# Muhammed Aşa > Source: https://turkipedia.org/tr/wiki/Muhammed_A%C5%9Fa > Last updated: 2026-10-05 > License: CC BY-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/). Credit "Turkipedia contributors" and link to the source. > Based on: Muhammed Aşa, https://tr.wikipedia.org/wiki/Muhammed_A%C5%9Fa (CC-BY-SA-4.0) - **Takma adı:** Çolak - **Doğum yeri:** Kabarda - **Ölüm tarihi:** 1846 - **Ölüm yeri:** Urup Nehri, Besleney, Çerkesya - **Savaşları:** Rus-Çerkes Savaşı - **Bağlılığı:** Kabarda; Rusya (geçici); Çerkesya - **Babası:** Temırbolet Mısostıqo - **Aile adı:** Hatohşoqo - **Akrabaları:** Ajceriyiqo Kuşuk; Karamırza Aliy - **Kardeşleri:** Kuşuk - **Children:** Aşemez - **Hizmet yılları:** 1825; 1828–1846 **Muhammed Aşa Hatohşoqo** (ХьэтIохъущокъуэ Мыхьэмэт Iэшэ, Мухаммад-Аша Атажукин, Мухаммад Колчерукий), [Çerkes](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87erkesler) komutan ve prens. [Rus-Çerkes Savaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rus-%C3%87erkes_Sava%C5%9F%C4%B1)'nda yer almıştır.[^1][^2][^3][^4] Yaşadığı dönemin kayıtlarında Muhammed Hatohşoqo adında en az üç farklı kişi daha bulunuyordu.[^5] ## Biyografi ### İsim Muhammed'in soyadı Hatohşoqo olup lakabı Aşa'dır (Iэшэ, ӏащэ) ve bu lakap, [Çerkesçe](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87erkes_dilleri)'de çolak anlamında kullanılmaktadır. Tarihi kesin olarak bilinmese de tahminlere göre 1834'te bir savaşta ağır yaralandığından ötürü sağ kolu, sol kolundan kısaldığı için bu lakabı aldı.[^6][^7][^8] ### Ailesi Kabarda'nın prens ailelerinden Hatohşoqo ailesine mensuptu. Babası, [Mısost Bematıqo](https://turkipedia.org/tr/wiki/M%C4%B1sost_Bemat%C4%B1qo)'nun oğullarından biri olan Temırbolet idi. Temırbolet genç yaşta Rusya'ya rehin olarak verildi ve askeri okulda eğitildikten sonra Rus ordusunda hizmet etti. [1787-1792 Osmanlı-Rus Savaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/1787-1792_Osmanl%C4%B1-Rus_Sava%C5%9F%C4%B1)'nda yüzbaşı rütbesinde yer aldı ve Kabardeylerin Rus yönetimine karşı çıkardığı isyanları bastırmakta rol oynadı. Rus yönetimi altındaki Kabarda'nın yönetim birimi olan Kabarda Mahkemesi'nde görev yaptı. Çocuklarını, kendisi gibi Rusya'da okutulmasına karşı çıktı.[^9] Muhammed, Hajret Kabardey prensi [Karamırza Aliy Mısost](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karam%C4%B1rza_Aliy)'un anne tarafından yeğeniydi. [Ajceriyiqo Kuşuk Bekmırza](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ajceriyiqo_Ku%C5%9Fuk) ile anne tarafından kuzendi.