# Muşkiler > Source: https://turkipedia.org/tr/wiki/Mu%C5%9Fkiler > Last updated: 2026-10-05 > License: CC BY-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/). Credit "Turkipedia contributors" and link to the source. > Based on: Muşkiler, https://tr.wikipedia.org/wiki/Mu%C5%9Fkiler (CC-BY-SA-4.0) **Muşkiler** ([Akadca](https://turkipedia.org/tr/wiki/Akadca):𒈲𒆠 Mu-uš-ki) **Muški**) [Tunç](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tun%C3%A7_%C3%87a%C4%9F%C4%B1) ve [Demir Çağı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Demir_%C3%87a%C4%9F%C4%B1) dönemlerinde Anadolu'da yaşamış, [Asur](https://turkipedia.org/tr/wiki/Asurlular) kaynaklarında ve geç dönem [Luvi hiyeroglifleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Anadolu_hiyeroglifleri)nde görülen ama [Hitit](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hititler) kaynaklarında görülmeyen bir halktır.[^1] Birkaç yazar, Muşkilerin Yunan kaynaklarında adı geçen [Moshiler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Moshiler) (Μόσχοι) ile aynı halk olduğunu ve [Mesheti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mesheti)li bir [Gürcü](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCrc%C3%BCler) halkı olduğunu iddia etmiştir. [Josephus](https://turkipedia.org/tr/wiki/Josephus) ise Kapadokyalı Moshileri İncil'de adı geçen [Meşekler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Milletler_Tablosu) ile özdeşleştirir. Asur kaynaklarında iki farklı grup *Muški* olarak adlandırılmıştır. ([Dyakonov](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0gor_Dyakonov) 1984:115): Biri MÖ 12 ve 9. yüzyıllar arasında [Murat Nehri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Murat_Nehri) ile [Fırat](https://turkipedia.org/tr/wiki/F%C4%B1rat) arasında yaşamış olan Doğulu Muşkiler, diğeri ise MÖ 8 ve 7. yüzyıllar arasında [Kapadokya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kapadokya) ile [Kilikya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kilikya) arasında yaşamış olan Batılı Muşkiler. Önceki Asur kaynakları Batılı Muşkilerin [Frigler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Frigler) ile aynı halk olduğunu apaçık göstermektedir, ancak daha sonra yazılmış olan Antik Yunan kaynaklarındaki (Μόσχοι) Moshiler ise Frigler'den net bir şekilde ayırt edilmektedir. Doğulu Muşkiler ve Batılı Muşkiler arasındaki fark kesin değildir, fakat Doğulu Muşkilerin bir kısmının MÖ 10 ve 8. yüzyıllar arasında [Kilikya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kilikya)'ya göç ettiği düşünülmektedir. Doğulu ve Batılı Muşki'nin hangi dili konuştukları hakkında neredeyse hiçbir şey bilinmese de bir şekilde [Frig](https://turkipedia.org/tr/wiki/Frigce), [Ermeni](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ermenice), [Anadolu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Anadolu_dilleri) veya [Gürcü](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCrc%C3%BCce) dillerinin konuşanları olarak tanımlanmışlardır. Bilinen Hitit kaynaklarında Muşki'den bahsedilmez, ancak Kral [Hartapu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hartapu)'nun Muška ([Frigya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Frigya)) topraklarına karşı bir zafer kazandığını bildirdiği MÖ 8. yüzyıla tarihlendirilmiş olan [Türkmenkarahüyük](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkmenkarah%C3%BCy%C3%BCk%2C_%C3%87umra)'teki [Luvi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Luvice) dilindeki [stel](https://turkipedia.org/tr/wiki/Stel) yazıtta dahil olmak üzere geç dönem [Luvi hiyeroglifleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Anadolu_hiyeroglifleri)nde bahsedilmektedir.[^2] Yazıtta, Kral Hartapu tarafından daha çok Frigya olarak bilinen ve Kral [Midas](https://turkipedia.org/tr/wiki/Midas)'ın evi olan yakındaki (Muška) Muşki Krallığı'nın fethedilişinin hikâyesi anlatılmaktadır.