# Moskova Antlaşması (1921) > Source: https://turkipedia.org/tr/wiki/Moskova_Antla%C5%9Fmas%C4%B1_(1921) > Last updated: 2026-10-05 > License: CC BY-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/). Credit "Turkipedia contributors" and link to the source. > Based on: Moskova Antlaşması (1921), https://tr.wikipedia.org/wiki/Moskova_Antla%C5%9Fmas%C4%B1_%281921%29 (CC-BY-SA-4.0) Antlaşma bilgi kutusu | adı = Moskova Antlaşması | uzun\_adı = Türkiye – Rusya Sovyet Federatif Sosyalist Cumhuriyeti Dostluk ve Kardeşlik Antlaşması | resim = Treaty of Moscow 1921.jpg | resim\_boyutu = 300px | altyazı = [Rıza Nur](https://turkipedia.org/tr/wiki/R%C4%B1za_Nur), [Yusuf Kemal (Tengirşenk)](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yusuf_Kemal_Tengir%C5%9Fenk), [Ali Fuat Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ali_Fuat_Cebesoy) [Georgiy Çiçerin](https://turkipedia.org/tr/wiki/Georgi_%C3%87i%C3%A7erin), [Celalettin Korkmazov](https://turkipedia.org/tr/wiki/Celalettin_Korkmazov)\Celalettin Aselderoviç Korkmazov (1877-1937) Dağıstan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti Halk Komiserleri Konseyi Sekreterliği görevi yapmıştır. Varlıklı bir ailenin çocuğudur. Siyasi fikirleri nedeniyle [Ohranka](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ohranka) tarafından fişlenir. Moskova Üniversites'nde başladığı sosyoloji eğitimine Fransa Sorbonne Üniversitesi'nde devam eder. Bu sırada [İttihat ve Terakki](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0ttihat_ve_Terakki) üyesi [Jöntürk](https://turkipedia.org/tr/wiki/J%C3%B6n_T%C3%BCrkler)lerle temas eder. [İkinci Meşrutiyet](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0kinci_Me%C5%9Frutiyet)'in ilanı üzerine [İstanbul](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0stanbul)'a gelerek ülkemizdeki ilk Rusça gazete olan *Istanbul News****i çıkartır. Bu dönemde ***[***Yusuf Akçura***](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yusuf_Ak%C3%A7ura)*** ile birlikte yazılar yazar ve ***[***Osmanlı Sosyalist Fırkası***](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_Sosyalist_F%C4%B1rkas%C4%B1)*** kurucuları arasında yer alır. ***[***Şubat Devrimi***](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eubat_Devrimi)***nin ardından Rusya'ya geri döner. Tüm Rusya Kurucu Meclis seçimlerinde Dağıstan'ı temsilen sosyalist grup içinde yer alır. ***[***Ekim Devrimi***](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ekim_Devrimi)***nin ardından Rusya Komünist Partisi (Bolşevik) Kafkas Bölge Komitesi Merkez Komitesinde yer alır. Bu dönemde ***[***Beyaz Ordu***](https://turkipedia.org/tr/wiki/Beyaz_Ordu)***'ya karşı verdiği cephe savaşı nedeniyle ***[***Kızıl Bayrak Nişanı***](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1z%C4%B1l_Bayrak_Ni%C5%9Fan%C4%B1)***'na layık görülür. İç savaşın kazanılmasından ölümüne kadar üst düzey görevlerde bulunur. Sovyet Türk halklarının alfabelerinin oluşturulmasında doğrudan görev almıştır. ***[***NEP***](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yeni_Ekonomi_Politikas%C4%B1)*** politikasından çıkılıp planlı ağır sanayileşme hamlesine karşı görüş bildirmiş, özellikle dini kurumların tasfiyesine eleştirel yaklaşmıştır. ***[***Büyük Temizlik***](https://turkipedia.org/tr/wiki/B%C3%BCy%C3%BCk_Temizlik)*** sırasında suçlu bulunup idam edilmiştir. 1956 yılında hakkındaki suçlar düşürülmüş ve gıyabında aklanmıştır. Bugün Dağıstan'da birçok yerde adı yaşatılmaktadır.