[^10] Muhammed'in teyzesi olan Sultanım, son [Kabardey başprensi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kabardey_ba%C5%9Fprensi) olan [Canhot Kuşuk](https://turkipedia.org/tr/wiki/Canhot_Ku%C5%9Fuk)'un eşiydi. Sultanım'ın oğlu Jembulat, 1825'te Soldatskaya Kalesi'ne yapılan Çerkes saldırısında yer aldı. 1825'in Ekim ayında [Nalçik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Nal%C3%A7ik)'te Ruslara karşı yapılan saldırıda öldürüldü.[^11][^12] ### Rus-Çerkes Savaşı 1820'li yıllarda ünlü Hajret Kabardey prensleri arasında; Karamırza Aliy, Talosten Hatohşoqo, İsmail Kasey, Beslanıqo Aslanceriy Hamırza, Mırzabek Hamırza ve Ajceriyiqo Kuşuk yer alıyordu. Rus tahminlerine göre Hajret Kabardeyleri bu dönemde 2.000 süvari çıkarabiliyordu. Rus-Çerkes Savaşı'nın bu döneminde muharebelerin gerçekleştiği ana bölge, Laba Nehri'nin ağzından Kuban Nehri'nin kuzeyindeki Kammenıy Most (Taş Köprü) bölgesi arasında bulunuyordu. Kuban Nehri'nin doğusundaki bu bölgeler (Urup, Zelençuk ve Laba nehirlerinin çevresi), Çerkeslerin Ruslara karşı düzenledikleri saldırılar için bir üs bölgesiydi. Hajret Kabardeyleri; [Çemguy](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87emguylar), [Besleney](https://turkipedia.org/tr/wiki/Besleneyler) ve [Abzah](https://turkipedia.org/tr/wiki/Abzahlar) boylarıyla birlikte, Rusların Kuban hattına yönelik çatışmalarında ana unsurlardan biri oldular.[^13][^14] 1825'te babası Temırbolet'in ölmesiyle Muhammed, Kabarda'dan Batı Çerkesya'ya göç ederek Hajret Kabardeylerine katıldı. 1825'teki son büyük çaplı Rus-karşıtı isyanın bastırılmasıyla Kabarda tamamen Rus egemenliğine girmişti. Muhammed, sözlü kaynaklarda geçtiğine göre, dayısı Karamırza Aliy'in öldürülmesine ve köyünün yok edilmesine yol açan [Karamırzey Katliamı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karam%C4%B1rzey_Katliam%C4%B1)'nda Ruslara yardım eden bir Çerkes olan Şagur'a pusu kurarak öldürdü.[^15] Aynı sene içerisinde bilinmeyen bir sebepten dolayı Kabarda'ya geri döndü. Düşmana katıldığı gerekçesiyle Ruslar tarafından tutuklandı ancak henüz çocuk olduğu için affedildi ve Kabardey Halk Meclisi'nde yer aldı.[^16][^17] 1828 yılında Batı Çerkesya'daki Hajret Kabardeyleriyle yeniden irtibat kurdu ve Pavlovskaya İstasyonu'ndan 8 kilometre uzaktaki bir Rus posta arabasına 7 kişiyle birlikte yağmaladı. Rus soruşturmasında saldırıya katıldığı saptanınca Muhammed hapse atıldı. Kabardey prenslerinin kefil olmasıyla hapisten çıktı ve Batı Çerkesya'ya göç etti. [1828-1829 Osmanlı-Rus Savaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/1828-1829_Osmanl%C4%B1-Rus_Sava%C5%9F%C4%B1)'nda Rus hattına artan Çerkes saldırılarında yer almaya başladı.[^18][^19] Kardeşi Kuşuk, Kabarda'da kaldı ve Rus yönetimine bağlı kalmayı sürdürdü.[^20] Kabardeylerin Batı Çerkesya'ya göç etmesi yönünde faaliyetler yürüttü.