[^3][^4] ## Doğu Muşki [Murat Nehri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Murat_Nehri) ile [Fırat](https://turkipedia.org/tr/wiki/F%C4%B1rat) arasında yaşamış olan Doğulu Muşkiler MÖ 12. yüzyılda [Hatti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hatti) ülkesine taşınmış ve çökmek üzere olup ayrıca büyük ölçüde [Asurlular](https://turkipedia.org/tr/wiki/Asurlular) tarafından ilhak edilmiş olan [Hitit](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hititler) İmparatorluğu'nun son demlerini çeşitli [Deniz Halkları](https://turkipedia.org/tr/wiki/Deniz_Kavimleri) ile beraber tamamlamışlardır. Muşkiler, Urumiler ve [Kaşkalar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ka%C5%9Fkalar) (Apislu) ile birlikte MÖ 1160 civarında Orta [Asur İmparatorluğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Asurlular)'nun Anadolu eyaletleri olan Alzi ve Puruhuzzi'yi işgal etmeye çalıştılar, ancak Kral I. Aşhur-Dan tarafından boyun eğdirildiler ve geri püskürtüldüler.[^5] Muşkiler MÖ 1115'te daha da ilerleyerek Yukarı Dicle boyunca yer alan Kadmuhi'ye 20 bin kişilik nüfusları ile nüfuz ettiler ve [I. Tiglat-Pileser](https://turkipedia.org/tr/wiki/I._Tiglat-Pileser) tarafından geri çevrilişlerinin ardından, Muşkiler görünüşe göre [Amidi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Diyarbak%C4%B1r) ve [Harput](https://turkipedia.org/tr/wiki/Harput) arasındaki Alzi'ye yerleştiler.[^6] Muşkilerin Hititya'nın ana bölgelerine başlangıçta doğudan mı yoksa batıdan mı taşındığı, tarihçiler tarafından apayrı bir tartışma konusu olmuştur. Muşki'nin MÖ 2. binyılın sonlarında batı'da çağdaş [Elazığ](https://turkipedia.org/tr/wiki/Elaz%C4%B1%C4%9F)'a kadar olan bölgede ortaya çıkmış, Güney Kafkasya seramik eşya kültürünün yayılımı ile de bağlantılı olduğu tahmin edilmektedir[^7] ve muhtemelen özgün olarak bu kültürün [Trialeti-Vanadzor kültürü](https://turkipedia.org/tr/wiki/Trialeti-Vanadzor_k%C3%BClt%C3%BCr%C3%BC) tarafından geliştirildiğine inanılır. Bu da Muşkiler için olası erken bir doğu (Güney Kafkasya) anavatanı olduğunu göstermektedir.[^8][^9][^10] ## Batı Muşki [Tabal](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tabal) krallığı MÖ 8. yüzyılda [Geç Hitit devletleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ge%C3%A7_Hititler)nin en etkilisi oldu ve Kral [Mita](https://turkipedia.org/tr/wiki/Midas) yönetimindeki Muşkiler, Tabal ve [Karkamış](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karkam%C4%B1%C5%9F_%28antik_kent%29) ile birlikte Asur'a karşı askerî bir ittifaka giriştiler. Bu ittifak, kısa bir süre sonra [Karkamış](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karkam%C4%B1%C5%9F_%28antik_kent%29)'ı ele geçiren ve Kral Mita ve ordu güçlerini kendi ülkelerine doğru geri püskürtmüş olan Asur kralı [II. Sargon](https://turkipedia.org/tr/wiki/II._Sargon) tarafından mağlup edildi ve dağıtıldı. Tabal kralı Hulli'nin oğlu ve halefi olan Kral Ambaris vasallık diplomasisi sonucu II. Sargon'un kızı Ahat-abiša ile evliydi ve Asur egemenliği altındaki [Hilakku](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hilakku) krallığını [çeyiz](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87eyiz)lik olarak ele geçirmesinden sonra ilhak etmişti, ancak MÖ 713'te Kral Ambaris Asur'a olan ihanetleri sebebiyle tahttan indirildi ve sürgüne gönderildi ve Tabal ülkesi tam teşekküllü bir Asur eyaleti haline getirildi. MÖ 709'da Muşkiler Asur'un müttefikleri olarak yeniden tarih sahnesinde ortaya çıktılar ve [II. Sargon](https://turkipedia.org/tr/wiki/II._Sargon) Kral Mita'yı dostu ve arkadaşı olarak tanımladı. Görünüşe göre Mita, Muşki topraklarından geçerler iken [Urartu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Urartular) ile Asur karşıtı bir sözleşme müzakere etmek üzere gönderilmiş olan [Que](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kue) kralı Urikki'nin gizli heyet elçilerini yakalayıp Asurlulara teslim etmişti. Arkeolog ve [çivi yazısı](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87ivi_yaz%C4%B1s%C4%B1) uzmanı Sir-[Henry Layard](https://turkipedia.org/tr/wiki/Austen_Henry_Layard) tarafından keşfedilen [Ninova](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ninova)'daki Asur Kraliyet Arşivleri'nde bulunan ve [kil tablet](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kil_tablet)ler üzerine kaydedilmiş olan [II. Sargon](https://turkipedia.org/tr/wiki/II._Sargon)'a ait Asur'un askerî istihbarat tutanaklarına göre; [Kimmerler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kimmerler) MÖ 714'te [Manna Krallığı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Manna_Krall%C4%B1%C4%9F%C4%B1) üzerinden Urartu'yu işgal ettiler ve yağmaladılar.