numan. Atatürk ve Kocacık Türkleri. T.C. Kültür Bakanlığı, 2002.
[^31]: Güler, Ali. Mustafa Kemal Atatürk’ün Soyu. 1 Kasım 1999, s. 969-1009.
[^32]: Cunbur, Müjgân. Türk dünyası edebiyatçıları ansiklopedisi. Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı, 2004.
[^33]: Kartal, Numan. Atatürk ve Kocacık Türkleri. T.C. Kültür Bakanlığı, 2002.
[^34]: Dinamo, Hasan İzzettin. Kutsal İsyan: Millî Kurtuluş Savaşı'nın Gerçek Hikâyesi, 2. cilt. Tekin Yayınevi, 1986.
[^35]: Itzkowitz, Norman. Ölümsüz Atatürk. Bağlam Yayınları, 1998, s. 37.
[^36]: Altıner, Avni. Her yönüyle Atatürk. Türk Tarih Kurumu. s. 23
[^37]: Falih Rıfkı Atay, Çankaya: Atatürk'ün doğumundan ölümüne kadar, Betaş, İstanbul, 1984, s. 17.
[^38]: Andrew Mango Atatürk: The Biography of the Founder of Modern Turkey, Overlook Press, 2002, s. 25; s. 27. "Feyzullah's family is said to have come from the country near Vodina (now Edessa in western Greek Macedonia). The surname Sofuzade, meaning 'son of a pious man', suggests that the ancestors of Zübeyde and Ali Rıza had a similar background. Cemil Bozok, son of Salih Bozok, who was a distant cousin of Atatürk and, later, his ADC, claims to have been related to both Ali Rıza's and Zübeyde's families. This would mean that the families of Atatürk's parents were interrelated. Cemil Bozok also notes that his paternal grandfather, Safer Efendi, was of Albanian origin. This may have a bearing on the vexed question of Atatürk's ethnic origin. Atatürk's parents and relatives all used Turkish as their mother tongue. This suggests that some at least of their ancestors had originally come from Turkey, since local Muslims of Albanian and Slav origin who had no ethnic connection with Turkey spoke Albanian, Serbo-Croat or Bulgarian, at least so long as they remained in their native land., But in looks Ataturk resembled local Albanians and Slavs.[...] But there is no evidence that either Ali Riza or Zübeyde was descended from such Turkish nomads." page 28; "It is much more likely that Atatürk inherited his looks from his Balkan ancestors.[...] But Albanians and Slavs are likely to have figured among his ancestors."
[^39]: Ernest Jackh, The Rising Crescent, Goemaere Press, 2007, s. 31, Turkish mother and Albanian father
[^40]: Isaac Frederick Marcosson, Turbulent years, Ayer Publishing, 1969, s. 144.
[^41]: Turkey: The land a dictator turned into a democracy. 12 Ekim 1953.
[^42]: Muzaffer Tufan, Makedonya Arnavutları ve Türkleri, s. 373: "Bu, nasıl olur, demeyin. Çünkü, ortalığı boş bulunca, Arnavutlar Mustafa Kemal Atatürk'ü, Mehmet Akif Ersoy'u ve birçok diğer Türk aydınını hiç çekinmeden, ölümlerinden sonra Arnavutlaştırmaktadırlar."
[^43]: Türk Dili: Dil ve Edebiyat Dergisi, 493-498. sayılar (1993), Türk Dil Kurumu, s. 135
[^44]: Şevket Süreyya Aydemir, Tek Adam: Mustafa Kemal, Birinci Cilt: 1881–1919, 14. baskı, Remzi Kitabevi, 1997, s. 31
[^45]: South of Hitler. 1939, s. 73.
[^46]: Turkey: The land a dictator turned into a democracy. 12 Ekim 1953.
[^47]: Cunbur, Müjgân. Türk dünyası edebiyatçıları ansiklopedisi. Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı, 2004, s. 1.
[^48]: Kutay, Cemal. Atatürk'ün Beraberinde Götürdüğü Hasret: Türkçe İbadet: Ana Dilimizle Kulluk Hakkı, 1. cilt (1998), Aksoy Yayıncılık, s. 130
[^49]: Necdet Sakaoğlu. Mustafa Kemalʼin Gerçek Doğum Tarihi: 4 Ocak 1879. Mayıs 2021.
[^50]: 19 Mayıs: Ata'nın doğum günüm dediği tarih.
[^51]: Tuğlacı, Pars. Çağdaş Türkiye, 1. cilt (1987), Cem Yayınevi, s. 2
[^52]: Tek Adam (1963), Cilt I. 2011, s. 30.
[^53]: Mustafa Kemal Atatürk'ün Gittiği Okullar Nelerdir? Sırasıyla Okuduğu Okullar Ve İsimleri.
[^54]: Atatürkçü düşünce (1992), Atatürk Araştırma Merkezi, Türk Tarih Kurumu Basımevi, s. 696
[^55]: Baba, İmran. Културните взаимодействия на Балканите и турската архитектура. Международен симпозиум 17-19 май 2000, Шумен-България (2001), Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı, s. 24
[^56]: Aydemir, Şevket Süreyya. Tek adam (1963), Remzi Kitabevi, s. 44
[^57]: Bayhan, Fatih. Gölgesinde Mustafa Kemal büyüten kadın Zübeyde Hanım (2008), Pegasus Yayınları, s. 78
[^58]: İzmir Ticaret Odası, Atatürk'ün Evi - Bir ulusun geleceğinin doğduğu yer, y.y, t.y.:
[^59]: Atatürk'ün Hayatı Öğrenim Hayatı.
