# Mustafa Hâşim Paşa > Source: https://turkipedia.org/tr/wiki/Mustafa_H%C3%A2%C5%9Fim_Pa%C5%9Fa > Last updated: 2026-10-05 > License: CC BY-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/). Credit "Turkipedia contributors" and link to the source. > Based on: Mustafa Hâşim Paşa, https://tr.wikipedia.org/wiki/Mustafa_H%C3%A2%C5%9Fim_Pa%C5%9Fa (CC-BY-SA-4.0) ![](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/14/Mustafa_H%C3%A2shim_Pasha_%281%29.jpg/1280px-Mustafa_H%C3%A2shim_Pasha_%281%29.jpg) * (public-domain)* - **Makam:** Maârif Nâzırlığı - **Dönembaşı:** 27 Temmuz 1903 - **Dönemsonu:** 30 Temmuz 1908 - **Hükümdar:** II. Abdülhamid - **Öncegelen:** Mehmed Celâleddin Paşa - **Sonragelen:** Recâizâde Mahmud Ekrem (geçici); İbrahim Hakkı Paşa - **Doğum tarihi:** 24 Ekim 1852 - **Doğum yeri:** İstanbul, Osmanlı İmparatorluğu - **Ölüm tarihi:** 1920; (67-68 yaşlarında) - **Ölüm yeri:** İstanbul, Osmanlı İmparatorluğu **Mustafa Hâşim Paşa** (d. 24 Ekim 1852, [İstanbul](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0stanbul) – ö. 1920, İstanbul),[^1] 27 Temmuz 1903 ile 30 Temmuz 1908 târihlerinde [Maârif Nazırlığı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ma%C3%A2rif-i_Um%C3%BBmiye_Nez%C3%A2reti) yapmış [Gürcü](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCrc%C3%BCler) asıllı [Osmanlı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu) devlet adamı, [Trablusgarp](https://turkipedia.org/tr/wiki/Trablusgarp_Vilayeti) vâlisi, hukûkçusu, [kazasker](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kazasker)i ve yazarıdır. ## Hayatı Mustafa Hâsim, 24 Ekim 1852'de [İstanbul](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0stanbul)'da [Gürcü](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCrc%C3%BCler) asıllı bir âileye doğdu. Babası, sadrâzam [Koca Yusuf Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Koca_Yusuf_Pa%C5%9Fa)'nın torunlarından şeyhülislâm Ahmed Muhtar Efendi'dir. [Medrese](https://turkipedia.org/tr/wiki/Medrese)'de eğitim görerek *Şeyhülislâmzâde Molla Bey* olarak anıldı.[^2] 1870'de fetvâhânede çalışmaya başlayan Mustafa Hâşim, çeşitli mahkemelerde görevlerde bulunduktan sonra 28 Şubat 1899'da [Trablusgarp](https://turkipedia.org/tr/wiki/Trablusgarp_Vilayeti) vâliliğine atandı. Bu görevini 21 Nisan 1900'daki istifâsına kadar sürdürdü. 27 Temmuz 1903'te [II. Abdülhamid](https://turkipedia.org/tr/wiki/II._Abd%C3%BClhamid) tarafından [Maârif Nazırlığı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ma%C3%A2rif-i_Um%C3%BBmiye_Nez%C3%A2reti)'na getirildi. 30 Temmuz 1908'e kadar bu işlevi yürüttü, kendi isteğiyle emekliye ayrıldı.[^3] Bu dönemin başarısız geçtiği kabul edilir. ![Mustafa Hâşim Paşa'nın portresi](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c7/Mustafa_H%C3%A2shim_Pasha.jpg/1280px-Mustafa_H%C3%A2shim_Pasha.jpg) *Mustafa Hâşim Paşa'nın portresi (public-domain)* II. Abdülhamid döneminin son Maârif Nâzırı idi.[^4] Mustafa Hâşim Paşa, emekli olmasına rağmen [Jön Türkler](https://turkipedia.org/tr/wiki/J%C3%B6n_T%C3%BCrkler)ce sırasıyla [Limni](https://turkipedia.org/tr/wiki/Limni), [Sakız](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sak%C4%B1z_Adas%C4%B1) ve [Midilli](https://turkipedia.org/tr/wiki/Midilli_%28ada%29) adalarına sürüldü. 23 Temmuz 1910'da af edildi, birkaç gün içinde İstanbul'a döndü. 1920'de 67-68 yaşlarında orada öldü. Defin yeri bilinmemektedir. Sekiz çocuğu vardı. Yayımlanmış eserleri mevcuttur. [^1]: Kuneralp, Sinan. Son Dönem Osmanlı Erkân ve Ricâli (1839-1922), Prosopoprafik Rehber. İsis, 1999, s. 109. [^2]: Ergin, Osman N.. İstanbul Şehreminleri (İstanbul Büyükşehir Belediye Başkanları): 1855-1928. İşaret Yayınları, 2007, s. 868. [^3]: Tepsi, Burhanettin. Bir Aktörün Hatıraları: Silvain'in Şakird-i Marifeti. Dün Bugün Yarın Yayınları, 2018, s. 57. [^4]: Kırmızı, Abdülhamit. Abdülhamid'in Valileri. Osmanlı Vilayet İdaresi: 1895-1908. Klasik Yayınları, 2007, s. 85.