[^11][^12] Oradan [Sinope](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sinope)'ye kadar Karadeniz kıyıları boyunca batıya doğru ilerlediler ve sonrasında güneye Tabal'a doğru yöneldiler, MÖ 705'te Orta Anadolu'da bir Asur ordusuna karşı bir sefer yürüttüler ve bu savaşın sonucunda Asur yönetimindeki topraklardan temizlenmelerine rağmen; bir şekilde bu savaş II. Sargon'un bir saldırı ya da suikast sonucu ölümü ile sonuçlandı. (James G. Macqueen (1986:157 ve diğerleri) Asur İmparatorluğu'nun bir parçası olmasalar da Mita komutasındaki Muşkilerin de Kimmerlere karşı bu sefere katıldıklarını ve II. Sargon'un ölümünün ardından, Batı Anadolu'ya doğru kaçmaya zorlandıklarını ve Kral Mita ile halkının bu durumdan ötürü Asur'un yazılı kaynaklarından kaybolduklarını, ancak bununla birlikte Frigya kralı [Midas](https://turkipedia.org/tr/wiki/Midas) olarak Yunan [tarihyazımı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tarihyaz%C4%B1m%C4%B1)'nın içerisine girdiklerini öne sürdüler. Yunan [Mitograflara](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mit) göre;[^13] Kral Midas başlangıçta (Βρύγοι-Brygi veya Βρίγες-Briges) olarak adlandırılan arkaik [Trakya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Trakya) veya tarihî bir bölge olan [Makedonya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Makedonya)'nın batı kesiminden gelmiş olan Frigyalıların bir kralıydı ve Kimmerler'in saldırıları sırasında boğa kanı içerek intihar etmişti. Aynı coğrafi ve tarihsel döneme emsal olunan, Yunan kaynaklarındaki Frigyalı [Midas](https://turkipedia.org/tr/wiki/Midas) ile Asur kaynaklarındaki Muşkili Mita birbirleri ile özdeşleşir ve bağlantılıdır. Muşkilerin kökenleri hakkında hala çok az şey bilinmekle beraber, Frigler ile olan bağlantıları da oldukça girift bir yapıda olup çapraşıktır.[^14] Bazı bilim insanları, Batılı Muşkilerin Frigyalılar olmadıklarını, ancak Frigleri özümseyip fethettiklerini veyahut Frigler tarafından özümsenip fethedildiklerini ve her ikisinin de birbiri ile karıştıklarını iddia ettiler.[^15] Bazı tarihçiler ise 'Mita' adının [Luvi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Luvice) kökenli bir isim olduğunu öne sürdüler. Doğu'da Yukarı [Fırat](https://turkipedia.org/tr/wiki/F%C4%B1rat) bölgesinde bulunan İsuva'nın doğusunda ve [Hayasa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hayasa-Azzi)'nın batısı ve güneyine konumlandırılmış yerel bir Hitit [vasal](https://turkipedia.org/tr/wiki/Vasal)lığı olan Pahhuwa ülkesi'nin kralı 'Mita' (bazen 'Mida') MÖ 14 ve 15. yüzyıl Hitit kaynaklarında belgelenmiştir.[Eusebios](https://turkipedia.org/tr/wiki/Eusebios) vekayinamesin'de Frigya'da hüküm süren Midas adında bir Frig kralını MÖ 1310 yılına tarihlendirir.[^16] Bu da Anadolu'da Mita/Mida kral adının bilinenden daha eski bir geleneğin temsilcisi olduğunu gösterir.[^17] Muşki ülkesinden, [Haldia](https://turkipedia.org/tr/wiki/Haldiya) ile birlikte MÖ 670 tarihli Urartu kralı [II. Rusa](https://turkipedia.org/tr/wiki/II._Rusa)'nın bir yazıtında (𒈲𒆠𒉌 KURMu-uš-ki-ni) Muškini olarak bahsedilmektedir. MÖ 7. yüzyılda II. Rusa, Asur'a karşı onlarla ittifaka girmeden önce batısındaki Muškini ile savaşmıştır.[^18] ## Çağdaş halklar ile olan ilişkilendirmeler ### Muşki ve Ermeniler [Hint-Avrupa Kültürü Ansiklopedisi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hint-Avrupa_K%C3%BClt%C3%BCr%C3%BC_Ansiklopedisi): [İgor Dyakonov](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0gor_Dyakonov)'a göre; Muşkiler, [Proto Ermeni](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ana_Ermenice) dilini Balkanlar'dan Anadolu'ya doğru taşıyan ve [Ermeni](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ermeniler) milletini oluşturmak için yol boyunca [Luviler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Luviler) ile birleşip karışan ve süreç dahilinde [Hurri-Urartu dilleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hurri-Urartu_dilleri)'nin konuşmacıları da dahil) bir [Trak-Frig](https://turkipedia.org/tr/wiki/Paleo-Balkan_dilleri) topluluğudur.