[^60]: Celâl Erikan, Komutan Atatürk, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, Ankara, 1972, s. 72.
[^61]: KRONOLOJİ 1881 - 1912 Yılları.
[^62]: Komutan Atatürk (1964). 2006, s. 782.
[^63]: Celâl Erikan, Komutan Atatürk, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, Ankara, 1972, s. 72.
[^64]: T.C. Genelkurmay Harp Tarihi Başkanlığı Yayınları, Türk İstiklâl Harbine Katılan Tümen ve Daha Üst Kademelerdeki Komutanların Biyografileri, Genkur. Basınevi, Ankara, 1972, s. 1-17.
[^65]: Komutan Atatürk (1964). 2006, s. 61-67.
[^66]: T.C. Genelkurmay Harp Tarihi Başkanlığı Yayınları, Türk İstiklâl Harbine Katılan Tümen ve Daha Üst Kademelerdeki Komutanların Biyografileri, Genkur. Basınevi, Ankara, 1972, s. 1-17.
[^67]: Kâzım Karabekir (Haz: Faruk Özerengin), İttihat ve Terakki Cemiyeti 1896-1909, Emre Yayınları, İstanbul, 1994, s. 322.
[^68]: T.C. Genelkurmay Harp Tarihi Başkanlığı Yayınları, Türk İstiklâl Harbine Katılan Tümen ve Daha Üst Kademelerdeki Komutanların Biyografileri, Genkur. Basınevi, Ankara, 1972, s. 1-17.
[^69]: Komutan Atatürk (1964). 2006, s. 69-82.
[^70]: Rachel Simon (1999). 'Reformlara Başlangıç: Mustafa Kemal Libya'da.' Jacob M. Landau (Yay. Haz.) (1999).Atatürk ve Türkiye'nin Modernleşmesi, İstanbul: Sarmal, ISBN 975-8304-18-6 (s. 39-48) içinde. s. 40.
[^71]: Komutan Atatürk (1964). 2006, s. 69-82.
[^72]: Rachel Simon, a.g.e., s. 46.
[^73]: T.C. Genelkurmay Harp Tarihi Başkanlığı Yayınları, Türk İstiklâl Harbine Katılan Tümen ve Daha Üst Kademelerdeki Komutanların Biyografileri, Genkur. Basınevi, Ankara, 1972, s. 1-17.
[^74]: Komutan Atatürk (1964). 2006, s. 69-82.
[^75]: Türker, Şule. Tek korkusu uçağa binmekti. Gazetevatan, 16 Ocak 2003.
[^76]: Akın, Sunay. Ay Hırsızı. İş Bankası Kültür Yayınları, 2009, s. 120.
[^77]: Marmara'nın altındaki 34 yıllık sır.
[^78]: Türkiye Diyanet Vakfı İslâm ansiklopedisi, 31. cilt (2006), Türkiye Diyanet Vakfı, s. 340
[^79]: Tuğlacı, Pars. Çağdaş Türkiye, 1. cilt (1987), Cem Yayınevi, s. 14
[^80]: Bozok, Salih. Yaveri Atatürk'ü Anlatıyor. Doğan Kitapçılık, Nisan 2001.
[^81]: Turco-Italian War 1911-12, The Encyclopedia Americana (1954). cilt 27, s. 175-177.
[^82]: Şıvgın, Hale. Mustafa Kemal’in İlk Savaşı. Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu.
[^83]: Şıvgın, Hale. Mustafa Kemal’in İlk Savaşı. Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu.
[^84]: Bardakçı, Murat. Mahmud Şevket Paşa'nın Sadaret Günlüğü. Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, Kasım 2014, s. 60-61.
[^85]: Ortaylı, İlber. Başkomutanın Sofya yılları. Milliyet, 27 Ekim 2013.
[^86]: Ortaylı, İlber. Başkomutanın Sofya yılları. Milliyet, 27 Ekim 2013.
[^87]: Ortaylı, İlber. Başkomutanın Sofya yılları. Milliyet, 27 Ekim 2013.
[^88]: T.C. Genelkurmay Harp Tarihi Başkanlığı Yayınları, Türk İstiklâl Harbine Katılan Tümen ve Daha Üst Kademelerdeki Komutanların Biyografileri, Genkur. Basınevi, Ankara, 1972, s. 1-17.
[^89]: Mustafa Kemal Paşa'nın Anadolu'ya geçişi. Berikan Yayınevi, 2005.
[^90]: Esenkaya, Ahmet. Çanakkale Savaşları Sırasında Türk Basınında Mustafa Kemal. Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi.
[^91]: Görgülü, İsmet. Çanakkale Zaferi ve Atatürk. Ankara Üniversitesi Türk İnkılap Tarihi Enstitüsü Atatürk Yolu Dergisi, 1995, s. 498.
[^92]: Birinci, Necat. Ruşen Eşref Ünaydın. T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı, 1988, s. 5.
[^93]: Arıkan, Zeki. YENİ GÜNÜN MÜSABAKASINDA MUSTAFA KEMAL PAŞA. Ankara Üniversitesi Türk İnkılap Tarihi Enstitüsü Atatürk Yolu Dergisi, s. 255.
[^94]: Taktik Meselesinin Çözümü ve Emirlerin Yazılmasına İlişkin Öğütler. Genelkurmay Askerî Tarih ve Stratejik Etüt (ATASE) Başkanlığı Yayınları, 2011.