\ antlaşma koşullarını görüşürken. | çeşit = Barış Antlaşması | yazılma\_tarihi = | imza\_tarihi = 16 Mart 1921 | imza\_yeri = ***[***Moskova***](https://turkipedia.org/tr/wiki/Moskova)*** | onay\_tarihi = | yürürlük\_tarihi = | yürürlük\_koşulu = | bitiş\_tarihi = | imzacı\_devletler = | imzalayan = | korunma\_yeri = | yazı\_dili = | yazı\_dilleri = | web\_sitesi = | vikikaynak = Moskova Antlaşması |taraflar=bayraksimge|Rusya SFSC|1918 ***[***Rusya SFSC***](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rusya_Sovyet_Federatif_Sosyalist_Cumhuriyeti)*** \
bayraksimge resim|Flag of the Ottoman Empire.svg|boyut=20px ***[***Ankara Hükûmeti***](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ankara_H%C3%BCk%C3%BBmeti)***|diller=***[***Rusça***](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rus%C3%A7a)***, ***[***Türkçe***](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk%C3%A7e)*** ****Moskova Antlaşması,**** ***[***Rusya Sovyet Federatif Sosyalist Cumhuriyeti***](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rusya_Sovyet_Federatif_Sosyalist_Cumhuriyeti)*** ile ***[***Türkiye Büyük Millet Meclisi Hükûmeti***](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ankara_H%C3%BCk%C3%BBmeti)*** arasında 16 Mart 1921'de imzalanan antlaşmadır. Bu antlaşma ve devamı niteliğindeki antlaşmalarla belirlenmiş olan sınırlar günümüzde ***[***Türkiye***](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye)***, ***[***Gürcistan***](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCrcistan)***, ***[***Ermenistan***](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ermenistan)*** ve ***[***Azerbaycan***](https://turkipedia.org/tr/wiki/Azerbaycan)*** arasında hâlen geçerlidir.*** ## Temel bilgiler Antlaşmayı Türkiye tarafından [Ali Fuat Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ali_Fuat_Cebesoy), Dr. [Rıza Nur](https://turkipedia.org/tr/wiki/R%C4%B1za_Nur) ve [Yusuf Kemal Tengirşenk](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yusuf_Kemal_Tengir%C5%9Fenk), Rus tarafından ise Dışişleri Komiseri [Çiçerin](https://turkipedia.org/tr/wiki/Georgi_%C3%87i%C3%A7erin) ve Merkez Komitesi üyesi [Kumuk](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kumuklar) asıllı[^1] [Celalettin Korkmazov](https://turkipedia.org/tr/wiki/Celalettin_Korkmazov) imzaladı. Antlaşma [Ekim Devrimi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ekim_Devrimi) sonrasında [Rusya Sovyet Federatif Sosyalist Cumhuriyeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rusya_Sovyet_Federatif_Sosyalist_Cumhuriyeti)'ndeki en yüksek organ olan [Tüm Rusya Merkezi Yönetim Komitesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCm_Rusya_Merkez%C3%AE_Y%C3%BCr%C3%BCtme_Komitesi) tarafından 20 Temmuz 1921 günü, [Türkiye Büyük Millet Meclisi](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye_B%C3%BCy%C3%BCk_Millet_Meclisi) tarafından ise 31 Temmuz 1921 günü onaylanmıştır. Sürmekte olan [Türk Kurtuluş Savaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_Kurtulu%C5%9F_Sava%C5%9F%C4%B1) sırasında uluslararası kamoyunda yasal olarak tanınan [İstanbul Hükûmeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu)'ne rağmen [Ankara Hükûmeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ankara_H%C3%BCk%C3%BBmeti) tarafından uluslararası alanda imzalanmış ikinci antlaşma özelliğini taşır.