[^19][^20] Dyakonov, Ermenice çoğul [son ek](https://turkipedia.org/tr/wiki/Son_ek)i *-k* 'nın eklenmesi ile Muski adının dil kökünün *Mush* (veya belki *Mus*, *Mos* veya *Mosh*) olduğunu teorileştirdi. Dilbilimci Armen Petrosyan; *-ki* 'nin Klasik Ermenice *-k* 'nın ([Antik Yunanca](https://turkipedia.org/tr/wiki/Grek%C3%A7e) *-κοί* ile karşılaştırıldığında) bir Proto-Ermeni biçimi olduğunu öne sürerek bunu açıklığa kavuşturur ve Mush sözcüğünü işçi veya tarımcı anlamında olacak şekilde [etimoloji](https://turkipedia.org/tr/wiki/Etimoloji)kleştirir.[^21] Bazı araştırmacılar (en azından Doğu Muşki anavatanını [Ermeni Yaylası](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ermeni_Yaylalar%C4%B1)'na yahut Güney Kafkasya bölgesine yerleştirdikleri gibi Muşkilerin ya da en azından bir kesiminin [Ermenice](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ermenice) veya çok daha yakından ilgili bir dilin konuşanları olmaları olasılığını da mümkün görmektedir.[^22][^23] MS 1. yüzyıl'da [Yaşlı Plinius](https://turkipedia.org/tr/wiki/Gaius_Plinius_Secundus), güney Ermenistan'da ([Ermenistan Krallığı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ermenistan_Krall%C4%B1%C4%9F%C4%B1) ile [Adiabene](https://turkipedia.org/tr/wiki/Adiabene) arasındaki (Moscheni/Mosheni) kabilesinden bahseder. Büyük Ermenistan o zamanlar güneye ve batıya ayrıca Akdeniz'e kadar uzanıyordu ve Kapadokya ile sınır komşusuydu) [Bizans](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bizans_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu) tarih yazımındaki *Moshi*, başkentleri (Μάζακα Mázaka'da çağdaş [Kayseri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kayseri) de bulunan ve [Kapadokya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kapadokya)lılar'ın atalarına atıf yapan eşdeğeri veya doğrudan ataları olarak kabul edilen bir isimdi. /[Eusebios](https://turkipedia.org/tr/wiki/Eusebios) MS:263-339) [Ermeni geleneğine](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ermeni_edebiyat%C4%B1) göre; (Մաժաք Mažak/Majak şehri, efsanevi patrik Aram'ın kuzeni ve generali olan Mishak (Misak, Mosok) tarafından kurulmuş ve onun adını almıştır.[^24] Dilbilimciler, Mishak ismi ile Muşki ismi arasında bir bağlantı ileri sürmüşlerdir.[^25][^26] [Van Gölü](https://turkipedia.org/tr/wiki/Van_G%C3%B6l%C3%BC)'nün güneybatısında yer alan Antik Ermeni bölgesi (Մոկք Mokk ([Latince](https://turkipedia.org/tr/wiki/Latince) Moxoene) ve diğer [Muş](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mu%C5%9F) vilayeti isimlerini Muşki'den almış olabilir.[^27][^28] [Harvard Üniversitesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Harvard_%C3%9Cniversitesi)'nden James Russell'a göre; Gürcüler'in Ermeniler için kullandıkları Somehi adlandırması Muşki'yi ifade eder.[^29] Bazı 20. yüzyıl bilim adamları (სომხითი Somhiti ve სომხეთი Somheti) terimlerinin Asur ve Urartu kayıtlarında bulunan ve Yukarı [Fırat](https://turkipedia.org/tr/wiki/F%C4%B1rat) ([Karasu Nehri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karasu_Nehri)) boyunca uzanan eski bir toprağın adı olan Sohmi-Suhmi veya Sukhmi den türetildiğini varsaymaktadır.[^30][^31] Muşki dili hakkında hiçbir şey bilinmediğinden, Muşkiler ve Ermeniler arasındaki bağlantıda belirsizdir. Bazı çağdaş bilim insanları, Muşkilerin [Traklar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Traklar) veya [Frigler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Frigler) olmaları durumuna istinaden, Proto-Ermeniler ile olan doğrudan bir dilsel ilişkilerini reddetmişlerdir.