[^95]: Tanzimat Sonrası Hakkari.
[^96]: Falih Rıfkı Atay, Çankaya (2010), "Bir komplo", s. 116, Pozitif Yayınları, ISBN 978-975-6461-05-5
[^97]: T.C. Genelkurmay Harp Tarihi Başkanlığı Yayınları, Türk İstiklâl Harbine Katılan Tümen ve Daha Üst Kademelerdeki Komutanların Biyografileri, Genkur. Basınevi, Ankara, 1972, s. 1-17.
[^98]: Afetinan’ın M. Kemal Atatürk’ün Karlsbad Hatıraları. Atatürk Ansiklopedisi.
[^99]: M.K. Paşa Filistin ve Suriye Cephesinde.
[^100]: J. Blanco Villalta, Atatürk, Çey. Fatih Özsu, Ankara, 1982, Syf. 225.
[^101]: Hikmet Bayur, '1918 Bırakışmasından Az Önce Mustafa Kemal Paşa'nın Başyaver Naci Bey Yolu ile Padişaha Bir Başvurması', Belleten, C.XXI, Sayı: 84, Ekim 1957, s. 561-565, Türk İnkılâp Tarihi Enstitüsü, Atatürk'ün Tamim, Telgraf ve Beyannameleri, C.IV, Türk Tarih Kurumu Basınevi, Ankara, 1991, s. 13-14 (Türk İnkılâp Enstitüsü Arşivi: 63/17436)
[^102]: Zekeriya Türkmen, Mütareke döneminde Ordunun Durumu ve Yeniden Yapılanması (1918-1920), Türk Tarih Kurumu Basımevi, Ankara, 2001, s. 45-50.
[^103]: Zekeriya Türkmen, Mütareke döneminde Ordunun Durumu ve Yeniden Yapılanması (1918-1920), Türk Tarih Kurumu Basımevi, Ankara, 2001, s. 45-50.
[^104]: Ulukışla ve Kuvayı Milliye.
[^105]: İBB Atatürk Müzesi - Şişli. İstanbul Büyükşehir Belediyesi.
[^106]: Nutuk. Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, s. 6.
[^107]: Falih Rıfkı Atay, Çankaya (2010), s. 202, Pozitif Yayınları, ISBN 978-975-6461-05-5
[^108]: Mustafa Kemal'in Samsun'a Çıkışı.
[^109]: TÜRK ULUSAL KURTULUŞ HAREKETİNİN BAŞLANGICI.
[^110]: Ordu ile temas. Nutuk.
[^111]: ERZURUM KONGRESİ (23 Temmuz - 7 Ağustos 1919).
[^112]: 23 Temmuz 1919 Erzurum Kongresi, Atatürk Araştırma Merkezi web sayfası. 11 Temmuz 2009 tarihinde ulaşıldı.
[^113]: AMASYA GENELGESİ (BİLDİRİSİ) 21-22 Haziran 1919.
[^114]: Atatürk İlkeleri ve İnkılâp Tarihi, "Sivas Kongresi", Prof. Dr. İlhan Güneş.
[^115]: Atatürk ve ilimiz.
[^116]: Günaydın, Ahmet Necip. Millî Mücadelede Sivas: 108 Gün (2 Eylül - 18 Aralık 1919). Sivas Valiliği, 2019.
[^117]: ABD teklifi .
[^118]: Mîsâk-ı Millî - Vikikaynak.
[^119]: Meclis Açılış Konuşması. TBMM, 24 Nisan 1920.
[^120]: "I will punish England".
[^121]: Falih Rıfkı Atay, Çankaya (2010), Pozitif Yayınları, s. 310-311-312, ISBN 978-975-6461-05-5
[^122]: Birinci İnönü Muharebesi ve Zaferi ( 09-11 Ocak 1921). Genelkurmay Başkanlığı.
[^123]: Birinci İnönü Muharebesi ve Zaferi ( 09-11 Ocak 1921). Genelkurmay Başkanlığı.
[^124]: İkinci İnönü Muharebesi (23 Mart - 1 Nisan 1921). Genelkurmay Başkanlığı.
[^125]: Kütahya - Eskişehir Savaşları. ataturk.net.
[^126]: Turgut Özakman, Şu Çılgın Türkler (2005), Bilgi Yayınevi, 166. Baskı, s. 231-238
[^127]: Atatürk Araştırma Merkezi - Sakarya Meydan Muharebesi'nin Yankıları (Melhâme-i Kübrâ Büyük Kan Seli veya büyük Savaş Alanı).
[^128]: SAKARYA MEYDAN MUHAREBESİ ( 23 AĞUSTOS-13 EYLÜL 1921 ).
[^129]: Atatürk İlkeleri ve İnkılâp Tarihi, "Sakarya Savaşı", Prof. Dr. İlhan Güneş.
[^130]: SAKARYA MEYDAN MUHAREBESİ ( 23 AĞUSTOS-13 EYLÜL 1921 ).
[^131]: SAKARYA MEYDAN MUHAREBESİ ( 23 AĞUSTOS-13 EYLÜL 1921 ).
[^132]: 9 Eylül 1922 İzmir'in Kurtuluşu. Genelkurmay Başkanlığı.
[^133]: Ege Denizinin Orijinal Adı Nedir? (Türk Deniz Kuvvetleri)
[^134]: 9 Eylül 1922 İzmir'in Kurtuluşu. Genelkurmay Başkanlığı.