[^21] F. F. Tornau, [Grigory Zass](https://turkipedia.org/tr/wiki/Grigori_Zass)'ın 1834'te terfi olduğu Kuban Hattı Başkomutanlığı dönemini anlatırken şunları demiştir:[^22] “...en yetenekli liderleri, yapılan çatışmalar sırasında öldürüldü, birçoğu da teslim oldu, ancak en tehlikeli olanları kanlı faaliyetlerini ısrarla devam ettirdi. Bunlar arasında, hünerleri ve olağanüstü şanslarıyla Hacı Canseyid, Prens Aslan-Giray Hamırza ve Muhammed Hatohşoqo dikkat çekiyordu. Generalin (Zass) yaptığı her saldırıda onlardan aynı derecede başarılı bir karşı saldırı alınıyordu.” 1830'lu ve 1840'lı yıllarda arasında ünlendi.[^23] Yetenekli bir şair ve [şiçepşin](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Ei%C3%A7ep%C5%9Fin) sanatçısı olarak kayıtlara geçti.[^24] Çerkes ve [Abhaz](https://turkipedia.org/tr/wiki/Abhazlar) soylularının eski geleneğini sürdürerek her sene 1 ay boyunca devam eden festivaller düzenlerdi. Bu festivallerde; binicilik, cambazlık, şiir, müzik, dans ve tiyatro gibi alanlarda yarışmalar yapılırdı.[^25] Ajceriyiqo Kuşuk'un konu alındığı bir şarkıda kendisinden bahsedilmiştir:[^26] “Sefer atlıları atlarına bindiklerinde, (Muhammed'i sefere çağıracak) ulağı peşlerinden gönderiyorlar. (Düşman) süvariler senin ardına düştüğünde, Bize (o düşmanları) tutsak olarak getiriyor, Bu süvarinin kimlerden olduğunu sorarsan, O, Hatohşoqo Muhammed Aşa’dır!” Kolu sakat olduğundan dolayı kısa eline göre uyarlanmış olan özel bir tüfek kullanıyordu. Kayıtlara göre nişancılıkta yüksek başarı sergiliyordu ancak kılıcıyla derin kesemiyordu.[^27][^28][^29] 1835'te sakat kolunun tedavisi için [İstanbul](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0stanbul)'a gitti ve ilkbahar–yaz boyunca kaldı. Bu süre içerisinde toplumsal konularla ilgilendi ve Osmanlı yetkilileriyle görüşmelerde bulundu. 28 Nisan 1835'te [II. Mahmud](https://turkipedia.org/tr/wiki/II._Mahmud)'a sunduğu dilekçede 1.000 Çerkes hanenin, Rus saldırılarından korunması için Osmanlı'ya yerleştirilmesini ve devletin onlara yardımda bulunması talebinde bulundu. Muhammed Aşa, Osmanlı hükûmeti tarafından Hajret Kabardeyleri'nin lideri ve Çerkesya'nın bir temsilcisi olarak tanındı. Aynı zamanda [II. Mahmud](https://turkipedia.org/tr/wiki/II._Mahmud)'dan "[bey](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bey)" ünvanını aldı ve göçmenlerin ihtiyaçlarının karşılanması için gerekli talimatların verilmesi sağlandı.[^30] 19 Temmuz 1835 tarihli Osmanlı raporuna göre 400 Çerkes hanesi, bölünmüş gruplar halinde [Samsun](https://turkipedia.org/tr/wiki/Samsun) limanına ulaştı, oradan Samsun, [Çorum](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87orum) ve [Amasya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Amasya)'ya yerleştirildiler. Osmanlı hükûmetinin Muhammed'e vadettiği makama rağmen, talebi yerine getirilen Muhammed Çerkesya'ya geri döndü.