[^32][^33][^34][^35] Bunlara ilave olarak, MÖ 1200 ve öncesinde Ermeni milletinin oluşumu büyük ölçüde tamamlanmıştır ve bu tarihten sonra Ermeni etnogenezine önemli bir karışım desteklenmez ve Muşki'yi [Bronz Çağı Çöküşü](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bronz_%C3%87a%C4%9F%C4%B1_%C3%87%C3%B6k%C3%BC%C5%9F%C3%BC) sırasında veya sonrasında bir Balkan ya da Batı Anadolu vatanından göç etmişler ise eğer; Proto-Ermeniler için en olası aday haline getirmez.[^36][^37] Bu doğrultuda yapılan genetik çalışmalar, çağdaş Ermenilerin Balkan coğrafyasının hem eski hem de günümüz nüfuslarından genetik olarak çok farklı olduğunu ortaya koymakta ve Ermenilerin Balkan kökenli olduklarını reddetmektedir.[^38] ### Muşki ve Gürcüler Bazı Gürcü tarihçiler Muşkilerin erken bir Kartveli boyu olduğunu iddia ettiler[^39] ve [Cyril Toumanoff](https://turkipedia.org/tr/wiki/Cyril_Toumanoff)'a göre; Muşkiler Asur kaynaklarında adı geçen ([Tabal](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tabal) /İncil-[Tubal](https://turkipedia.org/tr/wiki/Milletler_Tablosu), Tibal, Tibar) gibi [Küçük Asya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Anadolu)'nın bir diğer kabilesi ile birlikte, Kimmer istilası sonrası kuzeye [Pontus](https://turkipedia.org/tr/wiki/Pontus) bölgesine doğru göç eden ve Doğu Gürcülerinin oluşumuna katkıda bulunmuş olan Proto-[Gürcü](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCrc%C3%BCler) (Kartveli) kabileleriydi ve sonrasındaki Antik Yunan kaynakları onlara [Moshiler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Moshiler) (Μόσχοι) ve [Tibarenler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tibarenler) olarak atıfta bulunmuştu.[^40][Giorgi Melikişvili](https://turkipedia.org/tr/wiki/Giorgi_Meliki%C5%9Fvili)'ye göre ise; Asurlular arasında Muşki (hatta Tabal) adı kolektif bir anlamda kullanılabilir ve farklı kökenlerden kabileleri belirtir; ve Muşki'nin eski Doğu çağındaki geniş siyasi birliği arasında (en az bir bileşen olarak) Kartveli (özellikle Batı Gürcü) kabilelerinin varlığı da açıkça varsayılmalıdır.[^41] Bunun ile birlikte, Geç Hitit devleti [Tabal](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tabal) ile özdeşleştirilen Pontus'daki [Tibarenler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tibarenler)in bir [İskit](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0skitler) kabilesi olduğu başta (Miletli [Hekataios](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hekataios_%28M%C3%96_550_do%C4%9Fumlu_tarih%C3%A7i%29), [Herodot](https://turkipedia.org/tr/wiki/Herodot), [Ksenofon](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ksenofon), [Strabo](https://turkipedia.org/tr/wiki/Strabon) ve [Rodoslu Apollonios](https://turkipedia.org/tr/wiki/Apollonios_%28k%C3%BCt%C3%BCphaneci%29) gibi Antik Yunan dönemi tarihçilerinin eserlerinde belirtilir.[^42] Tüm bunlara karşın [Yaşlı Plinius](https://turkipedia.org/tr/wiki/Gaius_Plinius_Secundus) MS 1. yüzyılda güney Ermenistan'daki Mosheni kabilesinden bahseder ve [Eusebios](https://turkipedia.org/tr/wiki/Eusebios) ile başlayan Bizans döneminin tarihyazımı'nda Moshi adı Kapadokyalılar'ın ataları ile de ilişkilendirilir. Asur, Urartu ve hatta eski İbraniler ile birlikte birincil kaynak niteliği taşıyan erken eski Doğu metinlerindeki Muşki terimi, Frigya ve Hint-Avrupa dilsel bağlantısı tartışmasız bir şekilde kabul görmüş olan [Frigler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Frigler)i tanımlamak için kullanılmıştır.[^43][^44] Dyakonov; bir dönem Frigya'ya tabi olmuş bazı Gürcü kabilelerinin doğrudan bir Frig tipi kültüre sahip olmalarının yanı sıra, döneminin Frigyası'nın kültürel miras aktarımlarının çokluğu miktarı hasebiyle de Frig (Muşki) lakabını alabileceklerini ve bu bağlamda belki de Muşki adının bazı ortak kültürel ve tarihsel özellikler veya oluşumların aracılığı ile de çeşitli halklar veya kabileler için oldukça yaygın bir biçimde kullanılabileceğini öngörür.[^45] [Donald Rayfield](https://turkipedia.org/tr/wiki/Donald_Rayfield)'e göre; *Muski*, *Moshi* ve *Meskhi* adları değişken ve kaygan isimlerdir.