[^135]: Atatürk: Ben de Bir İnsanım, Çetin Yetkin s. 14-15
[^136]: Millî Mücadelede İşgal Kuvvetleri.
[^137]: Morgan, Kenneth O.. Consensus and Disunity: The Lloyd George Coalition Government 1918–1922. Clarendon Press, 1979, s. 302-330.
[^138]: İzmir'in Kurtuluşundan sonra Gönderilen ABD Savaş Gemileri.
[^139]: ABD'NİN 1908-23 ARASINDA İSTANBUL'DAKİ KOMUTA ve İSTİHBARAT GEMİSİ.
[^140]: LOZAN BARIŞ ANTLAŞMASI.
[^141]: Lozan Barış Konferansı (24 Temmuz 1923).
[^142]: Olson, Robert W.. Turkish Foreign Policy From 1923-1960: Kemalism and its Legacy, a Review and a Critique. Oriente Moderno, 1977, s. 227-241.
[^143]: Sedat Yazıcı ile Fatih Yazıcı, Tarihsellik ve Kuramsallık Arasında: 1921 ve 1924 Anayasalarında Kuvvetler Birliği/Ayrılığı Tartışması, bilig, güz 2011 59. sayı, sayfa: 248
[^144]: Taha Akyol, Atatürk'ün İhtilal Hukuku, 1. baskı, sayfa: 304
[^145]: Atatürk'ün Bütün Eserleri, cilt 14, sayfa: 328-329
[^146]: Arı İnan, Gazi Musatafa Kemal Atatürk'ün 1923 Eskişehir-İzmit Konuşmaları, sayfa: 97
[^147]: Taha Akyol, Atatürk'ün İhtilal Hukuku, 1. baskı, sayfa: 306
[^148]: Atatürk'ün Bütün Eserleri, cilt 16, sayfa: 118
[^149]: Ergil, Doğu. Millî Mücadelenin sosyal tarihi (1981), Turhan Kitabevi
[^150]: 'İstanbul'dan gazetecilere İzmit Kasrı'nda Mülakat', Atatürk'ün Bütün Eserleri, Cilt: 14 (1922-1923), s. 273-274.
[^151]: Zürcher, Erik Jan. Turkey: a modern history (2004), I.B.Tauris, s. 195
[^152]: Türk dünyası araştırmaları, 152. sayı (2004), Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı, s. 131
[^153]: Yavuz Donat, Sabah Gazetesi, 05/08/2005.
[^154]: "Atatürk Bala Milletvekili" Yrd. Doç. Dr. Orhan Çekiç, Atatürk Araştırma Merkezi Müdürü, Balabirlik.com
[^155]: Can Dündar, Yükselen Bir Deniz, İmge Kitabevi, S:120-145
[^156]: Arşivlenmiş kopya.
[^157]: Önder, Mehmet. Atatürk'ün yurt gezileri (1998), Türkiye İş Bankası
[^158]: Tevhid-i Tedrisat Kanunu ve Medreselerin Kaldırılması.
[^159]: HALİFELİĞİN KALDIRILMASI.
[^160]: Sürgündeki Hanedan.
[^161]: Atatürk İlkeleri ve İnkılâp Tarihi, "Aşar Vergisinin Kaldırılması", Prof. Dr. İlhan Güneş.
[^162]: Şapka İktisası Hakkında Kanun.
[^163]: 677 sayılı Tekke ve Zaviyelerle Türbelerin Seddine ve Türbedarlıklar ile Birtakım Unvanların Men ve İlgasına Dair Kanun.
[^164]: Takvim, saat ve ölçülerde değişiklik.
[^165]: Takvim, saat ve ölçülerde değişiklik.
[^166]: Takvim, saat ve ölçülerde değişiklik.
[^167]: Türk Medeni Kanunu ve Türk Ceza Kanunu.
[^168]: Mülga 765 sayılı Türk Ceza Kanunu (1926 TCK).
[^169]: Yeni Türk Harflerinin Kabulü.
[^170]: Toplumsal Yaşamda Kadın, Yrd. Doç. Dr. Gürsel YAKTIL OĞUZ, s. 37
[^171]: Tarihçe.
[^172]: Sofos, Umut Özkırımlı & Spyros A.. Tormented by history: nationalism in Greece and Turkey. Columbia University Press, 2008, s. 167.
[^173]: Toktaş, Şule. Citizenship and Minorities: A Historical Overview of Turkey's Jewish Minority. Journal of Historical Sociology, 2005.
[^174]: Social relations in Ottoman Diyarbekir, 1870–1915. Brill, 18 Mart 2019, s. 300.
[^175]: Turkey beyond nationalism: towards post-nationalist identities. Tauris, 2006, s. 45.
[^176]: Öktem, Kerem. The Nation's Imprint: Demographic Engineering and the Change of Toponymes in Republican Turkey. European Journal of Turkish Studies, 2008.
[^177]: Türk Tarih Kurumu'nu tanıyalım.
[^178]: Soyadı Kanunu.
[^179]: Atatürk: Kemal özatlı önderimiz bu soyadını aldı. Hâkimiyet-i Milliye, 25 Kasım 1934, s. 1.
[^180]: Efendi, bey, paşa gibi lakap ve unvanların kaldırılmasına dair kanun.
[^181]: Bazı kisvelerin giyilemeyeceğine dair kanun.