[^2] Aynı yılın Ekim ayında imzalanan [Kars Antlaşması](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kars_Antla%C5%9Fmas%C4%B1)'yla [Türkiye](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye)'nin doğu bölgesindeki günümüzdeki sınırlar çizilmiş olur. ## Arka planı [Sovyet Rusya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rusya_Sovyet_Federatif_Sosyalist_Cumhuriyeti)'nın genel siyasetini dikkate alan [Türkiye Büyük Millet Meclisi](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye_B%C3%BCy%C3%BCk_Millet_Meclisi), [Bekir Sami Bey](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bekir_Sami_Bey) Başkanlığında [Moskova](https://turkipedia.org/tr/wiki/Moskova)'ya bir heyet göndermişti. Bu heyet, Sovyetler ile Ankara Hükûmeti arasında yapılacak antlaşmaya esas olacak ve [Brest Litovsk Barış Antlaşması](https://turkipedia.org/tr/wiki/Brest-Litovsk_Antla%C5%9Fmas%C4%B1)'na dayanan bazı hususları tespit etmiş ve böylece 20 Ağustos 1920'lerde iki hükûmet arasında olumlu görüşmeler başlamıştı. Ancak, Sovyet Dışişleri Komiseri [Çiçerin](https://turkipedia.org/tr/wiki/Georgi_%C3%87i%C3%A7erin)'in [Kafkasya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kafkasya)'da Türkiye'ye ait bazı bölgelerin [Ermenistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ermenistan)'a verilmesini istemesi üzerine antlaşmanın imzalanmasından vazgeçilmişti. Bunun üzerine Eylül 1920'de harekete geçen [Kâzım Karabekir](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C3%A2z%C4%B1m_Karabekir) komutasındaki 15. kolordu [Kars](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kars), [Ardahan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ardahan), [Artvin](https://turkipedia.org/tr/wiki/Artvin), [Batum](https://turkipedia.org/tr/wiki/Batum) ve [Iğdır](https://turkipedia.org/tr/wiki/I%C4%9Fd%C4%B1r)'ı aldıktan sonra [Taşnak](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ermeni_Devrimci_Federasyonu)ların idaresindeki [Ermenistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ermenistan) ile [Gümrü Antlaşması](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCmr%C3%BC_Antla%C5%9Fmas%C4%B1) imzalanarak Doğu sınırı tespit edilmişti. Bu sınırın [Sovyetler Birliği](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sovyetler_Birli%C4%9Fi) tarafından da onaylanmasını isteyen [Mustafa Kemal Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mustafa_Kemal_Atat%C3%BCrk), [Ali Fuat Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ali_Fuat_Cebesoy)'yı Moskova elçiliğine tayin etti. Ali Fuat Paşa heyeti 14 Aralık 1920'de Ankara'dan ayrılmıştı. Keza, Çiçerin de Ekim ayında [Gürcistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCrcistan)'ın Ankara elçisinin kardeşi olan M. Budu Medivani'yi Ankara'ya elçi olarak görevlendirmişti. 19 Şubat 1921'de Ankara'ya gelen Medivani, Mustafa Kemal Paşa'ya itimatnamesini sunmuştu. ## Antlaşma süreci ![Rusya Devlet Başkanı Medvedev, Başbakan Erdoğan'a, Çiçerin ile TBMM temsilcisi Yusuf Kemal Bey'in Rusya ve Türkiye arasında Dostluk ve Kardeşlik Antlaşmasına dair bir fotoğrafı takdim etti, Moskova, 16 Mart 2011](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/2/23/Erdogan%2C_Medvedev.jpeg) *Rusya Devlet Başkanı Medvedev, Başbakan Erdoğan'a, Çiçerin ile TBMM temsilcisi Yusuf Kemal Bey'in Rusya ve Türkiye arasında Dostluk ve Kardeşlik Antlaşmasına dair bir fotoğrafı takdim etti, Moskova, 16 Mart 2011 (The Presidential Press and Information Office, CC-BY-4.0)* Bundan sonra Türk-Sovyet ilişkilerinin gelişmesi iki tehlike ile karşılaştı. Bunlardan Birincisi: Türk-Sovyet görüşmelerinin yapıldığı sırada [Enver Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Enver_Pa%C5%9Fa)'nın [Moskova](https://turkipedia.org/tr/wiki/Moskova)'da bulunması idi. İkincisi ise; Azeri milliyetçilerinin girişimiyle [Bakü](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bak%C3%BC)'de [Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Azerbaycan_Demokratik_Cumhuriyeti)'nin bağımsızlığını ilan etmesi ve burada "Doğu Milletleri Kongresi"nin toplanması idi. Ancak, her iki sorun da Türk-Sovyet görüşmelerinin olumlu sonuçlanmasına engel olamadı. Bunda, Türk ordularının Doğu'da Eylül-1920'de Ermenileri; Batı'da da, Ocak-1921'de I. İnönü Savaşı'nda Yunanları yenilgiye uğratmalarının ve dolayısıyla Ankara temsilcilerinin Moskova'daki pazarlık gücünü artırmış olmasının sağladığı etkinin varlığı idi. Neticede taraflar, [Batum](https://turkipedia.org/tr/wiki/Batum)'un [Sovyetler Birliği](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sovyetler_Birli%C4%9Fi)'ne terkedilmesi karşılığında Rusya'nın [Türkiye](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye)'ye belirli miktarda altın ve silah göndermesi hususunda anlaştılar. Bu malzemelerin [Ankara](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ankara)'ya taşınması işi de o sırada Batum'da yaşamakta olan [Halil Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Halil_Kut) tarafından organize edildi. ## Antlaşma esasları ve sonuçları Antlaşma 16 madde ve 3 ekten oluşmaktadır. İlk maddede her iki tarafın çıkarlarını yansıtmayan ve güç ilişkisine dayalı antlaşmaların geçersiz olduğu belirtilir. Yine bu maddede yeni Türkiye'nin sınırları belirlenir. Ülkenin doğu sınırında [Kars](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kars) ve [Ardahan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ardahan) sancakları Türkiye egemenliğine geçerken, [Batum](https://turkipedia.org/tr/wiki/Batum) [Gürcistan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCrcistan_Sovyet_Sosyalist_Cumhuriyeti)'ne bırakılır. Üçüncü maddede [Azerbaycan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Azerbaycan) denetiminde [Nahçıvan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Nah%C3%A7%C4%B1van) özerk bölgesinin tesis edilmesi karara bağlanır.[^3] [Türkiye cumhurbaşkanı](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye_cumhurba%C5%9Fkan%C4%B1) [Mustafa Kemal Atatürk](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mustafa_Kemal_Atat%C3%BCrk) kaleme aldığı ve Mecliste okuduğu [Nutuk](https://turkipedia.org/tr/wiki/Nutuk_%28Mustafa_Kemal_Atat%C3%BCrk%29) adlı eserde bu antlaşmadan da bahsetmiştir.[^4] Antlaşmanın 90. yıldönümünde [Türkiye Cumhuriyeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye) ve [Rusya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rusya)'da gündemle ilgili çeşitli etkinlikler düzenlenmiştir.[^5] ## Kronoloji - 30 Ekim 1918 – [Mondros Mütarekesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mondros_M%C3%BCtarekesi). Kafkaslardaki Türk birlikleri 1878 sınırlarına geri çekilmeye başladı. - 4-11 Eylül 1919 – [Sivas Kongresi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sivas_Kongresi). - 8 Nisan 1920 – [Batum](https://turkipedia.org/tr/wiki/Batum), [İtilaf Devletleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0tilaf_Devletleri) tarafından işgal edildi. - 11 Nisan 1920 – Kafkaslardaki [Denikin](https://turkipedia.org/tr/wiki/Anton_Denikin) komutasındaki [Beyaz Ordu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Beyaz_Ordu) birlikleri [Kızılordu](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1z%C4%B1l_Ordu) birliklerine yenildi. 