[^46] Rayfield; Muşkiler'in [Hitit ay tanrısı Arma](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hitit_mitolojisi) ve Luvi tanrısı (Sandon/Sandan/Santas'a tapınıp ibadet etmiş olabileceklerini savunur ve bu tanrı isimlerini, benzeri [İdol](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0dol)leri olarak gördüğü ve MS 4. yüzyılda Hristiyan [misyoner](https://turkipedia.org/tr/wiki/Misyonerlik)ler tarafından devrilmiş olup [sesbilgisi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ses_bilgisi) olarak benzerlikler gösteren İber [pagan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Paganizm) tanrıları [Armazi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Armazi_%28tanr%C4%B1%29) ve [Zaden](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCrc%C3%BC_mitolojisi) ile karşılaştırır.[^47] Buna karşın Rayfield'in teorileri [spekülatif](https://turkipedia.org/tr/wiki/Wikt%3Aspek%C3%BClatif)tir ve Muşkilerin dini inançları hakkında hiçbir şey bilinmemektedir. ## Moshiler Tarihçi ve coğrafyacı [Milet](https://turkipedia.org/tr/wiki/Milet)li [Hekataios](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hekataios_%28M%C3%96_550_do%C4%9Fumlu_tarih%C3%A7i%29) (MÖ 550 – 476 civarı), Moshi'den kuzeybatı İran'daki (nüfusu [Hurri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hurriler)ler'den oluştuğu düşünülen) Matiene ülkesinin yakınında bulunan [Kolhis](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kolhis)liler olarak bahseder.[^48] [Herodot](https://turkipedia.org/tr/wiki/Herodot); Moshileri [Ahameniş İmparatorluğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ahameni%C5%9F_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu) ordusundaki halkların bir parçası olarak listeler ve ona göre Moshiler'in askerî techizâtları [Tibarenler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tibarenler), [Makronlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Makronlar), [Mosinikler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mosinikler) ve Mardlar ile benzerlikler gösteriyordu ve başlarında tahta miğferleri ve kalkanları ile beraber uçları uzunca yerleştirilmiş olan küçük [mızrak](https://turkipedia.org/tr/wiki/M%C4%B1zrak)ları vardı. Bütün bu kabileler, Pontus Euxinu veya [Karadeniz](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karadeniz)'in güneydoğusu boyunca uzanan ve güneyde [Ermeni Yaylası](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ermeni_Yaylalar%C4%B1)'nın yüksek dağ zincirleri ile sınırlanmış olan Ahameniş İmparatorluğu'nun 19. [satrap](https://turkipedia.org/tr/wiki/Satrapl%C4%B1k)lığını oluşturdular. Yunan tarihçi [Strabon](https://turkipedia.org/tr/wiki/Strabon), Moshi'yi iki yerde konumlandırır. İlk konum, Midillili Hellanikos'tan alıntı yapan [Bizanslı Stephanos](https://turkipedia.org/tr/wiki/Stefanos_%28co%C4%9Frafyac%C4%B1%29)'unda teyit ettiği Karadeniz'in doğu kıyısındaki çağdaş [Abhazya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Abhazya)'da bir yerdir. İkinci konum ise bir zamanlar zenginliğiyle ünlü olan, ancak Pontus kralları [II. Farnakis](https://turkipedia.org/tr/wiki/II._Farnakis) ve [VI. Mithridatis](https://turkipedia.org/tr/wiki/VI._Mithridatis) tarafından yağmalanan ve [Lefkothéa](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0no) (deniz tanrıçası) tapınağının da bulunduğu (Μοσχική) Moshikê'dir ve burası Kolhisliler, Ermeniler ve İberyalılar arasında bölünmüştür. (bkz. [Mela](https://turkipedia.org/tr/wiki/Pomponius_Mela), III. 5.4; [Plinius](https://turkipedia.org/tr/wiki/Gaius_Plinius_Secundus) VI.4.) Bu sonuncu Moshiler açıkça Güney [Gürcistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCrcistan)'da bulunan (მესხეთი) [Mesheti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mesheti) idi (burada Yunanca [''χ''](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hi), chi, Gürcüce *ხ*, kh dır) ve Bizanslı tarihçi [Prokopius](https://turkipedia.org/tr/wiki/Prokopius) onlara Meshi-Meskhoi) der ve onların İberyalılara (yani [Gürcüler](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCrc%C3%BCler)e) tabi olduklarını ve efendilerinin dini olan Hristiyanlığı benimsediklerini söyler. ## İncil Meşekleri [İbranice](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0branice): **מֶשֶׁך**‎ Mešeḵ) Meşek, [Kitâb-ı Mukaddes](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kit%C3%A2b-%C4%B1_Mukaddes)'te [Yaratılış 10](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yarat%C4%B1l%C4%B1%C5%9F_Kitab%C4%B1) daki [Milletler Tablosu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Milletler_Tablosu)'nda ve 1. [Tarihler Kitabı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tarihler_Kitab%C4%B1) 1:5'te [Nuh](https://turkipedia.org/tr/wiki/Nuh)'un üç oğlundan biri olan [Yafes](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yafes)'in oğlu olarak adlandırılır. [Josephus Flavius](https://turkipedia.org/tr/wiki/Josephus) Kapadokyalı Moshileri, Yaratılış 10'daki Ulusların Şeceresi üzerine yazdığı yazılarında Meşek'in geldiği Yafetik kabilesiyle tanımlarken, [Romalı Hipolit](https://turkipedia.org/tr/wiki/Romal%C4%B1_Hipolit) Meşek'i [İliryalılar](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0liryal%C4%B1lar)la ilişkilendirir. [Hezekiel](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hezekiel) 38:2 ve 39:1'de Meşek, [Tubal](https://turkipedia.org/tr/wiki/Milletler_Tablosu) ile birlikte [Ye'cüc ve Me'cüc](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ye%27c%C3%BCc_ve_Me%27c%C3%BCc)'ün prensi olarak tanımlanır. ## Tarihsel haritalar ### Kitabiyat - J.G. Macqueen, The Hittites and their contemporaries in Asia Minor* (1986), .* - [İ.M.Dyakonov](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0gor_Dyakonov), The Pre-History of the Armenian People (revised, trans. Lori Jennings), Caravan Books, New York (1984), , pp. 115–119. - Anne-Maria Wittker, Mušker und Phryger. Ein Beitrag zur Geschichte Anatoliens vom 12. bis zum 7. Jh. v. Chr. Wiesbaden (2004), . - Bu Vikipedi makalesi, artık [kamuya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kamu_mal%C4%B1) açık bir yayın olan (1854) [Yunan ve Roma Coğrafya Sözlüğü](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yunan_ve_Roma_Co%C4%9Frafya_S%C3%B6zl%C3%BC%C4%9F%C3%BC)'nden alınmış metin içermektedir. - Trevor Bryce: The World of the Neo-Hittite Kingdoms; A Political and Military History. Oxford, New York 2012 ## Ayrıca bakınız - [Hayasa-Azzi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hayasa-Azzi) - [Trialeti-Vanadzor kültürü](https://turkipedia.org/tr/wiki/Trialeti-Vanadzor_k%C3%BClt%C3%BCr%C3%BC) - [Misyalılar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Misyal%C4%B1lar) - [Kaşkalar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ka%C5%9Fkalar) - [Yecüc ve Mecüc](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ye%27c%C3%BCc_ve_Me%27c%C3%BCc) - [Anadolu'daki antik krallıklar listesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Anadolu%27daki_antik_krall%C4%B1klar_listesi) - [Paleo-Balkan dilleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Paleo-Balkan_dilleri) [^1]: Kaşkalar ile Muşkilerin aynı topluluk olduğu Goetze tarafından bir süreliğine iddia edilmiştir (İ.M.Dyakonov 1984:116) [^2]: Petra Goedegebuure, Theo van den Hout, James Osborne, Michele Massa, Christoph Bachhuber, Fatma Şahin: TÜRKMEN-KARAHÖYÜK 1: A new Hieroglyphic Luwian inscription from Great King Hartapu, son of Mursili, conqueror of Phrygia. In: Anatolian Studies. Band 70, 2020, S. 29–43, . [^3]: Osborne, James F.. The Syro-Anatolian City-States: An Iron Age Culture. Oxford University Press, 2020. [^4]: Hitit Anıtları/Türkmen-Karahöyük - Hartapu Steli görselleri. [^5]: Diakonoff, Igor M. The Pre-history of the Armenian People Delmar, New York (1968, translated 1984) ch.3.2.4. [^6]: Diakonoff, Igor M. The Pre-history of the Armenian People Delmar, New York (1968, translated 1984) ch.3.2.4. [^7]: The Mushki Problem Reconsidered. [^8]: The Mushki Problem Reconsidered. [^9]: pp. 96-97 [^10]: pp. 220-222 [^11]: Cozzoli, Umberto. I Cimmeri. Arti Grafiche Citta di Castello (Roma), 1968. [^12]: Salvini, Mirjo. Tra lo Zagros e l'Urmia: richerche storiche ed archeologiche nell'Azerbaigian iraniano. Ed. Dell'Ateneo (Roma), 1984. [^13]: J.G MacQueen, The Hittites and their contemporaries in Asia Minor, 