[^31][^32] 1843 yılında Bekeşevski'de Albay Krugovski tarafından mağlup edildi.[^33] ### Ölümü Ölümüne ait iki farklı versiyon bulunmaktadır. Karl Stal'ın aktardığına göre Muhammed, 1846 yılında bir sefere katılmak amacıyla Rus hattına doğru ilerliyordu. Uzun bir süredir arasında kan davası olan Besleney prensi Adılceriy Kanoqo'nun toprağından geçerken Adılceriy, soylularıyla birlikte Muhammed'i takip etti ve Urup Nehri yakınlarında yakaladı. Adılceriy'in oğlu, kan davasını bitirmek için ileri atıldı ancak Muhammed karşısındakinin çocuk olduğunu görünce ateş etmekte tereddüt ederek yoldaşı Silpay'ın silahını indirdi. Bu sırada Adılceriy'in oğlu Muhammed'e ateş etti ve iki taraf da birbirine saldırdı.[^34][^35] Çatışmada Adılceriy ve oğlu dahil 14 kişi öldü. Çatışmadan çıkarılan prenslerin cesetleri Adılceriy'in köyüne taşındı ve gömülmeden önce Adılceriy'in evine, misafir odasının onur köşesine yerleştirildi. Adılceriy'in karısı, onur köşesindeki oğluna ve eşine yas tutmaya başladı. Diğer prensin Muhammed Aşa olduğunu fark edince onu da onur köşesine yerleştirtti.[^36][^37] ![Stavropol Kalesi](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/8/82/%D0%9A%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%B2%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%8C.jpg) *Stavropol Kalesi (public-domain)* Vasili Potto'nun aktardığına göre ise Muhammed, 1846'da [Stavropol](https://turkipedia.org/tr/wiki/Stavropol) Kalesine 13 savaşçıyla sızdı. Kale, Rus ordusu tarafından kuşatılınca kuşatmayı yarmak için düzen aldılar. Muhammed ve yanındaki birkaç kişi kale girişinden kuşatmayı yarmasına rağmen içeride kalanları kurtarmak için geri döndüler. İçeride kalan oldukça 3 kez kuşatmaya girip çıktılar ve bu girişimler sırasında Muhammed ve yanındaki 3-4 kişi öldürüldü. Esir alınamayan veya öldürülemeyen bir kişi kaçtı.[^38][^39] Ölümünden sonra Muhammed'in ailesinin akıbeti, birkaç halk rivayeti dışında meçhul kaldı. Muhammed'in tek çocuğu olan Aşemez, Muhammed öldürüldüğünde küçük yaştaydı.[^40] Savaş sırasında Rus hattı ilerlediğinden Hajret Kabardey köyleri sürekli daha da içlere, [Abzah](https://turkipedia.org/tr/wiki/Abzahlar) topraklarına doğru çekiliyordu ve bu sebeple Muhammed son yıllarını Abzah topraklarında yerleşmişken geçirdi. [Türkiye'deki Çerkeslerin](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye_%C3%87erkesleri) bir rivayetine göre Abzahlar, [Çerkes Soykırımı](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87erkes_Soyk%C4%B1r%C4%B1m%C4%B1) sırasında Osmanlı'ya sürülürken yanlarında Muhammed'in oğlu Aşemez'i de götürmüşlerdi. Geleneklerine yönelen Çerkeslerden bir grup bir araya geldi ve ünlü bir prensin soyundan