15. Kolordu Komutanı [Kazım Karabekir](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C3%A2z%C4%B1m_Karabekir), [Azerbaycan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Azerbaycan)'ı da ilgilendiren bu olaylara müdahale etmedi. - 23 Nisan 1920 – [Ankara](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ankara)'da [TBMM](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye_B%C3%BCy%C3%BCk_Millet_Meclisi) açıldı. İstanbul Hükûmeti tarafından imzalanan tüm antlaşmalar geçersiz ilan edildi. - 26 Nisan 1920 – TBMM, [Rusya Sovyet Federatif Sosyalist Cumhuriyeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rusya_Sovyet_Federatif_Sosyalist_Cumhuriyeti) ile diplomatik ilişkiler kurulması önerisi ve süren bağımsızlık mücadelesine destek talep etti. Aynı gün [Kızılordu](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1z%C4%B1l_Ordu)'ya bağlı [11. Ordu](https://turkipedia.org/tr/wiki/11._Ordu_%28Sovyetler_Birli%C4%9Fi%29) birlikleri [Azerbaycan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Azerbaycan)'a girerek [Azerbaycan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Azerbaycan_Sovyet_Sosyalist_Cumhuriyeti)'ni kurdu. - 19 Temmuz 1920 – [Bekir Sami Bey](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bekir_Sami_Bey) liderliğindeki Türk diplomatik heyeti [Moskova](https://turkipedia.org/tr/wiki/Moskova)'ya vardı ve Sovyet Dışişleri Halk komiseri [Georgiy Çiçerin](https://turkipedia.org/tr/wiki/Georgi_%C3%87i%C3%A7erin) ile görüşmeye başladı. - 20 Temmuz 1920 – [İtilaf Devletleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0tilaf_Devletleri) kararıyla [Batum](https://turkipedia.org/tr/wiki/Batum) [Gürcistan Demokratik Cumhuriyeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCrcistan_Demokratik_Cumhuriyeti)'ne bırakıldı ve Gürcü birlikleri şehre girdi. - 28 Temmuz-1 Ağustos 1920 – Kızılordu ve Türk ordusu ortak harekât ile [Nahçıvan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Nah%C3%A7%C4%B1van) bölgesini [Ermenistan Demokratik Cumhuriyeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ermenistan_Demokratik_Cumhuriyeti)'nden aldı. - Ağustos 1920 – Türk heyeti [Lenin](https://turkipedia.org/tr/wiki/Vladimir_Lenin) ile görüştü, devam etmekte olan bağımsızlık mücadelesi için Sovyet askeri mühimmat ve ekonomik yardım başlatıldı. - 10 Ağustos 1920 – [İstanbul Hükümeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu) [Sevr Antlaşması](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sevr_Antla%C5%9Fmas%C4%B1)'nı imzaladı. Antlaşmanın 88. maddesine göre Türkiye, bağımsız Ermenistan'ı tanıdı. 89. maddesine göre ise konuyla ilgili [Amerika Birleşik Devletleri başkanı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Amerika_Birle%C5%9Fik_Devletleri_ba%C5%9Fkan%C4%B1)nın hakemliğini, Ermenistan'ın denizlere açılması hakkını ve bu bölgenin yakınlarında asker bulundurmama hükümlerini tanıdı. [Ankara Hükûmeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ankara_H%C3%BCk%C3%BBmeti) ve [Sovyet Rusya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rusya_Sovyet_Federatif_Sosyalist_Cumhuriyeti) antlaşmayı tanımadıklarını ilan ettiler. - 18 Eylül 1920 – Ermeni birlikleri [Oltu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Oltu)'yu alır ve yürüyüşe geçti. Ancak [ciddi direnişle karşılaştı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Oltu_Muharebesi) ve [Sarıkamış](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sar%C4%B1kam%C4%B1%C5%9F)'a