1986, p. 157. [^14]: The Mushki Problem Reconsidered. [^15]: Kopanias, Konstantinos (2015), The Mushki/Phrygian Problem from the Near Eastern Point of View. pp. 218. [^16]: Susanne Berndt-Ersöz /The Chronology and Historical Context of Midas. [^17]: Mellink, agm., s. 320; J. David Hawkins, “Mita”, RLA, 8/3-4, 1997, s. 271-273; Susanne Berndt Ersöz, Phrygian Rock-cut Shrines: Structure, Function, and Cult Practice, Brill-Leiden 2006, s. 127 [^18]: Giorgi Melikişvili - Nairi-Urartu (Tiflis, 1954) s. 315 [^19]: Lang, David M.. The Cambridge History of Iran. 1983, s. 505-536. [^20]: J. P. Mallory, Douglas Q. Adams.. Encyclopedia of Indo-European culture. Fitzroy Dearborn Publishers, 1997. [^21]: pp.140 - 146 [^22]: The Mushki Problem Reconsidered. [^23]: Выделение разных хронологических слоев в древнеармянском и проблема первоначальной структуры текста гимна Вахагну», ИФЖ, N 4, Ереван 1983-Vyaçeslav İvanov [^24]: Ainsworth, William Francis. Travels and Research in Asia Minor, Mesopotamia, Chaldea, and Armenia. pp. 222-223. (https://www.google.com/books/edition/Travels_and_Researches_in_Asia_Minor_Mes/-IVxAAAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&printsec=frontcover ). [^25]: pp.140 - 146 [^26]: Olmstead, A.T. (1929), Two Stone Idols from Asia Minor at the University of Illinois. pp. 313. (https://www.jstor.org/stable/4236961?read-now=1&refreqid=excelsior%3Aeb2f654f8d09b7b6fd30f32d7d1679fa&seq=4#page_scan_tab_contents ) [^27]: The Mushki Problem Reconsidered. [^28]: pp.140 - 146 [^29]: James R. Russell. "Poets, Mystics, and Philosophers; or The Near East in the Mind of Armenia. Lecture One." 27 Aug. 2006. [^30]: Giorgi Melikişvili, Nairi-Urartu (Tiflis, 1954), pp. 418-19, cited in Ronald Grigor Suny (1994), The Making of the Georgian Nation, p. 344, n. 20. Indiana University Press, . [^31]: Lang, David Marshall (1970), Armenia: Cradle of Civilization, p. 114. Allen and Unwin. [^32]: J. P. Mallory, Douglas Q. Adams.. Encyclopedia of Indo-European culture. Fitzroy Dearborn Publishers, 1997. [^33]: Vavroušek P.. Jazyky starého Orientu. Univerzita Karlova v Praze, 2010, s. 129. [^34]: Brixhe C.. The Ancient Languages of Asia Minor. Cambridge University Press, 2008, s. 72. [^35]: Kim Ronald I. Greco-Armenian. The persistence of a myth // Indogermanische Forschungen. — 2018. — 123. Band. — S. 247–271. [^36]: Haber, Marc; Mezzavilla, Massimo; Xue, Yali; Comas, David; Gasparini, Paolo; Zalloua, Pierre; Tyler-Smith, Chris (2015). "Genetic evidence for an origin of the Armenians from Bronze Age mixing of multiple populations". European Journal of Human Genetics. 24 (6): 931–6 [^37]: Wade, Nicholas. Date of Armenia's Birth, Given in 5th Century, Gains Credence. The New York Times, 10 Mart 2015. [^38]: Hovhannisyan, Anahit. AN ADMIXTURE SIGNAL IN ARMENIANS AROUND THE END OF THE BRONZE AGE REVEALS WIDESPREAD POPULATION MOVEMENT ACROSS THE MIDDLEEAST. bioRxiv, 24 Haziran 2020, s. 2020.06.24.168781. [^39]: Suny, Ronald Grigor. The Making of the Georgian Nation. Indiana University Press, 1994. [^40]: Toumanoff, Cyril (1963). Studies in Christian Caucasian History. Georgetown University Press [^41]: Melikishvili G. A., On the history of ancient Georgia, Tb., 1959 [^42]: Lorenzo D'alfonso. "Tabal, an 'out-group' definition in the first Millennium BCE." 2012. p. 185. https://www.academia.edu/2951102/Tabal_an_out_group_definition_in_the_first_Millennium_BCE [^43]: Giorgi Melikişvili - Nairi-Urartu (Tiflis, 1954) s. 315 [^44]: Dyakonov, İgor. Ermeni halkının geçmişi MÖ 1500'den 500'e kadar Ermeni Yaylalarının tarihi.Hititler, Luviler, Proto-Ermeniler. Yeremyan S. T Erivan: Ermeni SSR Bilimler Akademisi, 1968. [^45]: Dyakonov, İgor. Ermeni halkının geçmişi MÖ 1500'den 500'e kadar Ermeni Yaylalarının tarihi.Hititler, Luviler, Proto-Ermeniler. Yeremyan S. T Erivan: Ermeni SSR Bilimler Akademisi, 1968. [^46]: Rayfield, Donald. Edge of Empires: A History of Georgia. 2012, s. 12. 18. [^47]: Rayfield, Donald. Edge of Empires: A History of Georgia. 2012, s. 12. 18. [^48]: Karl Wilhelm Ludwig Müller, Fragmenta Historicorum Graecorum I, fragm. 228.