[^182]: Atatürk 1 Kasım 1936'da, TBMM 5. dönem 2. yasama yılı açılış konuşmasında bu konuya ilişkin olarak şunları söyledi: "Toprak Kanunu'nun bir neticeye varmasını Kamutay'ın yüksek himmetinden beklerim. Her Türk çiftçi ailesinin geçineceği ve çalışacağı toprağa malik olması, behemehal lazımdır. Vatanın sağlam temeli ve imarı bu esastadır." (Millet Meclisi Tutanak Dergisi D. V, C. 13, Sa. 4)
[^183]: Atatürkçülük üzerine denemeler Ercüment Kuran s. 52
[^184]: Cemal Avcı. İzmir Suikastı. TC Başbakanlık Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu.
[^185]: Prof. Dr. Yücel Özkaya. İzmir Suikastı. TC Başbakanlık Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu.
[^186]: CHP Kurultayları.
[^187]: Söylev ve Demeçler, Uludağ Üniversitesi Yayınları, 2007
[^188]: Yılın Olayları , 3 Mayıs 2010 tarihinde erişilmiştir
[^189]: atin.org , 3 Mayıs 2010 tarihinde erişilmiştir
[^190]: Demirci, Fatih Kadro Hareketi ve Kadrocular, Dumlupınar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 2006, sayı 15.
[^191]: Başvekalet Kararlar Dairesi Müdürlüğü 15 Aralık 1937 tarih, 7829 nolu kararname., Erişim tarihi: 7 Haziran 2016.
[^192]: Atatürk ve Laiklik. Temmuz 1992.
[^193]: Koçak, Cemil. Belgelerle iktidar ve Serbest Cumhuriyet Fırkası: tarih yazımında Serbest Cumhuriyet Fırkası (2006), İletişim Yayınları, s. 197
[^194]: Mavioğlu, E. (30 Mart 2004). "Türkiye'de Sol Nerede?...(01)" 25 Nisan 2011 tarihinde erişildi, paragraf 14
[^195]: Çavdar, T. (1995). "Serbest Fırka", Cumhuriyet Dönemi Türkiye Ansiklopedisi, Cilt 8. s. 2058. İletişim Yayınları, İstanbul
[^196]: TSK Genelkurmay ATASE Daire Başkanlığı, Arşiv Belgeleriyle Menemen Olayı - TSK, Ankara, s. 1-13
[^197]: Atatürk'ün Onuncu Yıl Nutku.
[^198]: Dünya Ekonomisi için Tarihsel İstatistikler.
[^199]: ATATÜRK'ÜN EKONOMİK KALKINMA MODELİ, Prof. Dr. Mustafa A. Aysan, İ.Ü. İşletme Fakültesi.
[^200]: Bozkurt, Gülnihal. Atatürk Dönemi Türk Dış Politikası. ATATÜRK ARAŞTIRMA MERKEZİ DERGİSİ, 2003.
[^201]: Bozkurt, Gülnihal. Atatürk Dönemi Türk Dış Politikası. ATATÜRK ARAŞTIRMA MERKEZİ DERGİSİ, 2003.
[^202]: 1923'te Arifiye'de yaptığı konuşma
[^203]: Bozkurt, Gülnihal. Atatürk Dönemi Türk Dış Politikası. ATATÜRK ARAŞTIRMA MERKEZİ DERGİSİ, 2003.
[^204]: Bozkurt, Gülnihal. Atatürk Dönemi Türk Dış Politikası. ATATÜRK ARAŞTIRMA MERKEZİ DERGİSİ, 2003.
[^205]: Bozkurt, Gülnihal. Atatürk Dönemi Türk Dış Politikası. ATATÜRK ARAŞTIRMA MERKEZİ DERGİSİ, 2003.
[^206]: Bozkurt, Gülnihal. Atatürk Dönemi Türk Dış Politikası. ATATÜRK ARAŞTIRMA MERKEZİ DERGİSİ, 2003.
[^207]: Atatürk'ün Ekonomi Mucizesi, s. 124.
[^208]: Neden Atatürk'ün dış politikasını örnek almalıyız?. 1 Ağustos 2009.
[^209]: Atatürk İlkeleri ve İnkılâp Tarihi, "Musul-Kerkük", Prof. Dr. İlhan Güneş.
[^210]: Batı Trakya Türkleri.
[^211]: SAMİMİ ANLAŞMA MİSAKI.
[^212]: Kaynakçalı Türk dış politikası kronolojisi: (1918-1938).
[^213]: Nobel Foundation. The Nomination Database for the Nobel Prize in Peace, 1901–1955 .
[^214]: Ataturk on a Gallipoli pedestal.
[^215]: C. Howard-Ellis, The origin, structure & working of the League of Nations, Londra 1928, s. 106-107, ISBN 1-58477-320-0
[^216]: Cemiyet-i Akvam (Milletler Cemiyeti ve Türkiye). 15 Ocak 2021.
[^217]: Montreux Boğazlar Sözleşmesi (20 Temmuz 1936).
[^218]: Montreux Boğazlar Sözleşmesi (20 Temmuz 1936).
[^219]: Montreux Boğazlar Sözleşmesi (20 Temmuz 1936).
[^220]: Montreux Boğazlar Sözleşmesi (20 Temmuz 1936).
[^221]: Montreux Boğazlar Sözleşmesi (20 Temmuz 1936).
[^222]: Montreux Boğazlar Sözleşmesi (20 Temmuz 1936).
[^223]: Montreux Boğazlar Sözleşmesi (20 Temmuz 1936).
[^224]: Montreux Boğazlar Sözleşmesi (20 Temmuz 1936).
[^225]: Montreux Boğazlar Sözleşmesi (20 Temmuz 1936).