geri çekildi. Türk birlikleri karşı saldırıya geçerek 29 Eylül'de [Sarıkamış](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sar%C4%B1kam%C4%B1%C5%9F) ve [Ardahan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ardahan)'ı geri aldı. - 30 Ekim 1920 – Türk birlikleri [Kars](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kars)'ı geri aldı. - 6 Kasım 1920 – [Gürcistan Demokratik Cumhuriyeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCrcistan_Demokratik_Cumhuriyeti) süren olaylarda tarafsızlığını ilan etti. [Kazım Karabekir](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C3%A2z%C4%B1m_Karabekir) Ermenilere ültimatom vererek [Gümrü](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCmr%C3%BC)'nün verilmesini ve o hatta kadar bölgenin boşaltılmasını istedi. 7 Kasım günü [Gümrü](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCmr%C3%BC) işgal edildi. Yer yer çatışmalar çıktı. - 15 Kasım 1920 – [Ermenistan Demokratik Cumhuriyeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ermenistan_Demokratik_Cumhuriyeti), TBMM'ye başvurarak barış görüşmelerine başlanmasını istedi. [Ermenistan Demokratik Cumhuriyeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ermenistan_Demokratik_Cumhuriyeti) ile imzalanan 25 Kasım tarihli antlaşmada Sevr Antlaşması'nda bahsedilen haklardan vazgeçildiği kabul edildi. - 29 Kasım 1920 – [Bolşevik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bol%C5%9Fevizm) Ermeniler, [Ermenistan Demokratik Cumhuriyeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ermenistan_Demokratik_Cumhuriyeti) karşı ayaklandı ve [Ermenistan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ermenistan_Sovyet_Sosyalist_Cumhuriyeti)'ni kurdular. Sovyet Hükûmetinden yardım talebi bulunan Ermenilerin çağrısıyla bölgeye gelen [Kızılordu](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1z%C4%B1l_Ordu)'ya bağlı [11. Ordu](https://turkipedia.org/tr/wiki/11._Ordu_%28Sovyetler_Birli%C4%9Fi%29) 2 Aralık'ta [Erivan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Erivan)'ı aldı. - 2 Aralık 1920 – Devrilmekte olan [Ermenistan Demokratik Cumhuriyeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ermenistan_Demokratik_Cumhuriyeti) TBMM ile [Gümrü Antlaşması](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCmr%C3%BC_Antla%C5%9Fmas%C4%B1)'nı imzalar. - 10 Aralık 1920 – Ermenistan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti, Gümrü Antlaşması'nın geçersiz olduğunu ilan ederek görüşmelere yeniden başlanmasını ister. Bu talebe TBMM'den olumsuz yanıt Sovyet Hükûmeti devreye girerek bütünlüklü barış görüşmeleri yapılması gereğini hatırlatır. - 16 Mart 1921 – Moskova Antlaşması imzalanır. ## Ayrıca bakınız - [Brest Litovsk Antlaşması](https://turkipedia.org/tr/wiki/Brest-Litovsk_Antla%C5%9Fmas%C4%B1) - [Batum Antlaşması](https://turkipedia.org/tr/wiki/Batum_Antla%C5%9Fmas%C4%B1) - [Moskova Antlaşması](https://turkipedia.org/tr/wiki/Moskova_Antla%C5%9Fmas%C4%B1_%281920%29) - [Gümrü Antlaşması](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCmr%C3%BC_Antla%C5%9Fmas%C4%B1) - [Kars Antlaşması](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kars_Antla%C5%9Fmas%C4%B1) [^1]: Кумыкский мир. [^2]: Bu alanda ilk antlaşma Gümrü Antlaşması'dır. [^3]: Bakınız Nahçıvan Özerk Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti [^4]: 4. Bölüm içerisinde 7 Ekim 2015 tarihinde erişilmiştir [^5]: T.C. Dışişleri Bakanlığı haberi 7 Ekim 2015 tarihinde erişilmiştir