gelen Aşemez'i prens olarak seçti. Aşemez için özel bir prens evi inşa edildi ve nöbetçiler yerleştirildi. Çıkan bir sorunda veya alınacak bir kararda 40 kişilik yaşlılar meclisine danışır ve onların cevabını uygun görürse kabul ederdi. Aşemez ise şu formel sözleri kullanarak kararını açıklardı: "Hatohşoqo Muhammed'in oğlu ben Aşemez, prenslerin prensi, Tanrı'nın inayetiyle tüm Çerkesler adına [Adige Habze](https://turkipedia.org/tr/wiki/Adige_Habze)'nin ve değerli büyüklerimizin kanaatleri doğrultusunda karar veriyorum..."[^41] Bir çıkarıma göre Osmanlı'da Çerkeslerin durumu karmaşa içinde olduğu için bir otorite sistemi mecbur gören yaşlılar, ünlü bir prensin soyundan gelen Muhammed'in oğlunu bir otorite aracı olarak kullandılar.[^42] Aşemez bilinmeyen koşullarda genç yaşta ölünce Muhammed'in soyu bitmiş oldu.[^43] ## Miras Çerkeslerin ulusal hafızasında Muhammed Aşa, ideal bir kahraman örneği olarak ortaya çıktı.[^44] Çağdaşı olan tarihçilerin betimlemesine göre, Çerkesler tarafından "cesaret ve kahramanlığın simgesi" görüldü.[^45] Muhammed hayattayken bile kendisinin konu alındığı şarkılar söylendi ancak bu şarkılardan hiçbiri günümüze ulaşamadı.[^46] [^1]: МИРЗОЕВ, А.С.. ЛИЧНОСТЬ МАГОМЕТ АШ АТАЖУКИНА В КОНТЕКСТЕ УЧАСТИЯ ХАДЖРЕТСКОЙ КАБАРДЫ В КАВКАЗСКОЙ ВОЙНЕ. [^2]: ЮСУФОВНА, БАСТЕ ЗАРА. ХУДОЖЕСТВЕННЫЙ ТЕКСТ КАК БИЛИНГВАЛЬНЫЙ ФЕНОМЕН: ЛИНГВОКУ ЛЬТУРОЛОГИЧЕСКИЙ АСПЕКТ. 2021, s. 10. [^3]: Özden, Erdal. 21 Mayıs 1864 Çerkes Tarihinin En Trajik Günü -Çerkes Tarihinden Kesitler-. 2014, s. 138-145. [^4]: Дыгъужь, Фуӏэд. Ӏуащхьэмахуэ. 1998. [^5]: МИРЗОЕВ, А.С.. ЛИЧНОСТЬ МАГОМЕТ АШ АТАЖУКИНА В КОНТЕКСТЕ УЧАСТИЯ ХАДЖРЕТСКОЙ КАБАРДЫ В КАВКАЗСКОЙ ВОЙНЕ. [^6]: МИРЗОЕВ, А.С.. ЛИЧНОСТЬ МАГОМЕТ АШ АТАЖУКИНА В КОНТЕКСТЕ УЧАСТИЯ ХАДЖРЕТСКОЙ КАБАРДЫ В КАВКАЗСКОЙ ВОЙНЕ. [^7]: Özden, Erdal. 21 Mayıs 1864 Çerkes Tarihinin En Trajik Günü -Çerkes Tarihinden Kesitler-. 2014, s. 138-145. [^8]: Дыгъужь, Фуӏэд. Ӏуащхьэмахуэ. 1998. [^9]: МИРЗОЕВ, А.С.. ЛИЧНОСТЬ МАГОМЕТ АШ АТАЖУКИНА В КОНТЕКСТЕ УЧАСТИЯ ХАДЖРЕТСКОЙ КАБАРДЫ В КАВКАЗСКОЙ ВОЙНЕ. [^10]: МИРЗОЕВ, А.С.. ЛИЧНОСТЬ МАГОМЕТ АШ АТАЖУКИНА В КОНТЕКСТЕ УЧАСТИЯ ХАДЖРЕТСКОЙ КАБАРДЫ В КАВКАЗСКОЙ ВОЙНЕ. [^11]: МИРЗОЕВ, А.С.. ЛИЧНОСТЬ МАГОМЕТ АШ АТАЖУКИНА В КОНТЕКСТЕ УЧАСТИЯ ХАДЖРЕТСКОЙ КАБАРДЫ В КАВКАЗСКОЙ ВОЙНЕ. [^12]: Бербекова, Х.М.. Кавказология. 2022. [^13]: МИРЗОЕВ, А.С.. ЛИЧНОСТЬ МАГОМЕТ АШ АТАЖУКИНА В КОНТЕКСТЕ УЧАСТИЯ ХАДЖРЕТСКОЙ КАБАРДЫ В КАВКАЗСКОЙ ВОЙНЕ. [^14]: Özden, Erdal. 21 Mayıs 1864 Çerkes Tarihinin En Trajik Günü -Çerkes Tarihinden Kesitler-. 2014, s. 138-145. [^15]: Владимировна, Бойденко Светлана. Погром аула беглых кабардинцев князя Али Карамурзина в литературном наследии Ильи Тимофеевича Радожицкого. 2017, s. 14-38. [^16]: МИРЗОЕВ, А.