[^226]: Sadabad Paktı.
[^227]: Tahsin Ünal, Türk Siyasî Tarihi, s. 575.
[^228]: Hatay sorunu.
[^229]: Fahir Armaoğlu, XX. Yüzyıl Siyasî Tarihi, s. 323-324.
[^230]: Fahir Armaoğlu, XX. Yüzyıl Siyasî Tarihi, s. 348.
[^231]: Ruşen Eşref Ünaydın, Hatıralar, s. 5-6.
[^232]: Falih Rıfkı Atay, Atatürkçülük Nedir?, s. 44.
[^233]: Utkan Kocatürk, Atatürk ve Türkiye Cumhuriyeti Tarihi Kronolojisi, s. 597-598.
[^234]: Bekir Tünay ATATÜRK ARAŞTIRMA MERKEZİ DERGİSİ, Sayı 5, Cilt: II, Mart 1986
[^235]: Millî Kütüphane internet sitesinde ilgili fotoğraflar 16 Ağustos 2012 tarihinde erişilmiştir
[^236]: Atatürk'ün doktorunun kurduğu Yeni İlaç, İtalyan Recordati'ye satıldı. Radikal.
[^237]: Vikikaynak, Atatürk'ün vasiyeti.
[^238]: İşte Atatürk'ün vasiyetnamesi.
[^239]: Doğum Yılı ve Doğum Günü.
[^240]: Doğum Yılı ve Doğum Günü.
[^241]: Necdet Sakaoğlu. Mustafa Kemalʼin Gerçek Doğum Tarihi: 4 Ocak 1879. Mayıs 2021.
[^242]: Doğum Yılı ve Doğum Günü.
[^243]: Atatürk’ün Doğum Tarihi Üzerine.
[^244]: Şerafettin Turan, Kendine Özgü Bir Yaşam ve Kişilik Mustafa Kemal Atatürk, Bilgi Yayınevi, Şubat 2004, s. 16-17.
[^245]: Kemal öz adlı Cümhur Reisimize verilen soyadı hakkında kanun.
[^246]: 27.11.1934 tarihli T.C. Resmî Gazete.
[^247]: Dev Atatürk Kimliği. Milliyet gazetesi, 13 Ocak 2016.
[^248]: Şahinbey Hakkında, T.C. Millî Eğitim Bakanlığı Gaziantep - Şahinbey İlçe Millî Eğitim Müdürlüğü.
[^249]: Şerafettin Turan, a.g.e. s. 20.
[^250]: 'Atatürk'ün üvey kız kardeşi Ruhiye Hanım'ın torunu Ferhat Babür, ailesiyle ilgili bilinmeyen gerçekleri ilk kez anlattı'. 19 Ekim 2004.
[^251]: Atatürkʼün Uşağı İdim, Hürriyet Yayınları, 1973, s. 267
[^252]: Atatürk'ün Hatıraları. Pozitif Yayınevi, s. 54.
[^253]: Atatürk'ün Hayatı.
[^254]: Atatürk Bugün Olsaydı. Kasım 1999.
[^255]: Zafer Toprak, Darwin'den Dersim'e Cumhuriyet ve Antropoloji, Doğan Kitap, s. 102.
[^256]: Zafer Toprak, Darwin'den Dersim'e Cumhuriyet ve Antropoloji, Doğan Kitap, s. 104.
[^257]: Zaman Kaybolmaz, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2006, s. 362.
[^258]: Türkan, Kadriye. Giyim Kuşamla İlgili Tespitler: Atatürk’ün Giysi Tercihleri Üzerine Bir Değerlendirme Denemesi. 1 Nisan 2011, s. 173-186.
[^259]: Gümüştekin, Ahmet. Atatürk’ün Sanatçı Kişiliğinin Sanata Ve Sanatçıya Bakışına Etkileri. 2 Aralık 2001, s. 883-894.
[^260]: Orhan Soysal, Büyük Nutuk'ta Kim Kimdir?, Milenyum Yayınları, İstanbul, s. 13.
[^261]: Murat Bardakçı. İşte, Atatürk’ün evlenmek istediği Osmanlı sultanı. Hürriyet, 18 Ocak 2006.
[^262]: Abbas Hayri Özdinçer Röportajı (haz. TCDD Basın Müşavirliği)
[^263]: Kılıç Ali (Der. Hulûsi Turgut), Atatürk'ün Sırdaşı Kılıç Ali'nin Anıları, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, İstanbul, Ocak 2005, s. 535-540.
[^264]: Salih Bozok (Haz. Can Dündar), Yaveri Atatürk'ü Anlatıyor, Doğan Kitapçılık, İstanbul, Nisan 2001, s. 111-113.
[^265]: Bakınız: Ayrılık üzerine Lâtife Hanım'a verilecek para ve eşyalar hakkında yazı, Atatürk'ün Bütün Eserleri, Cilt: 17 (1924-1925), s. 272 (aslı, Türk Dil Kurumu Arşivi Yurt içi ve Yurt dışı Şube Müdürlüğü, Dosya No: 108.)
[^266]: Atatürk’ün Manevi Evlatları.
[^267]: Orhan Karaveli, Hürriyet pazar eki, 17 Ekim 1998, Sabiha Gökçen: O'nun erkek varisi yok.
[^268]: Küçük, Yalçın. İsyan, 1. cilt (2005), İthaki Yayınları, s. 237
[^269]: HvKK resmî sitesi.
[^270]: Earliest female combat pilot Guinnessworldrecords.com. Erişim: 11 Haziran 2011
[^271]: Düzel, Neşe. Taha Akyol: Atatürk yargı bağımsızlığını reddediyor. taraf, 6 Şubat 2012.
[^272]: Political Islam in Turkey: Running West, Heading East? Author G. Jenkins, Publisher Springer, 2008, s. 84.
[^273]: Prof. Utkan Kocatürk, Atatürk'ün Fikir ve Düşünceleri (Atatürk ve Din Eğitimi, A. Gürtaş, s. 26), Atatürk Araştırma Merkezi, 2007
[^274]: Prof. Ethem Ruhi Fığlalı, "Atatürk'ün Din ve Laiklik Anlayışı", Atatürk Araştırma Merkezi, 2012; , s. 86
[^275]: Atatürk'ün Söylev ve Demeçleri, Ankara 1959, 2. Baskı, II, 66–67; s. 90. III, 70
[^276]: Reşat Kasaba, "Atatürk", The Cambridge History of Turkey: Volume 4: Turkey in the Modern World, Cambridge University Press, 2008; [ s. 163]. Retrieved 27 March 2015.
[^277]: [ Political Islam in Turkey by Gareth Jenkins, Palgrave Macmillan, 2008, s. 84]
[^278]: [ Atheism, Brief Insights Series by Julian Baggini, Sterling Publishing Company, Inc., 2009; , s. 106.]
[^279]: [ Islamism: A Documentary and Reference Guide, John Calvert John, Greenwood Publishing Group, 2008; , s. 19.]
[^280]: ...Mustafa Kemal Atatürk, founder of the secular Turkish Republic. He said: "I have no religion, and at times I wish all religions at the bottom of the sea..." [ The Antipodean Philosopher: Interviews on Philosophy in Australia and New Zealand, Graham Oppy, Lexington Books, 2011, s. 146.]
[^281]: Phil Zuckerman, John R. Shook, The Oxford Handbook of Secularism, Oxford University Press, 2017, s. 167.
[^282]: Tariq Ramadan, Islam and the Arab Awakening, Oxford University Press, 2012, s. 76.
[^283]: Atatürk'ün Fikir ve Düşünceleri.
[^284]: Atatürk'ün Fikir ve Düşünceleri.
[^285]: Atatürk ve Din.
[^286]: Kâzım Karabekir Anlatıyor, Uğur Mumcu, Tekin Yayınevi, 5. Basım, s. 40, 1993
[^287]: Atatürk'ün Fikir ve Düşünceleri.
[^288]: Atatürk'ün Kur'an'a Bakışı.
[^289]: Kâzım Karabekir Anlatıyor, Uğur Mumcu, Tekin Yayınevi, 5. Basım, s. 46, 1993
[^290]: Dücane Cündioğlu, Meşrutiyet'ten Cumhuriyet'e Din ve Siyaset, Kapı Yayınları, s. 49
[^291]: Atatürk İslam için ne düşünüyordu?. radikal, 6 Eylül 2006.
[^292]: Atatürk'ün Bütün Eserleri. 30. Cilt. 21 Aralık 1937, s. 121.
[^293]: Atatürk'ün Yabancı Devlet Adamlarıyla Görüşmeleri. 21-22 Aralık 1937, s. 49.
[^294]: Robert A. Minder, Freimaurer Politiker Lexikon, Edition zum rauhen Stein, ss. 229–231. ISBN 3-7065-1909-7
[^295]: Atatürk, Kemal. İçinde: Eugen Lennhoff, Oskar Posner: Internationales Freimaurerlexikon. 2006, ISBN 3-7766-2161-3, s. 92.
[^296]: Andrew Mango, Atatürk , John Murray, 1999, s. 93 ISBN 0-7195-5612-0
[^297]: Harold Courtenay Armstrong, Grey Wolf, Mustafa Kemal: An Intimate Study of a Dictator. Arthur Barker, Londra 1935, s. 37. "He cared nothing for the international aims and troubles of Jews. He cared less for the Masonic Ritual and spoke of it with contempt. He was a Turk, proud of being a Turk, and only interested in saving Turkey from the incompetence and despotism of the Sultan and the grasping hands of the foreigners." ("Yahudilerin uluslararası amaçları ve sorunlarına karşı hiçbir ilgi duymuyordu. Masonların ritüellerine daha da az yakınlık duyuyor, bunlardan alayla söz ediyordu. O bir Türk'tü; Türk olmaktan gurur duyuyor, Türkiye'yi Padişah'ın ehliyetsizliğinden ve despotizminden olduğu kadar yabancıların pençelerinden kurtarmakla ilgileniyordu.")
[^298]: Akşam Gazetesi, 11 Aralık 1932
[^299]: Banoğlu, Nükte ve Fıkralarla Atatürk. Aksoy Yayıncılık, 22 Aralık 2000, s. 9-10.
[^300]: Barton Barrack. Teaching and Travelling in Turkey 2009 -2010: My Personal Observation. Xlibris Corporation, 20 Şubat 2016, s. 23-.
[^301]: Atatürk Aleyhine İşlenen Suçlar Hakkında Kanun.
[^302]: Atabarı (Artvin Ansiklopedisi) Erişim tarihi: 11 Ağustos 2011
[^303]: Mahmut Ragıp Gazimihal; Türk Halk Oyunları Kataloğu I (yay. haz. Nail Tan), Ankara, 1991
[^304]: İzzet Varan; Artvin Yöresi Halk Oyunları, Artvin, Özel Sayı No: 9, 7 Mart 1988
[^305]: Türk Lirası 80 yaşında.