С.. ЛИЧНОСТЬ МАГОМЕТ АШ АТАЖУКИНА В КОНТЕКСТЕ УЧАСТИЯ ХАДЖРЕТСКОЙ КАБАРДЫ В КАВКАЗСКОЙ ВОЙНЕ. [^17]: ХАТОКШОКО МАГОМЕТ АША: ВСТУПАЯ НА ПУТЬ ЛЕГЕНДЫ. [^18]: МИРЗОЕВ, А.С.. ЛИЧНОСТЬ МАГОМЕТ АШ АТАЖУКИНА В КОНТЕКСТЕ УЧАСТИЯ ХАДЖРЕТСКОЙ КАБАРДЫ В КАВКАЗСКОЙ ВОЙНЕ. [^19]: ХАТОКШОКО МАГОМЕТ АША: ВСТУПАЯ НА ПУТЬ ЛЕГЕНДЫ. [^20]: МИРЗОЕВ, А.С.. ЛИЧНОСТЬ МАГОМЕТ АШ АТАЖУКИНА В КОНТЕКСТЕ УЧАСТИЯ ХАДЖРЕТСКОЙ КАБАРДЫ В КАВКАЗСКОЙ ВОЙНЕ. [^21]: ЮСУФОВНА, БАСТЕ ЗАРА. ХУДОЖЕСТВЕННЫЙ ТЕКСТ КАК БИЛИНГВАЛЬНЫЙ ФЕНОМЕН: ЛИНГВОКУ ЛЬТУРОЛОГИЧЕСКИЙ АСПЕКТ. 2021, s. 10. [^22]: ЛИЧНОСТЬ МАГОМЕТ АШ АТАЖУКИНА В КОНТЕКСТЕ УЧАСТИЯ ХАДЖРЕТСКОЙ КАБАРДЫ В КАВКАЗСКОЙ ВОЙНЕ. [^23]: МИРЗОЕВ, А.С.. ЛИЧНОСТЬ МАГОМЕТ АШ АТАЖУКИНА В КОНТЕКСТЕ УЧАСТИЯ ХАДЖРЕТСКОЙ КАБАРДЫ В КАВКАЗСКОЙ ВОЙНЕ. [^24]: Dzamikhov, K.F.zamikhov. КАБАРДИНО-БАЛКАРСКОГО ИНСТИТУТА ГУМАНИТАРНЫХ ИССЛЕДОВАНИЙ. 2020. [^25]: Maykop Yazıtı M.Ö. XIII- XII. Yüzyıla Aittir. [^26]: АКБАШЕВА, Б. Х.. К 150-летию окончания Кавказской войны. ООО «Печатный двор», 2014, s. 579. [^27]: МИРЗОЕВ, А.С.. ЛИЧНОСТЬ МАГОМЕТ АШ АТАЖУКИНА В КОНТЕКСТЕ УЧАСТИЯ ХАДЖРЕТСКОЙ КАБАРДЫ В КАВКАЗСКОЙ ВОЙНЕ. [^28]: Özden, Erdal. 21 Mayıs 1864 Çerkes Tarihinin En Trajik Günü -Çerkes Tarihinden Kesitler-. 2014, s. 138-145. [^29]: АКБАШЕВА, Б. Х.. К 150-летию окончания Кавказской войны. ООО «Печатный двор», 2014, s. 579. [^30]: МИРЗОЕВ, А.С.. ЛИЧНОСТЬ МАГОМЕТ АШ АТАЖУКИНА В КОНТЕКСТЕ УЧАСТИЯ ХАДЖРЕТСКОЙ КАБАРДЫ В КАВКАЗСКОЙ ВОЙНЕ. [^31]: МИРЗОЕВ, А.С.. ЛИЧНОСТЬ МАГОМЕТ АШ АТАЖУКИНА В КОНТЕКСТЕ УЧАСТИЯ ХАДЖРЕТСКОЙ КАБАРДЫ В КАВКАЗСКОЙ ВОЙНЕ. [^32]: ЛИЧНОСТЬ МАГОМЕТ АШ АТАЖУКИНА В КОНТЕКСТЕ УЧАСТИЯ ХАДЖРЕТСКОЙ КАБАРДЫ В КАВКАЗСКОЙ ВОЙНЕ. [^33]: «Мухаммад Колчерукий» или один из героев Кавказской войны. [^34]: БГАЖНОКОВ, Б. X.. АДЫГСКИЙ ЭТИКЕТ. 1978, s. 32. [^35]: Сталь, К. Ф.. Этнографический очерк черкесского народа. [^36]: БГАЖНОКОВ, Б. X.. АДЫГСКИЙ ЭТИКЕТ. 1978, s. 32. [^37]: Сталь, К. Ф.. Этнографический очерк черкесского народа. [^38]: МИРЗОЕВ, А.С.. ЛИЧНОСТЬ МАГОМЕТ АШ АТАЖУКИНА В КОНТЕКСТЕ УЧАСТИЯ ХАДЖРЕТСКОЙ КАБАРДЫ В КАВКАЗСКОЙ ВОЙНЕ. [^39]: Дыгъужь, Фуӏэд. Ӏуащхьэмахуэ. 1998. [^40]: Дыгъужь, Фуӏэд. Ӏуащхьэмахуэ. 1998. [^41]: Дыгъужь, Фуӏэд. Ӏуащхьэмахуэ. 1998. [^42]: МИРЗОЕВ, А.С.. ЛИЧНОСТЬ МАГОМЕТ АШ АТАЖУКИНА В КОНТЕКСТЕ УЧАСТИЯ ХАДЖРЕТСКОЙ КАБАРДЫ В КАВКАЗСКОЙ ВОЙНЕ. [^43]: Özden, Erdal. 21 Mayıs 1864 Çerkes Tarihinin En Trajik Günü -Çerkes Tarihinden Kesitler-. 2014, s. 138-145. [^44]: МИРЗОЕВ, А.С.. ЛИЧНОСТЬ МАГОМЕТ АШ АТАЖУКИНА В КОНТЕКСТЕ УЧАСТИЯ ХАДЖРЕТСКОЙ КАБАРДЫ В КАВКАЗСКОЙ ВОЙНЕ. [^45]: АКБАШЕВА, Б. Х.. К 150-летию окончания Кавказской войны. ООО «Печатный двор», 2014, s. 579. [^46]: АКБАШЕВА, Б. Х.. К 150-летию окончания Кавказской войны. ООО «Печатный двор», 2014, s. 579.