[^306]: Ardıç, Engin. Gül'lü para uyar mı?. Sabah, 18 Nisan 2008.
[^307]: Ardıç, Engin. Gül'lü para uyar mı?. Sabah, 18 Nisan 2008.
[^308]: Milli Şefin paradaki resim gerçeği.
[^309]: İsmet İnönü Neden Paralara Kendi Resmini Bastırdı ?.
[^310]: M. Şükrü Hanioğlu. Atatürk: An Intellectual Biography. Princeton University Press, 9 Mayıs 2011, s. 128.
[^311]: M. Şükrü Hanioğlu. Atatürk: An Intellectual Biography. Princeton University Press, 9 Mayıs 2011, s. 128.
[^312]: M. Şükrü Hanioğlu. Atatürk: An Intellectual Biography. Princeton University Press, 9 Mayıs 2011, s. 128.
[^313]: Bernd Rill: Kemal Atatürk. Rowohlt, Reinbek 1985, s. 147.
[^314]: Hitler's Infatuation with Atatürk Revisited. Turkey Analyst.
[^315]: Remarks on the 25th Anniversary of the Death of Kemal Atatürk, 4 Kasım 1963 . jfklibrary.org.
[^316]: Ihrig, Stefan. Naziler ve Atatürk. Alfa Kitap, 2015, s. 162.
[^317]: The 20th-Century Dictator Most Idolized by Hitler. The Daily Beast.
[^318]: 4 Mayıs 1941'de Reichstag'taki nutkunda Adolf Hitler şunları söyledi: "Türkiye Dünya Savaşı'nda müttefikimizdi. Harpteki talihsizliğimiz neticesinde Türkiye de bizim gibi çok sıkıntı çekti. Genç Türkiye'nin kurucusu olan büyük ve zeki lider korkunç acılar çeken ve kaderine terk edilmiş hâldeki müttefiklerin tekrar ayağa kalkma çabalarının ilk ve harika bir örneği oldu. Türkiye, hükûmetinin akılcı hamleleriyle istiklalini muhafaza etmeyi başarırken Yugoslavya ise İngiliz entrikalarının kurbanı oldu."
[^319]: Harvard University Press. www.hup.harvard.edu.
[^320]: Harvard University Press. www.hup.harvard.edu.
[^321]: The 20th-Century Dictator Most Idolized by Hitler. The Daily Beast.
[^322]: Harvard University Press. www.hup.harvard.edu.
[^323]: La obra gigantesca de la Revolución Turca. El genio del Dictador Mustafá Kemal. www.patriasindicalista.es.
[^324]: La obra gigantesca de la Revolución Turca. El genio del Dictador Mustafá Kemal. www.patriasindicalista.es.
[^325]: THE TWO KEMALS; The Polished Aristocrat of European Circles in Contrast With the Ruthless Commander of Fanatical Turks, New York Times, 1 Ekim 1922 .
[^326]: Umut Azak: Islam and Secularism in Turkey: Kemalism, Religion and the Nation State. I.B.Tauris, 2010, s. 134.
[^327]: Harold Courtenay Armstrong, Grey Wolf, Mustafa Kemal: An Intimate Study of a Dictator. Arthur Barker, Londra 1935, s. 333. "He is a man born out of due season, an anachronism, a throw-back to the Tartars of the Steppes, a fierce elemental force of a man. Had he been born in the centuries when all Central Asia was on the move he would have ridden out with Sulyman Shah under the banner of the Grey Wolf, and with the heart and instincts of a Grey Wolf. With his military genius, and his ruthless determination unweakened by sentiments, loyalties or moralities, he might well have been a Tamerlane or a Jenghis Khan riding at the head of great hordes of wild horsemen, conquering countries, devouring and destroying cities, and filling in the intervals of peace between campaigns with wild and hideous orgies of wine and women."
[^328]: Bernd Rill: Kemal Atatürk. Rowohlt, Reinbek 1985, s. 146.
[^329]: Halil Gülbeyaz: Mustafa Kemal Atatürk. Vom Staatsgründer zum Mythos. Parthas-Verlag, Berlin, 2004, s. 228.
[^330]: Girbeau, Sabine. Habib Bourguiba ou la modernité inachevée. 18 Ağustos 2003.
[^331]: Gawrych, George W.. Kemal Atatürk's politico‐military strategy in the Turkish war of independence, 1919–1922: From Guerrilla warfare to the decisive battle. Taylor & Francis, 2008, s. 318-341.
[^332]: Mustafa Özcan. Başörtüsü kimin bidatı?. 6 Şubat 2008.
[^333]: ATATURK: Creator of Modern Turkey. www.columbia.edu.
[^334]: Landau, Jacob M.. Atatürk and the Modernization of Turkey. BRILL, 1984.
[^335]: Atatürk'ün Doğumunun 100 üncü Yılının Kutlanması ve Atatürk Kültür Merkezi Kurulması Hakkında Kanun.
[^336]: Dünden Bugüne İmam Hatip Liseleri.
[^337]: ^ Atatürk yılı (1986 bas.). Büyük Larousse Sözlük ve Ansiklopedisi - 2. Cilt. s. 963.
[^338]: Atatürk'ü Anma, Gençlik ve Spor Bayramı - 19 Mayıs 1981.
[^339]: "Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi" Dersi.
[^340]: Atatürk'ün Okuma Tutkusu.